Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00280 005832 11247525 na godz. na dobę w sumie
Zarządzanie w systemie gospodarczym. Szanse i zagrożenia - ebook/pdf
Zarządzanie w systemie gospodarczym. Szanse i zagrożenia - ebook/pdf
Autor: Liczba stron:
Wydawca: Wolters Kluwer Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-264-8351-6 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> biznes >> ekonomia
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).
Książka przedstawia problematykę funkcjonowania sfery realnej i instytucjonalnej gospodarki narodowej z punktu widzenia problemów dotyczących całego obrotu gospodarczego. Chociaż głównym tematem tej publikacji jest zarządzanie, to związanych z nim procesów nie można rozpatrywać, pomijając społeczne aspekty wykorzystania zasobów w ekonomii, aspekty prawa czy szeroko definiowanych finansów. Połączenie teoretycznego ujęcia tematu z ujęciem praktycznym, z uwzględnieniem aktualnych problemów gospodarczych, służy pragmatycznemu podejściu do zagadnienia procesów gospodarczych.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Zarządzanie w systemie gospodarczym Szanse i zagrożenia redakcja naukowa Konrad Raczkowski Warszawa 2015 Publikacja dofinansowana przez Społeczną Akademię Nauk, Związek Banków Polskich, Bank Gospodarstwa Krajowego, Polską Wytwórnię Papierów Wartościowych, Komagra, Izbę Gospodarczą Metali Nieżelaznych i Recyklingu, Polskie Górnictwo Naftowe i Gazownictwo Recenzent prof. dr hab. Andrzej Wiatrak Wydawca Monika Pawłowska Redaktor prowadzący Janina Burek Opracowanie redakcyjne Renata Włodek Korekta i łamanie Wydawnictwo JAK Projekt graficzny okładki Studio Kozak Ta książka jest wspólnym dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, byś przestrzegał przysługujących im praw. Książkę możesz udostępnić osobom bliskim lub osobiście znanym, ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A jeśli musisz skopiować część, rób to jedynie na użytek osobisty. Szanujmy prawo i własność. Więcej na www.legalnakultura.pl Polska Izba Książki © Copyright by Wolters Kluwer Polska SA, 2015 ISBN 978-83-264-8163-5 Wydane przez: Wolters Kluwer Polska SA Dział Praw Autorskich 01-208 Warszawa, ul. Przyokopowa 33 tel. 22 535 82 00, fax 22 535 81 35 e-mail: ksiazki@wolterskluwer.pl www.wolterskluwer.pl księgarnia internetowa www.profinfo.pl Spis treści Wstęp ...................................................................................................... 13 CZĘŚĆ I ZARZĄDZANIE W SYSTEMIE GOSPODARCZYM ............................ 17 Rozdział 1. Zarządzanie strategiczne – szanse i zagrożenia w rozwoju organizacji ......................................................................................... 19 Justyna Światowiec-Szczepańska Wstęp ................................................................................................. 19 1. Rozwój i zakres zarządzania strategicznego ................................... 20 2. Szanse i zagrożenia w strategiach korporacji .................................. 30 3. Szanse i zagrożenia w tworzeniu przewagi konkurencyjnej przedsiębiorstwa ........................................................................... 36 4. Zarządzanie strategiczne w różnych kontekstach organizacyjnych 46 Podsumowanie ................................................................................... 51 Rozdział 2. Zarządzanie ryzykiem w organizacjach ................................ 57 Zbysław Dobrowolski Wstęp ................................................................................................ 57 1. Wpływ korupcji na organizację ..................................................... 57 2. Ryzyko działania organizacji ......................................................... 60 3. Zarządzanie ryzykiem korupcji ..................................................... 62 Podsumowanie .................................................................................. 67 Rozdział 3. Zarządzanie zaufaniem we współczesnych przedsiębiorstwach ............................................................................ 70 Joanna Paliszkiewicz Wstęp ................................................................................................. 70 1. Pojęcie zaufania ............................................................................. 71 2. Relacje zaufania w przedsiębiorstwie ............................................. 73 3. Budowanie zaufania w przedsiębiorstwach .................................... 78 Podsumowanie ................................................................................... 81 6 Spis treści Rozdział 4. Zarządzanie wartością przedsiębiorstwa .............................. 89 Andrzej Limański, Antoni Olak, Ireneusz Drabik Wstęp ................................................................................................. 89 1. Przedsiębiorstwo jako podmiot zarządzania warto ścią ................... 90 2. Kategoria wartości w działalności przedsiębiorstwa ....................... 94 3. Systemowe podejście w zarządzaniu wartością przed siębiorstwa ... 98 4. Wycena wartości przedsiębiorstwa w procesie zarzą dzania ............ 104 Podsumowanie ................................................................................... 108 Rozdział 5. Zarządzanie wiarygodnością dokumentów a bezpieczeństwo ekonomiczne ..................................................................................... 111 Remigiusz Lewandowski, Tomasz Goliński Wstęp ................................................................................................. 111 1. Bezpieczeństwo ekonomiczne państwa: pojęcie i wybrane przepisy prawa ........................................................................................... 112 2. Bezpieczeństwo ekonomiczne państwa a zarządzanie wiarygodnością dokumentów i banknotów ................................... 117 3. Przykłady ilustrujące znaczenie zaufania do waluty w danym kraju 121 4. Wybrane zagrożenia dla bezpieczeństwa płynące z fałszowania dokumentów ................................................................................ 126 5. Zarządzanie działalnością produkcyjną w zakresie wartości pieniężnych i dokumentów .......................................................... 131 6. Zarządzanie narodowymi producentami banknotów i dokumentów – perspektywa właścicielska .................................. 135 Podsumowanie ................................................................................... 138 Rozdział 6. Wpływ asymetrii informacji w sektorze finansowym na zarządzanie w systemie gospodarczym ......................................... 144 Konrad Raczkowski, Adrian Markiewicz Wstęp ................................................................................................. 144 1. Dlaczego sektor finansowy? .......................................................... 145 2. Asymetria informacji a sektor finansowy ....................................... 147 3. Asymetria informacji w relacji klient–bank .................................... 151 4. Asymetria informacji w sektorze finansowym a zarządzanie w systemie gospodarczym ............................................................. 154 5. Asymetria informacji w działalności kredytowej ............................ 159 6. Asymetria informacji w działalności depozytowej .......................... 162 7. Asymetria informacji w działalności inwestycyjnej ......................... 163 Podsumowanie ................................................................................... 165 Spis treści 7 Rozdział 7. Zarządzanie luką podatkową w polskim systemie podatkowym przez organy podatkowe .............................................. 170 Eugeniusz Ruśkowski, Piotr Woltanowski, Róża Kosińska Wstęp ................................................................................................ 170 1. Zarządzanie ryzykiem zewnętrznym a zarządzanie luką podatkową przez państwowe organy podatkowe ............................................. 172 2. Zidentyfikowane obszary występowania luki podatkowej ............. 175 3. Problemy towarzyszące zarządzaniu luką podatkową .................... 178 Podsumowanie ................................................................................... 181 Rozdział 8. Optymalizacja podatkowa jako element zarządzania ryzykiem podatkowym ...................................................................... 183 Mariusz Sokołek Wstęp ................................................................................................. 183 1. Pojęcie optymalizacji podatkowej ................................................. 183 2. Optymalizacja podatkowa a uchylanie się od opodatkowania i unikanie opodatkowania ............................................................ 188 3. Wybór formy prawnej prowadzenia działalności gospodarczej i samozatrudnienie w kontekście wyboru formy opodatkowania jako przykład optymalizacji podatkowej ....................................... 190 4. Optymalizacja podatkowa a praktyka aparatu fiskalnego .............. 196 Podsumowanie .................................................................................. 198 Rozdział 9. Prawne i organizacyjne uwarunkowania zarządzania kontrolą realizacji zobowiązań podatkowych .................................... 202 Dariusz Ćwikowski Wstęp ................................................................................................. 202 1. Przyczyny i formy minimalizacji obciążeń podatkowych ................ 203 2. Uprawnienia kontrolne organów skarbowych w zwalczaniu przestępczości podatkowej ............................................................ 210 3. Ocena możliwości kontrolnych organów skarbowych ................... 215 4. Wybrane problemy w ograniczeniu przestępczości podatkowej .... 222 Podsumowanie ................................................................................... 226 Rozdział 10. Wykorzystanie narzędzi informatycznych przez administrację skarbową w ramach kontrolnej funkcji zarządzania .... 229 Alicja Tołwińska Wstęp ................................................................................................. 229 1. Skala i formy przestępczości podatkowej w Polsce ........................ 231 2. Zarządzanie technologiami w administracji publicznej .................. 242 3. Gromadzenie danych przez kontrolę skarbową ............................ 245 4. Wykorzystanie posiadanych zasobów informatycznych oraz zastosowanie specjalistycznych narzędzi do przetwarzania danych 250 Podsumowanie .................................................................................. 256 8 Spis treści Rozdział 11. Uwarunkowania realizacji polityki pieniężnej strefy euro w czasie globalnego kryzysu finansowego ......................................... 262 Tomasz Knepka Wstęp ................................................................................................. 262 1. Powołanie Europejskiego Mechanizmu Stabilności ........................ 263 2. Polityka pieniężna Europejskiego Banku Centralnego (EBC) w dobie kryzysu ............................................................................ 268 3. Odpowiedź Rzecznika Generalnego (Advocate General) Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej na pytania prejudycjalne z zakresu polityki pieniężnej ......................................................... 272 4. Analiza wyroku Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej Thomas Pringle przeciwko Irlandii (C-370/12) w zakresie wpływu EMS na politykę pieniężną strefy euro ......................................... 277 Podsumowanie .................................................................................. 283 CZĘŚĆ II SZANSE I ZAGROŻENIA W SYSTEMIE GOSPODARCZYM ............. 287 Rozdział 12. Szanse i zagrożenia rozwoju gospodarczego z punktu widzenia wpływu międzynarodowych przepływów pieniężnych oraz emigracji na ubóstwo. Kompleksowa analiza cross-country ............... 289 Kinga Barbara Tchórzewska Wstęp ................................................................................................. 289 1. Aktualność problematyki ubóstwa ................................................ 290 2. Przegląd literatury przedmiotu w zakresie badań emipirycznych ... 292 3. Metodologia ................................................................................. 298 4. Wyniki OLS i IV na podstawie celowego doboru krajów .............. 305 Podsumowanie ................................................................................... 309 Rozdział 13. Bezpieczeństwo państw członkowskich Unii Europejskiej wobec zagrożeń XXI wieku ............................................................... 323 Andrzej Żebrowski Wstęp ................................................................................................. 323 1. Zagrożenia dla Unii Europejskiej w zmieniającym się środowisku międzynarodowym ........................................................................ 324 2. Unia Europejska systemem europejskiego bezpieczeństwa ............. 337 3. Podmioty bezpieczeństwa Unii Europejskiej .................................. 344 Podsumowanie ................................................................................... 353 Spis treści 9 Rozdział 14. Bezpieczeństwo polityki fiskalnej Polski. Warunki i konsekwencje ................................................................................... 357 Katarzyna Żukrowska Wstęp ................................................................................................. 357 1. Budżet państwa ............................................................................ 357 2. Charakterystyka budżetu państwa ................................................. 359 3. Autonomia w kształtowaniu budżetu ............................................. 361 4. Zagraniczne warunki określania budżetu państwa ......................... 368 Podsumowanie ................................................................................... 380 Rozdział 15. Próba oszacowania bezpieczeństwa finansowego Polski...... 384 Konrad Stańczyk, Janusz Płaczek Wstęp ................................................................................................. 384 1. Pojmowanie bezpieczeństwa finansowego państwa ........................ 385 2. Szacowanie bezpieczeństwa finansowego za pomocą grupy wskaźników cząstkowych – ujęcie teoretyczne .............................. 388 3. Aktualny poziom bezpieczeństwa finansowego naszego kraju ........ 391 4. Przewidywane działania w kierunku poprawy analizowanego bezpieczeństwa ............................................................................. 401 Podsumowanie ................................................................................... 411 Rozdział 16. Metody zapewnienia bezpieczeństwa ekonomicznego obrotu gospodarczego w ramach ryzyka walutowego ........................ 414 Ireneusz Miciuła Wstęp ................................................................................................. 414 1. Istota zarządzania ryzykiem walutowym ....................................... 415 2. Metody i instrumenty eliminowania ryzyka walutowego .............. 418 Podsumowanie ................................................................................... 425 Rozdział 17. Wpływ bezpieczeństwa ekonomicznego na stabilność gospodarstw domowych .................................................................... 428 Adrianna Trzaskowska-Dmoch Wstęp ................................................................................................. 428 1. Zarządzanie finansowe w odniesieniu do gospodarstwa domowego .................................................................................... 429 2. Bezpieczeństwo ekonomiczne i finansowe gospodarstw domowych .................................................................................... 433 3. Ryzyko finansowe oraz ryzyko niewypłacalności gospodarstw domowych ................................................................................... 437 4. Better Life Index według krajów OECD ........................................ 441 Podsumowanie ................................................................................... 456 10 Spis treści Rozdział 18. Optymalizacja obciążeń podatkowych, jej efektywność a budżet państwa .............................................................................. 459 Elżbieta Klamut Wstęp ................................................................................................. 459 1. System podatkowy i teoria optymalnego opodatkowania .............. 461 2. Optymalizacja a uchylanie się i unikanie opodatkowania ............... 463 3. Sposoby optymalizowania opodatkowania funkcjonujące w życiu gospodarczym ............................................................................... 467 4. Efektywność optymalizacji i jej znaczenie dla przedsiębiorstwa ...... 470 5. Optymalizacja – sprzeczność interesów przedsiębiorcy i państwa ... 474 Podsumowanie ................................................................................... 478 Rozdział 19. Konsekwencje podatkowe transakcji fuzji i przejęć przedsiębiorstw .................................................................................. 482 Małgorzata Oziębło Wstęp ................................................................................................. 482 1. Istota połączeń przedsiębiorstw ..................................................... 483 2. Podstawowe zasady prawa podatkowego ....................................... 485 3. Zarządzanie podatkami ................................................................. 486 4. Opodatkowanie spółki przejmującej (nowo powstałej) .................. 488 5. Opodatkowanie spółki przejmowanej ............................................ 491 6. Skutki podatkowe dla wspólników łączących się spółek ................ 492 7. Skutki podatkowe transgranicznych fuzji ....................................... 494 Podsumowanie ................................................................................... 497 Rozdział 20. Rola sądów administracyjnych w zmniejszeniu skali wyłudzeń podatku VAT .................................................................... 500 Kazimierz Poznański, Marek Suchowolec Wstęp ................................................................................................. 500 1. Podatek od towarów i usług .......................................................... 502 2. Modele opisujące unikanie opodatkowania ................................... 503 3. Rola informacji w polityce egzekwowania podatków ..................... 504 4. System odwołań od decyzji podatkowych w Wielkiej Brytanii ....... 506 5. Koszty funkcjonowania polskich organów podatkowych (bez organów celnych) .................................................................. 509 6. Rezultaty działalności kontroli skarbowej ...................................... 511 7. Statystyka spraw w sądach administracyjnych dotyczących wyłudzeń podatku VAT ................................................................. 512 8. Raporty Najwyższej Izby Kontroli dotyczące administracji podatkowej ................................................................................... 513 9. Wskaźnik efektywności systemu kontroli skarbowej ...................... 515 10. Studium przypadku: DROP SA .................................................... 517 11. Porównanie ściągalności podatku VAT w Polsce i Wielkiej Brytanii 519 Podsumowanie ..................................................................................... 521 Spis treści 11 Rozdział 21. Ryzyko i zagrożenia we współpracy przedsiębiorstw na przykładzie kooperacji negatywnej ................................................ 526 Tomasz Grzyb Wstęp ................................................................................................. 526 1. Ciągłość działania współczesnych organizacji gospodarczych odpowiedzią na zagrożenia we współpracy przedsiębiorstw ......... 527 2. Kooperacja negatywna jako źródło ryzyka we współczesnej działalności gospodarczej .............................................................. 531 3. Studium przypadku kooperacji negatywnej jako ryzyka dla przedsiębiorstwa ..................................................................... 533 Podsumowanie ................................................................................... 539 Rozdział 22. Asymetryczne cyberzagrożenia handlu elektronicznego we współczesnej gospodarce .............................................................. 542 Tomasz Muliński Wstęp ................................................................................................. 542 1. Istota asymetryczności zagrożeń bezpieczeństwa ........................... 543 2. Asymetryczność zagrożeń w handlu elektronicznym ...................... 549 3. Wpływ cyberzagrożeń asymetrycznych na gospodarkę narodową ... 562 Podsumowanie ................................................................................... 567 Rozdział 23. Likwidacja majątkowego zaplecza sprawców przestępstw jako element bezpieczeństwa ekonomicznego państwa – aspekty prawne i taktyczne na gruncie nowego orzecznictwa ......................... 572 Krzysztof Wiciak Wstęp ................................................................................................. 572 1. Wpływ przepisów wspólnotowych na zmiany prawa krajowego związanego z bezpieczeństwem ekonomicznym ............................. 573 2. Charakterystyka źródeł strat dla Skarbu Państwa z tytułu działalności przestępczej – inicjatywy krajowe na rzecz zwalczania przestępczości gospodarczej .......................................................... 576 3. Odpowiedzialność posiłkowa – stosowanie w praktyce organów ścigania ......................................................................................... 579 4. Wpływ orzecznictwa Sądu Najwyższego na zakres stosowania art. 299 k.k. – pranie pieniędzy .................................................... 585 5. Wpływ likwidacji zaplecza majątkowego sprawców przestępstw na możliwość zarządzania instytucjami publicznymi ...................... 588 6. Prowadzenie działalności gospodarczej a środki pochodzące z nielegalnych i nieujawnionych źródeł ......................................... 593 Podsumowanie ................................................................................... 595 Indeks ..................................................................................................... 599 Wstęp Współzależność i dynamiczna zmienność procesów gospodarczych powodują, że menedżerom każdej sfery, zarówno prywatnej, jak i pu- blicznej, do sprawnego funkcjonowania potrzebna jest coraz większa wiedza. Ważne jest tu zwłaszcza, choć nie jedynie, trafne rozpozna- wanie, co jest szansą, a co stanowi zagrożenie. Jak, podejmując ryzy- ko, wykorzystywać szanse i minimalizować zagrożenie? Wreszcie jak kształtować cały system społeczny z punktu widzenia podejmowa- nia decyzji czy alokowania posiadanych zasobów, będąc świadomym uczestnikiem obrotu gospodarczego? Na pozór prosto sformułowane pytania nie dają tak jednoznacz- nej odpowiedzi. Okazuje się, że obrót gospodarczy w obrębie danego rynku nie ma zdolności samoregulacji, a przedsiębiorca zobligowany jest do zachowania należytej staranności, kiedy właściwie samodziel- nie musi ocenić nie tylko wiarygodność kontrahenta, ale również rze- czywisty charakter transakcji w ramach prowadzonego modelu biz- nesu i zachowań konkurencji. Oznacza to, że bilans ekonomiczny nie może być głównym wyznacznikiem podejmowanych decyzji, wpro- wadza bowiem płynne i niestandaryzowane ryzyko, które w czasie operacyjnej działalności z reguły jest bezobjawowe i przynosi profi- ty, w średnim i długim okresie natomiast grozić może posądzeniem o działanie w złej woli czy na szkodę interesu Skarbu Państwa. Koń- czyć się zaś może wieloletnim postępowaniem karno-skarbowym, a nawet upadłością, jeżeli system instytucjonalny państwa reprezento- wany przez organy podatkowe i wymiar sprawiedliwości dowiedzie, że dany podmiot nie dochował należytej staranności w prowadzo- nej działalności. Jednocześnie zarówno przedsiębiorca, jak i cała sfe- ra publiczna stoją przed zasadniczym dylematem. W odniesieniu do przedsiębiorcy dotyczy on całkowitej zmiany wszystkich funkcji za- rządzania, ukierunkowującej jej wymiar na silny aspekt kontrolny kon- trahenta. Do tego dochodzi próba podjęcia obrony przed nieuczciwą 14 Wstęp konkurencją, zwłaszcza w zakresie oferowania przez konkurencyjne, ale nieuczciwe podmioty produktów i usług wolnych od obciążeń podatkowych w cenie podstawowej netto, głównie w odniesieniu do podatku VAT. Problem ten dotyczy także sfery publicznej, któ- ra – często wykazując bezradność – nie potrafi zapewnić ani ochro- ny budżetu państwa, ani ochrony prawno-instytucjonalnej uczciwych przedsiębiorców oraz gospodarstw domowych. Z tego względu struktura niniejszej książki została podzielona na dwa obszary tematyczne. Dowodzą one, że osiąganie zamierzonych celów na drodze zarządzania w systemie gospodarczym przypomi- na coraz częściej porządkowanie chaosu i systematyczne kreowanie rzeczywistości. W pierwszym z nich opisano zarządzanie w syste- mie gospodarczym w ramach zarządzania strategicznego, zarządza- nia ryzykiem, zarządzania zaufaniem we współczesnych przedsię- biorstwach, zarządzania wartością przedsiębiorstwa czy zarządzania wiarygodnością dokumentów. Omówiono także wymiar zarządczy w odniesieniu do optymalizacji podatkowej i kontroli realizacji zobo- wiązań podatkowych (również z wykorzystaniem narzędzi informa- tycznych), a ponadto uwarunkowania realizacji polityki pieniężnej strefy euro oraz wpływ asymetrii informacji na zarządzanie w syste- mie gospodarczym. Drugi obszar książki zogniskowany został wokół szans i zagrożeń występujących w systemie gospodarczym. Opisano tu zagadnienia szans i zagrożeń rozwoju gospodarczego w ramach międzynarodo- wych przepływów pieniężnych oraz migracji czy zagrożeń wystę- pujących w XXI wieku w odniesieniu do całokształtu bezpieczeń- stwa Unii Europejskiej. Przedstawiono bezpieczeństwo finansowe Polski i próbę jego oszacowania, a także omówiono politykę fiskal- ną. W ramach bezpieczeństwa ekonomicznego obrotu gospodarcze- go uwzględniono ryzyko walutowe oraz stabilność gospodarstw do- mowych. Z kolei optymalizacja podatkowa została zaprezentowana zarówno w kontekście budżetu państwa, jak i konsekwencji podat- kowych fuzji i przejęć. Niejako uzupełnieniem tej części szans i za- grożeń podatkowych jest podkreślenie roli sądów administracyjnych w zmniejszaniu skali wyłudzeń podatkowych VAT czy przy likwidacji majątkowego zaplecza sprawców przestępstw. Dodatkowo jako nie- zwykle ważne omówiono ryzyka we współpracy przedsiębiorstw (zo- brazowane na konkretnym przykładzie) czy cyberzagrożenia w hand- lu elektronicznym we współczesnej gospodarce. Wstęp 15 Taka interdyscyplinarność, a jednocześnie hermetyczność całej książki były możliwe do osiągnięcia jedynie na drodze współpracy wielu ekspertów i przedstawicieli nauki w ramach własnych specjal- ności badań. Nie jest bowiem możliwe rozważanie sfery realnej i in- stytucjonalnej gospodarki z punktu widzenia zarządzania, ale z po- minięciem takich fundamentalnych zagadnień, jak finanse, prawo czy społeczne aspekty wykorzystania zasobów w ekonomii. Jako re- daktor naukowy żywię nadzieję, że jej zawartość wzbogaci zwłasz- cza cały obszar nauk o zarządzaniu, które mają wszakże charakter pragmatyczny i nie mogą abstrahować od otaczającej rzeczywistości, a tym samym realnych szans i zagrożeń. Konrad Raczkowski Część I Zarządzanie w systemie gospodarczym Rozdział 1 Zarządzanie strategiczne – szanse i zagrożenia w rozwoju organizacji Justyna Światowiec-Szczepańska Wstęp Zarządzanie strategiczne to stosunkowo młoda subdyscyplina nauk o zarządzaniu, która szczególnie intensywnie rozwija się w ostatnich trzech dekadach. Geneza zarządzania strategicznego ściśle wiąże się z rozwojem struktur organizacyjnych typu M, stanowiących wer­ tykalnie zintegrowane korporacje multidywizjonalne, ze zgłaszaną przez naczelne kierownictwo potrzebą formalnego podejścia do stra­ tegii korporacji umożliwiającego zarządzanie hierarchiczne1. Głównym celem zarządzania strategicznego jest umożliwie­ nie rozwoju dużych i złożonych organizacji. Uniwersalizm koncep­ cji zarządzania strategicznego sprawia, że subdyscyplina ta znajduje zastosowanie także w innych formach organizacyjnych – przedsię­ biorstwach rodzinnych (np. Miller i in., 2013; Sharma i in., 1997) i instytucjach publicznych oraz organizacjach non profit (np. Poister, Streib, 1999; Bryson, 2004). Zarządzanie strategiczne wraz z jego centralnym elementem, jakim jest strategia, może wspierać rozwój każdej organizacji dążącej do osiągnięcia długoterminowych celów w warunkach niepewności otoczenia. Celem tego rozdziału jest dokonanie przeglądu – w układzie chro­ nologicznym – koncepcji zarządzania strategicznego, które mają wa­ lory aplikacyjne w zarządzaniu organizacjami. Jak w większości dys­ 1 Korporacja w ujęciu prawnym oznacza organizację mającą osobowość prawną: sto­ warzyszenie, związek, spółdzielnię, zrzeszenie osób. Jest to termin nawiązujący do używa­ nego w USA określenia spółki akcyjnej (corporation). W Polsce stosuje się go w odniesie­ niu do dużych organizacji gospodarczych, o szerokim – funkcjonalnym albo terytorialnym (korporacja międzynarodowa lub transnarodowa) – zakresie działania. W tym kontek­ ście korporacja jest formą organizacyjną przedsiębiorstwa będącą skutkiem jego rozwo­ ju. W niektórych sytuacjach używa się tej nazwy wobec spółek kapitałowych (akcyjnej i z ograniczoną odpowiedzialnością) (Mesjasz, 2011, s. 16). 20 cyplin, tak i w zarządzaniu strategicznym spotykamy różnorodność idei i metod, których w tym przypadku nierzadko jedynym wspólnym mianownikiem jest cel w postaci osiągnięcia przewagi konkurencyj­ nej i wartości dodanej wynikającej z zastosowanej strategii korporacji. Rozdział składa się z trzech zasadniczych części. W pierwszej przed­ stawiono rozwój i zakres współczesnego zarządzania strategicznego. Zaznaczono przy tym, że wraz z nieciągłością zmian w otoczeniu oraz w warunkach rosnącej niepewności istotnym obecnie elementem za­ rządzania strategicznego jest zarządzanie ryzykiem strategicznym, które wiąże się z groźbą nieosiągnięcia zaplanowanych celów strate­ gicznych. W kolejnej części omówiono najistotniejsze koncepcje z za­ kresu strategii konkurowania i metod osiągania renty ekonomicznej. W części ostatniej wskazano cele i kierunki rozwoju strategii korpo­ racji. W pracy dążono do podkreślenia możliwości aplikacyjnych po­ szczególnych koncepcji w zarządzaniu organizacjami, uwzględniono też mocne strony i słabości poszczególnych podejść. W podsumowa­ niu rozdziału przedstawiono najważniejsze wyzwania, jakie stoją dzi­ siaj przed rozwojem zarządzania strategicznego. 1. Rozwój i zakres zarządzania strategicznego Większość teoretyków zarządzania za symboliczne narodziny zarzą­ dzania strategicznego jako dyscypliny naukowej przyjmuje datę publi­ kacji pracy A. Chandlera zatytułowanej Strategy and Structure (1962), w której zawarto po raz pierwszy definicję strategii korporacji. Ozna­ czałoby to, że ta dyscyplina naukowa liczy już ponad 50 lat. W tra­ dycji amerykańskiej podkreśla się jednak znacznie dłuższą tradycję funkcjonowania akademickich zajęć dla studentów pod nazwą Bu- siness policy, które integrowały problemy marketingowe, rachunko­ wości, finansów, produkcji, BiR oraz innych funkcji biznesowych na poziomie najwyższego szczebla zarządzania2. Dziedzina ta z powo­ dzeniem zapewniła także w owym czasie integrację dwóch podejść badawczych. Jedno z nich można określić jako nurt badający „ludzi i organizacje niepowiązane z wynikami ekonomicznymi”, o drugim natomiast można powiedzieć, że postrzegało „ekonomiczne podmioty bez ludzkich uczestników” (Grant, 2007, s. 15). 2 W Harvard Business School kurs Business policy uruchomiono po raz pierwszy już w 1912 r. (Ghemawat, 2002, s. 40). I. Zarządzanie w systemie gospodarczym 1. Zarządzanie strategiczne 21 W późnych latach 60. XX w. charakter business policy zaczął się zmieniać, głównie pod wpływem takich naukowców, jak I. An­ soff oraz R.L. Ackoff, związanych z tradycją teorii systemów otwar­ tych. Publikacja Corporate Strategy autorstwa Ansoffa (1965) dostar­ czyła zbioru analitycznych modeli stanowiących podwaliny szkoły planistycznej. W podobnym tonie utrzymane były teksty Andrewsa (Learned i in., 1965; Andrews, 1971). Istotna dla rozwoju zarządza­ nia strategicznego okazała się konferencja naukowa zorganizowana w 1971 r. na Harvard Business School, która przyniosła zarówno ba­ daczom, jak i wykładowcom z Ameryki Północnej i Wielkiej Brytanii możliwość dyskusji na temat trendów akademickich i badawczych w dziedzinie strategii biznesu. W tym samym roku powołano do ży­ cia dywizję Business Policy and Planning (BPP) w ramach Academy of Management, co zapewniło forum dyskusyjne dla naukowców – naj­ pierw z Ameryki Północnej, a później z całego świata (www.aom.org). Kilka lat później konferencja zorganizowana przez Ansoffa doprowa­ dziła do wydania książki From Strategic Planning to Strategic Mana- gement (Ansoff i in., 1976). W 1977 roku sympozjum naukowe na Uniwersytecie w Pittsbur­ ghu położyło podwaliny pod kolejne, szybkie zmiany języka dyscy­ pliny z business policy i strategic planning na strategic management. W następstwie tego D. Schendel, D. Channon i grupa związanych z nimi naukowców zainicjowali powołanie Strategic Management Society (SMS) oraz „Strategic Management Journal” (SMJ). Corocz­ ne konferencje SMS oraz publikacje SMJ i brytyjskiego „Long Range Planning” stały się najważniejszym na świecie – do obecnych czasów – forum służącym prezentacji idei i publikacji artykułów wyznacza­ jących kierunki rozwoju dyscypliny. Do 1979 roku charakter busi- ness policy zmienił się w takim stopniu, że ostatecznie przyjęto nową nazwę –zarządzanie strategiczne – zaproponowaną przez Schendela i Hofera (1979). Po opublikowaniu pracy From Strategic Planning to Strategic Ma- nagement (Ansoff i in., 1976) zakres dyscypliny znacznie się rozsze­ rzył poza samo planowanie strategiczne. Zarządzanie strategiczne zawiera nie tylko planowanie, ale także wdrażanie strategii i kon­ trolę strategiczną. Rozszerzenie było konieczne ze względu na prak­ tyczne implikacje planowania strategicznego, polegające na tym, że często nie osiągano zaplanowanych wyników. Planowanie strategicz­ ne nierzadko pozostawało jedynie zbiorem planów i intencji, ale nie wpływało na rzeczywiste działanie i widoczne zmiany w firmie. Aby 22 można było dokonać zmian w tym zakresie, firmom niezbędne były odpowiednie zdolności: właściwie umotywowani menedżerowie, strategiczna informacja, szybki system reakcji i odpowiednie struk­ tury. Bez tych zdolności firmy jako organizacje tworzone przez ludzi w praktyce opierają się wdrożeniom planów strategicznych. Zarządzanie strategiczne było mocno zakorzenione w praktyce, czego odzwierciedlenie stanowiła wczesna literatura oparta na mode­ lach rozwiniętych przez firmy konsultingowe, takie jak Boston Con­ sulting Group i McKinsey and Co., a także takie duże organizacje, jak General Electric czy Royal Dutch Shell. Mimo to w latach 80. XX w. świat akademicki zaczął się domagać od teoretyków zarzą­ dzania strategicznego większej orientacji na badania, w wyniku cze­ go zarządzanie strategiczne uległo paradygmatycznej transformacji w kierunku bardziej naukowej i empirycznie zorientowanej dziedziny badawczej (Ramos­Rodríguez i Ruíz­Navarro, 2004). Rezultatem było niejako hurtowe zapożyczenie koncepcji, narzędzi i technik z innych obszarów, zwłaszcza takich jak ekonomia branży (industrialorganiza- tion – IO)3, zarządzanie marketingowe, teoria organizacji, socjologia i nauki polityczne4 (Murthy i in., 1997). Szczególną rolę odegrały wówczas koncepcje M.E. Portera, stanowiące wynik powiązania IO i zarządzania strategicznego. Według Nerura i in. (2008) we wczesnej historii zarządzania stra­ tegicznego przełomowe znaczenie miały trzy wydarzenia: publikacja D. Schendela i C. Hofera (1979), książka Portera (1980) oraz utwo­ rzenie czasopisma „Strategic Journal Management” w 1980 r. Pra­ ca Schendela i Hofera nie tylko podsumowywała stan rozwoju całej dziedziny, ale także zakreślała agendę badawczą na następne dwie de­ kady. Strategie konkurencji Portera stały się natomiast podstawą pro­ gramów nauczania oraz zaznaczyły przejście dyscypliny od opartej na narzędziach rozwiniętych przez firmy konsultingowe do systematycz­ nych, teoretycznych analiz strategii na poziomie przedsiębiorstwa. 3 W literaturze polskojęzycznej stosowane są odmienne tłumaczenia pojęcia industrial organizations. W tym artykule przyjęto tłumaczenie za M. Gorynią (1995). 4 W 1990 r. Strategic Management Society zorganizowało konferencję, podczas któ­ rej wielu czołowych uczonych przedstawiło wkład swojej dziedziny w rozwój zarzą­ dzania strategicznego. W wydaniu specjalnym SMJ, poświęconym wspomnianej konfe­ rencji, O. Williamson (1991) opisał powiązanie między teorią kosztów transakcyjnych a zarządzaniem strategicznym, R. Nelson (1991) wskazał korzyści, jakie zarządzanie strategiczne osiągnęło dzięki ewolucyjnemu podejściu do firmy, G. Saloner (1991) pod­ kreślił znaczenie modeli teorii gier w zarządzaniu strategicznym, M. Porter (1991) nato­ miast przedstawił uaktualniony wkład IO w zarządzanie strategiczne. I. Zarządzanie w systemie gospodarczym 1. Zarządzanie strategiczne 23 Z kolei SMJ zapewnił badaczom uznane na świecie forum publiko­ wania wyników badań. Te wydarzenia oznaczały wejście zarządzania strategicznego w okres dojrzałości naukowej. Perturbacje w rozwoju teorii zarządzania strategicznego w ostat­ nich kilku dekadach wpłynęły na istotne przesunięcia w zakresie me­ tod stosowanych w planowaniu i tworzeniu strategii przedsiębiorstw. Uproszczony model tych zmian przedstawia ilustracja 1.1. Ostatnie lata to przede wszystkim koncentracja na analizie i planowaniu zaso­ bów organizacji związanych z rozwojem teorii podejścia zasobowego. Zarządzanie strategiczne Strategiczne planowanie Faza pierwsza Rosnąca popularność portfelowych metod planowania na poziomie korporacji Planowanie długookresowe Początkowa faza Długoterminowe planowanie oparte na analizie luki macierzy dywersyfikacji Faza trzecia Integracja planowania strategicznego w ramach zarządzania strategicznego Faza druga Rosnąca koncentracja na strategii konkurencji i planowaniu na poziomie strategicznych jednostek biznesu Faza czwarta Analiza i planowanie zasobów 1970 1980 1990 2000 Źródło: R. Grünig, R. Kühn (2011), Process-based Strategic Planning, Springer-Verlag, Berlin–Heidel- berg, s. 15. Ilustracja 1.1. Fazy rozwoju zarządzania strategicznego Przed końcem lat 60. XX w. nie stosowano planowania, które koncentrowało się na budowaniu i utrzymaniu potencjału sukcesu organizacji i które można by określić jako strategiczne w dzisiejszym tego słowa znaczeniu. Dominowało ilościowe planowanie długoter­ 24 minowe będące formą analizy opartej na ekstrapolacji trendów i pró­ bą projekcji przeszłości na przyszły rozwój. Klasycznym narzędziem pochodzącym z tego okresu jest analiza luki zidentyfikowanej na podstawie ekstrapolacji przychodów i marży wynikających z aktual­ nie sprzedawanych produktów firmy. W cyklu życia produktu zarów­ no przychody, jak i marża wraz z upływem czasu wykazują tendencję spadkową, dlatego oszacowaną lukę zalecano wypełniać strategiami pochodzącymi z macierzy wzrostu Ansoffa. Na początku lat 70. znaczący wpływ firm konsultingowych dopro­ wadził do rozwoju metod portfelowych w strategicznych analizach i planowaniu. W przeciwieństwie do analizy trendu metody portfe­ lowe umożliwiają strategiczne spojrzenie na całość przedsiębiorstwa. Mimo że znane od dawna, metody portfelowe są chętnie stosowane także w obecnych czasach przez przedsiębiorstwa i inne organiza­ cje w celu określania strategicznych celów jednostek biznesowych/ rodzajów działalności jako podstawy formułowania strategii dla ca­ łej organizacji. Uznaje się je za znaczący krok w rozwoju planowania i zarządzania strategicznego. W końcu lat 70. planowanie strategiczne na poziomie korporacji (najwyższego szczebla zarządzania przedsiębiorstwem), wykorzystu­ jące metody portfelowe, zaczęto uzupełniać planowaniem strategicz­ nym na poziomie indywidualnych jednostek biznesowych. Kluczo­ wy problem w rozwoju strategii na tym poziomie zarządzania tkwił w znalezieniu sposobu na walkę z konkurentami. Fundamentalnym krokiem w tej fazie rozwoju planowania strategicznego były bazo­ we strategie konkurowania Portera, opisane w jego przełomowej pu­ blikacji Competitive Strategy (1980). Jednocześnie zwiększono na­ cisk na zewnętrzne otoczenie biznesowe oraz problem niepewności otoczenia. Poziom jednostki biznesowej stał się zdecydowanie bliż­ szy mniejszym organizacjom. Dało to znaczne możliwości adaptacji metod planowania strategicznego w mniejszych przedsiębiorstwach odznaczających się niskim stopniem dywersyfikacji oraz w organiza­ cjach publicznych i non profit. Wzrost niepewności otoczenia, szczególnie dotkliwy w latach 70. i 80. XX w. wskutek szoków energetycznych, doprowadził do rozwo­ ju zaawansowanych metod planowania strategicznego, w tym plano­ wania scenariuszowego. Strategiczne planowanie wzięło na siebie rolę „amortyzatora niepewności” (uncertainty absorber) (Boulton i in., 1982, s. 501). Do 1982 roku ponad połowa przedsiębiorstw z ów­ czesnej listy Fortune 500 wdrożyła planowanie scenariuszowe (Schoe­ maker, 1993, s. 193). Liderem w tym zakresie był Royal Dutch/Shell. I. Zarządzanie w systemie gospodarczym 1. Zarządzanie strategiczne 25 Efektywne w swoim czasie planowanie scenariuszowe dzisiaj coraz częściej wykazuje poważne słabości. Najczęstsze problemy tej metody wynikają z przyjmowania wiedzy powszechnie akceptowanej, opartej na obiegowych sądach, oraz wspierania istniejących w przedsiębior­ stwie założeń planowania. Istotą planowania scenariuszowego jest tworzenie spójnych wersji przyszłości. Zakłada się zatem istnienie pewnego poziomu zdolności prognozowania, które w rzeczywisto­ ści, w związku z nasilającą się nieciągłością zdarzeń, są coraz bardziej ograniczone. Rezultatem podejścia scenariuszowego jest często zawę­ żenie percepcji przyszłości do jednej ewolucyjnej ścieżki i niedostrze­ ganie wielu mniej prawdopodobnych zdarzeń, których część staje się wkrótce rzeczywistością. Mimo że zasoby przedsiębiorstwa od zawsze były przedmiotem rozważań w ramach procesu strategicznej analizy i planowania, od połowy lat 90. firmy z zapałem zaczęły stosować kryteria J. Barneya (1991) do identyfikacji strategicznie ważnych zasobów. Ten okres można uznać za początek kolejnej fazy zarządzania strategicznego. Zasoby wewnętrzne, ich identyfikacja, pozyskiwanie i planowanie staje się coraz częściej podstawą zarządzania w warunkach niepew­ ności różnych form organizacji. Gwałtowny rozwój sprawił, że już w latach 90. XX w. dyscypli­ na doczekała się także fazy krytycznej introspekcji. Złożyły się na nią zwłaszcza prace H. Mintzberga (1994) oraz D. Gilberta (1992), w któ­ rych zadano pytania dotyczące rzeczywistego wkładu dyscypliny zarzą­ dzania strategicznego i jej dalszych kierunków rozwoju. Tego rodzaju krytykę, jak również tę bardziej konstruktywną ze strony R. Bettis (1991) oraz A. Meyera (1991), można uznać za znaczący przejaw doj­ rzałości osiągniętej przez dyscyplinę zarządzania strategicznego. Centralnym elementem zarządzania strategicznego jest strategia, jej tworzenie i podejmowanie decyzji strategicznych, nadzwyczaj złożo­ nych i związanych z wieloma zmiennymi dynamicznymi. Pojęcie stra­ tegii w zarządzaniu strategicznym od narodzin dyscypliny było różnie interpretowane; tradycją jest, że niemal każdy autor książki z tego za­ kresu proponuje własną definicję strategii5. Niektórzy autorzy wskazują zorientowanie na wybór celów długoterminowych oraz programów lub planów ich osiągnięcia jako główny element koncepcji strategii­ (np. Learned i in., 1965; Andrews, 1971; Ackoff, 1974). Inni kładą nacisk na właściwą alokację zasobów (np. Chandler, 1962; Harrison, 5 Z tego względu powstało wiele publikacji dotyczących systematyzacji definicji stra­ tegii (np. Hofer, Schendel, 1978; Ronda­Pupo, Guerras­Martin, 2012). 26 1999). Jeszcze inni podkreślają znaczenie działań, planów, programów lub orientacji potrzebnych do osiągnięcia określonych celów (np. Ho­ fer, Schendel, 1978; Pearce, Robinson, 1994; Hambrick, Fredrickson, 2001). W kolejnej definicji zaznacza się rolę strategii jako łącznika między organizacją a jej otoczeniem (np. Miles, Snow, 1978; Mintz­ berg, 1979). W literaturze przedmiotu znane są także liczne definicje strategii, których głównymi elementami są przewaga konkurencyjna i wyniki (Porter, 1996; Barney, 2002). W definicjach tych pojawiają się także pojęcia zmiany wewnątrz organizacji lub w otoczeniu (Gins­ berg, 1988). W końcu część z nich ma charakter bardziej eklektyczny i integruje kilka powyżej wskazanych idei jako podstawową część kon­ cepcji strategii (np. Thompson, Strickland, 1987; Johnson i in., 2005). Wraz z rozwojem dyscypliny zmieniło się podejście do istoty samej strategii organizacji. Zasadnicze etapy tego procesu przedstawia ilu­ stracja 1.2. Mechaniczne wyznaczanie alokacji zasobów na podstawie danych historycznych staje się coraz mniej skuteczne, dlatego organi­ zacje muszą wypracowywać progresywne strategie. Każda z czterech faz wymaga zmierzenia się ze wzrastającym poziomem dynamizmu, wielowymiarowości i niepewności, co oznacza coraz mniejszą możli­ wość polegania na rutynowych analizach ilościowych. 4. Zarządzanie strategiczne: kreowanie przyszłości 3. Zewnętrznie zorientowane planowanie: myślenie strategiczne Analizy dynamiczne Analizy statyczne 2. Planowanie na podstawie prognoz: przewidywanie przyszłości 1.Planowanie finansowe: coroczna realizacja budżetu Źródło: F. Gluck, S. Kaufman, S. Walleck (1980), Strategic Management for Competitive Advantage, „Harvard Business Review”, Vol. 58, s. 157. Ilustracja 1.2. Cztery fazy strategii I. Zarządzanie w systemie gospodarczym 1. Zarządzanie strategiczne 27 Inherentną cechą zarządzania strategicznego są decyzje strategicz­ ne naczelnego kierownictwa danej organizacji. Aby strategia mogła być realizowana, niezbędny jest sam akt decyzji strategicznej podjętej na najwyższym szczeblu zarządzania. Strategiczne decyzje wpływają na długoterminowy stan zdrowia organizacji (Harisson, 1999). We­ dług P. Druckera skuteczni menedżerowie nie podejmują wielu decy­ zji, lecz koncentrują się na tych najważniejszych – myśląc przez pry­ zmat tego, co z punktu widzenia organizacji jest strategiczne – a nie tylko na rozwiązywaniu bieżących problemów (Drucker, 1967). Ogól­ nie mówiąc, strategiczne decyzje są ważne dla całej organizacji i mu­ szą być wzajemnie powiązane, żeby tworzyć stały wzorzec kierowania i jednoczenia organizacji. W przypadku przedsiębiorstw dotyczą czte­ rech głównych obszarów (Pierścionek, 2007, s. 11–12): 1. Kształtowania rozwoju zasobów i umiejętności (tworzenia pod­ staw konkurencyjności firmy). 2. Określania nowych kierunków i zakresu wykorzystania zasobów i umiejętności (kształtowania rozwoju struktury produktowo­ ­rynkowej). 3. Rozwoju form organizacyjnych przedsiębiorstwa oraz systemów działań (zmian organizacyjnych firmy). 4. Kształtowania, zgodnie z interesami przedsiębiorstwa, określo­ nych składników otoczenia (kształtowania otoczenia firmy). Wzorzec podjętych decyzji odzwierciedla strategie organizacji. Strategiczny wybór jest zatem krytyczną zmienną w strategii. Jest to środek, dzięki któremu rzadkie zasoby są racjonalnie wykorzysty­ wane na rzecz sukcesu zgodnego z menedżerskimi oczekiwaniami. Przez swoją naturę strategiczne decyzje tworzą najważniejszą odpo­ wiedzialność najwyższego szczebla kierowniczego. Efektywne orga­ nizacje są zarządzane przez menedżerów podejmujących efektywne decyzje strategiczne, czyli te, których rezultatem jest osiągnięcie ce­ lów w ramach istniejących i monitorowanych ograniczeń. Do identy­ fikacji strategicznych decyzji można zastosować pięć kryteriów (Har­ rison, 1996)6: 1. Decyzja musi dotyczyć relacji organizacji z otoczeniem. 2. Decyzja musi dotyczyć jednostki analizy, jaką jest organizacja w całości. 6 Alternatywne kryteria dla decyzji strategicznych przedstawia K. Obłój (2007, s. 21). 28 3. Decyzja musi obejmować wszystkie główne funkcje wykonywane w organizacji. 4. Decyzja musi zapewniać wytyczne dla wszystkich administracyj­ nych i operacyjnych działań organizacji. 5. Decyzja musi mieć krytyczne znaczenie dla długoterminowego sukcesu całej organizacji. Istotnym problemem w zarządzaniu strategicznym jest właściwa odpowiedź na powszechnie przyjmowane założenie o wzroście nie­ pewności otoczenia i tym samym nieprzewidywalności określonych zjawisk. Od charakteru otoczenia oraz od stopnia, w jakim przedsię­ biorstwo potrafi identyfikować zmiany zachodzące w otoczeniu, za­ leżą zdolności adaptacyjne organizacji. O stopniu niepewności oto­ czenia mogą informować jego złożoność, oznaczająca różnorodność elementów środowiska, oraz zmienność określająca zmiany różno­ rodności w czasie (Krzakiewicz, 1990, s. 34). Im większa złożoność i różnorodność otoczenia, tym większa jego niepewność rozumiana jako nieprzewidywalność utrudniająca określenie warunków działa­ nia i ich skutków oraz dokonywania wyborów (por. Koźmiński, Pio­ trowski, 1995, s. 587). W warunkach wzrostu niepewności pojawia się pytanie o sens i istotę współczesnego planowania strategiczne­ go w organizacjach. Podstawowym problemem staje się wzrost ryzy­ ka realizowanych strategii i sposób radzenia sobie z tym zjawiskiem w procesie planowania. Odpowiedzią na wzrastającą niepewność często nie może być już jedynie coraz bardziej zaawansowane plano­ wanie scenariuszowe. Zwiększenia szans na sukces w działaniu w wa­ runkach niepewności i obniżania kosztów pokonywania niepewności próbuje się szukać w profesjonalizmie metod zarządzania w warun­ kach niepewności, które w praktyce coraz częściej sprowadza się do zarządzania szeroko rozumianym ryzykiem. Współczesne zarządzanie strategiczne ewoluuje w kierunku zarzą­ dzania ryzykiem strategicznym. Wyniki strategicznych decyzji doty­ czących wyboru nowych rynków, produktów, alokacji zasobów często nie spełniają pokładanych w nich nadziei, stąd ryzyko jest inherent­ ną cechą procesu planowania. W literaturze przedmiotu przyjmuje się dość szeroką koncepcję ryzyka strategicznego. W jednej z pierw­ szych definicji utożsamiane jest ono ze „strategicznymi działaniami ukierunkowanymi na poprawę wyników organizacji, związanymi z nieznanymi dotąd przedsięwzięciami, których fiasko może zagrozić podstawom istnienia organizacji. Zarówno efekty owych działań, jak I. Zarządzanie w systemie gospodarczym 1. Zarządzanie strategiczne 29 i ich prawdopodobieństwo wystąpienia nie są całkowicie znane, dla­ tego ich cele, trudne do zdefiniowania, mogą zostać nieosiąg nięte” (Baird, Thomas, 1985, s. 231). Znacznie ogólniejsza definicja przed­ stawia koncepcję ryzyka strategicznego jako „zakres niepewności wystąpienia istotnych i niespełniających oczekiwań skutków okreś­ lonych decyzji” (Sitkin, Pablo, 1992, s. 10). Zjawisko to dostrzegają menedżerowie. Coraz większa ich część podkreśla, że zarządzanie ryzykiem nie jest już tylko jednym z wielu procesów w organizacji, lecz jedną z najważniejszych współczesnych kompetencji menedżerskich (Ernst Young, 2013). Z treści Rapor­ tu Ernst Young na temat ryzyka biznesowego w 2013 r. wynika, że najmocniej odczuwane rodzaje ryzyka są efektem rosnącej konku­ rencji. Należą do nich: presja na obniżanie cen, kosztów i marży oraz ryzyko zmienności rynkowej. Badani członkowie zarządów najwięk­ szych przedsiębiorstw byli zgodni co do tego, że ogólne ryzyko dzia­ łalności wzrosło w ciągu kilku ostatnich lat. W rezultacie pojęcie „ryzyko strategiczne” ulega obecnie po­ szerzeniu i jest coraz częściej odnoszone bezpośrednio do zagrożeń związanych ze zdarzeniami i trendami, które mogą zniszczyć per­ spektywy wzrostu oraz wpłynąć negatywnie na wartość firmy (Sly­ wotzky, Drzik, 2005, s. 102) lub każdej innej organizacji. Biorąc pod uwagę jeden z ważniejszych celów biznesowych, jakim jest ochro­ na i powiększanie wartości dla akcjonariuszy, zakres rozpatrywanego ryzyka strategicznego zwiększa się o aspekty trudne do skalkulowa­ nia, lecz w istotny sposób wpływające na wartość przedsiębiorstwa. Ryzyko strategiczne powinno przede wszystkim odnosić się do klu­ czowych elementów modelu biznesu. Może dotyczyć np. zakłóceń więzi z klientami, erozji unikatowej propozycji wartości stanowiącej podstawę strumienia dochodów czy migracji zysku przedsiębiorstwa. W najgorszym razie strategiczne ryzyko może zagrozić wszystkim kluczowym filarom biznesu. Przyczyną trudności w identyfikacji i pomiarze ryzyka strate­ gicznego jest wzrost znaczenia niematerialnych aktywów przedsię­ biorstwa i związanego z nim ryzyka (intangible risk). Dotyczy ono takich wartości jak: kompetencje i umiejętności pracowników, rela­ cje z klientami i dostawcami, marka, patenty, własność intelektual­ na, wiedza, reputacja itp. Zjawisko to jest także związane z ewolucją modelów biznesu przedsiębiorstw, których podstawę stanowi opty­ malizacja poziomu i źródeł zasobów przedsiębiorstwa. Rezultatem jest rozwój modelu biznesu nazywanego przedsiębiorstwem rozsze­ 30 rzonym (extended enterprise). Oznacza ono jednostkę gospodarczą tworzoną nie tylko na podstawie wewnętrznych zasobów, lecz także zasobów partnerów biznesowych, zwłaszcza dostawców i odbiorców w ramach łańcuchów podaży. Wzrastająca konieczność poprawy lub uzupełnienia własnych zasobów dzięki współpracy z innymi pod­ miotami powoduje, że przedsiębiorstwo i jego kierownictwo w co­ raz większym stopniu tracą bezpośrednią kontrolę nad działaniami wykonywanymi tradycyjnie wewnątrz organizacji. Sytuacja ta rodzi nowe, często niezidentyfikowane i mało dotąd zbadane czynniki ry­ zyka w zarządzaniu strategicznym. 2. Szanse i zagrożenia w strategiach korporacji Odwołując się do ogólnie przyjętej i popularnej hierarchii wprowa­ dzonej przez Hofera i Schendela (1978), poziom korporacyjny od­ powiada najwyższemu szczeblowi zarządzania przedsiębiorstwem i obejmuje swoim zasięgiem jego całość. Poziom korporacyjny znajdu­ je się na szczycie hierarchii organizacyjnej, poniżej którego mieszczą się pozostałe podległe spółki (jednostki) pełniące funkcje biznesowe. Pierwszy autor strategii korporacji, Chandler, pierwotnie zidentyfi­ kował dwie główne funkcje tego szczebla zarządzania: 1) koordyno­ wanie, ocenianie i planowanie celów i polityki oraz 2) alokowanie zasobów (1962, s. 9). Trzydzieści lat później, uwzględniając odkry­ cia w zakresie ekonomii skali, kosztów transakcyjnych i agencyjnych, Chandler dokonał redefinicji funkcji korporacji, wymieniając tym ra­ zem funkcję przedsiębiorczości, której celem jest tworzenie wartości, oraz funkcję administracyjną sprowadzającą się do ochrony korpora­ cji przed stratami (Chandler, 1991, s. 31). Dalsze badania aktywności najwyższego szczebla zarządzania w korporacjach ujawniły kolejne funkcje, takie jak: raportowanie finansowe i podatkowe oraz scen­ tralizowane świadczenie usług biznesowych dla podległych jednostek biznesowych. D. Collis i in. (2007) wskazują na cztery główne grupy funkcji za­ rządzania na poziomie korporacyjnym. Pierwsza, najważniejsza, do­ tyczy funkcji koordynacyjnych związanych z tworzeniem dodatko­ wej wartości. Funkcja ta spełniana jest dzięki alokacji i wykorzystaniu cennych zasobów korporacji w ramach hierarchii. Ma ona ścisłe uza­ sadnienie ekonomiczne, zwłaszcza w teorii kosztów transakcyjnych. I. Zarządzanie w systemie gospodarczym 1. Zarządzanie strategiczne 31 Druga rola wynika z hierarchicznej natury zdywersyfikowanych or­ ganizacji typu M i dotyczy kontroli strategicznej zapewniającej mi­ nimalizację kosztów agencyjnych identyfikowanych na podstawie teorii agencji. Kolejna funkcja wynika z prawnego obowiązku repre­ zentowania korporacji jako jednostki prawnej i oznacza konieczność przedstawiania wymaganych w danym systemie prawnym raportów i dokumentów wskazujących na zgodność działań korporacji z istnie­ jącymi regulacjami. Funkcja ta nabrała szczególnej wagi po upadku Enronu i wprowadzeniu w wielu krajach nowych przepisów w za­ kresie nadzoru korporacyjnego. Ostatnia z kluczowych funkcji top managementu wiąże się z zapewnieniem usług poszczególnym jed­ nostkom biznesowym w ramach korporacji w celu osiągnięcia eko­ nomii skali. Na szczeblu korporacji zapadają najważniejsze decyzje finansowe, w tym zwłaszcza o zakupie nowych firm oraz sprzedaży tych jedno­ stek, które nie spełniają oczekiwań. Inne typowe problemy rozstrzy­ gane na poziomie korporacyjnym to kształtowanie odpowiednich form organizacyjnych przedsiębiorstwa oraz struktur zarządzania. Z zarządzaniem strategicznym korporacją związana jest zatem strate­ gia korporacji, której celem jest przetrwanie oraz zapewnienie wzro­ stu wartości korporacji jako całości. Wartość tę wyraża się przy tym nie tylko w kategoriach finansowych, ale również w kategoriach nie­ materialnych, takich jak reputacja, postrzeganie marki itp. Strategia na tym poziomie wiąże się zatem z szerokim spektrum decyzji stra­ tegicznych. Kluczowe komponenty strategii korporacyjnej przedsta­ wiono na ilustracji 1.3. Oprócz obszaru związanego z wyznaczeniem zasięgu działalności korporacji, określonego przez decyzje w zakresie dywersyfikacji sek­ torowej i geograficznej, w skład strategii korporacji wchodzą działa­ nia z zakresu zarządzania portfelem wyodrębnionych jednostek biz­ nesu (Corporate Portfolio Management – CPM) i alokacji zasobów. Działania te stanowią podstawową metodę tworzenia wartości do­ danej. Należałoby przy okazji zaznaczyć, że rola szczebla korpora­ cyjnego w procesie tworzenia wartości w organizacji nie zawsze jest oczywista (Bowman, Helfat, 2001). Wyniki badań polegających na określeniu relatywnego wpływu efektów poszczególnych szczebli za­ rządzania na wyniki korporacji wskazują na stosunkowo małe od­ działywanie szczebla korporacyjnego. Efekt korporacyjny oznacza­ jący procent całkowitej wariancji zmiennej zależnej, jaką jest wynik korporacji, w zależności od badań waha się od 1,6 (Rumelt, 1991) 32 do 17,9 (Roquebert i in., 1996). W badaniach tego typu wskazywa­ no na zdecydowanie największy wpływ szczebla strategicznych jedno­ stek biznesowych i kreowanej na tym poziomie strategii konkurowa­ nia. Efekt SJB w zależności od badania waha się od 31,7 do 44,2 . Drugi pod względem wielkości efekt zapewnia sektor, tj. analogicznie od 4 do 18,7 (Bowman, Helfat, 2001, s. 10). Zakres działalności Sektory/rynki (dywersyfikacja) Internacjonalizacja Korporacyjne zarządzanie Zarządzanie portfelem biznesów Rola szczebla korporacji w tworzeniu wartości Strategia korporacyjna Korporacyjna wartość dodana Źródło: J. Światowiec-Szczepańska (2013), Zarządzanie ryzykiem na poziomie korporacyjnym, [w:] E. Urbanowska-Sojkin, M. Brzozowski (red.), Ryzyko w zarządzaniu strategicznym. Natura i uwarunko- wania, Wydawnictwo Uniwersytetu Ekonomicznego w Poznaniu, Poznań, s. 253. Ilustracja 1.3. Kluczowe komponenty strategii korporacyjnej Aby obronić przed interesariuszami powód funkcjonowania szcze­ bla korporacyjnego, niezbędne jest osiąganie na tym poziomie znaczą­ cych efektów synergii i skali, uwarunkowanych doskonałym rozumie­ niem wszelkich powiązań między biznesami, w tym informacyjnych. Podstawowym zadaniem szczebla korporacyjnego powinno być za­ pewnienie korporacji wartości większej niż wynikająca z sumy warto­ ści poszczególnych jednostek biznesu, traktowanych jako niezależne podmioty. Dlatego ostatecznie wartość strategii korporacyjnej jest zde­ terminowana przez stopień, w jakim strategiczne jednostki biznesowe zwiększają swoją wartość pod zarządem korporacji. Efektywna strate­ I. Zarządzanie w systemie gospodarczym 1. Zarządzanie strategiczne 33 gia na poziomie korporacyjnym kreuje zatem zyski przekraczające te, które byłyby możliwe bez strategii na tym szczeblu, osiągane dzięki efektom synergii oraz specyficznym zdolnościom zarządczym. Strategia korporacji zasadza się zatem na portfelu zintegrowanych strategii strategicznych jednostek biznesu realizujących strategiczne intencje szczebla korporacyjnego w ramach wyznaczonych inwesty­ cji finansowych oraz zobowiązań wobec grupy, wyrażonych akcep­ towalną stopą zwrotu. Pomiar ryzyka związanego z formułowaniem tak rozumianej strategii jest szczególnie trudny w porównaniu z ry­ zykiem działań podejmowanych na niższych szczeblach zarządzania, głównie ze względu na większą złożoność, dłuższy horyzont czasowy oraz strategiczny charakter. Rola szczebla korporacyjnego w zarzą­ dzaniu strategicznym jednostek biznesu może znacznie się różnić. Istotnymi wymiarami różnicującymi style nadzoru korporacji w sto­ sunku do strategicznych jednostek biznesu, zgodnie z klasyczną lite­ raturą przedmiotu, są (Goold, Campell, 1987): • zaangażowanie w planowanie, wyrażone zakresem udziału centra­ li w formułowaniu i koordynowaniu strategii poszczególnych SJB, • rodzaj kontroli wykorzystywanej przez centralę w stosunku do wyników poszczególnych SJB. Na tej podstawie identyfikowane są trzy zasadnicze style korpo­ racyjne wobec niższych poziomów zarządzania w organizacji (por. ilustracja 1.4): • styl I – strategiczne planowanie oznaczające silny wpływ centrali na cele i strategie poszczególnych strategicznych jednostek bizne­ su w procesie planowania strategicznego w korporacji; kontrola odnosi się zarówno do celów strategicznych, jak i finansowych, • styl II – kontrola strategiczna oznaczająca zasadniczo brak sys­ tematycznej ingerencji centrali w zarządzanie strategiczne po­ szczególnych jednostek; prawdopodobieństwo bezpośredniego zaangażowania jest uzależnione od rangi strategicznej projektów realizowanych w ramach korporacji, • styl III – kontrola finansowa polegająca na delegowaniu zarządza­ nia z poziomu centrali na poziom jednostek biznesu, które dzięki sformułowanej przez siebie strategii i wybranym narzędziom osią­ gają cele finansowe wyznaczone przez poziom korporacji. Funk­ cję łącznika i swoistego „kontraktu”
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Zarządzanie w systemie gospodarczym. Szanse i zagrożenia
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: