Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00280 006666 12601727 na godz. na dobę w sumie
Zarządzanie wiedzą w rozwoju obszarów wiejskich - ebook/pdf
Zarządzanie wiedzą w rozwoju obszarów wiejskich - ebook/pdf
Autor: , , , , Liczba stron: 234
Wydawca: C. H. Beck Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-812-8205-5 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Monografia jest zaplanowanym rezultatem projektu badawczego „Zarządzanie wiedzą w procesie budowania konkurencyjności i innowacyjności obszarów wiejskich na zasadach zrównoważonego rozwoju – empiryczna weryfikacja na przykładzie województwa małopolskiego”.

Celem zespołu badawczego było powiązanie trudnego procesu zmian społeczno-gospodarczych, zachodzących bardzo wolno na obszarach wiejskich z nowoczesnymi koncepcjami zarządzania obecnymi w najbardziej innowacyjnych przedsiębiorstwach. Zarządzanie wiedzą jest koncepcją ukierunkowaną na optymalne wykorzystanie dostępnych zasobów wiedzy czy eliminowanie luk wiedzy, a to przekłada się między innymi na doskonalenie funkcjonowania organizacji, redukcję ryzyka, rozwój relacji z otoczeniem, uzyskiwanie innowacyjnych rozwiązań organizacyjnych i innowacji produktowych. Założono, że mimo braku oficjalnych potwierdzeń w badanych instytucjach o występowaniu zarządzania wiedzą i istnieniu systemu zarządzania wiedzą w ramach rozwoju obszarów wiejskich, zarządzanie wiedzą istnieje, a procesy z udziałem wiedzy są realizowane, mimo że mogą być przez pracowników nieuświadamiane.

Monografia jest adresowana zarówno do praktyków, jak i teoretyków zajmujących się problematyką rozwoju obszarów wiejskich oraz zarządzania wiedzą.

Podjęte badania w obszarze teoretycznym i empirycznym są w pełni uzasadnione w kontekście wyzwań rozwojowych obszarów wiejskich. Autorzy wskazują, że proces rozwoju obszarów wiejskich jest wypadkową czynników związanych z kapitałem społecznym, czynnikami demograficznymi, ekonomicznymi, środowiskowymi i infrastrukturalnymi. Jednocześnie podmioty funkcjonują w warunkach zrównoważonego rozwoju, inteligentnego wzrostu i włączenia społecznego. By sprostać wyzwaniom, które warunkują funkcjonowanie w warunkach zmienności, różnorodności konieczna jest aktualna, wystarczająca i przydatna w decyzjach wiedza oraz umiejętne zarządzanie nią.

Prof. dr hab. Elżbieta Skrzypek
Katedra Zarządzania Jakością i Wiedzą
Wydział Ekonomiczny
UMCS Lublin

Autorzy są pracownikami naukowo-dydaktycznymi Wydziału Zarządzania Uniwersytetu Ekonomicznego w Krakowie oraz Wydziału Inżynierii Produkcji i Energetyki Uniwersytetu Rolniczego im. Hugona Kołłątaja w Krakowie.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Anna Krakowiak-Bal, Paweł Łukasik Bogusz Mikuła, Anna Pietruszka-Ortyl Urszula Ziemiaƒczyk Zarzàdzanie wiedzà w rozwoju obszarów wiejskich Zarzàdzanie wiedzà w rozwoju obszarów wiejskich Monografia jest zaplanowanym rezultatem projektu badaw cze - go „Zarządzanie wiedzą w procesie budowania konkurencyjności i inno wacyjności obszarów wiejskich na zasadach zrównowa żo - nego roz woju – empiryczna weryfikacja na przykładzie wojewódz - twa małopolskiego”. Celem zespołu badawczego było powiązanie trudnego procesu zmian społeczno-gospodarczych, zachodzących bardzo wolno na ob szarach wiejskich z nowoczesnymi koncepcjami zarządzania obec - nymi w najbardziej innowacyjnych przedsiębiorstwach. Zarządzanie wiedzą jest koncepcją ukierunkowaną na optymalne wykorzystanie dostępnych zasobów wiedzy czy eliminowanie luk wiedzy, a to prze kłada się między innymi na doskonalenie funkcjonowania orga ni zacji, redukcję ryzyka, rozwój relacji z otoczeniem, uzyski - wanie innowacyjnych rozwiązań organizacyjnych i innowacji pro - duktowych. Założono, że mimo braku oficjalnych potwierdzeń w badanych instytucjach o występowaniu zarządzania wiedzą i ist - nieniu systemu zarządzania wiedzą w ramach rozwoju obszarów wiej - skich, zarządzanie wiedzą istnieje, a procesy z udziałem wiedzy są rea - li zo wane, mimo że mogą być przez pracowników nieuświa damiane. Monografia jest adresowana zarówno do praktyków, jak i teo - retyków zajmujących się problematyką rozwoju obszarów wiejskich oraz zarządzania wiedzą. Podjęte badania w obszarze teoretycznym i empirycznym są w peł - ni uzasadnione w kontekście wyzwań rozwojowych obszarów wiej - skich. Autorzy wskazują, że proces rozwoju obszarów wiejskich jest wypadkową czynników związanych z kapitałem społecznym, czyn ni kami demograficznymi, ekonomicznymi, środowiskowymi i in fra strukturalnymi. Jednocześnie podmioty funkcjonują w wa run - kach zrównoważonego rozwoju, inteligentnego wzrostu i włączenia spo łecznego. By sprostać wyzwaniom, które warunkują funkcjo - no wa nie w warunkach zmienności, różnorodności konieczna jest aktualna, wystarczająca i przydatna w decyzjach wiedza oraz umie - jętne za rządzanie nią. Prof. dr hab. Elżbieta Skrzypek Katedra Zarządzania Jakością i Wiedzą Wydział Ekonomiczny UMCS Lublin Autorzy są pracownikami naukowo-dydaktycznymi Wydziału Zarządzania Uniwersytetu Eko - no micznego w Krakowie oraz Wydziału Inżynierii Produkcji i Energetyki Uniwersytetu Rolniczego im. Hugona Kołłątaja w Krakowie. www.ksiegarnia.beck.pl tel. 22 31 12 222 fax 22 33 77 601 A n n a K r a k o w i a k - B a l , Z a r z à d z a n i e w i e d z à w r o z w o u j o b s z a r ó w w i e j s k i c h P a w e ł Ł u k a s i k , B o g u s z M i k u ł a , A n n a P i e t r u s z k a - O r t y l , U r s z u l a Z i e m i a ƒ c z y k Zarzàdzanie wiedzà w rozwoju obszarów wiejskich Autorzy Anna Krakowiak-Bal Uniwersytet Rolniczy w Krakowie Paweł Łukasik Uniwersytet Ekonomiczny w Krakowie Bogusz Mikuła Uniwersytet Ekonomiczny w Krakowie Anna Pietruszka-Ortyl Uniwersytet Ekonomiczny w Krakowie Urszula Ziemiaƒczyk Uniwersytet Rolniczy w Krakowie wst´p (współautorstwo), rozdz. 1 (współautorstwo), rozdz. 3 (współautorstwo), rozdz. 8 rozdz. 4, podrozdz. 5.1 i 5.2, rozdz. 6, podrozdz. 9.3 (współautorstwo) rozdz. 2, podrozdz. 9.1, 9.2, podrozdz. 9.3 (współautorstwo) podrozdz. 5.3, podrozdz. 9.3 (współautorstwo) wst´p (współautorstwo), rozdział 1 (współautorstwo), rozdz. 3 (współautorstwo), rozdz. 7, podrozdz. 9.3 (współautorstwo) Anna Krakowiak-Bal, Paweł Łukasik Bogusz Mikuła, Anna Pietruszka-Ortyl Urszula Ziemiaƒczyk Zarzàdzanie wiedzà w rozwoju obszarów wiejskich Wydawnictwo C.H.Beck Warszawa 2018 Wydawca: Dorota Ostrowska-Furmanek Redaktor merytoryczny: Joanna Perzyńska Korekta: Anna Perzyńska Projekt okładki i stron tytułowych: GRAFOS Ilustracja na okładce: GRAFOS/istockphoto.com/yystom Seria: Zarządzanie Recenzent: Prof. dr hab. Elżbieta Skrzypek © Wydawnictwo C.H.Beck 2017 Wydawnictwo C.H.Beck Sp z o.o., ul. Bonifraterska 17, 00-203 Warszawa, Skład i łamanie: IDENTIA Michał Majchrzak Druk i oprawa: Elpil, Siedlce ISBN 978-83-812-8204-8 ISBN e-book 978-83-812-8205-5 Spis treści Wstęp  ....................................................................................................................................... 7 Rozdział 1. Rozwój obszarów wiejskich (Anna Krakowiak-Bal, Urszula Ziemiańczyk)  ........................................................................................................ 11 1.1. Definiowanie rozwoju obszarów wiejskich  .......................................................... 11 1.2. Zróżnicowanie terytorialne wsi polskiej  ............................................................... 12 1.3. Fundament polityki rozwoju obszarów wiejskich  ............................................... 16 1.4. Zrównoważony rozwój obszarów wiejskich  ........................................................ 17 1.5. System instytucjonalny rozwoju obszarów wiejskich  ......................................... 21 Rozdział 2. Koncepcja zarządzania wiedzą (Bogusz Mikuła)  ......................................... 33 2.1. Wprowadzenie do zarządzania wiedzą  ................................................................ 33 2.2. Geneza zarządzania wiedzą  .................................................................................... 34 2.3. Wiedza jako obiekt zarządzania  ............................................................................. 36 2.4. Istota zarządzania wiedzą  ....................................................................................... 41 2.5. Wybrane koncepcje zarządzania wiedzą ............................................................... 47 Rozdział 3. Procesy zarządzania wiedzą w rozwoju obszarów wiejskich – założenia badawcze projektu (Anna Krakowiak-Bal, Urszula Ziemiańczyk)  .......... 65 3.1. Uzasadnienie podjęcia problemu badawczego  .................................................... 65 3.2. Założenia badawcze  ................................................................................................. 69 3.3. Założenia metodyczne  ............................................................................................. 71 Rozdział 4. Identyfikacja wiedzy przez organizacje wspierające rozwój obszarów wiejskich (Paweł Łukasik)  ............................................................................. 75 4.1. Istota i sposoby identyfikowania wiedzy  .............................................................. 75 4.2. Wyniki badania lokalizowania wiedzy w ramach organizacji wspierających rozwój obszarów wiejskich  ........................................................... 82 Rozdział 5. Transfer wiedzy w ramach organizacji rozwijających obszary wiejskie (Paweł Łukasik, Anna Pietruszka-Ortyl)  .......................................................... 85 5.1. Istota i metody transferu wiedzy  ............................................................................ 85 5.2. Pozyskiwanie, udostępnianie i rozpowszechnianie wiedzy w ramach systemu rozwoju obszarów wiejskich  ................................................................... 91 5.3. Dzielenie się wiedzą jako subproces jej transferu w praktyce organizacji wspierających rozwój obszarów wiejskich  ........................................................... 96 6 Spis treści Rozdział 6. Gromadzenie wiedzy przez organizacje wspierające rozwój obszarów wiejskich (Paweł Łukasik)  ............................................................................. 135 6.1. Istota i instrumenty gromadzenia wiedzy  ............................................................ 135 6.2. Gromadzenie wiedzy w instytucjach rozwijających obszary wiejskie  ............. 150 Rozdział 7. Kreowanie wiedzy w organizacjach wspierających rozwój obszarów wiejskich (Urszula Ziemiańczyk)  .................................................................................... 153 7.1. Podstawy teoretyczne kreowania wiedzy  ............................................................. 153 7.2. Kreowanie wiedzy w instytucjach zaangażowanych w rozwój obszarów wiejskich  .................................................................................................................... 159 Rozdział 8. Stosowanie wiedzy przez organizacje zaangażowane w proces rozwoju obszarów wiejskich (Anna Krakowiak-Bal)  .................................................. 165 8.1. Podstawy teoretyczne stosowania wiedzy  ............................................................ 165 8.2. Stosowanie wiedzy w badanych organizacjach  ................................................... 170 Rozdział 9. Model zarządzania wiedzą w rozwoju obszarów wiejskich (Paweł Łukasik, Bogusz Mikuła, Anna Pietruszka-Ortyl, Urszula Ziemiańczyk) ............ 181 9.1. Teoretyczne podstawy budowy systemu zarządzania wiedzą  .......................... 181 9.2. Podstawowe problemy badawcze leżące u podstaw projektu systemu zarządzania wiedzą dla rozwoju obszarów wiejskich  ........................................ 196 9.3. System zarządzania wiedzą rozwoju obszarów wiejskich  ................................. 197 Zakończenie  ........................................................................................................................... 217 Bibliografia  ............................................................................................................................. 219 Wstęp Wiedza jest dziś jednym z podstawowych czynników rozwoju społeczno- -gospodarczego. Procesy i mechanizmy jej oddziaływania na gospodarkę są w ostatnich latach przedmiotem licznych dyskusji, rozważań naukowych oraz dokumentów strategicznych. Wyzwaniem staje się budowanie gospodarki opartej na wiedzy, czyli tworzenie warunków sprzyjających powstawaniu i funk- cjonowaniu podmiotów opierających swą przewagę konkurencyjną na wiedzy. Rozważania te nabierają szczególnie istotnego znaczenia w kontekście wyzwań rozwojowych obszarów wiejskich. Z jednej strony bowiem proces roz- woju obszarów wiejskich jest wypadkową wielu czynników, zwłaszcza zwią- zanych z kapitałem społecznym oraz uwarunkowaniami demograficznymi, ekonomicznymi, środowiskowymi i infrastrukturalnymi. Z drugiej strony zaś priorytetem stają się wyzwania zrównoważonego rozwoju, inteligentnego wzro- stu i włączenia społecznego. Realizacja wszystkich tych celów wymaga two- rzenia, rozpowszechniania i stosowania w praktyce nowej wiedzy, zwłaszcza dotyczącej nowych technologii, nowych produktów oraz nowych sposobów organizacji, uczenia się i współpracy. Należy przypuszczać, że wzrost poziomu wiedzy i innowacyjności będzie bardzo ważnym trendem kształtującym przy- szłość wsi w Polsce. Przedkładane opracowanie Zarządzanie wiedzą w rozwoju obszarów wiejskich jest efektem pracy zespołu badawczego realizującego projekt badawczy pt. Zarządzanie wiedzą w procesie budowania konkurencyjności i innowacyjności obszarów wiejskich na zasadach zrównoważonego rozwoju – empiryczna weryfikacja na przykładzie województwa małopolskiego. Celem zespołu badawczego było powiązanie trudnego procesu zmian spo- łeczno-gospodarczych, zachodzących na obszarach wiejskich bardzo wolno, z nowoczesnymi koncepcjami zarządzania stosowanymi w najbardziej innowa- cyjnych przedsiębiorstwach. Zarządzanie wiedzą jest koncepcją ukierunkowaną na optymalne wykorzystanie dostępnych zasobów wiedzy czy eliminowanie luk wiedzy, a to przekłada się m.in. na doskonalenie funkcjonowania organizacji, redukcję ryzyka, rozwój relacji z otoczeniem, uzyskiwanie innowacyjnych roz- wiązań organizacyjnych i innowacji produktowych. Założono, że mimo braku oficjalnych potwierdzeń o występowaniu w badanych instytucjach zarządza- nia wiedzą i istnieniu systemu zarządzania wiedzą w ramach rozwoju obsza- rów wiejskich, zarządzanie wiedzą istnieje, a procesy z udziałem wiedzy 8 Wstęp są realizowane, chociaż niekiedy mogą być przez pracowników nieuświada- miane. Naturalnie wyłaniające się, podstawowe kwestie dotyczyły odpowiedzi na przedstawione niżej pytania. ¡ Czym jest wiedza w organizacji? ¡ Gdzie jest ona zlokalizowana? ¡ Czy i w jaki sposób jest gromadzona? ¡ Czy warto dzielić się wiedzą między instytucjami i wewnątrz organizacji? ¡ Kto odpowiada za tworzenie nowej wiedzy? ¡ Czy zasoby wiedzy w instytucji są właściwie wykorzystywane? Stąd celem przedkładanej monografii jest diagnoza i ocena obecnie stosowa- nych rozwiązań w zakresie tworzenia, przepływu i wykorzystania wiedzy wśród podmiotów zaangażowanych w rozwój obszarów wiejskich oraz konstrukcja modelowego systemu zarządzania wiedzą, służącego wzmacnianiu konkuren- cyjności i innowacyjności obszarów wiejskich opartych na lokalnych uwarunko- waniach i zasadach zrównoważonego rozwoju. Opracowanie przedstawia zatem wyniki badań dotyczących diagnozy i oceny obecnie stosowanych rozwiązań w zakresie zarządzania wiedzą w podmiotach zaangażowanych w rozwój obszarów wiejskich. Prezentowane badania w całości mają charakter podstawowy, począwszy od opracowania metodyki oceny pro- cesów zarządzania wiedzą, a kończąc na koncepcji modelowego systemu zarzą- dzania wiedzą. W pracy do celów badawczych przyjęto pięć procesów z udziałem wiedzy, których analizę szczegółową przedstawiono w kolejnych rozdziałach. Całość publikacji składa się z dziewięciu rozdziałów. Pierwszy z nich – Rozwój obszarów wiejskich – przedstawia kontekst obsza- rów wiejskich, ich specyfikę, zróżnicowanie terytorialne i dylematy rozwojowe. W rozdziale został scharakteryzowany system instytucjonalny, wpierający rozwój obszarów wiejskich, którego skuteczne funkcjonowanie ma zasadnicze znaczenie dla tego rozwoju. Kolejny rozdział poświęcony jest Koncepcji zarządzania wiedzą. Uzasadniono w nim szczególnie istotne znaczenie wiedzy i zarządzania wiedzą w rozwoju gospodarki światowej i gospodarek narodowych, a także w zarządzaniu przed- siębiorstwem i innymi organizacjami, w tym administracyjnymi. W rozdziale tym przedstawiono rozwój koncepcji zarządzania wiedzą oraz założenia trzech z nich: japońskiego podejścia do zarządzania wiedzą, modelu, jaki zapropono- wali F. Gao, M. Li i S. Clarke, oraz własnego modelu zarządzania wiedzą. W rozdziale trzecim przedstawiono uzasadnienie podjętej w tym opracowa- niu tematyki, a także opisano założenia badawcze i metodyczne realizowanego projektu. W kolejnych pięciu rozdziałach zaprezentowano charakterystykę pięciu procesów związanych z zarządzaniem wiedzą (zadań operacyjnych zarządza- nia wiedzą) realizowanych w ramach systemu rozwoju obszarów wiejskich, Wstęp 9 przyjętych w założeniach badawczych, tj.: identyfikację, transfer, gromadzenie, kreowanie i stosowanie wiedzy. Każdemu z tych procesów poświęcono osobny rozdział książki, prezentując przyjętą definicję oraz specyfikę każdego z nich. Do analizy i oceny wyróżnionych procesów wykorzystano wyniki przeprowa- dzonych badań. Monografię wieńczy prezentacja dwuwariantowego Modelu zarządzania wie- dzą w rozwoju obszarów wiejskich. Jest to niejako klamra spinająca w całość wcze- śniej przedstawione zagadnienia i będąca ich konkluzją. Wyróżniono tu warto- ści, zasady i antyzasady charakterystyczne dla procesów z udziałem zarządzania wiedzą w organizacjach wspierających rozwój obszarów wiejskich, zapropono- wano zastosowanie dwóch wariantów modelu zarządzania wiedzą w procesie rozwoju obszarów wiejskich, określono zasady kształtujące funkcjonowanie sys- temu zarządzania wiedzą w procesie rozwoju obszarów wiejskich. Monografia adresowana jest zarówno do praktyków, jak i teoretyków zajmu- jących się problematyką rozwoju obszarów wiejskich oraz zarządzania wiedzą. Mamy nadzieję, że lektura tej książki będzie interesująca dla różnych grup czytel- ników oraz pomoże lepiej zrozumieć i zgłębić poruszane w niej problemy. W imieniu zespołu projektowego pragniemy w tym miejscu serdecz- nie podziękować wszystkim osobom, które wspierały naszą pracę, w tym, dr Januszowi Niezgodzie z Uniwersytetu Ekonomicznego w Krakowie, dr Maciejowi Sporyszowi z Centrum Obliczeniowego, Nowoczesnych Technologii i Informatyki przy Uniwersytecie Rolniczym w Krakowie i dr Agnieszce Peszek z Uniwersytetu Rolniczego w Krakowie. Nieocenionym wsparciem i motorem naszych działań w ramach projektu był śp. profesor UEK dr hab. Andrzej Woźniak, który jako członek zespołu badaw- czego, aktywnie, z zaangażowaniem uczestniczył w jego pracach. Szczególne podziękowania kierujemy do wszystkich przedstawicieli jedno- stek, w których prowadzone były badania, za ich zaangażowanie, udział w bada- niu i cenne, merytoryczne uwagi podczas spotkań i warsztatów. Podjęcie prac badawczych w ramach wspomnianego projektu było możliwe dzięki finansowemu wsparciu ze środków Narodowego Centrum Nauki przy- znanych na podstawie decyzji numer: DEC-2011/01/D/HS4/05909. Anna Krakowiak-Bal, Urszula Ziemiańczyk Rozdział 1 Rozwój obszarów wiejskich Anna Krakowiak-Bal, Urszula Ziemiańczyk 1.1. Definiowanie rozwoju obszarów wiejskich Problematyką wiejską zajmują się różne dyscypliny, m.in.: ekonomia, socjo- logia, nauki rolnicze, geografia, demografia, etnografia i antropologia, których przedstawiciele wypracowali dziesiątki definicji, a każda przedstawia obszary wiejskie w innej perspektywie. Definicje te z założenia powinny wskazywać ce- chy wyodrębniające je wśród innych kategorii obszarów, ale warto na wstępie za- znaczyć, że współczesne badania obszarów wiejskich coraz częściej odwołują się do potrzeby holistycznego ujęcia tej problematyki, stanowią bowiem kompozycję różnych idei nauk społecznych [Woods, 2005, s. 81; Stanny, 2013, s. 17]. Zasadniczym problemem w badaniach, które dotyczą obszarów wiejskich, jest określenie pojęcia „obszar wiejski”. W potocznym ujęciu każdy je rozumie, na- tomiast z naukowego punktu widzenia nie istnieje jedna przyjęta definicja. Wieś jest traktowana na ogół jako jednostka osadnicza, a obszar wiejski jako przestrzeń utworzona przez wsie i ich otoczenie. Obszary wiejskie, jak podkreśla J. Bański [2011, s. 37], to kategoria historycznie zmienna, w definiowaniu której konieczna jest pewna elastyczność. Na przykład w okresie intensywnej modernizacji wsi przez obszary wiejskie rozumiano obszary o dominacji rolnictwa i stosunkowo małym zakresie innych form działalności ludzkiej. Obecnie w definiowaniu ob- szarów wiejskich, ze względu na obserwowane przeobrażenia społeczno-gospo- darcze, zmierza się w kierunku ujmowania ich jako przestrzeni wielofunkcyjnej, uwzględniającej potrzeby wszystkich mieszkańców. W potocznej świadomości wieś i rolnictwo to niemal to samo. Tak jednak nie jest. Wieś to środowisko spo- łeczne i gospodarcze, w którym rolnictwo odgrywa jedną z ważniejszych ról, ale jego znaczenie pod pewnymi względami zachowuje swoją wagę lub nawet zy- skuje, a pod innymi – traci. Zachowuje wówczas, gdy myślimy o bieżącej równo- wadze rynku pracy, kwestiach bezpieczeństwa żywnościowego, kształtowaniu krajobrazu i konserwacji środowiska naturalnego, a traci – z powodu zmniej- szającego się udziału w gospodarce narodowej (wytwarzaniu PKB), udziału 12 Anna Krakowiak-Bal, Urszula Ziemiańczyk w dostarczaniu źródeł utrzymania, zapewnianiu zatrudnienia itp. [Rosner, Stan- ny, 2016, s. 6]. Co może być zatem cechą, która decyduje o kwalifikacji jakiegoś obszaru jako wiejskiego? Najczęściej tym definiującym parametrem jest dekoncentracja (roz- proszenie) mieszkającej tam ludności. Kryterium wydzielenia obszaru wiejskiego na podstawie liczebności mieszkańców danej jednostki administracyjnej nazywa- my kryterium demograficznym. Tam, gdzie ono obowiązuje, do miast zalicza się te miejscowości, które spełniają warunek ustalonej, minimalnej liczebności popu- lacji. Powszechne są również klasyfikacje oparte na wskaźniku gęstości zaludnie- nia w danej jednostce administracyjnej – takie kryterium nazywamy geodemo- graficznym. Na przykład obszary wiejskie zgodnie z definicją OECD są liczone według wskaźnika do 150 osób/km2, zaś EUROSTAT przyjmuje próg wskaźnika na poziomie 100 osób/km2. W Polsce przy definiowaniu obszarów wiejskich obowiązuje kryterium ad- ministracyjne. Do jednostek miejskich zalicza się te, które mają prawa miejskie, do wiejskich zaś wszystkie pozostałe. Decyzje o zmianie statusu jednostki orga- nizacyjnej (wyłączenie bądź włączenie miasta czy obszaru wiejskiego z danego zbioru) podejmują najwyższe organy państwowe (Rada Ministrów). Uwzględnia- ne są przy tym głównie zmiany liczby mieszkańców oraz poziom rozwoju funkcji nierolniczych, choć brane są pod uwagę również inne, mniej ostre kryteria, takie jak: wielkość i rola w stosunku do otaczających terenów wiejskich bądź lokalne tradycje [Stanny, 2014, s. 7]. Problem definiowania obszarów wiejskich – oddzielenia tego, co wiejskie, od tego, co miejskie – wykrojenia owej części wiejskiej z pewnej całości społecz- no-ekonomicznej (a więc sprawa kryteriów) jest ostatecznie nierozstrzygalny. Jednoznaczne przyjęcie konkretnego kryterium rodzi mnóstwo konsekwencji i waży na uzyskanym obrazie wsi. Bez względu więc na konotacje tego termi- nu w różnych językach nauk społecznych, ich wspólnym elementem jest aspekt przestrzenny. W tych badaniach przy definiowaniu obszarów wiejskich przyjęto kryterium administracyjne. Definicję rozwoju społeczno-gospodarczego przyjęto w myśl zespołu badaw- czego Instytutu Rozwoju Wsi i Rolnictwa Polskiej Akademii Nauk: „rozwój spo- łeczno-gospodarczy to proces przekształcania wsi w środowisko przyjazne mieszkańcom, a więc takie, które pozwala im na zaspokajanie potrzeb i aspiracji, zwłaszcza w zakre- sie warunków pracy i uzyskiwania godziwych dochodów, dostępu do usług publicznych i szeroko rozumianych dóbr kultury, poczucia uczestnictwa w życiu społeczności lokal- nej, sprawstwa w zakresie dokonujących się przemian itd.” [Rosner, Stanny, 2016, s. 9]. 1.2. Zróżnicowanie terytorialne wsi polskiej Zmiany ustrojowe w Polsce rozpoczęte u schyłku ubiegłego stulecia stały się impulsem do poszukiwania nowych rozwiązań w wielu dziedzinach życia Rozdział 1. Rozwój obszarów wiejskich 13 gospodarczego i społecznego. Transformacja gospodarcza szczególnie wyraźnie odsłoniła słabości przemysłu surowcowego i rolnictwa, tworzących tzw. I sektor gospodarki, a odznaczających się – również w krajach rozwiniętych – mniejszą efektywnością aniżeli sektor II (przemysł przetwórczy i budownictwo), a zwłasz- cza sektor III (usługi). Rolnictwo to ten z działów gospodarki, który przysparza szczególnie dużo problemów ekipom rządzącym większości krajów. W środo- wisku wiejskim zmiany w sferze działań gospodarczych przez dziesięciolecia zachodziły wolniej, niż wynikałoby to z obiektywnych warunków. Mieszkańcy nie wykorzystywali w pełni swoich możliwości podejmowania i realizowania po- trzebnych inicjatyw, brakowało instytucji wdrażających i wspierających zmiany. Przyczyn było wiele: brak odpowiednich wzorów, które byłyby wskazówką przy planowaniu i rozpoczynaniu nowych, korzystnych przedsięwzięć. Problemem był dysparytet oświatowy: niedostatki szkolnictwa wiejskiego i dużo niższy niż w mieście przeciętny poziom wykształcenia. Inną przyczyną była dająca się za- uważyć dezintegracja społeczności wiejskiej, utrudniająca samoorganizowanie się i podejmowanie zbiorowych działań. Rozwój terenów wiejskich stał się problemem o zasadniczym znaczeniu, do- tyczy on bowiem 93 obszaru Polski i prawie 15 000 000 osób, a więc ponad 38 ogółu ludności kraju. Trudna sytuacja polskiej wsi i rolnictwa to wynik nie tylko współczesnych opóźnień rozwojowych gospodarki, lecz zjawisko o podłożu historycznym. Ukształtowane w przeszłości zróżnicowanie terenów wiejskich, struktury agrar- nej, poziomu rolnictwa, poziomu życia ludności wiejskiej jest w Polsce duże. Wi- dać tu wpływ dawnych zaborów, które podzieliły ziemie polskie między trzy państwa, jak też masowych migracji powojennych związanych ze zmianą granic państwowych [Moskal, 1993, s. 44]. Wyraźnie widoczna jest różnica między go- rzej wykształconą wschodnią częścią kraju (dawny zabór rosyjski) oraz terenami uprzednio niemieckimi, gdzie po wojnie zamieszkali przesiedleńcy ze wschodu, a Wielkopolską oraz dawną Galicją, gdzie zamieszkuje ludność lepiej wykształ- cona. Ważne pozytywne zmiany struktury wykształcenia nastąpiły po drugiej wojnie światowej. Poprawa poziomu wykształcenia miała miejsce we wszystkich rejonach, nie niwelując jednak dotychczasowego zróżnicowania przestrzennego. Nie zanika ono nadal, mimo rozwoju szkolnictwa, migracji i innych czynników [Rosner, 1999, s. 18]. Na terenie Polski, pod względem specyfiki rejonów wiejskich, można wyróż- nić trzy główne obszary [Moskal, 2000, s. 67]. 1. Obszar Polski Zachodniej i Północnej, do 1918 r. należący do Niemiec. Re- gion ten charakteryzuje się silnie spolaryzowaną, dość dobrą strukturą agrarną gospodarstw chłopskich (względnie wysoki udział gospodarstw o powierzchni powyżej 15 ha) oraz ich dobrym wyposażeniem technicznym. Dostrzegamy tutaj zróżnicowanie na dwa podobszary, zależnie od tego, czy na wsi pozostała lud- ność miejscowa (autochtoniczna), zapewniając ciągłość gospodarowania, czy też po 1945 r. nastąpiła wymiana ludności. 14 Anna Krakowiak-Bal, Urszula Ziemiańczyk ¡ Pierwszy podobszar, który określić możemy jako środkowo-zachodni (Po- morze Wschodnie, Wielkopolska, Opolszczyzna) odznacza się wysokim udzia- łem gospodarstw towarowych, wysoką kulturą rolną oraz dobrym standardem cywilizacyjnym wsi. Należy dodać, że kondycja demograficzna ludności jest tam dobra i nie zachodzi zjawisko starzenia się wsi, a status rolnika mającego duże nowoczesne gospodarstwo nadal jest ceniony. ¡ Drugi podobszar, na którym po 1945 r. nastąpiła wymiana ludności, a więc zachodnie i północne obrzeża kraju, cechuje bardzo wysoki odsetek ziemi do nie- dawna państwowej. Na tym terenie utworzono najwięcej PGR-ów – zajmowa- ły one ponad 50 powierzchni użytków rolnych, podczas gdy w innych rejo- nach kraju odsetek ten nie przekraczał 20 . Ukształtowała się tam specyficzna sieć osadnicza – skupiska bloków zasiedlone przez pracowników najemnych PGR-ów. Co zaś do gospodarstw indywidualnych – ich polaryzacja jest jeszcze silniejsza, natomiast poziom kultury rolnej oraz kondycja demograficzna ludno- ści pozostają słabsze niż w regionie środkowo-zachodnim. Autor powyższej charakterystyki wsi i rolnictwa w zachodniej części kraju zakłada, że na obszarze tym umacniać się będą gospodarstwa wysokotowarowe (tak wielkoobszarowe, jak i rodzinne), zintegrowane silnie z całą gospodarką na- rodową i dążące do poprawy ekonomicznej efektywności. 2. Obszar środkowo-wschodni – najbardziej problemowy rejon kraju, charak- teryzujący się strukturą agrarną słabo spolaryzowaną, z przewagą gospodarstw średnich (nie przekraczających 10 ha), niskim standardem cywilizacyjnym wsi, zapóźnieniem technicznym rolnictwa, słabą infrastrukturą i rzadką siecią ośrod- ków miejskich. Na wschodnim skraju tego obszaru następuje wręcz wyludnia- nie się wsi (tzw. „ściana wschodnia”). Dążenia ludności ukierunkowane są nie na tworzenie dużych, towarowych gospodarstw, lecz raczej na poszukiwanie do- datkowej pracy poza rolnictwem, a więc na dwuzawodowości. 3. Polska Południowo-Wschodnia – w okresie rozbiorów znajdująca się w większości w granicach Austro-Węgier, czyli obszar dawnej Galicji (utożsa- miany często z Małopolską), a także region Górnego Śląska. Jest to obszar bardzo gęsto zaludniony, ze wszystkimi tego konsekwencjami. O jego specyfice przesą- dza: ¡ dominacja sektora chłopskiego w rolnictwie; ¡ bardzo duże rozdrobnienie gospodarstw (przeciętna powierzchnia gospo- darstwa stanowi połowę średniej krajowej); ¡ bardzo słabe powiązanie tych gospodarstw z rynkiem; ¡ przeludnienie agrarne, czyli ogromne nadwyżki zasobów pracy w rolnic- twie, będące w istocie ukrytym bezrobociem; ¡ niezwykle niska produktywność pracy w rolnictwie i odpowiednio do tego niski poziom dochodów rolniczych; ¡ wielość i rozmaitość źródeł dochodu w jednym gospodarstwie domowym; ¡ dość gęsta sieć lokalnych ośrodków miejskich. Rozdział 1. Rozwój obszarów wiejskich 15 Należy też dodać, a dotyczy to zwłaszcza Małopolski, że kondycja demogra- ficzna ludności wiejskiej (struktura wieku, przyrost naturalny itp.) jest w porów- naniu z resztą kraju bardzo dobra, a ponadto na wsi istnieją znaczne zasoby mieszkaniowe, zaś postęp w rozbudowie infrastruktury komunalnej jest bardzo szybki. Nie ulega zatem wątpliwości, że na południu Polski przyszła pomyślność wsi wymaga zrealizowania koncepcji tzw. rozwoju wielofunkcyjnego. Powstanie na terenach wiejskich nowych, licznych miejsc pracy poza rolnictwem – co zakła- da koncepcja – oznaczałoby przesunięcie zasobów siły roboczej do bardziej efek- tywnych działów gospodarki, a więc lepsze ich wykorzystanie. Pozarolniczych miejsc pracy dostarczyć mogą: drobny przemysł (tworzony w tzw. parkach prze- mysłowych na obrzeżu małych miast) oraz rzemiosło i usługi, w tym turystyczne i rekreacyjne, tworzone tam, gdzie walory środowiska i krajobrazu na to pozwa- lają [Moskal, 2000; Ziemiańczyk, 2010, s. 39]. Obszary wiejskie w Polsce są bardzo zróżnicowane i mają odmienne proble- my rozwojowe, dlatego trudno wobec nich zastosować jednolitą politykę: każdy region wymaga odrębnych, szczegółowych zasad rozwoju obszarów wiejskich. Najnowsze badania z serii „Raport o stanie wsi” wskazują, że dystanse rozwo- jowe dzielące wieś i miasto zaczęły się zmniejszać [Wilkin, 2016, s. 11]. Upodab- niają się najważniejsze wskaźniki charakteryzujące poziom rozwoju społeczne- go i gospodarczego, dotyczące poglądów politycznych, aspiracji edukacyjnych, wzorców konsumpcji, sytuacji demograficznej i wielu innych, między miastem a wsią w naszym kraju. Najważniejszym źródłem zmian i przyspieszenia proce- su zmniejszania dystansu rozwojowego między miastem a wsią w Polsce okazała się integracja naszego kraju z Unią Europejską i korzyści z tego płynące. Okres członkostwa Polski w UE to niewątpliwie najlepszy czas dla polskiej wsi – za- pewne w całej jej historii. Dla wyraźnej poprawy sytuacji dochodowej, infrastrukturalnej czy eduka- cyjnej mieszkańców wsi wielkie znaczenie miały skumulowane efekty przede wszystkim dwóch rodzajów polityki unijnej: wspólnej polityki rolnej (WPR) i polityki spójności [Nurzyńska, 2016, s. 110]. Pierwsza skierowana była przede wszystkim do rolników i oni z niej najbardziej skorzystali, ale część korzyści z WPR odczuli też pozostali mieszkańcy wsi. Polityka spójności, zorientowa- na na wspieranie regionów słabiej rozwiniętych (głównie części wschodniej), a do nich należą w Polsce województwa o wysokim udziale ludności wiejskiej, znacznie pomogła w stymulowaniu rozwoju obszarów wiejskich. W południo- wej części kraju wsparcia wymagają w szczególności rozwój przedsiębiorczości i tworzenie nowych, pozarolniczych miejsc pracy. Te działania wpisują się ideal- nie w dwuzawodowy charakter wsi małopolskiej i wspierają zmiany strukturalne w rolnictwie [Moskal, 2000; Ziemiańczyk, 2012, s. 85]. W zależności od regionu, uwarunkowań, struktury agrarnej, poziomu rolnictwa, poziomu życia ludności i innych czynników przyjmuje się różne kierunki rozwoju obszarów wiejskich. Niezależnie jednak od kierunków, perspektywę rozwoju obszarów wiejskich w najbliższych latach będą wyznaczać innowacje. 16 Anna Krakowiak-Bal, Urszula Ziemiańczyk 1.3. Fundament polityki rozwoju obszarów wiejskich Komisja Europejska w ramach strategii „Europa 2020” podkreśla istotną rolę badań i innowacyjności w przygotowaniach Unii Europejskiej do wyzwań w przyszłości. Długookresowy program wzrostu społeczno-gospodarczego Unii Europejskiej zakłada trzy priorytety: ¡ zrównoważony rozwój; ¡ inteligentny wzrost; ¡ włączenie społeczne. Te trzy priorytety stanowią fundament działań podejmowanych w przyszło- ści, a rolnictwo i obszary wiejskie mają odegrać istotną rolę w realizacji tych prio- rytetów. W ramach kierunków rozwoju Wspólnej Polityki Rolnej uwagę zwraca duży nacisk położony na budowanie konkurencyjności i innowacyjności rolnic- twa i obszarów wiejskich. W ramach Wspólnej Polityki Rolnej Unia Europejska dąży do osiągnięcia trzech celów. Są to [Wnioski legislacyjne…, 2013, s. 1]: ¡ osiągnięcie trwałej i zrównoważonej produkcji żywności poprzez dopłaty na rzecz dochodów gospodarstw rolnych i wzmocnienie pozycji rolników w ca- łym łańcuchu dostaw żywności; ¡ zarządzanie zasobami naturalnymi w sposób zrównoważony poprzez wspieranie działań gwarantujących dostawy dóbr publicznych w obszarze śro- dowiska oraz działań na rzecz przeciwdziałania zmianom klimatu; ¡ zrównoważony rozwój terytorialny dzięki wspieraniu zatrudnienia i roz- wijaniu działalności gospodarczej na obszarach wiejskich, poprawie innowacji i transferu wiedzy, polepszeniu warunków dla małych przedsiębiorstw oraz dal- szemu promowaniu lokalnych rynków. Realizacja tych celów wymaga tworzenia, rozpowszechniania i stosowania w praktyce nowej wiedzy, nowych technologii, nowych produktów i nowych sposobów organizacji, uczenia się i współpracy. Istotne jest zapewnienie, aby działania badawcze odpowiadały ogólnym potrzebom, a stworzone rozwiąza- nia były stosowane przez rolników. Na szczeblu Unii Europejskiej podjęto działa- nia mające zbliżyć do siebie naukę i praktykę. Celem jest stworzenie polityki ba- dań naukowych bardziej ukierunkowanej na potrzeby oraz polityki rolnej opartej na faktycznych danych. Aby wspierać ten cel, stworzono Europejskie Partnerstwo Innowacyjne na Rzecz Wydajnego i Zrównoważonego Rolnictwa (EIP-AGRI). W ramach partnerstwa podejmowane są zadania na rzecz szerszego zastoso- wania w praktyce wyników badań i innowacyjnych rozwiązań. Opracowywany jest program badań naukowych, który w większym stopniu uwzględni potrzeby rolników i leśników. Celem Europejskiego Partnerstwa Innowacyjnego jest pro- mowanie konkurencyjnego i zrównoważonego rolnictwa, które osiąga więcej przy mniejszych nakładach i funkcjonuje w harmonii ze środowiskiem naturalnym. Partnerstwo powinno przyczynić się do budowania konkurencyjnego sektora pro- dukcji podstawowej, zapewniającego dostępność żywności w skali globalnej, zróż- nicowane wyroby, długoterminowe dostawy różnych surowców do wytwarzania Rozdział 1. Rozwój obszarów wiejskich 17 żywności i innych produktów oraz lepszy rozkład wartości dodanej w ramach łańcucha dostaw żywności. Aby stawić czoła przyszłym wyzwaniom w rolnic- twie, rolnicy, leśnicy oraz przemysł spożywczy muszą zdobywać nową wiedzę, którą można stosować w praktyce [Sieć na rzecz innowacji…, 2015, s. 6]. Przedstawiciele instytucji wspierających rozwój obszarów wiejskich – zarów- no na szczeblu europejskim, jak i krajowym – zadają sobie trzy zasadnicze pyta- nia w kontekście kreowania polityki. 1. W jaki sposób zwiększyć konkurencyjność w coraz trudniejszych warun- kach gospodarczych i jednocześnie zapewnić wykorzystanie zasobów i świadcze- nie usług ekosystemowych w sposób zrównoważony? 2. Jak przyczynić się do bezpieczeństwa żywnościowego? 3. W jaki sposób wspierać społeczności wiejskie w dywersyfikacji ich działal- ności gospodarczej? W znalezienie odpowiedzi na te pytania polityka Unii Europejskiej angażuje środowisko naukowe, a „innowacje” i „budowanie konkurencyjności” to słowa kluczowe w tym procesie. Sposobem na zapewnienie zrównoważonego i inteligentnego wzrostu w go- spodarce Unii Europejskiej, w tym także w rolnictwie, ma być innowacyjność. Komisarz UE ds. rolnictwa i rozwoju obszarów wiejskich stwierdził: „Kluczowym wyzwaniem dla rolnictwa w przyszłości jest nie tylko produkowanie więcej, ale także lepiej. Uwzględnienie napędzanych popytem badań i innowacji, jak również lepsze roz- powszechnianie najlepszych praktyk, będzie mieć zasadnicze znaczenie w realizacji tego celu” [Sieć na rzecz innowacji…, 2015, s. 6–7]. 1.4. Zrównoważony rozwój obszarów wiejskich Zrównoważony rozwój to proces przemian, który zapewnia zaspokajanie po- trzeb obecnego pokolenia bez umniejszania szans rozwojowych przyszłych ge- neracji, m.in. dzięki zintegrowanym działaniom w zakresie rozwoju społeczno- -gospodarczego oraz środowiska. ZRÓWNOWAŻONY ROZWÓJ Społeczeństwo Gospodarka Środowisko Ład polityczno-instytucjonalny Rysunek.1.1. Integracja komponentów zrównoważonego rozwoju Źródło: opracowanie własne. 18 Anna Krakowiak-Bal, Urszula Ziemiańczyk Problem zrównoważonego rozwoju rolnictwa i obszarów wiejskich jest dość często podejmowany w literaturze ekonomicznej [m.in.: Wilkin (red.) 2003; Boł- tromiuk, 2011; Zegar, 2012; Stanny, Czarnecki, 2011; Gradziuk, 2016, s. 179, Zie- miańczyk i in., 2013 s. 366]. Zrównoważony rozwój gospodarki to łączenie celów z zakresu ochrony środowiska i ekonomii. Początki tej koncepcji na świecie się- gają przełomu lat 60. i 70. ubiegłego wieku, kiedy w 1969 roku Zgromadzenie Ogólne ONZ podjęło inicjatywę opracowania Raportu o stanie świata. W Polsce za początek koncepcji zrównoważonego rozwoju można przyjąć rok 1991, kiedy Sejm RP przyjął Politykę Ekologiczną Państwa (PEP), która określa- ła cele i kierunki działania na rzecz poprawy stanu środowiska. Był to pierw- szy tego typu strategiczny i kompleksowy program działania w kraju i jeden z pierwszych w Europie. Dokument ten wprowadzał Polskę do grona państw, które za podstawę postępu i dalszego rozwoju społecznego oraz gospodarcze- go uznały ideę trwałego i zrównoważonego rozwoju. Konieczność stosowania się do wymagań PEP potwierdziła w art. 5 nowa Konstytucja Rzeczpospolitej Pol- skiej, przyjęta przez Zgromadzenie Narodowe w 1997 roku. Następnym ważnym krokiem było prawne zdefiniowanie pojęcia zrównoważonego rozwoju. Zawarto je w ustawie z 27 kwietnia 2001 roku – Prawo ochrony środowiska [art. 3, ust. 50], która określa zasady ochrony środowiska oraz warunki korzystania z jego za- sobów, z uwzględnieniem wymagań zrównoważonego rozwoju. Ustawa ta de- finiuje zrównoważony rozwój następująco: „to taki rozwój społeczno-gospodarczy, w którym następuje proces integrowania działań politycznych, gospodarczych i społecz- nych, z zachowaniem równowagi przyrodniczej oraz trwałości podstawowych procesów przyrodniczych, w celu zagwarantowania możliwości zaspokajania podstawowych po- trzeb poszczególnych społeczności lub obywateli zarówno współczesnego pokolenia, jak i przyszłych pokoleń” [Słownik innowacji, b.d.]. Często używana jest także definicja pochodząca z prac agend ONZ, głosząca, że: „zrównoważony rozwój to taki typ rozwoju społeczno-gospodarczego, w którym na- stępuje proces integrowania w czasie i przestrzeni działań politycznych, gospodarczych i społecznych, gwarantujący zachowanie równowagi przyrodniczej oraz trwałości pod- stawowych procesów przyrodniczych” [Nowogródzka, Niewęgłowski, 2011, s. 105]. Od 1987 roku na międzynarodową polityczną arenę weszła koncepcja zrówno- ważonego rozwoju definiowana jako „rozwój, który zabezpiecza potrzeby współcze- snych bez ograniczania realizacji potrzeb przyszłych pokoleń” [Brundtland Commis- sion, 1987]. Unia Europejska kładzie silny nacisk w swoich aktach prawnych na imple- mentowanie zagadnień ochrony środowiska do polityk i strategii zarówno go- spodarczych, jak i społecznych. W rolnictwie działania zmierzające do ochrony środowiska naturalnego, jak również służące zintegrowanej i zrównoważonej re- strukturyzacji obszarów wiejskich, można sprowadzić do rozstrzygnięcia proble- mów związanych z zapewnieniem trwałego i możliwie bezkolizyjnego wypełnia- nia przez obszary rolnicze wielorakich funkcji, a zwłaszcza: a) produkcji żywności o określonej jakości i ilości; Rozdział 1. Rozwój obszarów wiejskich 19 b) zapewnienia odpowiedniego standardu życia mieszkańcom wsi; c) ochrony środowiska przyrodniczego; d) utrzymania i rozwijania walorów estetycznych i rekreacyjnych terenów wiejskich; e) zapewnienia bezpieczeństwa zdrowotnego rolników oraz konsumentów, jak również tzw. dobrostanu zwierząt gospodarskich. Wspomniane funkcje muszą być przestrzegane jako wzajemnie się uzupełnia- jące, a nie wykluczające, powinny więc być realizowane w atmosferze wzajem- nej integracji. Edukacja ludności na terenach rolniczych z zakresu powyższych zagadnień należy do zadań instytucji wspierających rozwój obszarów wiejskich [Nowogródzka, Niewęgłowski, 2011, s. 105–106] Zrównoważony rozwój od dawna jest naczelną ideą polityki unijnej, a trakta- ty UE uwzględniają jego wymiar gospodarczy, społeczny i środowiskowy, które należy traktować łącznie. Agenda na rzecz Zrównoważonego Rozwoju 2030 (inaczej Agenda Post-2015), przyjęta w 2015 r., jest globalnym planem rozwoju, zakładającym w perspekty- wie do 2030 r. eliminację ubóstwa, godne życie dla wszystkich ludzi oraz zapew- nienie pokoju. W Agendzie 2030 określono 17 celów zrównoważonego rozwoju i 169 powiązanych z nimi zadań, precyzujących szerokie pojęcie zrównoważone- go rozwoju. ¡ Cel 1: wyeliminować ubóstwo we wszystkich jego formach na całym świecie. ¡ Cel 2: wyeliminować głód, osiągnąć bezpieczeństwo żywnościowe i lepsze odżywianie oraz promować zrównoważone rolnictwo. ¡ Cel 3: zapewnić wszystkim ludziom w każdym wieku zdrowe życie oraz promować dobrobyt. uczenie się przez całe życie. ¡ Cel 4: zapewnić wszystkim edukację wysokiej jakości oraz promować ¡ Cel 5: osiągnąć równość płci oraz wzmocnić pozycję kobiet i dziewcząt. ¡ Cel 6: zapewnić wszystkim ludziom dostęp do wody i warunków sanitar- nych poprzez zrównoważoną gospodarkę zasobami wodnymi. ¡ Cel 7: zapewnić wszystkim dostęp do stabilnej, zrównoważonej i nowocze- snej energii po przystępnej cenie. ¡ Cel 8: promować stabilny, zrównoważony i inkluzywny wzrost gospodar- czy, pełne i produktywne zatrudnienie oraz godną pracę dla wszystkich ludzi. ¡ Cel 9: budować stabilną infrastrukturę, promować zrównoważone uprze- mysłowienie oraz wspierać innowacyjność. ¡ Cel 10: zmniejszyć nierówności w krajach i między krajami. ¡ Cel 11: uczynić miasta i osiedla ludzkie bezpiecznymi, stabilnymi, zrów- noważonymi oraz sprzyjającymi włączeniu społecznemu. ¡ Cel 12: zapewnić wzorce zrównoważonej konsumpcji i produkcji. ¡ Cel 13: podjąć pilne działania w celu przeciwdziałania zmianom klimatu i ich skutkom.
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Zarządzanie wiedzą w rozwoju obszarów wiejskich
Autor:
, , , ,

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: