Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00460 007933 11496213 na godz. na dobę w sumie
Zarządzanie wiedzą w tworzeniu konkurencyjności szkoły - ebook/pdf
Zarządzanie wiedzą w tworzeniu konkurencyjności szkoły - ebook/pdf
Autor: Liczba stron:
Wydawca: Wolters Kluwer Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-264-7382-1 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> pedagogika
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).
W książce szeroko omówiono zagadnienia kształtowania i doskonalenia potencjału absorpcyjnego placówek szkolnych, a więc zdolności do identyfikowania, przyjmowania oraz wykorzystywania wiedzy w zarządzaniu szkołą. Właściwe wykorzystanie zasobów wiedzy pomaga formułować cele rozwojowe szkoły i kontrolować ich realizację na coraz bardziej konkurencyjnym rynku oświatowym. W publikacji zaprezentowano szereg cennych wskazówek i konkretnych rozwiązań dotyczących wykorzystania potencjału szkoły. Omówiono w niej także m.in. takie zagadnienia jak:
Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

W SERII „INSPIRACJE EDUKACYJNE” UKAZAŁY SIĘ: ISTOTA UCZENIA SIĘ. WYKORZYSTANIE WYNIKÓW BADAŃ W PRAKTYCE redakcja Hanna Dumont, David Istance, Francisco Benavides ZDROWE KIEROWANIE KLASĄ. MOTYWACJA, KOMUNIKACJA, DYSCYPLINA Raymond M. Nakamura ABY ŻADNE DZIECKO NIE POZOSTAŁO W TYLE. EDUKACJA W USA Thomas Wolanin PIERWSZY ROK NAUCZANIA. JAK OSIĄGNĄĆ SUKCES Richard D. Kellough PROFESJONALIZM W UCZENIU. JAK OSIĄGNĄĆ SUKCES Beth Hurst, Ginny Reding BELFER NA HUŚTAWCE. O AUTORYTECIE NAUCZYCIELA Lucyna Bojarska KOREPETYCJE. CIEŃ RZUCANY PRZEZ SZKOŁY Mark Bray KOMPETENCJE EMOCJONALNE NAUCZYCIELA Joanna Madalińska-Michalak, Renata Góralska KOMPETENCJE COACHINGOWE NAUCZYCIELI. JAK ROZWIJAĆ POTENCJAŁ UCZNIA W SZKOLE Lilianna Kupaj, Wiesława Krysa I N S P I R A C J E E D U K A C Y J N E Zarządzanie wiedzą w tworzeniu konkurencyjności szkoły Regina Lenart Warszawa 2014 Stan prawny na 1 maja 2014 r. Recenzent Prof. dr hab. Ewa Stańczyk-Hugiet Wydawca serii Elżbieta Piotrowska-Albin Wydawca Izabella Małecka Redaktor prowadzący Marta Kamińska Opracowanie redakcyjne JustLuk Łamanie JustLuk Łukasz Drzewiecki, Justyna Szumieł, Stanisław Drzewiecki Ta książka jest wspólnym dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, byś przestrzegał przysługujących im praw. Książkę możesz udostępnić osobom bliskim lub osobiście znanym, ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A jeśli musisz skopiować część, rób to jedynie na użytek osobisty. SZANUJMY PRAWO I WŁASNOŚĆ Więcej na www.legalnakultura.pl POLSKA IZBA KSIĄŻKI © Copyright by Wolters Kluwer SA, 2014 ISBN 978-83-264-3314-6 Wydane przez: Wolters Kluwer SA Dział Praw Autorskich 01-208 Warszawa, ul. Przyokopowa 33 tel. 22 535 82 00, fax 22 535 81 35 e-mail: ksiazki@wolterskluwer.pl www.wolterskluwer.pl księgarnia internetowa www.profi nfo.pl SpiS treści 5 SPIS TREŚCI Wstęp .......................................................................................................... 9 Rozdział I Wiedza w tworzeniu konkurencyjności ............................................................ 1. istota wiedzy w ujęciu nauk o zarządzaniu .................................................. 1.1. pojęcie wiedzy .................................................................................. 1.2. cechy wiedzy ................................................................................... 1.3. typologia wiedzy .............................................................................. 1.4. Źródła wiedzy .................................................................................. 2. Znaczenie wiedzy i uczenia się w zarządzaniu ............................................. 2.1. Strategie wiedzy ............................................................................... 2.2. Strategie zarządzania wiedzą ............................................................. 2.3. Organizacyjne uczenie się .................................................................. 3. Wiedza i procesy uczenia się szkoły ........................................................... 3.1. Zarządzanie wiedzą w szkole ............................................................. 3.2. Szkoła jako organizacja ucząca się ...................................................... 3.3. Kształtowanie konkurencyjności szkoły .............................................. Podsumowanie ............................................................................................. Rozdział II Zdolność absorpcyjna ................................................................................... 1. istota zdolności absorpcyjnej .................................................................... 1.1. pojęcie zdolności absorpcyjnej ........................................................... 1.2. Stan badań nad zdolnością absorpcyjną ............................................... 2. procesy składowe zdolności absorpcyjnej ................................................... 2.1. Identyfikowanie nowej wiedzy ............................................................ 2.2. Asymilacja nowej wiedzy ................................................................... 2.3. internalizowanie nowej wiedzy ........................................................... 2.4. eksploatowanie nowej wiedzy ............................................................ 3. czynniki zdolności absorpcyjnej ............................................................... 3.1. czynniki wewnętrzne zdolności absorpcyjnej ....................................... 3.2. czynniki zewnętrzne zdolności absorpcyjnej ....................................... 4. Modele zdolności absorpcyjnej .................................................................. 4.1. Model analityczny ............................................................................. 4.2. Model procesowy .............................................................................. 5. problemy pomiaru zdolności absorpcyjnej .................................................. 5.1. pomiar procesów składowych zdolności absorpcyjnej ........................... 5.2. pomiar czynników zdolności absorpcyjnej ........................................... Podsumowanie ............................................................................................. 13 14 14 18 19 22 24 24 26 30 33 33 35 40 44 45 45 45 50 59 62 65 67 70 73 74 77 79 79 82 84 84 87 89 6 SpiS treści Rozdział III Uwarunkowania kształtowania zdolności absorpcyjnej w świetle badań 91 empirycznych ............................................................................................... 91 1. Metodyka badań ...................................................................................... 91 1.1. cele badań ....................................................................................... 1.2. przebieg badań ................................................................................. 92 1.3. charakterystyka próby badawczej ....................................................... 103 1.4. Model badawczy ............................................................................... 109 1.5. Operacjonalizacja zmiennych ............................................................. 111 2. Wyniki badań empirycznych ..................................................................... 113 2.1. czynniki zdolności absorpcyjnej ........................................................ 113 2.1.1. Badanie jakościowe: czynniki zdolności absorpcyjnej ................ 113 2.1.2. Badanie ilościowe: czynniki zdolności absorpcyjnej ................... 117 2.1.3. Statystyka opisowa: czynniki zdolności absorpcyjnej .................. 118 2.1.4. Statystyka opisowa: wiedza bazowa .......................................... 119 2.1.5. Statystyka opisowa: umiejętności pracowników ......................... 121 2.1.6. Statystyka opisowa: interakcje z otoczeniem ............................. 124 2.1.7. Statystyka opisowa: projekty edukacyjne .................................. 125 2.1.8. Statystyka opisowa: czynniki zdolności absorpcyjnej – podsumowanie .................................................................... 127 2.1.9. Wariancje: czynniki zdolności absorpcyjnej .............................. 128 2.1.10. Analiza czynnikowa: czynniki zdolności absorpcyjnej ................ 130 2.1.11. Konfirmacyjna analiza czynnikowa: czynniki zdolności absorpcyjnej .......................................................................... 138 2.2. procesy składowe zdolności absorpcyjnej ............................................ 143 2.2.1. Badanie jakościowe: procesy składowe zdolności absorpcyjnej .... 143 2.2.2. Badanie ilościowe: procesy składowe zdolności absorpcyjnej ...... 146 2.2.3. Statystyka opisowa: procesy składowe zdolności absorpcyjnej ..... 146 2.2.4. Statystyka opisowa: identyfikowanie nowej wiedzy .................... 147 2.2.5. Statystyka opisowa: asymilowanie nowej wiedzy ........................ 149 2.2.6. Statystyka opisowa: internalizowanie nowej wiedzy ................... 151 2.2.7. Statystyka opisowa: wykorzystanie nowej wiedzy ....................... 153 2.2.8. Statystyka opisowa: procesy składowe zdolności absorpcyjnej – podsumowanie .................................................................... 155 2.2.9. Wariancje: procesy składowe zdolności absorpcyjnej ................. 156 2.2.10. Analiza czynnikowa: procesy składowe zdolności absorpcyjnej ... 157 2.2.11. Konfirmacyjna analiza czynnikowa: procesy składowe zdolności absorpcyjnej .......................................................................... 165 2.3. Wpływ czynników na zdolność absorpcyjną ......................................... 170 Podsumowanie ............................................................................................. 180 Rozdział IV Doskonalenie zdolności absorpcyjnej w szkolnictwie ........................................ 182 1. Wiedza bazowa ....................................................................................... 183 2. Umiejętności pracowników ....................................................................... 184 3. Projekty edukacyjne ................................................................................. 186 SpiS treści 7 4. Interakcje z otoczeniem ............................................................................ 187 Podsumowanie ............................................................................................. 189 Zakończenie ................................................................................................ 191 Bibliografia .................................................................................................. 195 Spis tabel ..................................................................................................... 205 Spis schematów ............................................................................................ 209 Spis wykresów .............................................................................................. 211 Załączniki ................................................................................................... 213 WStęp 9 WSTĘP Szkoły przestały być enklawami spokoju. przyszłość szkół to nie swoiste continuum obecnej rzeczywistości. reforma systemu edukacji, rozpoczęta 1 września 1999 r., spowodowała zmiany zasad i mechanizmów działania oraz funkcjonowania szkół. Dodatkowo zmiany wynikające z integracji polski z Unią europejską, postrzegania roli dyrektora szkoły, intensywne zmiany zachodzące w otoczeniu, narastająca kon­ kurencja, niż demograficzny oraz wzrastające oczekiwania interesariuszy również skłaniają do nowego spojrzenia na zarządzanie placówkami szkolnymi. Ze względu na to zauważa się konieczność dopasowania się szkół do nowych warunków. po pierwsze, przyjęte w 1999 r. regulacje miały na celu stworzenie nowych typów szkół, wdrożenie nowych zasad ich finansowania, nowego systemu nadzorowania, ale przede wszystkim otwarcie szkoły na oczekiwania lokalnych społeczności, zachęce­ nie ich do współdziałania ze szkołą. po drugie, Strategia Lizbońska postawiła krajom członkowskim za cel poprawę jakości i efektywności systemów edukacji, ułatwienie powszechnego dostępu do systemów edukacji oraz otwarcie na środowisko lokalne. Zgodnie ze Strategią szkoła powinna czerpać z innowacyjności, wartościowych do­ świadczeń zagranicznych oraz doświadczeń biznesu w dziedzinie organizacji i zarzą­ dzania. ponadto Strategia „europa 2020”, a także – związana z nią strategia narodo­ wa, przyjęta przez polski rząd w dniu 10 września 2013 r. – „perspektywa uczenia się przez całe życie” zakładają zwiększenie dostępności i jakości szkół oraz ich otwarcie na potrzeby społeczeństwa. Wszystkie te uwarunkowania sprawiają, że niewystarczające i niedostateczne jest spojrzenie na zarządzanie szkołą tylko przez pryzmat nauczania, dydaktyki, wycho­ wania i opieki. Od placówek szkolnych i kadry kierowniczej zarządzającej nimi wy­ maga się czegoś więcej. Jeśli mają dobrze działać i funkcjonować, muszą uświadomić sobie konieczność walki konkurencyjnej o ucznia-klienta. Nie ma wątpliwości, że aby przetrwać, szkoły muszą sięgnąć do teorii zarządzania, zaś dyrektorzy szkół muszą przemodelować sposób zarządzania. Dla dyrektora szkoły oznacza to poszukiwanie źródeł, które będą stanowiły o konkurencyjności kierowanej przez niego placów­ ki. Musi on pamiętać o tym, że konkurencyjność jest wielowymiarową cechą, która wynika z wewnętrznej charakterystyki szkoły. Jest także związana z umiejętnością przystosowania do zmian zachodzących w otoczeniu. Konkurencyjność zapewnia długotrwały rozwój oraz budowanie i wzmocnienie wartości rynkowej szkoły. takim źródłem budowania konkurencyjności może być inwestowanie w unikatowy zasób, jakim jest wiedza. Wiedza jest podstawą poprawy procesów decyzyjnych oraz relacji pomiędzy ludź­ mi w organizacji, a także ich relacji z otoczeniem. Wiedza pozwala na szybkie rea­ gowanie na zmiany, przewidywanie i wyprzedzanie działań konkurentów, a także podejmowanie działań adaptacyjno-korygujących i naprawczych. to dzięki niej jest możliwe samoorganizowanie i uczenie się całej organizacji. Wiedza pozwala organi­ 10 WStęp zacji przełożyć cele strategiczne na poszczególne obszary funkcjonalne, dodatkowo kieruje procesami rekonfiguracji innych zasobów, umożliwia zaprojektowanie struk­ tury organizacyjnej, jest źródłem innowacji, daje możliwość kształtowania przewagi konkurencyjnej. Jednak poleganie przez organizację tylko na własnych zasobach wy­ daje się niewystarczające. Samo posiadanie wiedzy nie przynosi żadnych skutków dla organizacji, niestosowana nie ma wartości, a przestarzała i nieadekwatna ma wartość ujemną. Znaczenia nabiera ona wówczas, gdy jest pozyskiwana, odnawiania, aktua­ lizowana i modyfikowana, a przede wszystkim wykorzystywana. im bardziej wiedza posiadana przez szkołę jest zróżnicowana i pochodzi z różnych źródeł, tym większe są możliwości dokonywania zmian. Wiedza jest podstawą tworzenia zdolności absorpcyjnej. Samo pojęcie zdolności jest kategorią oznaczającą możliwości czy też zdatność organizacji w zakresie wy­ konywania określonych zadań przy umiejętnym wykorzystaniu zasobów. to także możność, potencjał do osiągania określonego celu, powtarzania określonych działań, które dzięki temu przyczyniają się do uzyskiwania wyników. Wynika to z nagroma­ dzonych i posiadanych umiejętności oraz wiedzy i przyczynia się do budowania prze­ wagi konkurencyjnej – ze względu na to, że są to zasoby cenne, rzadkie i trudne do naśladowania. istota zdolności absorpcyjnej dotyczy uznania wartości wiedzy, która znajduje się na zewnątrz organizacji. to także umiejętność jej identyfikowania, asymilowa­ nia, internalizowania oraz wykorzystania. tym samym zdolność absorpcyjna stano­ wi zestaw procedur organizacyjnych i procesów. Dzięki tej zdolności organizacja jest w stanie nabywać, przyswajać, przetwarzać i wykorzystywać wiedzę. pomoże jej to w nabyciu dynamicznych zdolności organizacyjnych. Zdolność absorpcyjna pozwala organizacji pozyskać wiedzę i ją efektywnie wykorzystać w celu zwiększenia adaptacji do zmian w jego otoczeniu i bycia konkurencyjnym. W tym sensie jest komplemen­ tarna wobec zdolności samodzielnego uczenia się organizacji. Kształtowanie zdolności absorpcyjnej uzależnione jest od działań, nakładów czy inicjatyw w zakresie jej tworzenia, inicjowania oraz rozwoju. Brak świadomości oraz działań może doprowadzić do osłabienia potencjału absorpcyjnego. Warunkiem roz­ woju zdolności absorpcyjnej jest wprowadzenie organizacyjnych usprawnień, w tym: zaangażowanie wszystkich pracowników w wykorzystywanie wiedzy już posiadanej przez szkołę, komunikowanie się, wspólne rozwiązywanie problemów. Kluczową rolę ogrywają tutaj pracownicy szkoły – ich otwartość na zmiany. Dzięki temu szkoła ma szansę wyróżniać się na tle konkurencji. powodem podjęcia badań dotyczących identyfikacji zewnętrznych i wewnętrz­ nych czynników zdolności absorpcyjnej w placówkach szkolnych jest brak komplek­ sowych badań w tym zakresie. istniejący stan wiedzy o czynnikach zewnętrznych i wewnętrznych zdolności absorpcyjnej należy uznać za niewystarczający, nie dostar­ cza bowiem odpowiedzi na pytanie, czym ona jest i co ją zwiększa. Dotychczasowe badania koncentrowały się na określeniu jej znaczenia dla organizacji, niewiele zaś poświęcono uwagi procesom, które składają się na zdolność absorpcyjną. rozbież­ ności pomiędzy badaczami są widoczne również na poziomie konceptualizacji oraz operacjonalizacji zdolności absorpcyjnej. Dotyczy to także poszukiwania odpowie­ dzi na pytania o związki przyczynowo -skutkowe między czynnikami wpływającymi na zdolność absorpcyjną a jej procesami składowymi oraz o listy tych czynników. WStęp 11 Wskazuje to na lukę badawczą i stanowi przesłankę badań dotyczących uwarunko­ wań zdolności absorpcyjnej. celem pracy jest ukazanie istoty potencjału absorpcyjnego na przykładzie pla­ cówek szkolnych oraz identyfikacja czynników kształtujących ten potencjał. ponadto ważne wydaje się przybliżenie wszystkich mechanizmów i procesów, które składają się na zdolność absorpcyjną. Obiektem badań były szkoły w rozumieniu art. 2 ustawy z dnia 7 września 1991 r. o systemie oświaty (tekst jedn.: Dz. U. z 2004 r. Nr 256, poz. 2572 z późn. zm.). System oświaty obejmuje szkoły podstawowe, gimnazjalne oraz ponadgimnazjalne. respon­ dentami w badaniach empirycznych byli dyrektorzy szkół. Zakres przestrzenny badania obejmował województwo śląskie. Badanie te wpisują się w przyjętą „Strategię rozwoju Województwa śląskiego śLĄSK 2020”. Jej celem jest wzrost poziomu wykształcenia i umiejętności mieszkańców, zaś działaniami – poprawa jakości kształcenia. Osiągnięcie zakładanych w pracy celów było możliwe dzięki przeprowadzeniu przeglądu literatury oraz badań empirycznych. W ramach badań nad literaturą prze­ prowadzono systematyczny przegląd literatury z uwzględnieniem analizy biblio­ metrycznej. Analizie poddano bazy pełnotekstowe eBScO, proQuest, iSi Web of Knowledge, elsevier/Springer, emerald oraz Google Scholar. Były to opracowania poświęcone zdolności absorpcyjnej w kontekście organizacyjnym z okresu 1989–2011. Baza danych wynosiła 85 publikacji. Analiza publikacji została przeprowadzona z wy­ korzystaniem technik bibliometrycznych. przedmiotem badań empirycznych były czynniki zdolności absorpcyjnej. Bada­ nia podzielone były na dwa etapy. etap pierwszy trwał od marca do czerwca 2012 r. przeprowadzono wówczas badania za pomocą kwestionariusza ankiety. Badaniem objęto 151 respondentów. Drugi etap badań realizowany był od maja do września 2012 r. przeprowadzono wówczas badania z wykorzystaniem kwestionariusza wywia­ du. etap ten objął 20 respondentów. praca składa się z czterech rozdziałów, a układ poszczególnych rozdziałów pod­ porządkowano realizacji zadań badawczych. praca obejmuje część teoretyczną (roz­ dział i i ii) oraz empiryczną (rozdział iii i iV). W rozdziale i wyznaczono kontekst dla dalszych rozważań nad zdolnością ab­ sorpcyjną. przedstawiono w nim definicję wiedzy, cechy wyróżniające ją na tle innych zasobów, typologię oraz endo- i egzogeniczne źródła wiedzy. przybliżono rolę wiedzy oraz strategie wiedzy organizacji, a także strategie zarządzania wiedzą. W rozdziale opisano również istotę organizacji uczącej się. Wskazano także na procesy oraz prze­ bieg organizacyjnego uczenia się. W rozdziale ii poruszono zagadnienie istoty zdolności absorpcyjnej, jej modelo­ wania, sposobów pomiaru, czynników oraz procesów składowych. Wskazane zostały luki badawcze dotyczące czynników oraz procesów składowych zdolności absorpcyjnej. W rozdziale iii, empirycznym, przedstawiono strategię badawczą, propozycję konceptualizacji i operacjonalizacji wyróżnionych zmiennych w modelu badawczym. Ujęto także sposób doboru i opis próby badawczej oraz wyniki badań empirycznych. rozdział zawiera również interpretację wyników przeprowadzonego badania repre­ zentacyjnego w kontekście identyfikacji czynników zdolności absorpcyjnej. W rozdziale iV, empirycznym, zawarto wskazówki, zalecenia i rekomendacje dla kadry zarządzającej oraz nadzorującej szkoły. Wyszczególniono czynniki wpływają­ 12 WStęp ce na potencjał absorpcyjny oraz wskazano korzyści dla szkoły wynikające z rozwoju potencjału absorpcyjnego. Zakończenie pracy zawiera podsumowanie rozważań oraz wnioski sformułowa­ ne w toku przeglądu literatury oraz badań empirycznych, a także kierunki dalszych badań nad zdolnością absorpcyjną. Mają one charakter postulatywny. Wnioski sta­ nowią rekapitulację poruszanych zagadnień, a także zawierają konkretne propozycje i rozwiązania. Uzupełnienie pracy stanowią spis literatury, źródła internetowe, spis tabel, rysunków oraz załączniki. Badania zostały objęte honorowym patronatem Ogólnopolskiego Stowarzyszenia Kadry Kierowniczej Oświaty. przyczyniło się to w znacznym stopniu do uzyskania rzetelnego i wyczerpującego materiału badawczego, który pozwolił na analizę staty­ styczną występujących prawidłowości. W książce odwołano się do aktów prawnych obowiązujących w dniu przeprowa­ dzania badań. pracę szkoły oraz jej funkcjonowanie regulują przepisy ustawy o syste­ mie oświaty. WieDZA W tWOrZeNiU KONKUreNcyJNOści 13 Rozdział I WIEDZA W TWORZENIU KONKURENCYJNOŚCI Niestabilność i złożoność otoczenia sprawia, że organizacje muszą sprostać szcze­ gólnym wyzwaniom. Wymaga się od nich ciągłych nakładów na badania i rozwój, wprowadzania nowych produktów, usług, wysokiej jakości, analizowania i zaspoka­ jania potrzeb klientów. Gdy tego nie zrobią, mogą nie przetrwać. Organizacje za­ częły więc poszukiwać sposobów, które im to wszystko umożliwią. Wskazuje się, że szansą na spełnienie wszystkich powyższych wymagań jest wiedza. Jest ona zasobem unikatowym i wszechstronnym: zapewnia rozwój i przetrwanie, utrzymanie relacji z otoczeniem, pozwala stworzyć struktury działań, przyczynia się do wzrostu wartości organizacji. Wiedza jest więc kluczowym czynnikiem sukcesu organizacji. praca p.F. Druckera z 1959 r. umiejscawia wiedzę w centrum zainteresowania or­ ganizacji1. Kapitał, ziemia i praca przestały gwarantować jej rozwój. Wiedza przestała być uzupełniającym czynnikiem produkcji, tak jak praca, kapitał oraz ziemia. Stała się ważnym czynnikiem, który pozwala tworzyć wartość. p.F. Drucker definiuje wie­ dzę jako „efektywne wykorzystanie informacji w działaniu”2. Jednak wartość wiedzy nie jest oceniana przez pryzmat jej posiadania. Dopiero odpowiednie wykorzystanie wiedzy może prowadzić do wyłonienia się konkurencyjności organizacji. Właściwe stosowanie wiedzy możliwe jest dzięki zastosowaniu odpowiednich strategii orga­ nizacji. Strategie takie powinny być nastawione na wiedzę jako zasób strategiczny. podstawowym założeniem i celem rozdziału i jest wyjaśnienie aspektów istot­ nych dla dalszych badań nad zdolnością absorpcyjną. W szczególności skupiono się na wyjaśnieniu istoty wiedzy oraz jej znaczenia dla realizacji procesu zarządzania strategicznego w organizacji. Zaprezentowany w nim stan wiedzy, uzupełniony wy­ nikami badań własnych na temat zdolności absorpcyjnej, przyczynia się do realiza­ cji głównego celu pracy, czyli identyfikacji zewnętrznych i wewnętrznych czynników zdolności absorpcyjnej. Założenia przyjęte w niniejszym rozdziale pełnią funkcję ram dla poszczególnych rozważań w kolejnych rozdziałach. W pierwszej części rozdziału i przedstawiono istotę wiedzy w ujęciu nauk o za­ rządzaniu, w tym pojęcie wiedzy, jej typologię, źródła endo- i egzogeniczne. Druga część rozdziału skupia się na roli wiedzy w zarządzaniu, w tym na strategiach wiedzy oraz strategiach zarządzania wiedzą. Omówiono także istotę organizacji uczącej się oraz organizacyjnego uczenia się. 1 prekursorem ujęcia wiedzy jako najważniejszego czynnika w zarządzaniu jest p.F. Drucker, który stwierdził, że „stopniowo zysk pochodzący z tradycyjnych zasobów – pracy, ziemi i pieniędzy – staje się coraz mniejszy. Jedy­ nym, a przynajmniej głównym producentem bogactwa są informacje i wiedza”. Zob. p.F. Drucker, Społeczeństwo pokapitalistyczne, Warszawa 1999, s. 149. 2 tamże, s. 43. 14 rOZDZiAł i 1. Istota wiedzy w ujęciu nauk o zarządzaniu 1.1. Pojęcie wiedzy Definiując pojęcie wiedzy, zwraca się uwagę na kilka aspektów. Zróżnicowanie w jego rozumieniu wynika przede wszystkim z tego, że wiedza jest zasobem niema­ terialnym3. początkowo badacze nauk o zarządzaniu rozpatrywali wiedzę z dwóch punktów widzenia: jako czynnik rozwoju gospodarki4 oraz czynnik rozwoju organi­ zacji5 (tabela 1). Tabela 1. Wybrane definicje wiedzy Data Autor/autorzy Definicje wiedzy 1993 r. Hall 1993 K.M. Wiig Zasób szczególny, ulotny, trudno definiowalny prawdy, przekonania, poglądy i koncepcje, osądy i oczekiwania, me­ todologia i know-how 1994 1995 S. Davis, J. Botkin rozgraniczenie między danymi, informacją i wiedzą F. Blackler Wyczerpująca i całościowa, jawna i ukryta, wspólna i osobista, fizyczna i umysłowa, statyczna i dynamiczna, werbalna i zaszyfrowana 1998 H. cleveland informacja uporządkowana, wdrożona przez posiadaczy 1998 t.H. Davenport, L. prusak płynne połączenie wyrażonego doświadczenia, wartości, odpowiednio dobranych informacji oraz eksperckiego wglądu w dowolne zagadnie­ nie, które zapewnia ramy dla oceny i włączenia nowych doświadczeń i informacji 1998 D. Urlich Bezpośrednia przewaga konkurencyjna dla przedsiębiorstw oferują­ cych pomysły i związki 1999 T. Steward Zasób niematerialny 1999 R. McDermott efekt zastosowania informacji i doświadczeń w procesie myślenia 1999 2000 2000 2001 t.J. Beckman Zdolność wykorzystania danych i informacji do konkretnego działania p.J. Buckley, M.J. carter i. Nonaka, H. takeuchi J. Vorbeck, I. Finke Jakość, która jest w posiadaniu przez ludzi, katalizator dla działania, który czyni ludzi świadomymi szans i tego, jak wiedzę wykorzystać potwierdzone przekonanie, dynamiczny i głęboko humanistyczny pro­ ces sprawdzania prawdziwości osobistych wyobrażeń rezultat procesu uczenia się o danych faktach, związkach z innymi częściami i innego rodzaju jakością 3 A.K. Koźmiński, Zarządzanie w warunkach niepewności, Warszawa 2004, s. 93. 4 Wiedza regulowała zachowanie jednostek w różnych okolicznościach życia gospodarczego, ponadto trak­ towana była jako całkowity wkład wartości dodanej, na którą składa się pierwotny i wtórny sektor informacyjny. Zob. M.U. porat, The Information Economy: Definition and Measurement, Washington 1977. 5 por. M. polanyi, Personal knowledge. Towards a Post-Critical Philosophy, London 1958. WieDZA W tWOrZeNiU KONKUreNcyJNOści 15 Data Autor/autorzy Definicje wiedzy 2002 G. probst, S. raub, K. romhardt powstaje przez umiejscowienie informacji w sieci i wykorzystanie ich w określonych obszarach działania 2003 M. Amstrong informacja przedłożona do produktywnego użytku Źródło: opracowanie własne. Wiedza znajdowała się od czasów starożytnych w centrum zainteresowania bada­ czy. pierwsze definicje osadzone były w epistemologii6, gdzie wyróżnia się dwa główne podejścia do rozumienia wiedzy: racjonalizm oraz empiryzm. Zgodnie z podejściem pierwszym wiedza nie jest związana ze zmysłowymi doświadczeniami. powstaje ona jednak w umyśle człowieka i jest tworzona przez nawiązywanie do konstruktów umy­ słowych, takich jak pojęcia, prawa i teorie. przedstawicielami tego ujęcia byli m.in.: platon, Demokryt, Kartezjusz oraz Leibniz. Według teorii empiryzmu wiedza po­ wstaje przez doświadczenia zmysłowe oraz rozumowanie indukcyjne. Dzięki temu nie tylko nabywana była wiedza, lecz także poznawany był ogląd faktu jednostkowego. pozwalało to na wyciąganie wniosków i formułowanie ocen. przedstawicielami tej koncepcji byli: Arystoteles, Locke, Berkeley, Bacon i Mill7. Wiedza w kontekście organizacyjnym ujmowana jest z uwzględnieniem trzech perspektyw. pierwsza łączy ją z danymi i informacjami8. Druga łączy wiedzę z efektem przetworzenia informacji, doświadczeń i ujmuje ją jako pozostałość po procesie my­ ślenia9. trzecia perspektywa sprowadza wiedzę do ogółu wiadomości i umiejętności wykorzystywanych przez jednostki do rozwiązywania problemów10. Zgodnie z pierwszą perspektywą dane to suche fakty przedstawione w postaci znaków, które są wyrwane z kontekstu. Jeśli będą przedstawione w określonym kon­ tekście, staną się informacją. Dane mają charakter statyczny i zamknięty, gdy jednak mają cechę otwartości i dynamiczności, stają się wiedzą. to zrozumienie wypływa z zasobów wiedzy, jakie posiada człowiek, oraz z jego intuicji. istotna są tutaj zasób wiedzy oraz intuicja, jaką ma człowiek. W odróżnieniu od informacji wiedza dotyczy przekonań i oczekiwań, jest funkcją szczególnego nastawienia, intencji11. podobnie zdefiniował wiedzę D.J. Skyrme. Jego zdaniem na wiedzę składają się informacje mające konkretne znaczenie12. rozróżnienie danych, informacji i wiedzy przedstawił r.e. Bohn: „informacje mówią o przyszłym lub obecnym stanie pewnych elementów systemu produkcyjne­ go. Wiedza stanowi coś więcej – pozwala przewidywać, kojarzyć fakty i podejmo­ 6 L. Kasprzycki, A. Węgrzecki, Wprowadzenie do filozofii, Warszawa 1981, s. 125. 7 tamże, s. 125 i n. 8 t.H. Davenport, L. prusak, Working Knowledge: How Organizations Manage What They Know, Boston 1998, s. 32. 9 r. McDermott, Why Information Technology Inspired but Cannot Deliver Knowledge Management, califor­ nia Management review 1999, nr 4, s. 103–117; J. Vorbeck, i. Finke, Motivation and Competence from Knowledge Management (w:) Knowledge Management. Best Practices in Europe, red. K. Mertins, p. Heisig, J. Vorbeck, Berlin– Heidelberg 2001. 10 G. probst, S. raub, K. romhardt, Zarządzanie wiedzą w organizacji, Kraków 2002, s. 35. 11 A. Brooking, Corporate Memory. Strategies for Knowledge Memory, London 1999, s. 5. 12 D.J. Skyrme, Knowledge Creation. Creating the Collaborative Enterprise, Oxford 1999, s. 39. 16 rOZDZiAł i wać decyzje”13. S. Davis i J. Botkin definiowali wiedzę jako coś „nieustrukturyzowa­ nego niezorganizowanego”, zaś informacje jako „dane uporządkowane w sensowne wzory”14. Dane oraz informacje tworzą wiedzę. Dane muszą być wyselekcjonowane, pogrupowane, porównane, połączone i zestawione w kontekście oraz poddane oce­ nie – wtedy stają się informacją, ona zaś po otrzymaniu sensu i celu staje się wiedzą15. Dane stają się informacjami, gdy zostaną włożone w kontekst i są w tym celu groma­ dzone, skalkulowane, skorygowane, skategoryzowane i skondensowane. W sytuacji gdy informacja zostaje przekształcona w wiedzę, staje się zasobem rzadkim16. Wie­ dza powstaje tylko i wyłącznie wtedy, gdy ktoś się może dzięki niej czegoś nauczyć17. innym ujęciem, znajdującym się pomiędzy perspektywą pierwszą a drugą, jest to zaproponowane przez t. Davenporta i L. prusaka. Autorzy uważają, że wiedza jest spójnym połączeniem posiadanych informacji, wiedzy zawodowej, doświadcze­ nia i przyjętego systemu wartości danej jednostki, co wpływa na poziom kwalifikacji jednostki i stanowi o przyswajaniu przez nią nowych doświadczeń i informacji. Wie­ dza powstaje w umysłach tych, „którzy wiedzą”18. Kolejna, druga perspektywa akcentuje niematerialność wiedzy i łączy ją z efektem przetworzenia informacji, doświadczeń w procesie myślenia. W tej perspektywie wie­ dza ujmowana jest jako pozostałość po procesie myślenia19, rezultat procesu uczenia się o danych faktach, związkach z innymi częściami i innego rodzaju jakością. W sen­ sie konceptualnym wiedza oznacza skodyfikowane doświadczenia, które są potrzebne w myślowych wyobrażeniach. inna grupa definicji w tej perspektywie traktuje wiedzę jako jakość, która jest w posiadaniu ludzi. Jest to katalizator dla działania, który czyni ludzi świadomymi szans i tego, jak wiedzę wykorzystać20. trzecia perspektywa sprowadza wiedzę do ogółu wiadomości i umiejętności wy­ korzystywanych przez jednostki do rozwiązywania problemów21. N. Sillamy łączy wie­ dzę z ogółem wiadomości, jakie ma jednostka: „kiedy nasza wiedza rośnie, nie ozna­ cza to jedynie ilościowego przyrostu informacji, ale przede wszystkim prowadzi do reorganizacji całości danych, jakimi dysponujemy”22. A. tiwana sprowadza wiedzę do „użytkowej informacji”23, która umożliwia podejmowanie strategicznych decyzji oraz pozwala na zmiany w organizacji, w tym przewidywanie skutków określonych decyzji i działań. W podejściu tym wiedza przedstawiana jest jako uporządkowana in­ formacja24. G. probst, S. raub, K. romhardt skupili się na procesie tworzenia i prze­ 13 r.e. Bohn, Technological Knowledge – How to Measure, How to Manage, research report 1993, nr 93–07. 14 S. Davis, J. Botkin, The Coming of Knowledge Based Business, Harvard Business review 1994, nr 5, s. 166. 15 A. Sopińska, Wiedza jako strategiczny zasób przedsiębiorstwa. Analiza i pomiar kapitału intelektualnego przed- Long range planning 2000, t. 33, s. 56. 21 G. probst, S. raub, K. romhardt, Zarządzanie…, s. 35. 22 N. Sillamy, Słownik psychologiczny, Warszawa 1994, s. 321. 23 A. tiwana, The Knowledge Management Toolkit, New york 2000. 24 K.e. Stewart, Intellectual Capital. The New Wealth of Organizations, London 1997, s. 67. siębiorstwa, Warszawa 2010, s. 86. the Top, New york 1997. 16 L. Kahaner, Competitive Intelligence. How to Gather, Analyze and Use Information to Move Your Business to 17 e. Stańczyk-Hugiet, Strategiczny kontekst zarządzania wiedzą, Wrocław 2007. 18 t.H. Davenport, L. prusak, Working…, s. 32. 19 r. McDermott, Why…, s. 103–117. 20 p.J. Buckley, M.J. carter, Knowledge Management in Global Technology Markets. Applying Theory to Practice, WieDZA W tWOrZeNiU KONKUreNcyJNOści 17 kształcania informacji w wiedzę. Wiedza zdefiniowana została jako umiejscowienie informacji w sieci i wykorzystanie jej w określonych obszarach działania: „wiedza to ogół wiadomości i umiejętności wykorzystywanych przez jednostki do rozwiązywania problemów. Obejmuje ona zarówno elementy teoretyczne, jak i praktyczne, ogólne zasady i szczegółowe wskazówki postępowania”25. podstawą w tej definicji są dane i informacje, zaś wiedza „jest dziełem jednostek i reprezentuje ich przekonania do­ tyczące zależności przyczynowo-skutkowych”26. próbę oddzielenia informacji od wiedzy podjęli i. Nonaka i H. takeuchi. infor­ macja przestała być elementem wiedzy, stała się narzędziem budowania wiedzy. No­ wego znaczenia w budowaniu wiedzy nabierają także nastawienie, intencja oraz chęci odbiorcy. informacja jest „strumieniem wiadomości”, zaś wiedza – wytworem wia­ domości zakorzenionym w przekonaniach i oczekiwaniach odbiorcy27. człowiek nie może zrozumieć znaczenia niektórych informacji bez ramy oceny wartości: zmiana znaczenia informacji przez nadawcę jest celowa i uwzględnia kontekst28. rozszerzenie zakresu znaczeniowego definicji wiedzy proponuje J.B. Barney. Analizuje wiedzę z uwzględnieniem jej charakteru. Wiedza ma unikatowy, indywi­ dualny oraz zorganizowany charakter, zaś jej zdobycie nie pociąga za sobą wzrostu kosztów. Jest to zasób strategiczny, który nie podlega prawu malejących zysków, a jej wartość wzrasta w miarę użytkowania, prowadzi do zwiększenia udziału w rynku, wy­ ników finansowych, pozycji organizacji29. J. rokita twierdzi, że „niewidzialne zasoby organizacji tkwią w indywidualnych pamięciach osób, które tworząc grupy uczestni­ czą we «wspólnej pamięci», którą utrzymuje mentalny model organizacji, ale bez tych indywidualnych mentalnych modeli, które łączą różnych członków organizacji, dzięki temu, że są częściowo analogiczne lub bardzo podobne, organizacja byłaby niespraw­ na zarówno w dziedzinie uczenia się, jak i działania”30. różne podejścia do definiowania wiedzy są zgodne co do tego, że wiedza jest elastyczną i dynamiczną substancją niematerialną, powstającą w efekcie myślowego przetwarzania posiadanych przez człowieka i uzyskiwanych z otoczenia zbiorów in­ formacji31, zaś podmiotami twórczymi i nosicielami jej rdzenia są ludzie32. Wiedza powstaje dzięki przetwarzaniu informacji pochodzących z zewnątrz organizacji oraz pozostałych zasobów organizacji i rozwoju ich wartości33. Na potrzeby pracy istota wiedzy będzie rozpatrywana z uwzględnieniem propozycji definiowania autorstwa G. probsta, S. rauba i K. romhardta. A zatem wiedza to „ogół wiadomości i umie­ jętności wykorzystywanych przez jednostki do rozwiązywania problemów. Jest ona dziełem jednostek i reprezentuje ich przekonania dotyczące zależności przyczynowo­ -skutkowych”34. 25 G. probst, S. raub, K. romhardt, Zarządzanie…, s. 35. 26 tamże, s. 35. 27 i. Nonaka, H. takeuchi, Kreowanie wiedzy w organizacji, Warszawa 2000, s. 81. 28 i. Nonaka, A Dynamic Theory of Organizational Knowledge Creation, Organization Science 1994, nr 5(1), s. 17. 29 J.B. Barney, Resource-Based Theories of Competitive Advantage: A Ten – Year Retrospective on The Resource- -Based View, Journal of Management 2001, nr 27, s. 101. 30 J. rokita, Organizacja ucząca się, Katowice 2003, s. 84. 31 B. Mikuła, A. pietruszka-Ortyl, A. potocki, Zarządzanie przedsiębiorstwem XXI wieku, Warszawa 2002, s. 73. 32 B. Mikuła, Organizacje oparte na wiedzy, Kraków 2006, s. 110. 33 K. perechuda, Zarządzanie wiedzą w przedsiębiorstwie, Warszawa 2005, s. 12. 34 G. probst, S. raub, K. romhardt, Zarządzanie…, s. 35. 18 rOZDZiAł i 1.2. Cechy wiedzy Wiedza jest zasobem szczególnym, niematerialnym, który różni się od innych zasobów posiadanych przez organizacje. Wiedza jest zasobem wartościowym, pier­ wotnym, co umożliwia przekształcanie go w dowolny, inny zasób. Jest także zasobem strategicznym, trudnym do imitacji i wymiany, o ograniczonej mobilności, rzadkim oraz specyficznym35 (tabela 2). Tabela 2. cechy wiedzy Data Autor/autorzy Cechy wiedzy Interpretacja 1984 B. Wernerfelt 1996 J. Liebeskind 1991 t. Levitt płynność tendencja do wypływania z organizacji niewyczerpal­ ność nie znika w trakcie użytkowania, ilość wraz z wykorzy­ staniem rośnie otwarto­ -zamknięta nie zawsze zachodzi zależność liniowa między nakła­ dami i efektami 1994 e. van Hippel lepkość trudność przeniesienia w inne środowisko 1994 i. Nonaka symultaniczność jednoczesne korzystanie przez wiele osób, w różnych lokalizacjach 1995 A. toffler dominacja najważniejsza wśród pozostałych zasobów, strategiczne znaczenie dla funkcjonowania każdej organizacji nieliniowość nadmiar może okazać się bezużyteczny podmiotowość interpretacja zależy od indywidualnych doświadczeń spontaniczność proces rozwoju nie jest kontrolowany 1996 M. Grant transferowalność może być przenoszona osadzenie znajduje się w ludzkich umysłach samozasilanie wartość rośnie w miarę dzielenia się nią 1997 K.E. Stewart niematerialność jest niewidoczna, trudna do lokalizacji i pomiaru 2002 B. Mikuła, A. Pietruszka­ -Ortyl, A. Potocki względność wieloznaczność oraz interpretacja przez różne osoby dynamiczność zdolność do przyrostu w trakcie stosowania dezaktualizacja nieużywana traci na wartości 2002 B. Mikuła materializacja uzewnętrznia się w produktach i usługach Źródło: opracowanie własne. 35 r. Amit, p.J.H. Schoemaker, Strategic assets and organizational rent, Strategic Management Journal 1993, t. 14, nr 1, s. 33. WieDZA W tWOrZeNiU KONKUreNcyJNOści 19 Wiedza, która przyczynia się do budowania przewagi konkurencyjnej, powinna być trudna do naśladowania przez konkurentów36, lepka37, redundantna38, wartościo­ wa, tworzona za pomocą różnorodnych procedur, metod, instrumentów39, odmienna od wiedzy już posiadanej40 oraz pochodzić z różnych źródeł znajdujących się w sek­ torze oraz poza nim. Kontrola tego rzadkiego zasobu staje się źródłem renty ekono­ micznej41. 1.3. Typologia wiedzy Wiedza nie jest jednorodna, ma różne znaczenia oraz może podlegać klasyfi­ kacji. W literaturze przedmiotu istnieją wielorakie typologie wiedzy. różnią się one między sobą poziomem ogólności, kryteriami podziału, zastosowanym nazew­ nictwem, sposobami tworzenia oraz wykorzystania. Kategoryzacje uwzględniają przydatność wiedzy, jej transfer czy też rozgraniczenie pomiędzy wiedzą jawną i niejawną. Najczęściej wyróżnia się podział uwzględniający poziom abstrakcji i jej złożoność, źródło pozyskania zasobów wiedzy, formy występowania oraz cel i spo­ sób użycia (tabela 3). Tabela 3. typologia wiedzy Data Autor/autorzy Typy wiedzy 1926 M. Scheller 1975 1987 D. Anderson, L.r. Sqire instrumentalna intelektualna • • • duchowa • deklarowana • proceduralna • metawiedza 1966 M. polanyi • jawna • cicha 1995 D.L. Barton • wiedza na poziomie systemu organizacyjnego • wiedza na poziomie przedsiębiorstwa • wiedza na poziomie jednostki 36 J. rokita, Dynamika zarządzania organizacjami, Katowice 2009, s. 115; tegoż, Zarządzanie strategiczne. Two- rzenie i utrzymywanie przewagi konkurencyjnej, Warszawa 2005, s. 125. 37 por. A.A. Bush, A. tiwana, Designing Sticky Knowledge Networks, communication of the AcM 2005, t. 48, nr 5, s. 66–71. 38 r. Krupski, J. Niemczyk, e. Stańczyk-Hugiet, Koncepcje strategii organizacji, Warszawa 2009, s. 183–184. 39 G. probst, S. raub, K. romhardt, Zarządzanie…, s. 83. 40 J. rokita, Dynamika…, s. 115. 41 W. czakon, Strategia jako reguły zawłaszczania renty ekonomicznej (w:) Zarządzanie strategiczne. Strategie orga- nizacji, red. r. Krupski, prace Naukowe Wałbrzyskiej Wyższej Szkoły Zarządzania i przedsiębiorczości 2010, s. 137. 20 rOZDZiAł i Data Autor/autorzy Typy wiedzy • wiedzieć jak • wiedzieć kto • wiedzieć co • wiedzieć dlaczego • wiedzieć kiedy • wiedzieć gdzie • wiedza kluczowa technologiczna • wiedza kluczowa koordynacyjna • wiedza pomocnicza • wiedza rynkowa • sprecyzowana • umiejętności • doświadczenie • wartościowe przekonanie • sieć społeczna • jawna • cicha • publiczna • własna • jawna • cicha • kulturowa • publiczna • ekspercka • prywatna • domniemana • kluczowa • zaawansowana • innowacyjna • doświadczalna • konceptualna • syntetyczna • rutynowa • sprecyzowana • opisana • osadzona indywidualna • • zbiorowa 1996 c. Savage 1997 J. Hope, t. Hope 1997 K.e. Sveiby 1998 H. Wille 1998 c.W. chao 1998 K.M. Wiig 1998 J. Liebowitz, T. Beckman 1999 M.H. Zack 2000 i. Nonaka, r. toyama, T. Konno 2001 p.r. Gamble, J. Blackwell 2002 G. probst, S. raub, K. romhardt Źródło: opracowanie własne na podstawie: B. Mikuła, Organizacje…, s. 114–115. WieDZA W tWOrZeNiU KONKUreNcyJNOści 21 Najczęściej autorzy odwołują się do klasyfikacji zaproponowanej przez M. po­ lanyiego (1967). Dzieli on wiedzę na ukrytą (tacit), zwaną cichą, oraz dostępną (explicit), zwaną inaczej formalną, jawną. Wiedza ukryta to ta, dzięki której or­ ganizacja wie więcej, niż potrafi powiedzieć42. ten typ wiedzy obejmuje elementy poznawcze, w tym schematy, paradygmaty, przekonania, opinie oraz elementy techniczne, znajomość rzeczy, umiejętności oraz kwalifikacje. Natomiast wie­ dza jawna to wiedza skodyfikowana, która może być przedstawiona za pomocą dokumentów, rysunków. Wiedza ta może być łatwa do identyfikacji, imitacji oraz przekazywania. i. Nonaka i H. takeuchi rozwinęli podział wiedzy autorstwa M. polanyiego. Za­ łożyli, że „wiedza jest wytworem zakorzenionym w przekonaniach i oczekiwaniach odbiorcy, jest specyficzno-kontekstowa i względna. Jest wytworzona społecznie w toku międzyludzkich interakcji”43. i. Nonaka i H. takeuchi wyróżniają dwa wymiary wiedzy ukrytej: techniczny oraz poznawczy. Wymiar techniczny to doświadczenie, praktyka, zaś poznawczy to przekonania, poglądy, utarte stereotypy, przemyślenia, schematy rozumowania i postrzegania świata, światopogląd, wartości, wrodzona tradycja, po­ strzeganie świata, które wynosi się z domu rodzinnego44. Wiedza ukryta dominuje w organizacjach. Jest trudna do skopiowania i naślado­ wania. Zdobycie tej wiedzy jest czasochłonne, wymaga osobistego zaangażowania. Zapewnia ciągłą innowacyjność działania, efektywność działania, zaś jej transfer między ludźmi jest powolny, mało skuteczny, obciążony błędami interpretacyjnymi oraz nadinterpretacją. Stanowi o przewadze organizacji, współtworzy jej unikatowe kompetencje, co odróżnia ją od konkurencji45. Wiedza dostępna jest przedstawiana za pomocą słów, liczb, znaków, symboli, zestawu ogólnych reguł, zasad postępowania, procedur, raportów, sprawozdań, ko­ deksów46. Jest uważana za wiedzę sprecyzowaną, usystematyzowaną, obiektywną, dostępną, łatwą do artykulacji i zapisu, w tym transferu, wypływającą z racjonalnego rozumowania i teorii, ma charakter sekwencyjny, organizacja ma do niej prawa47. Ma ona charakter względnie trwały. przy odejściu pracownika wiedza ta nadal stanowi aktywa przedsiębiorstwa48. Ze względu na fakt, że łatwo tę wiedzę skopiować i naśla­ dować, stanowi ona o przewadze konkurencyjnej przez krótki okres. Jest źródłem in­ nowacji i zaczątkiem nowych pomysłów w organizacji. Umiejętność korzystania z niej jest potwierdzeniem kompetencji, odpowiedzialności, doświadczenia, kwalifikacji, użyteczności dla przedsiębiorstwa. Według i. Nonaka i H. takeuchi ten typ wiedzy nie jest najważniejszym zasobem, stanowi fragment wiedzy możliwej do zastosowania w organizacji. D. parlby uważa, że zależności pomiędzy wiedzą cichą i jawną są bazą do tworzenia wiedzy organizacyjnej49. 42 M. polanyi, The Tacit Dimension, London 1967, s. 91. 43 i. Nonaka, H. takeuchi, The Knowledge – Creating Company: How Japanese Companies Create the Dynamic of Innovation, New york 1995, s. 82. 44 tamże, s. 25. 45 A. tiwana, Przewodnik po zarządzaniu wiedzą, Warszawa 2003, s. 65. 46 i. Nonaka, H. takeuchi, The Knowledge…, s. 83. 47 p. Sullivan, Profiting from Intellectual Capital, Nowy Jork 1998, s. 21. 48 tamże, s. 22. 49 D. parlby, Knowledge Management Research Report 2000, KpMG consulting 2000, s. 24. 22 rOZDZiAł i innym kryterium podziału jest zakres interpretacji, miejsce użytkowania oraz przeznaczenia wiedzy. typologia ta, dokonana przez Arystotelesa, spopularyzowana została przez B.A. Lundvalla i B. Johnsona. podejście to nie uwzględnia takich cech wiedzy, jak względność i lepkość. podzielili oni wiedzę na: know-why (wiedzieć dla­ czego), know-who (wiedzieć kto), who knows what (kto o czym wie) oraz who knows how (kto wie, jak zrobić)50. podział ten został rozszerzony o inne typy wiedzy51: know- -what (wiedzieć co), know-why (wiedzieć dlaczego), know-how (wiedzieć jak), know- -where (wiedzieć gdzie), know-when (wiedzieć kiedy). Wiedza know-what jest wiedzą łatwo kodyfikowaną, odnosi się do faktów i da­ nych: liczb, wielkości, czasu, przestrzeni. Wiedza know-why jest trudna do przecho­ wywania, łatwa do kodyfikacji, sama może stanowić produkt, jest uważana za tłu­ maczącą rzeczywistość, związki przyczynowo-skutkowe, które dotyczą praw natury, człowieka i społeczeństwa. charakterystycznymi cechami wiedzy typu know-how są doświadczenie, intuicja, umiejętność wykonania czegoś, co jest przyczynkiem do praktycznego działania. Dodatkowo ten typ wiedzy jest źródłem tworzenia no­ wej wiedzy oraz poszukiwania nowych rozwiązań dla problemów. Wiedza typu know-who jest wiedzą trudną do kodyfikacji oraz przekazywania, wskazuje nosi­ cieli i posiadaczy wiedzy, którzy są przydatni dla organizacji. Wiedza know-where dotyczy miejsca, gdzie najlepiej wykonać działanie, zaś wiedza know-when określa wybór właściwego czasu do podjęcia decyzji. Kolejne publikacje przyniosły kolej­ ne typy wiedzy: know-which (wiedzieć które), know-between (znać relacje)52 oraz uzupełnienie o wiedzę typu know if (wiedzieć, co się stanie, gdy), know-which (wiedzieć który)53. Klasyfikacje wiedzy pozwalają organizacji lepiej zrozumieć występujące proce­ sy odnawiania i aktualizacji zasobów wiedzy. Znajomość typologii wiedzy oraz ich charakterystyk pozwala na poprawę podaży wiedzy oraz wypracowanie umiejętności oddzielenia wiedzy pożytecznej od wiedzy niemającej praktycznego zastosowania54. pozwala także organizacji na identyfikację obszarów wiedzy, które się zdezaktuali­ zowały i wymagają odnowienia. 1.4. Źródła wiedzy W dobie rosnącej konkurencji organizacja musi przystosowywać i ulepszać swoje produkty55. tym samym posiadana wiedza powinna być nieustannie przez organiza­ cję odnawiana, aktualizowana i modyfikowana, co warunkuje jej przydatność oraz 50 B.A. Lundvall, B. Johnson, The Learning Economy, Journal of industry Studies 1994, t. 1, nr 2, s. 23–42. 51 t. Bertels, c.M. Savage, A research agenda for the knowledge era: the tough questions, Knowledge and pro­ cess Management 1999, nr 6(4), s. 205. 52 S. tam, Routes to Intellectual Capital Formation: The Genesis and Development of Wealth Creating Knowledge in the Entrepreneurial Minds (w:) Knowledge Café for Intellectual Entrepreneurship, red. S. Kwiatkowski, L. edvins­ son, Warszawa 1999. 53 J. Fazlagić, Zarządzanie wiedzą w polskiej oświacie. Diagnoza i perspektywy rozwoju, poznań 2009, s. 52. 54 L. Drelichowski, Podstawy inżynierii zarządzania wiedzą, Bydgoszcz 2004, s. 16. 55 D.J. teece, Capturing value from knowledge assets: The new economy, markets for know-how economy, and intangible assets, california Management review 1998, nr 40(3), s. 55. WieDZA W tWOrZeNiU KONKUreNcyJNOści 23 wartość. Nie obędzie się więc bez umiejętności identyfikacji, dalej absorpcji, ale co najistotniejsze – znajomości potencjalnych źródeł wiedzy: endogenicznych (wewnętrz­ nych) oraz egzogenicznych (zewnętrznych). Wiedza może być pozyskiwana przez or­ ganizację z wielu źródeł, zarówno zewnętrznych, jak i wewnętrznych. Organizacja, poszukując źródeł wiedzy, może wykorzystywać posiadane już zasoby lub pozyskiwać wiedzę ze źródeł niekomercyjnych lub komercyjnych56. Należy jednak pamiętać, że ważne są proporcje pomiędzy wiedzą eksploatowaną a eksplorowaną. Organizacja powinna też określić wiedzę, która ma być atutem strategicznym organizacji, stworzyć efekt synergii i stać się dla niej wartościowa57. endogeniczne źródła wiedzy są nośnikami wiedzy cichej. ta wiedza cechuje się lepkością, co wiąże się z problemem utrwalania pamięci organizacyjnej. Związana jest z jej posiadaczem, jest trudna do sformułowania i wymaga specyficznych umiejęt­ ności uczenia się. W przekazywaniu pozyskanej wiedzy może nastąpić przekłamanie, pomijanie faktów nieistotnych dla osoby absorbującej ze względu na brak samokry­ tycyzmu, zadufanie, próby wywyższania się, wprowadzania w błąd, wyolbrzymiania. Źródła endogeniczne nabywane są przez organizację w trakcie jej funkcjonowania. A zatem przetworzeniu w informację i wiedzę ulegają dane, które są wynikiem obser­ wacji w organizacji58. Do źródeł endogenicznych zalicza się następujące narzędzia: ze­ społy projektowe, group ware, koła jakości, działy B+r, wspólnoty praktyków, obrady, wideokonferencje, benchmarking wewnętrzny, coaching, mentoring, pokoje rozmów, bazy danych, tworzenie powiązań między ludźmi, zespoły projektowe, rozmowy ze współpracownikami, rozmowy z przełożonymi59. Źródła egzogeniczne są wynikiem procesów poznawczych całej organizacji. Wie­ dza pozyskana z otoczenia przedostaje się do organizacji w czystej postaci, dalej jest dostosowywana do jej indywidualnych potrzeb. Natura wiedzy nie ułatwia korzystania ze źródeł zewnętrznych, pojawia się trudność zakupu i uchwycenia wiedzy ukrytej. Źródła te mogą być odrzucone przez pracowników, ponadto pozyskana z nich wiedza jest ogólnodostępna w jednakowy sposób dla wszystkich organizacji, w tym konkuren­ tów. Do źródeł tych zalicza się następujące narzędzia: nowi pracownicy, studiowanie literatury, interesariusze, klienci, benchmarking, zakup licencji, patentów, wywiad gospodarczy, współpraca z firmami konsultingowymi, szkolenia, wizytacje, wiedza pozyskiwania z agencji rządowych, przepisów prawnych. Źródłem egzogenicznym są także możliwości, które pozwolą na kreację nowej wiedzy, w tym: alianse, analiza rynków, ustalenie luk wiedzy, współpraca z organizacjami B+r, outsourcing, rotacja personelu60. 56 J. rokita, Dynamika…, s. 115. 57 t. Levitt, Marketing Imagination, New york 1991, s. 201. 58 G. Kobyłko, M. Morawski, Przedsiębiorstwo zorientowane na wiedzę, Warszawa 2006, s. 42. 59 B. Mikuła, Strategie pozyskiwania i rozwoju wiedzy w organizacji, ekonomika i Organizacja przedsiębiorstw 2004, nr 1, s. 32. 60 G. Kobyłko, M. Morawski, Przedsiębiorstwo…, s. 42. 24 rOZDZiAł i 2. Znaczenie wiedzy i uczenia się w zarządzaniu 2.1. Strategie wiedzy tworzenie strategii jest uznawane za obowiązek organizacji: „powinna podejmo­ wać wszelkie możliwe wysiłki do określenia swoich zachowań ze względu na obecnych i przyszłych klientów oraz konkurentów”61. przykładowo A.D. chandler zdefiniował strategię jako proces określania długofalowych celów i zamierzeń organizacji, wyboru kierunków działania oraz alokacji zasobów niezbędnych do osiągania tych celów62. We­ dług D.e. Schendel oraz K.J. Hattena strategia dotyczy określenia głównych celów orga­ nizacji, programów działania, ich osiągania, a także sposobów alokacji zasobów, które służą do zapewnienia relacji pomiędzy organizacją a otoczeniem63. W strategii kładzie się nacisk na budowanie i zapewnienie organizacji trwałej przewagi konkurencyjnej64. Ze strategii organizacji powinna wynikać strategia wiedzy. Jest ona konsekwencją i przesłanką uznania strategicznego znaczenia wiedzy65. Strategia wiedzy uznawa­ na jest za podstawową biznesową strategię dotyczącą funkcjonowania organizacji66. Stanowi ona rozszerzenie strategii organizacji o wymagania w stosunku do zasobów wiedzy, jakie powinny być w jej dyspozycji, aby osiągnąć założone cele67. Strategia wiedzy jest ukierunkowana na kształtowanie zasobów wiedzy, procesów uczenia się68. Definiowana jest jako zaangażowanie procesów związanych z wiedzą do istniejących bądź nowych obszarów wiedzy w celu osiągania celów strategicznych69, w tym wpro­ wadzenia i utrzymania konkurencyjności produktów i usług70. Można wyróżnić kilka kryteriów podziału oraz typów strategii wiedzy71. pierwsza grupa dotyczy oddziaływania na zasoby wiedzy, w tym wykorzystania posiadanych zasobów wiedzy oraz ich lewarowania. Kolejna grupa to strategie zorientowane na procesy kreowania, wyko­ rzystywania, transferu oraz zachowywania wiedzy. Strategie wiedzy ujmujące zachowania organizacji dotyczą wprowadzania w niej zmian przez pogłębianie i poszerzanie wiedzy. przedostatnią grupę strategii wiedzy stanowią te, które pozwalają organizacji na realizację postulatu rozwoju i dotyczą koncentracji, integracji, dywersyfikacji oraz kombinacji. Ostat­ nia grupa strategii wiedzy to strategie zorientowane na tworzenie nadmiarów zasobów wie­ dzy. W tabeli 4 przedstawiono porównanie rodzajów strategii wiedzy. 61 J. rokita, Zarządzanie…, s. 32. 62 A.D. chandler, Strategy and Structure. Chapters in History of Industrial Enterpris, cambridge 1962, s. 10. 63 t. Gołębiowski, Zarządzanie strategiczne. Planowanie i kontrola, Warszawa 2001, s. 12. 64 M.e. porter, Competitive Advantage: Creating and Sustaining Superior Performance, New york 1985. 65 e. Stańczyk-Hugiet, Strategie wiedzy – perspektywa przewagi konkurencyjnej (w:) Zarządzanie strategiczne. Podstawowe problemy, red. r. Krupski, prace Naukowe Wałbrzyskiej Wyższej Szkoły Zarządzania i przedsiębior­ czości 2008, s. 224. 66 M.H. Zack, Developing a knowledge strategy, california Management review 1999, t. 41, nr 3, s. 129. 67 B. Mikuła, Wpływ strategii wiedzy i strategii zarządzania wiedzą na organizację (w:) Wybory strategiczne w przed- siębiorstwach. Rezultaty ekonomiczne, organizacyjne i społeczne, red. e. Urbanowska-Sojkin, Zeszyty Naukowe Uni­ wersytetu ekonomicznego w poznaniu 2011, nr 170, s. 158. 68 tamże, s. 221. 69 G. von Krogh, i. Nonaka, M. Aben, Making the Most of Your Company’s Knowledge: A Strategic Framework, Long range planning 2001, nr 4, s. 426. 70 M.H. Zack, Developing…, s. 131–135. 71 B. Mikuła, Wybory strategiczne w przedsiębiorstwach. Rezultaty ekonomiczne, organizacyjne i społeczne, Ze­ szyty Naukowe Uniwersytetu ekonomicznego w poznaniu nr 2011, nr 170, s. 159. WieDZA W tWOrZeNiU KONKUreNcyJNOści 25 Tabela 4. rodzaje strategii wiedzy organizacji Data Autor/ Autorzy Kryte- rium Rodzaje Opis biznesowa zarządzanie aktywami intelektualnymi 1997 K. Wiig zasoby wiedzy wiedza personalna transfer wiedzy tworzenie wiedzy eksploatacja posiadanych zasobów, lewarowanie zasobów wiedzy wartościowych dla uzyskania celów strategicznych oddzia­ ływanie na zasoby wiedzy kreacja, zdobywanie, organizowanie, od­ nawianie, dzielenie i wykorzystanie wiedzy zdobywanie aktywów intelektualnych odpowiedzialność pracowników za inwe­ stycje związane z wiedzą uczenie się organizacji, badania i rozwo­ ju, motywowanie pracowników do uzy­ skiwania nowej wiedzy uzyskanie, organizowanie, restrukturyza­ cja, zapamiętywanie i wykorzystanie wiedzy uzyskiwanie korzyści ekonomicznych z tytułu wcześniejszych innowacji i eks­ ploracji 2007 e. Stańczyk- -Hugiet eksploracja wiedzy z zewnątrz wchodzenie w nowe dziedziny działal­ ności koncentracja na posiadanej wiedzy w przypadku braku turbulencji we­ wnętrznych i zewnętrznych turbulen­ cja oto­ czenia nastawienie na nową wiedzę kodyfikacja wiedzy w przypadku braku turbulencji we­ wnętrznych i występowania turbulencji zewnętrznych w przypadku turbulencji wewnętrznych i braku turbulencji zewnętrznych dywersyfikacja wiedzy w przypadku turbulencji wewnętrznych i zewnętrznych podejście do zmian pasywna aktywna kreatywna przyjęty sposób realizacji rozwoju specjalizacja dywersyfikacja brak aktywności na rzecz poszerzania i po­ głębiania wiedzy, postawa zachowawcza poszerzanie i pogłębianie wiedzy innowacyjność w poszerzaniu i pogłębia­ niu wiedzy koncentracja na specjalizacji zasobów wiedzy koncentracja na specjalizacji oraz dywer­ syfikacji wiedzy Źródło: opracowanie własne.
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Zarządzanie wiedzą w tworzeniu konkurencyjności szkoły
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: