Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00087 006860 11257639 na godz. na dobę w sumie
Zasada obywatelstwa w prawie prywatnym międzynarodowym. Zagadnienia podstawowe - ebook/pdf
Zasada obywatelstwa w prawie prywatnym międzynarodowym. Zagadnienia podstawowe - ebook/pdf
Autor: Liczba stron:
Wydawca: Wolters Kluwer Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-264-8588-6 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki >> konstytucyjne
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).
Monografia stanowi kompleksowe opracowanie tematyki obywatelstwa w prawie prywatnym międzynarodowym. Książka opisuje strukturę norm kolizyjnych prawa prywatnego międzynarodowego wskazujących prawo ojczyste, umożliwia rozwiązanie problemów zmiany obywatelstwa jako elementu decydującego o właściwości prawa np. w sprawach spadkowych czy małżeńskich, ułatwia rozstrzyganie o właściwym prawie ojczystym w razie tzw. wielopaństwowości, poddaje analizie zagadnienie ustalenia łącznika obywatelstwa. W opracowaniu zawarto krytyczną analizę dorobku doktryny oraz orzeczeń polskich, zagranicznych i europejskich z zakresu obywatelstwa w prawie prywatnym międzynarodowym. Jest to istotna pozycja literatury z zakresu prawa prywatnego międzynarodowego o walorach nie tylko naukowych, lecz także praktycznych.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

ZASADA OBYWATELSTWA W PRAWIE PRYWATNYM MIĘDZYNARODOWYM ZAGADNIENIA PODSTAWOWE Mateusz Pilich Warszawa 2015 Stan prawny na 31 sierpnia 2014 r. Wydawca Agata Jędrasik Redaktor prowadzący Joanna Maź Opracowanie redakcyjne Dagmara Wachna Łamanie Wolters Kluwer Układ typografi czny Marta Baranowska Ta książka jest wspólnym dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, byś przestrzegał przysługujących im praw. Książkę możesz udostępnić osobom bliskim lub osobiście znanym, ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A jeśli musisz skopiować część, rób to jedynie na użytek osobisty. SZANUJMY PRAWO I WŁASNOŚĆ Więcej na www.legalnakultura.pl P(cid:202)(cid:189)(cid:221)(cid:187)(cid:131) I(cid:254)(cid:144)(cid:131) K(cid:221)(cid:174)(cid:141)(cid:257)(cid:187)(cid:174) © Copyright by Wolters Kluwer SA, 2015 ISBN 978-83-264-3500-3 ISSN 1897-4392 Wydane przez: Wolters Kluwer SA Dział Praw Autorskich 01-208 Warszawa, ul. Przyokopowa 33 tel. 22 535 82 00, fax 22 535 81 35 e-mail: ksiazki@wolterskluwer.pl www.wolterskluwer.pl księgarnia internetowa www.profi nfo.pl Pamięci mojej Babci – Heleny Urszuli Lisieckiej pracę tę poświęcam Spis treści Wykaz skrótów / 11 Wstęp / 19 Rozdział 1 Kształtowanie się łącznika obywatelstwa w prawie kolizyjnym / 27 1.1. 1.2. 1.3. 1.4. Zasada personalności prawa w epoce antyku i średniowiecza / 27 Obywatelstwo w epoce nowożytnej kodyfikacji prawa cywilnego / 37 1.2.1. Geneza europejskiej idei obywatelstwa i jej wpływ na prawo prywatne / 37 Francuski kodeks cywilny / 42 Austriacki kodeks cywilny / 46 Zuryski kodeks prawa prywatnego (Privatrechtliches Gesetzbuch) / 49 1.2.2. 1.2.3. 1.2.4. Stanowiska XIX-wiecznej doktryny prawa kolizyjnego / 53 1.3.1. 1.3.2. Friedrich Karl von Savigny / 53 Pascuale Stanislao Mancini i nurt personalistyczny w prawie prywatnym międzynarodowym przełomu XIX i XX w. / 56 Dalszy rozwój kolizyjnoprawnej zasady obywatelstwa / 71 Stanowisko Instytutu Prawa Międzynarodowego / 71 1.4.1. Wpływ tzw. nowej szkoły włoskiej na wczesną krajową 1.4.2. i międzynarodową kodyfikację prawa kolizyjnego / 77 Recepcja zasady obywatelstwa w polskim prawie kolizyjnym / 89 1.4.3. 7 Spis treści Rozdział 2 Prawo kolizyjne wobec krajowych i prawnomiędzynarodowych aspektów instytucji obywatelstwa / 99 Uwagi ogólne o obywatelstwie / 99 Nabycie i utrata statusu obywatela / 115 Wybrane przykłady wpływu międzynarodowej sukcesji państw na obywatelstwo ludności / 133 2.3.1. Obywatelstwo polskie w kontekście skutków II wojny światowej / 133 Obywatelstwo niemieckie w perspektywie włączenia NRD do RFN / 141 Obywatelstwo ludności Hongkongu po cesji na rzecz Chin / 148 2.3.2. 2.3.3. Wielopaństwowość oraz zasada efektywności obywatelstwa / 150 Prawo do obywatelstwa. Bezpaństwowcy i uchodźcy / 163 Łącznik obywatelstwa a prawnomiędzynarodowe uznanie państwa / 172 2.1. 2.2. 2.3. 2.4. 2.5. 2.6. Rozdział 3 Podstawowe problemy zasady obywatelstwa we współczesnym prawie prywatnym międzynarodowym / 178 Łącznik obywatelstwa w ramach ogólnej struktury normy kolizyjnej prawa prywatnego międzynarodowego / 178 Statut personalny. Prawo personalne / 185 Aktualne znaczenie zasady obywatelstwa w prawie kolizyjnym / 190 3.3.1. 3.3.2. Systemy kolizyjnoprawne państw europejskich / 190 Prawo prywatne międzynarodowe państw pozaeuropejskich / 207 Konwencje międzynarodowe / 209 Prawo prywatne międzynarodowe Unii Europejskiej (uwagi ogólne) / 224 3.3.3. 3.3.4. Uwagi wprowadzające / 228 Łącznik zamieszkania / 231 Łącznik zwykłego pobytu / 250 Łącznik obywatelstwa a inne łączniki personalne / 228 3.4.1. 3.4.2. 3.4.3. Poszukiwanie optymalnego łącznika dla prawa personalnego osoby fizycznej w prawie kolizyjnym / 264 3.1. 3.2. 3.3. 3.4. 3.5. 8 Spis treści 3.5.1. 3.5.2. 3.5.3. Argumenty dotyczące interesów ogólnych (systemu, obrotu prawnego) / 266 Argumenty dotyczące interesów jednostek (stron) / 273 Krytyczna ocena teorii „optymalnego” łącznika personalnego / 285 Rozdział 4 Zagadnienia konstrukcyjne norm w systemach kolizyjnoprawnych opartych na zasadzie obywatelstwa / 290 4.1. 4.2. 4.3. 4.4. 4.5. Kolizyjnoprawny łącznik obywatelstwa a jurysdykcja krajowa / 290 Kryterium obywatelstwa jako ogólna przesłanka stosowania norm kolizyjnych / 302 Łączniki norm kolizyjnych oparte na podstawie obywatelstwa / 308 Właściwość legis patriae osoby fizycznej / 308 4.3.1. Właściwość wspólnej legis patriae stron / 328 4.3.2. Rozwiązanie niektórych problemów wynikających ze wskazania legis patriae osoby fizycznej / 340 4.4.1. 4.4.2. 4.4.3. Czynnik czasu we wskazaniu legis patriae osoby fizycznej / 388 4.5.1. 4.5.2. Uwagi wprowadzające / 340 Lex patriae wielopaństwowców / 341 Zastępczy statut personalny osób fizycznych / 369 Uwagi wprowadzające / 388 Zmiana obowiązujących norm kolizyjnych jako przesłanka zmiany statutu w znaczeniu szerszym / 394 Zmiana statutu w znaczeniu ścisłym / 404 Łącznik obywatelstwa a zjawisko międzynarodowej sukcesji państw / 414 Nieuwzględnienie zmian treści właściwego prawa ojczystego / 419 Uznanie statusu osoby fizycznej na skutek zmiany prawa właściwego („konwalidacja przez zmianę statutu”) / 423 4.5.3. 4.5.4. 4.5.5. 4.5.6. Rozdział 5 Ogólne zagadnienia stosowania norm kolizyjnych systemu opartego na zasadzie obywatelstwa / 430 9 Spis treści 5.1. 5.2. 5.3. 5.4. 5.5. 5.6. Ustalenie obywatelstwa na użytek zastosowania normy kolizyjnej / 430 Metody koordynacji systemów kolizyjnoprawnych w kwestii łączników personalnych / 451 5.2.1. 5.2.2. Odesłanie / 452 Subiektywne wskazanie prawa właściwego (professio iuris) / 462 Niejednolitość prawa ojczystego / 471 Kwestia wstępna / 484 Klauzula porządku publicznego / 489 Obejście prawa / 502 Zakończenie / 511 Bibliografia / 521 austr. p.p.m. belg. k.p.p.m. bułg. k.p.p.m. czes. p.p.m. EKPC Wykaz skrótów Akty normatywne austriacka ustawa federalna z dnia 15 czerwca 1978 r. o prawie prywatnym międzynarodo- wym (Bundesgesetz vom 15. Juni 1978 über das Internationale Privatrecht; Österr. Bundes- gesetzblatt 1978, cz. 109, nr 304, s. 1729 i n.) belgijska ustawa z dnia 16 lipca 2004 r. zawie- rająca kodeks prawa prywatnego międzynaro- dowego (Loi du 16 juillet 2004 portant le Code de droit international privé; Moniteur belge 27.7.2004, s. 57344 i n.) bułgarski kodeks prawa prywatnego międzyna- rodowego (Kодекс на международното частно право; bułg. Dz. Urz. Nr 42 z 17 maja 2005 r. z późn. zm.) czeska ustawa z dnia 25 stycznia 2012 r. o pra- wie prywatnym międzynarodowym (Zákon č. 91/2012 Sb. ze dne 25. ledna 2012 o mezinárod- ním právu soukromém) Konwencja o ochronie praw człowieka i pod- stawowych wolności, sporządzona w Rzymie dnia 4 listopada 1950 r., zmieniona następnie Protokołami nr 3, 5 i 8 oraz uzupełniona Pro- tokołem nr 2 (Dz. U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284 z późn. zm.) 11 Wykaz skrótów fr. k.c. hol. p.p.m. konwencja o oby- watelstwie z 1930 r. konwencja o ochronie małolet- nich z 1961 r. konwencja testa- mentowa z 1961 r. konwencja o uchodźcach z 1951 r. k.p.a. MPPOiP 12 francuski kodeks cywilny z 1804 r. (Code civil des Français, promulgué à Paris de l Imprime- rie de la République, an XII (1804) z późn. zm.) księga 10 kodeksu cywilnego Królestwa Holan- dii – Prawo prywatne międzynarodowe, doda- na ustawą z dnia 19 maja 2011 r. (Wet van 19 mei 2011 tot vaststelling en invoering van Boek 10 (Internationaal privaatrecht) van het Bur- gerlijk Wetboek; Staatsblad van het Koninkrijk der Nederlanden 2011, 272) konwencja w sprawie pewnych zagadnień do- tyczących kolizji ustaw o obywatelstwie, pod- pisana w Hadze dnia 12 kwietnia 1930 r. (Dz. U. z 1937 r. Nr 47, poz. 361, sprost. Nr 77, poz. 568) konwencja o właściwości organów i prawie właściwym w zakresie ochrony małoletnich, sporządzona w Hadze dnia 5 października 1961 r. (Dz. U. z 1995 r. Nr 106, poz. 519) konwencja dotycząca kolizji praw w przedmio- cie formy rozporządzeń testamentowych, spo- rządzona w Hadze dnia 5 października 1961 r. (Dz. U. z 1969 r. Nr 34, poz. 284, zał.) konwencja dotycząca statusu uchodźców, sporządzona w Genewie dnia 28 lipca 1951 r. (Dz. U. z 1991 r. Nr 119, poz. 515), uzupełnio- na Protokołem dotyczącym statusu uchodź- ców, sporządzonym w Nowym Jorku dnia 31 stycznia 1967 r. (Dz. U. z 1991 r. Nr 119, poz. 517) ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn.: Dz. U. z 2013 r. poz. 267 z późn. zm.) Międzynarodowy Pakt Praw Obywatelskich i Politycznych, otwarty do podpisu w Nowym niem. u.w.k.c. p.p.m. 1926 p.p.m. 1965 p.p.m. protokół alimenta- cyjny z 2007 r. pr. weksl. p.u.s.p. rozporządzenie w sprawie czynno- ści sądów rum. k.c. Rzym I Wykaz skrótów Jorku dnia 19 grudnia 1966 r. (Dz. U. z 1977 r. Nr 38, poz. 167, zał.) niemiecka ustawa wprowadzająca kodeks cy- wilny z dnia 18 sierpnia 1898 r. (Einführungs- gesetz zum Bürgerlichen Gesetzbuche vom 18. August 1896; Reichsgesetzblatt Nr 21, s. 604 z późn. zm.) ustawa z dnia 2 sierpnia 1926 r. o prawie wła- ściwem dla stosunków prywatnych międzyna- rodowych (Prawo prywatne międzynarodowe) (Dz. U. Nr 101, poz. 581 z późn. zm.) ustawa z dnia 12 listopada 1965 r. – Prawo prywatne międzynarodowe (Dz. U. Nr 46, poz. 290 z późn. zm.) ustawa z dnia 4 lutego 2011 r. – Prawo prywat- ne międzynarodowe (Dz. U. Nr 80, poz. 432) protokół haski o prawie właściwym dla zobo- wiązań alimentacyjnych (Dz. Urz. UE L 331 z 16.12.2009, s. 19) ustawa z dnia 28 kwietnia 1936 r. – Prawo wekslowe (Dz. U. Nr 37, poz. 282 z późn. zm.) ustawa z dnia 27 lipca 2001 r. – Prawo o ustroju sądów powszechnych (tekst jedn.: Dz. U. z 2013 r. poz. 427 z późn. zm.) rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 stycznia 2002 r. w sprawie szczegóło- wych czynności sądów w sprawach z zakresu międzynarodowego postępowania cywilnego oraz karnego w stosunkach międzynarodowych (Dz. U. Nr 17, poz. 164 z późn. zm.) rumuński kodeks cywilny – ustawa nr 287 z dnia 17 lipca 2009 r. (Legea Nr. 287/2009 privind Codul civil; Monitorul Oficial al Roma- niei I 505/2011) rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 593/2008 z dnia 17 czerwca 13 Wykaz skrótów szwajc. p.p.m. TFUE u.d.p. u.o.p. 1920 u.o.p. 1951 u.o.p. 1962 u.o.p. u.u.c.o. wł. p.p.m. 14 2008 r. w sprawie prawa właściwego dla zobo- wiązań umownych (Rzym I) (Dz. Urz. UE L 177 z 04.07.2008, s. 6) szwajcarska ustawa związkowa z dnia 18 grudnia 1987 r. o prawie prywatnym mię- dzynarodowym (Loi fédérale sur le droit inter- national privé/Bundesgesetz über das Interna- tionale Privatrecht; Amtliche Sammlung des Bundesrechts 1988, s. 1776) Traktat o Funkcjonowaniu Unii Europejskiej (Dz. U. z 2004 r. Nr 90, poz. 864/2 z późn. zm.) ustawa z dnia 13 lipca 2006 r. o dokumentach paszportowych (tekst jedn.: Dz. U. z 2013 r. poz. 268 z późn. zm.) ustawa z dnia 20 stycznia 1920 r. o obywatel- stwie Państwa Polskiego (Dz. U. Nr 7, poz. 44 z późn. zm.) ustawa z dnia 8 stycznia 1951 r. o obywatel- stwie polskim (Dz. U. Nr 4, poz. 25) ustawa z dnia 15 lutego 1962 r. o obywatelstwie polskim (tekst pierwotny: Dz. U. z 1962 r. Nr 10, poz. 49; tekst jedn.: Dz. U. z 2000 r. Nr 28, poz. 353 z późn. zm.) ustawa z dnia 2 kwietnia 2009 r. o obywatel- stwie polskim (tekst jedn.: Dz. U. z 2012 r. poz. 161 z późn. zm.) ustawa z dnia 13 czerwca 2003 r. o udzielaniu cudzoziemcom ochrony na terytorium Rzeczy- pospolitej Polskiej (tekst jedn.: Dz. U. z 2012 r. poz. 680 z późn. zm.) ustawa nr 218 z dnia 31 maja 1995 r. o reformie systemu włoskiego prawa prywatnego między- narodowego (Legge 31 maggio 1995, no 218 – Riforma del sistema italiano di diritto interna- zionale privato; Gazzetta Ufficiale no 128 Wykaz skrótów z 3.6.1995, Supplemento Ordinario no 68, z późn. zm.) Czasopisma i wydawnictwa promulgacyjne AIDI AFDI AJCL AJIL BGHZ Biul. SN BVerfGE ECR ICJ Rep. ICQL IPRax IPRspr. JDI KPP NJW NJW-RR Annuaire de l Institut de droit international Annuaire français de droit international American Journal of Comparative Law American Journal of International Law Entscheidungen des Bundesgerichtshofs in Zivilsachen (niemieckie Orzecznictwo Cywilne Trybunału Federalnego RFN) Biuletyn Sądu Najwyższego Entscheidungssammlung des Bundesverfas- sungsgerichts (niemiecki Zbiór Urzędowy Orzecznictwa Federalnego Sądu Konstytucyj- nego RFN) European Courts Reports (Zbiór Orzeczeń ETS i SPI) International Court of Justice: Reports of Judgments, Advisory Opinions and Orders International and Comparative Law Quarterly (w latach 1947–1951 ukazywał się jako Interna- tional Law Quarterly) Praxis des internationalen Privat- und Verfah- rensrechts Die deutsche Rechtsprechung auf dem Gebiete des internationalen Privatrechts Journal du droit international Kwartalnik Prawa Prywatnego Neue Juristische Wochenschrift Neue Juristische Wochenschrift – Rechtspre- chungs-Report 15 Nowe Prawo Orzecznictwo Naczelnego Sądu Administracyj- nego i Wojewódzkich Sądów Administracyj- nych Orzecznictwo Sądów Apelacyjnych Orzecznictwo Sądu Najwyższego – Izba Cywil- na Orzeczenia Sądu Najwyższego – Zbiór Urzędo- wy (Izby Cywilne) – wydanie przedwojenne Orzecznictwo Sądu Najwyższego – Izba Cywil- na. Zbiór Dodatkowy Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego – zbiór urzędowy, seria A Państwo i Prawo Problemy Prawa Prywatnego Międzynarodo- wego Rabels Zeitschrift für ausländisches und inter- nationales Privatrecht Recueil des cours de l Académie de droit inter- national/Collected Courses of the Academy of International Law Revue critique de droit international privé (do 1933 r. Revue de droit international privé) Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny Studia Cywilistyczne Studia Europejskie Studia Prawnicze Das Standesamt Yearbook of Private International Law Zbiór Orzeczeń Trybunału Sprawiedliwości i Sądu Pierwszej Instancji (UE) Wykaz skrótów NP ONSAiWSA OSA OSNC OSN(C) OSNC-ZD OTK-A PiP PPPM RabelsZ RCADI RCDIP RPEiS SC SE SP StAZ YPIL ZOTSiSPI 16 AG al. BG BGH c. ETPC ETS EWG ggn HKPPM KG MKSC MTS OGH OLG RE Wykaz skrótów Inne Amtsgericht (niemiecki Sąd Rejonowy) alinea Bundesgericht (szwajcarski Sąd Związkowy) Bundesgerichtshof (niemiecki Trybunał Fede- ralny) fr. contre (przeciwko) Europejski Trybunał Praw Człowieka (fr. Cour européenne des droits de l homme) Europejski Trybunał Sprawiedliwości (obecna nazwa oficjalna: Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej, TSUE) Europejska Wspólnota Gospodarcza (obecnie zob. UE) niem. gegen (przeciwko) Haska Konferencja Prawa Prywatnego Między- narodowego (ang. Hague Conference on Priva- te International Law; fr. Conférence de la Haye de droit international privé) Kammergericht (niemiecki Sąd Kameralny – tradycyjna nazwa OLG w Berlinie) Międzynarodowa Komisja Stanu Cywilnego (ang. International Commission on Civil Sta- tus; fr. Commission Internationale de l État Civil) Międzynarodowy Trybunał Sprawiedliwości (ang. International Court of Justice; fr. Cour international de justice) Oberster Gerichtshof (austriacki Trybunał Najwyższy) Oberlandesgericht (niemiecki Wyższy Sąd Krajowy) Rada Europy 17 Wykaz skrótów RG SN SPI TK UE WE Reichsgericht (niemiecki Sąd Rzeszy) Sąd Najwyższy Sąd Pierwszej Instancji (UE) Trybunał Konstytucyjny Unia Europejska Wspólnota Europejska (obecnie Unia Europej- ska) 18 Wstęp Niniejsza monografia została poświęcona zasadzie obywatelstwa w prawie prywatnym międzynarodowym. Niewiele zagadnień prawnych można uznać za równie ważne. Chodzi wszak o jedno z fundamental- nych pojęć, które wyznaczają zakres obowiązywania prawa w nowocze- snym państwie narodowym, jako że to ostatnie nie tylko obowiązuje na oznaczonym terytorium, lecz także jest adresowane do ludności danego państwa. Pierwsza z tych zasad może być określona mianem „terytorialnej”, drugą nazwiemy zaś „personalną”. Dzieje prawa prywat- nego międzynarodowego, a nawet prawa w ogóle, są areną ich stałych zmagań; pomimo dość oczywistej przewagi pierwszej z nich, żadna nie może być postrzegana jako jedyna. Gdyby było inaczej, to treść prawa prywatnego międzynarodowego w znaczeniu ścisłym – tzw. prawa ko- lizyjnego – można by ograniczyć tylko do bardzo prostej normy, naka- zującej rozpoznawanie przez sądy w każdym państwie wszystkich spraw cywilnych wyłącznie na podstawie własnego prawa materialnego (lex fori)1. Pogodzenie obu wspomnianych reguł ze względu na interes publiczny oraz interesy jednostek wymaga umiejętnego doboru łączni- ków, wyrażających najściślejszy związek systemu prawnego z takim lub innym systemem prawnym. Obywatelstwo zajmuje pośród nich miejsce szczególnie eksponowane. Wyjaśnienie przyczyn i konsekwencji tego faktu jest jednym z celów dalszych rozważań. W tytule rozprawy nie figuruje słowo „łącznik”, lecz „zasada”. Takie sformułowanie tematu jest motywowane kilkoma względami. Po pierwsze, „zasada” oznacza więcej niż „łącznik” – to pierwsze wyrażenie wskazuje na istnienie reguły decydującej o rozstrzyganiu w sposób stały i powtarzalny o prawie właściwym dla całej klasy stosunków ży- 1 Szerzej na temat wpływu obu zasad na rozwój prawa prywatnego międzynarodo- wego zob. D. Girsberger (red.), Internationales Privatrecht. Allgemeiner Teil, Basel 2008, s. 333 i n. 19 Wstęp ciowych, związanych z osobą fizyczną. Po drugie, użycie terminu „łącznik” byłoby mylące, ponieważ sugerowałoby ograniczenie zakresu rozważań do kwestii konstrukcji niektórych norm kolizyjnych pierw- szego stopnia, podczas gdy obywatelstwo jest nie tylko przejawem związków osób i stosunków życiowych z jakimś systemem prawnym, lecz stanowi jedno ze źródeł zjawiska tzw. kolizji praw. Należy je więc potraktować jako swoisty makroproblem prawa prywatnego międzyna- rodowego, wymagający wyjęcia przed nawias oraz analizy przez pryzmat różnych norm i instytucji prawnych. Po trzecie, posługiwanie się tym pierwszym terminem wydaje się również usprawiedliwione z perspek- tywy naukowej. Pytanie, czy stosunki z udziałem osoby fizycznej poddać prawu państwa jej pochodzenia (co współcześnie jest wyrażane właśnie przez zasadę obywatelstwa, a w mniejszym stopniu również przez an- glosaską koncepcję domicile of origin), czy też wskazać raczej na porzą- dek prawny państwa, gdzie jednostka ustanawia swoje faktyczne cen- trum życiowe (zasada zamieszkania/zwykłego pobytu), wyznacza od niemal dwóch stuleci oś dyskursu doktrynalnego w Europie. Celem monografii jest ukazanie całości oddziaływań instytucji obywatelstwa na kształt współczesnego prawa kolizyjnego (inaczej: prawa prywatnego międzynarodowego sensu stricto), z uwzględnieniem perspektywy prawnohistorycznej, filozoficznoprawnej, prawnoporów- nawczej, a także dorobku innych nauk prawno-dogmatycznych, przede wszystkim zaś nauki prawa prawa międzynarodowego publicznego. Z oczywistych względów rozważania koncentrują się przede wszystkim na potraktowaniu obywatelstwa jako łącznika kolizyjnoprawnego, co wywołuje szereg kontrowersji oraz problemów, m.in. związanych z ustaleniem, co jest rzeczywistym przedmiotem wskazania kolizyjno- prawnego, a także będących konsekwencją zjawisk bezpaństwowości, uchodźstwa oraz niesuwerenności lub odmowy uznania suwerenności terytoriów posiadających odrębny system prawa prywatnego. Wiele z omawianych w rozprawie problemów było dotychczas bardzo słabo (by nie powiedzieć wcale) zbadanych przez polską doktrynę prawa prywatnego międzynarodowego. Potrzeba ich systematycznej analizy jest tym bardziej doniosła, że niezwykły rozwój źródeł międzynarodo- wego i europejskiego prawa kolizyjnego na przestrzeni ostatnich kilku- dziesięciu lat ponownie wywołał spór o „optymalny” łącznik personalny. W związku z tym zasadnicza część książki poświęcona zostanie weryfi- kacji hipotezy, zgodnie z którą zasada obywatelstwa nie odpowiada potrzebom współczesnego, międzynarodowego obrotu cywilnoprawne- 20 Wstęp go i zapewne zostanie stopniowo zastąpiona zasadą domicylu (zwykłego pobytu). Pomimo oczywistości tego stwierdzenia, dla porządku wypada za- znaczyć, że praca porusza zagadnienia prawa międzynarodowego publicznego oraz publicznoprawnych norm krajowych (przede wszystkim prawa o obywatelstwie) jedynie w takim zakresie, w jakim jest to niezbędne dla naświetlenia zasadniczych problemów badawczych. Szersza wypowiedź na temat instytucji obywatelstwa w świetle norm odrębnych dyscyplin prawno-dogmatycznych zdecydowanie wykracza- łaby poza ramy tematyczne tego opracowania. Główna część książki składa się z pięciu rozdziałów. Rozdział 1 obejmuje zagadnienia wprowadzające. Kolizyjna zasada pochodzenia osoby fizycznej została w nim ukazana w kontinuum historycznym. Przeprowadzone badania dowiodły, że lex originis, której manifestacją jest zasada obywatelstwa, należy do najstarszych przejawów kolizjoni- stycznej myśli prawnej, sięgając korzeniami antycznej zasady tzw. osobowości prawa. Wywarła ona decydujący wpływ na dorobek dawnej szkoły statutowej, której przedstawiciele chętnie posługiwali się pojęciem statutów osobowych (statuta personalia); ślady tej koncepcji są dobrze widoczne w art. 3 al. 3 fr. k.c., gdzie przewidziano poddanie „stanu i zdolności” Francuzów prawu francuskiemu. Kodyfikacja francuska stała się inspiracją dla twórcy kolizyjnoprawnej zasady oby- watelstwa – Pascuale Stanislao Manciniego. Dorobek tzw. szkoły perso- nalistycznej prawa prywatnego międzynarodowego, której reprezentanci kontynuowali myśl wielkiego Włocha, wyjątkowo silnie oddziałał na rozwój kolizjonistyki w Europie kontynentalnej, w tym również na doktrynę i ustawodawstwo II Rzeczypospolitej, na innych kontynentach przejawy przywiązania do zasady obywatelstwa okazały się natomiast znacznie słabsze. Rozdział 2 stanowi próbę ukazania punktów stycznych pomiędzy kolizyjnoprawną zasadą obywatelstwa a prawem międzynarodowym publicznym oraz krajowym prawem o obywatelstwie. Przedstawiona tutaj analiza nabycia i utraty obywatelstwa w świetle zjawiska prawno- międzynarodowej sukcesji państw została opatrzona przykładami naj- bardziej znaczących dwudziestowiecznych przemian obywatelstwa w europejskiej i pozaeuropejskiej przestrzeni prawnej. Uwagę poświę- cono również zjawiskom takim jak wielopaństwowość, bezpaństwowość, uchodźstwo oraz obywatelstwo tzw. państw nieuznanych. 21 Wstęp W rozdziale 3 ukazano znaczenie omawianej zasady na tle dorobku nauki o budowie norm kolizyjnych prawa prywatnego międzynarodo- wego. Obywatelstwo jest w nich potraktowane jako jeden z elementów potencjalnie służących zlokalizowaniu stosunku życiowego w ramach określonego systemu prawa krajowego. Przybliżone zostały w związku z tym pojęcia statutu personalnego oraz prawa personalnego. Dokonano również weryfikacji dominującej w dyskursie naukowym tezy, iż systemy kolizyjne państw europejskich sprzyjają zasadzie obywatelstwa; przy tej okazji prześledzono również też jej znaczenie w normach konwen- cyjnych oraz w rozporządzeniach europejskich. Łącznik obywatelstwa konkuruje z dwoma innymi łącznikami personalnymi dla osób fizycz- nych: zamieszkaniem oraz pobytem zwykłym. Zestawienie tych kryte- riów wskazania prawa właściwego służy niektórym autorom za podstawę wnioskowania o potrzebie zachowania lub zmiany dominujących roz- wiązań kolizyjnoprawnych. Konieczna wydaje się w związku z tym próba weryfikacji koncepcji tzw. optymalnego łącznika personalnego z punktu widzenia interesu publicznego (państwa, obrotu) oraz prywat- nego (jednostek). Rozdział 4 przybliża zagadnienia konstrukcyjne norm kolizyjno- prawnych opartych na zasadzie obywatelstwa. Rozważania koncentrują się wprawdzie na polskim prawie prywatnym międzynarodowym, jed- nak uwzględniono również tło prawnoporównawcze, w tym systemy prawne m.in.: Niemiec, Austrii, Francji oraz Włoch. Problematyka oddziaływania obywatelstwa na prawo prywatne międzynarodowe jest rozpatrywana w szerszym spektrum, które obejmuje porównanie norm jurysdykcyjnych i kolizyjnych, z naciskiem na wyjątki dotyczące tzw. paralelności jurysdykcji i prawa właściwego, a także postrzeganie przynależności państwowej stron stosunku życiowego jako tzw. elemen- tu międzynarodowego, przez znaczną część doktryny uznawanego za przesłankę stosowania norm kolizyjnych w ogóle. W sposób systema- tyczny poddano analizie wskazanie prawa ojczystego przez ustawę i to w różnych wariantach, tj. za pośrednictwem łącznika uwzględniającego obywatelstwo pojedynczej osoby fizycznej oraz obywatelstwo wspólne dwojga osób fizycznych. Wskazanie legis patriae w wypadku wielopań- stwowców (pluripatrydów) wymaga uzupełnienia dodatkowym kryte- rium, określanym przez polską ustawę w art. 2 p.p.m. Jak wykazano, szczegółowe rozwiązania w ustawie polskiej zostały wprawdzie skorelowane z wieloma innymi systemami kolizyjnopraw- nymi (m.in. niemieckim oraz włoskim), jednak mogą one budzić spore 22 Wstęp wątpliwości z punktu widzenia europejskiego prawa pierwotnego, a także ze względu na wewnętrzną spójność aksjologiczną prawa pry- watnego międzynarodowego. Pierwszeństwo łącznika obywatelstwa polskiego daje się bowiem wytłumaczyć jedynie przez pryzmat zasady suwerenności państwa, podczas gdy rozstrzygnięcie zbiegu obywatelstw obcych konkretyzuje zasadę najściślejszego związku, którą można uważać za charakterystyczną dla kolizyjnoprawnej metody regulacji. W braku odmiennych postanowień zasada pierwszeństwa obywatelstwa fori nie może znajdować zastosowania na gruncie norm pochodzenia konwencyjnego oraz instrumentów pochodnych prawa europejskiego, które należy wykładać oraz stosować w sposób autonomiczny. Obszerna część rozdziału 4 została poświęcona problematyce prawa personalnego bezpaństwowców i uchodźców, bliżej wyjaśniono sporne w nauce pol- skiej relacje, jakie zachodzą pomiędzy art. 3 ust. 2 p.p.m. oraz art. 12 ust. 1 konwencji z 1951 r. Naświetlono również wpływ czynnika czasu na wskazanie prawa ojczystego przez łącznik normy kolizyjnej, co jest w doktrynie określane zwięźle jako zmiana statutu. Ostatni, 5 rozdział rozprawy wytycza ramy odniesień pomiędzy zasadą obywatelstwa a najważniejszymi instytucjami części ogólnej prawa prywatnego międzynarodowego w znaczeniu ścisłym, jak zwłaszcza: odesłanie, subiektywne wskazanie statutu (professio iuris), niejednolitość prawa wskazanego, kwestia wstępna, klauzula porządku publicznego oraz obejście prawa. Uwagę poświęcono również zagadnie- niu ściśle powiązanemu z domeną procedury cywilnej, jakie stanowi ustalanie łącznika obywatelstwa. Wnioski wynikające z przeprowadzonej analizy, a także postulaty de lege ferenda zostały syntetycznie zaprezentowane w zakończeniu monografii. Nie aspiruje ona do roli kompendium wiedzy na temat prawa kolizyjnego, a nawet kolizyjnoprawnej zasady obywatelstwa. Wypada żywić nadzieję, że zainspiruje w Polsce dyskusję naukową na temat łączników personalnych, która byłaby co najmniej pożądana w dobie europejskiej rekodyfikacji prawa kolizyjnego. W toku badań przeprowadzonych przy okazji przygotowania pracy wykorzystano podstawowe metody badawcze nauk prawnych. W roz- dziale 1 poważną rolę odgrywa metoda historyczno-porównawcza, jak bowiem już zaznaczono, wyjaśnienie omawianych zagadnień nie byłoby możliwe bez analizy dorobku prawnego europejskiej kolizjonistyki XIX i XX w., przede wszystkim zaś tzw. nowej szkoły włoskiej. W dalszej części pracy dominują metody prawnoporównawcza oraz prawnodog- 23 Wstęp matyczna. Autor w dobrej wierze dołożył wszelkich starań, aby wyko- rzystać dostępną literaturę w języku polskim według stanu na koniec sierpnia 2014 r. Większą część powołanej literatury przedmiotu stanowią jednak dzieła obcojęzyczne, przede wszystkim autorów niemieckich, austriackich, francuskich oraz, w mniejszym stopniu, szwajcarskich, włoskich i angielskich. Szczególnie intensywne wykorzystanie piśmien- nictwa niemieckiego (m.in. dorobku naukowego Erika Jaymego oraz Heinza-Petera Mansela) usprawiedliwione jest, po pierwsze, bliskością założeń oraz szeregu norm prawnych polskiego i niemieckiego prawa kolizyjnego, po drugie zaś faktem, że doktryna RFN od przeszło stu lat poświęca szczególną uwagę kolizyjnoprawnej zasadzie obywatelstwa, mogąc szczycić się na tym polu badań naukowych godnymi podziwu osiągnięciami, właściwie nieporównywalnymi z dorobkiem doktryny innych państw europejskich. Powstanie tego dzieła nie byłoby możliwe bez wielkiej pomocy, jaką otrzymałem ze strony wielu osób. W pierwszej kolejności składam podziękowania całej mojej najbliższej rodzinie: żonie Annie, synowi Franciszkowi oraz córce Łucji. Mogę jedynie domyślać się, jak wiele cierpliwości wymagały od nich długie miesiące, spędzone przeze mnie nad literaturą i przed ekranem komputera, a także kilkakrotne zagra- niczne wyjazdy naukowe. Nie mniej wyrazów wdzięczności należy się moim ukochanym Rodzicom: Lidii i Andrzejowi Pilichom, którzy nie tylko nieustannie wspierali mnie podczas pracy, lecz także mobilizowali do jeszcze wię- kszego wysiłku. Panu prof. zw. dr. hab. Jerzemu Poczobutowi, pod którego kierunkiem zdobywałem na macierzystym Uniwersytecie Warszawskim swoje szlify w dziedzinie prawa kolizyjnego, dziękuję przede wszystkim za wiele cennych uwag do pierwszej wersji pracy oraz możliwość swobodnej wymiany poglądów na tematy naukowe. Recenzentce wydawniczej pani dr hab. Marii Annie Zachariasiewicz składam moje podziękowanie za uwagi i spostrzeżenia, które pomogły mi podnieść poziom naukowy tej pracy oraz pobudziły mnie do głębszej refleksji nad przedmiotem moich studiów. Endlich, least but not last, danke ich dem ganzen Mitarbeiterkreise des Hamburger Max-Planck Instituts für ausländisches und internatio- nales Privatrecht, und vor allem ihrem Direktor Herrn Prof. Dr. Dr. h.c. mult. Jürgen Basedow, für ihre Gastfreundlichkeit, den Zugang zu der phantastischen Literatursammlung und all die Bereitschaft, die mit 24 Wstęp meinen wissenschaftlichen Aufenthalten gebundenen Hindernisse möglichst zu überwinden. Mateusz Pilich Warszawa, sierpień 2014 r. 25 Rozdział 1 Kształtowanie się łącznika obywatelstwa w prawie kolizyjnym 1.1. Zasada personalności prawa w epoce antyku i średniowiecza Korzenie kolizyjnoprawnej zasady obywatelstwa sięgają mroków bardzo odległej przeszłości. Z odrobiną autoironii można stwierdzić, że jest to typowe dla prawa prywatnego międzynarodowego. W sięganiu do zamierzchłych czasów jest jednak pewna prawidłowość metodolo- giczna2. Trawestując myśl poety: przeszłość – jest to dziś, tylko cokol- wiek dalej3. Trudno nie podzielić choćby częściowo stanowiska histo- rycznej szkoły prawa (do której należał sam twórca współczesnej, kontynentalnej kolizjonistyki Friedrich Karl von Savigny4), zgodnie z którym kształt współcześnie obowiązującego prawa jest wynikiem długotrwałej ewolucji. Współczesnego kształtu ustawodawstwa nie da się zrozumieć bez refleksji nad tym, co było. 2 J.L. Halpérin, Entre nationalisme juridique et communauté de droit, Paris 1999, s. 2: „Parmi les caractères originaux du droit international privé, celui qui nous retiendra le plus est son rapport à l histoire. Comme toute la science juridique, cette discipline se nourrit d une tradition qui, en Occident, remonte au droit romain (...). Le droit interna- tional privé pousse à l extrême ce tropisme des juristes: la référence historique y occupe une place considérable, pour ne pas dire envaissante. Pratiquement, chaque auteur, qui traite de cette matière, définit ses positions par rapport aux théories antérieures en re- montant fréquement plusieurs siècles en arrière”. 3 C.K. Norwid, Przeszłość; por. K. Sójka-Zielińska, Wielkie kodyfikacje cywilne. Hi- storia i współczesność, Warszawa 2009, s. 13. 4 Por. F.K. von Savigny, System des heutigen römischen Rechts, t. 8, Berlin 1849, s. 13 i n. 27 Rozdział 1. Kształtowanie się łącznika obywatelstwa w prawie... Przekonanie o tym, że należy poszukiwać powiązania sfery stosun- ków osobistych osoby fizycznej z prawem obowiązującym w jej „natu- ralnym” środowisku społecznym, w państwie jej pochodzenia, kiełko- wało już w starożytności, przybierając postać tzw. zasady osobowości (personalności) prawa5. Głosiła ona, że system normatywny obowiązu- jący w społeczności, do której należy dana osoba, idzie za nią, gdziekol- wiek się ona znajduje. Ludziom antyku znane też było pojęcie obywa- telstwa, chociaż rozumieli je z pewnością inaczej niż dzisiaj: otóż świat śródziemnomorski w wymiarze politycznym i kulturowym był w istocie światem miast (gr. πόλις, łac. civitas). Tylko ich mieszkańcy mogli być upodmiotowieni przez lokalnie obowiązujące normy prawne6. Prawo obywatelstwa kształtowało zatem wszelkie relacje prawne w aspekcie wewnętrznym (wewnątrz danej społeczności) oraz zewnętrznym. Można powiedzieć, że brak obywatelstwa lub jego utrata były równo- znaczne z niebytem prawnym osoby ludzkiej. Apatrydę traktowano jako wyrzutka, kogoś stojącego poza prawem, komu lud danego miasta może najwyżej z łaski okazać swoją gościnność. Sytuacja obywatela obcej wspólnoty politycznej, przynajmniej w założeniu, też nie była wiele lepsza. U Cycerona odnajdujemy stwierdzenie, że nie jest czymś właściwym, aby nieobywatel korzystał z praw, które przysługują tylko obywatelom7, zarazem ten sam autor uważał jednak za uzasadnione – raczej z powodów etycznych i prawnonaturalnych niż z uwagi na jakiś nakaz prawa pozytywnego – przyznanie cudzoziemcom niektórych praw i korzyści, ale nie zdolności prawnej w ogóle8. 5 W literaturze polskiej używa się także terminu „zasada personalizmu prawa”, który jednak należy odrzucić zarówno z uwagi na konotacje pozaprawne (personalizm jako jeden z nurtów w ramach filozofii), jak i dlatego, że nie stanowi on właściwego od- powiednika słów figurujących w zasobach leksykalnych innych języków prawnych (niem. Personalitätsprinzip, fr. principe de personnalité). 6 Należy jednak zastrzec, że nie dotyczyło to wszystkich mieszkańców miasta – w starożytnej Grecji zjawiskiem zupełnie typowym było nadanie pełni praw, zwłaszcza politycznych, jedynie przedstawicielom arystokracji, zaś dopiero potem były one powoli rozszerzane – zwłaszcza w Atenach – na inne warstwy wolnej ludności; zob. K. Trzciński, Obywatelstwo w Europie. Idea i jej wyraz formalny w perspektywie historycznej, SE 2002, nr 2, s. 46–47; zob. także idem, Obywatelstwo w Europie. Z dziejów idei i instytucji, Warszawa 2006, s. 21 i n. 7 A. Świętoń, Obywatelstwo rzymskie (w:) A. Jurewicz, Rzymskie prawo publiczne. Wybrane zagadnienia, Olsztyn 2011, s. 99–100. 8 Cicero, De officiis, 3.11.47, powołuję za: A. Świętoń, Obywatelstwo rzymskie..., s. 100. 28 1.1. Zasada personalności prawa w epoce antyku i średniowiecza Warto przy tej okazji zauważyć, iż sama nazwa rzymskiego prawa prywatnego: ius civile („prawo obywatelskie”) odzwierciedlała pewne elementarne założenie dotyczące przestrzennego zasięgu obowiązywania i stosowania norm prawa prywatnego w starożytności. Było ono stano- wione i stosowane tylko w odniesieniu do członków konkretnej wspólnoty. Zasada personalności nie stanowiła treści żadnej normy bezwzględnie obowiązującej w naszym współczesnym rozumieniu, lecz odzwierciedlała po prostu ówczesny sposób postrzegania rzeczywistości społecznej i prawnej. Dla ludzi antyku nie mogło mieć znaczenia prawo inne niż własne; osoby należące do innych jednostek politycznych teoretycznie nie posiadały poza ich granicami żadnych praw podmio- towych ani nie mogły żądać ochrony prawnej (chociaż oczywiście w praktyce czyniono pewne odstępstwa od tej zasady)9. W dość dużym uproszczeniu można więc powiedzieć, że każdy członek pewnej społecz- ności podlegał jej prawom, dzięki czemu – w granicach swojej ojczyzny – mógł on nabywać prawa i obowiązki o charakterze cywilnoprawnym. Prawo personalne było jednym z atrybutów danej osoby, na który nie oddziaływała prosta zmiana miejsca zamieszkania lub przebywania10. Natomiast na terytorium obcej polis cudzoziemiec był pozbawiony statusu prawnego innego niż ten, który ewentualnie zgodziła się mu przyznać tamtejsza władza. Już samo przyznanie praw podmiotowych cudzoziemcowi traktowano w starożytności jako przywilej, a wręcz akt ściśle polityczny, zależny od aliansów między władcami, konfederacji, stanu wojny oraz pokoju11. Opisywane tutaj założenia w znacznej mierze odpowiadają stanowi rzeczy istniejącemu zarówno w państwach-miastach greckich, jak i – pomimo wszelkich różnic historycznych – prawu obowiązującemu w Imperium Rzymskim12. Prawo prywatne Rzymu składało się z ius civile, właściwego tylko obywatelom rzymskim13, oraz prawa powszech- 9 Szerzej na temat stopniowego rozwoju zasady personalizmu w antycznym prawie greckim i hellenistycznym zob. H. Lewand, Conflits de lois dans le monde grec et romain, cz. I, RCDIP 1968, nr 1, vol. 57, s. 419 i n. 10 W. Rozwadowski, Prawo rzymskie. Zarys wykładu wraz z wyborem źródeł, War- szawa 1991, s. 24, 29; F.K. von Savigny, System des heutigen..., s. 76. 11 L. von Bar, Theorie und Praxis des internationalen Privatrechts, Hannover 1889, s. 17–18. 12 M. Kaser, Das römische Privatrecht, Erster Anschnitt: Das altrömische, das vor- klassische und klassische Recht, München 1971, s. 32, 214. 13 Dla uproszczenia mowa jest tutaj o prawie rzymskim jako porządku normatyw- nym civitas Romana. Zarazem w ramach Imperium Rzymskiego jako państwa istniało 29 Rozdział 1. Kształtowanie się łącznika obywatelstwa w prawie... nego (ius gentium). Jedynie to ostatnie mogło być stosowane do cudzo- ziemców (peregrynów), przyznając im ograniczoną zdolność prawną; granicą pomiędzy zakresami obowiązywania norm merytorycznych obu tych wewnętrznych porządków prawnych była właśnie przynależ- ność i pochodzenie strony stosunku prawnego. W każdym jednak razie oba te zespoły norm prawnych składały się łącznie na prawo meryto- ryczne14. O normach kolizyjnych nie było tutaj jeszcze mowy. Mówiąc o prawie rzymskim, trudno pominąć choćby krótką wzmiankę o teorii pochodzenia osoby fizycznej (łac. origo), które może ogólnie przypominać czy wręcz zapowiadać współczesną instytucję obywatelstwa15. W ramach Imperium funkcjonowało rozróżnienie po- między obywatelami określonej gminy (cives) a jej rezydentami (inco- lae). Więź zamieszkania była oparta na woli przebywania w określonym miejscu16, natomiast pochodzenie dziedziczone było po rodzicach – najczęściej po ojcu (gdy chodzi o dziecko małżeńskie lub legitymowane), a rzadziej po matce (jeżeli dziecko nie pochodziło z małżeństwa)17. Przyznany osobie w ten sposób status civitatis nie ulegał zmianie, nawet jeśli przebywała poza granicami ojczystego terytorium. Oddziaływał on na stosunek jednostki nie tylko do lokalnej wspólnoty, ale i do całego państwa, bowiem obywatelstwo rzymskie miało swoistą wielopoziomo- wą konstrukcję18: przynależność do odpowiedniej wspólnoty lokalnej determinowała uznanie kogoś za obywatela rzymskiego, Latyna (swoisty status półobywatela) albo peregryna (cudzoziemca)19. Koncepcja origo prowadziła zatem do utrwalenia się podziałów prawnych ludności we- wiele gmin, z których każdą wyposażono w pewną autonomię normatywną. Tak więc w ramach całego państwa istniało wiele praw partykularnych, z których każde było zare- zerwowane dla członków danej społeczności; zob. E. Koops, Second-Rate Citizens: Junian Latins and the Constitutio Antoniniana, Maastricht Journal of European and Compara- tive Law 2012, nr 2, vol. 19, s. 225. 14 M. Kaser, Das römische Privatrecht...; zob. także H. Lewand, Conflits de lois dans le monde grec et romain, cz. II, RCDIP 1968, nr 3, vol. 57, s. 615 i n., 618–619. 15 Y. Thomas, Le droit d origine à Rome. Contribution à l étude de la citoyenneté, RCDIP 1995, nr 2, s. 268; L. de Winter, Nationality or Domicile? The Present State of Affairs, RCADI 1969, nr III, vol. 128, s. 361. 16 F.K. von Savigny, System des heutigen..., s. 58. 17 Y. Thomas, Le droit d origine à Rome..., s. 275 i n. 18 F.K. von Savigny, System des heutigen..., s. 42, 55. 19 Y. Thomas, Le droit d origine à Rome..., s. 256; odnośnie do różnych kategorii pochodzenia w Rzymie i ich znaczenia prawnego zob. także A. Świętoń, Obywatelstwo rzymskie..., s. 101–105; E. Koops, Second-Rate Citizens..., s. 227–228. 30 1.1. Zasada personalności prawa w epoce antyku i średniowiecza wnątrz Cesarstwa i w tym sensie decydowała także o zakresie zdolności prawnej i do czynności prawnych, przypisanej danej osobie. Wewnętrz- ne partykularyzmy prawne nie uległy całkiem likwidacji nawet po wy- daniu przez cesarza Karakallę słynnej Constitutio Antoniniana z 212 r. n.e., chociaż doprowadziła ona do rozciągnięcia obywatelstwa rzym- skiego na niemal wszystkich wolnych mieszkańców Cesarstwa Rzym- skiego20. Z tego, co napisano, nie należy oczywiście wysnuwać pochopnego wniosku, iż już w czasach rzymskich obowiązywała zasada obywatelstwa odpowiadająca współcześnie znanej. Jedynie na marginesie wypada zatem odnotować, że choć kryterium stosowania określonych norm merytorycznych prawa prywatnego (czy to ius civile, czy to ius gentium) mogło być zarówno pochodzenie, jak i zamieszkanie strony21, to jednak większą wagę przyznawano raczej temu pierwszemu22. Jak bowiem wspomniano, to właśnie pochodzenie, a nie zamieszkanie, decydowało o zaliczeniu kogoś do grupy obywateli, półobywateli albo nieobywateli, to zaś determinowało ich zdolność prawną i dalej decydowało o tym, według jakich norm merytorycznych uczestniczyli w obrocie prawnym. Samo zaś zamieszkanie tworzyło jedynie więź czasową, przemijającą i podlegającą swobodnej zmianie, zależnie od woli jednostki23. Zasada osobowości prawa, o której tutaj mowa, zyskała nowe zna- czenie w czasach wczesnego średniowiecza, kiedy to ludy germańskie zbudowały swoje państwa na terenach dawnego imperium. W owej epoce – charakteryzującej się, jak wiemy, wyjątkowym nasileniem zja- wiska wędrówek ludów w całej Europie – pochodzenie nadal wyznaczało status prawny każdego człowieka wolnego. Jednak chodziło już nie o przynależność do lokalnej wspólnoty prawnej, ale o przynależność etniczną. Prawa i zwyczaje szczepowe szły zatem za osobą i ogarniały całość stosunków i czynności prawnych, w których ona uczestniczyła lub których dokonywała – a więc np. zawarcia małżeństwa, nabycia lub utraty własności, stosunków obligacyjnych, sporządzenia testamentu, 20 W. Niederer, Ceterum quaero de legum imperii romani conflictu, RCDIP 1960, nr 2, vol. 49, s. 139; M. Gutzwiller, Geschichte des Internationalprivatrechts, Basel 1977, s. 3. 21 F.K. von Savigny, System des heutigen..., s. 76–77. 22 L. de Winter, Nationality or Domicile?..., s. 362. 23 F.K. von Savigny, System des heutigen..., s. 87; Y. Thomas, Le droit d origine à Rome..., s. 254–255. 31 Rozdział 1. Kształtowanie się łącznika obywatelstwa w prawie... udziału w procesie, odpowiedzialności karnej itp.24 Człowiek dosłownie żył obyczajem i prawem ludu, do którego należał poprzez więzy krwi25. W tym sensie możemy zatem mówić o kontynuacji zasady personalno- ści. Jednak wczesnośredniowieczna manifestacja owej zasady oderwała się od swego antycznego pierwowzoru o tyle, o ile zmieniły się ogólne warunki społeczne. Z jednej strony ostateczny upadek Cesarstwa na zachodzie, a z drugiej strony wędrówki ludów i intensyfikacja obrotu „międzynarodowego” przyczyniły się do zmiany statusu „obcych”, których nie można było już dłużej traktować jako pozbawionych wszelkich praw. Dokonawszy militarnego podboju dawnych ziem rzymskich, Germanie pozostawiali często miejscowej ludności jej dawne prawo, kontynuując stosowanie prawa zwyczajowego jedynie w razie sporów między członkami własnego ludu. Problem właściwości prawa powstawał jednak coraz częściej i to w wyniku styczności członków różnych społeczności na jednym terytorium. Tak oto „mię- dzynarodowy” obrót cywilnoprawny przestał być na zachodzie Europy zjawiskiem nadzwyczajnym, nastąpiła bowiem jego naturalna interna- cjonalizacja26. W owej odległej epoce spotykamy także instytucję, którą z tematyką pracy bardzo wiele łączy – otóż dokonując czynności prawnej lub uczestnicząc w sprawie sądowej, strony mogły składać oświadczenia co do okoliczności, jakiemu prawu (rzymskiemu, szczepowemu) pod- legają z racji swojego pochodzenia (łac. professio iuris). Nietrudno do- myślić się, że w ówczesnych realiach obrotu prawnego dość łatwo było złożyć oświadczenie niezgodne ze stanem rzeczywistym tylko po to, aby zastosowane zostało prawo odpowiadające interesom strony lub stron27. Personalność prawa ulegała erozji w miarę jak ludy zwycięskie i pokonane stapiały się ze sobą, jednostki pochodzące z różnych szcze- pów zawierały mieszane małżeństwa, a władcy umacniali swoje pano- wanie nad dawnymi ziemiami rzymskimi, stanowiąc własne prawa, 24 E.M. Meijers, L histoire des principes fondamentaux du droit international privé à partir du Moyen-Âge, spécialement dans l Europe occidentale, RCADI 1934, nr III, vol. 49, s. 549. 25 Stąd też używa się na oznaczenie owego prawa personalnego danej osoby różnych terminów sugerujących związek z prawem danego ludu, zależnie od języka, zob. np. fr. la loi de la nationalité, niem. das Stammesrecht. 26 Por. L. von Bar, Theorie und Praxis..., s. 25–26. 27 J.Y. Carlier, Autonomie de la volonté et statut personnel, Bruxelles 1992, s. 53–55. 32 1.1. Zasada personalności prawa w epoce antyku i średniowiecza zastępujące i wypierające zwyczaje szczepowe oraz ius Romanum28. Jednak zanikanie tego zjawiska na pewno nie było procesem rewolucyj- nym, doszło raczej do stopniowego przekształcenia zależności szczepo- wych w lenne29. Czynnikiem, który wpływał na coraz bardziej skompli- kowany obraz średniowiecznego prawa, była paradoksalnie refleksja naukowa nad prawem rzymskim, pogłębiająca świadomość prawników, że stosunki prawne mają różną naturę, nie tylko personalną, lecz i tery- torialną30. Tak oto dochodzimy do punktu, w którym większość doktryny dopatruje się początków prawa prywatnego międzynarodowego, tj. do dawnej szkoły statutowej31. Jak wiadomo, to jej przedstawiciele jako pierwsi starali się badać przypadki i przesłanki zastosowania obcego prawa materialnego poza granicami państwa32. Działo się to jednak w szczególnym kontekście. Po pierwsze, podłożem owych badań były stosunki prywatne między osobami przynależnymi do różnych stanów, pochodzącymi z miast i księstw północnowłoskich lub z różnych regio- nów prawnych dawnej Francji; analizowane przez statutystów kolizje praw można byłoby najbardziej adekwatnie określić – w dzisiejszym żargonie naukowym – mianem „interpersonalnych” oraz „interlokal- nych”. Po drugie, na perspektywę ich postrzegania i rozstrzygania fundamentalnie oddziaływało przekonanie o nadrzędności obowiązy- wania prawa rzymskiego jako prawa powszechnego (ius commune, ge- meines Recht). W tym kontekście partykularne statuty, a więc ustawy i zwyczaje miast włoskich, stanowiących podówczas samodzielne orga- nizmy polityczne, były uważane za podrzędne w stosunku do iuris 28 E.M. Meijers, L histoire des principes..., s. 550 i n. 29 A. Lefebvre-Teillard, Ius sanguinis: L émergence d un principe (Eéments d histoire de la nationalité française), RCDIP 1993, nr 2, vol. 82, s. 227; E.M. Meijers, L histoire des principes..., s. 571; L. von Bar, Theorie und Praxis..., s. 30 i n. 30 Szczegółowo na ten temat zob. E.M. Meijers, L histoire des principes... 31 Tym zbiorczym mianem określa się całą grupę jurystów, począwszy od XII w. aż po czasy bezpośrednio poprzedzające teorię F.K. von Savigny ego. Nazwa wywodzi się od statutów (statuta), tj. partykularnych norm prawnych włoskich państw-miast, które były wydawane przez poszczególne rady miejskie lub nadawane przez lokalnych seniorów; zamiast wielu zob. M. Pazdan, Prawo prywatne międzynarodowe, wyd. 15, Warszawa 2012, s. 28–29; M. Gutzwiller, Le développement historique du droit international privé, RCADI 1929, nr IV, vol. 29, s. 297; P. Volken, How Common Are the General Principles of Private International Law? America and Europe Compared, YPIL 1999, vol. I, s. 89. 32 H.E. Yntema, The Comity Doctrine: Introduction, Michigan Law Review 1966, nr 65, s. 9–10. 33 Rozdział 1. Kształtowanie się łącznika obywatelstwa w prawie... communis33, nawet jeśli ich treść w istocie wykraczała poza prawo rzymskie, regulując zwłaszcza żywiołowo rozwijające się stosunki go- spodarcze w epoce wczesnego kapitalizmu. Fundamentalny problem ekstraterytorialności stosowania prawa i jego podążania za osobą został przez doktrynę dawnej szkoły statutowej bardzo szybko dostrzeżony i podchwycony. Kwestię, jakie prawo stoso- wać do osób pochodzących z innej wspólnoty politycznej (np. księstwa czy miasta), analizowano już w XIII w.: najpierw uczynił to Carolus de Tocco, a następnie Accursius. Ten ostatni w swojej słynnej Glossa ordi- naria rozważał sytuację prawną obywatela Modeny, który udaje się do Bolonii. Na pytanie o to, czy Modeńczyk będzie podlegał prawu boloń- skiemu, udzielił odpowiedzi przeczącej, przedstawiając konkluzję, którą w zasadzie można postrzegać jako sformułowanie, pod pretekstem zastosowania prawa rzymskiego, ogólnej zasady prawa: statut może obowiązywać tylko poddanych (Statutum non ligat nisi subditos)34. To ogólne stwierdzenie było rozwijane i korygowane przez następców obu uczonych, tak iż ostatecznie doszło, jak powszechnie wiadomo, do ukształtowania się trójpodziału (nobilissima statutorum divisio) na statuty osobowe (statuta personalia), rzeczowe (statuta realia) i miesza- ne (statuta mixta)35. W tym miejscu trzeba jednak zaznaczyć, że pojęcie statutów oso- bowych nie może być utożsamiane ze statutem personalnym w rozu- mieniu współczesnego prawa prywatnego międzynarodowego. Meto- dologia szkoły statutowej polegała bowiem nie tyle na poszukiwaniu prawa właściwego dla stosunku prawnego, ile raczej na analizie charak- teru norm prawnych obowiązujących w danym państwie i w rezultacie na ustaleniu, jaki jest terytorialny zasięg ich obowiązywania. Odpowied- nio do tego statutami osobowymi nazywano normy prawne, które 33 Ibidem, s. 11; M. Gutzwiller, Le développement historique..., s. 298; A. Nussbaum, Rise and Decline of the Law-of-Nations Doctrine in the Conflict of Laws, Columbia Law Review 1942, vol. 42, s. 189. 34 W szczególności Accursius powołał się na początkowy fragment tzw. edyktu trzech cesarzy (Teodozjusza I, Gracjana i Walentyniana II) z 380 r. n.e., który zaczynał się od słów: Cunctos populos, quos clementiae nostrae regit temperamentum... („Wszystkim ludom, którym w łaskawości naszej panujemy...”), wywodząc, że zakres obowiązywania ustaw Bolonii nie może być szerszy niż obowiązywanie prawa rzymskiego; M. Gutzwiller, Geschichte..., s. 16–17; idem, Le développement historique..., s. 303. 35 Ten podział powtarzali później inni przedstawiciele teorii statutowej, m.in. J. Voet, nawet wiele wieków później; zob. M. Gutzwiller, Geschichte..., s. 141–142. 34 1.1. Zasada personalności prawa w epoce antyku i średniowiecza wiązały tylko poddanych i podążały za nimi, gdziekolwiek się udawali36. Tymczasem statuty rzeczowe wiązały wszystkich, którzy znajdowali się na terytorium, a więc także cudzoziemców. Określenie, co przynależy do owych statutów osobowych, nie było łatwe. Ponieważ doktryna zadowalała się niesystematyczną analizą przedmiotu regulacji prawnej w danym państwie i na tej podstawie klasyfikowała poszczególne normy prawa merytorycznego, nie można było podać żadnej ich ścisłej definicji, a jedynie wskazywać przykłady. I tak w ramach statutów personalnych mówiono o normach regulują- cych: zdolność osób do czynności prawnych, do dziedziczenia i testo- wania oraz o wszelkich ograniczeniach w tym zakresie, a także o zobo- wiązaniach wynikających ze stosunków pokrewieństwa, np. o odpowie- dzialności ojca za zobowiązanie zaciągnięte przez jego syna. Definicja ulegała jednak zmianie, w miarę jak kolejne pokolenia uczonych coraz bardziej skłaniały się ku zasadzie terytorializmu. Stało się to szczególnie widoczne w dorobku szkoły francuskiej XV i XVI w., której przedsta- wiciele (m.in. Bertrand d Argentré) definiowali statut jako prawo obo- wiązujące na danym terytorium; statut osobowy oznaczał zatem w ich pojęciu po prostu prawo obowiązujące w miejscu zamieszkania danej osoby, zaś statut rzeczowy – prawo miejsca położenia rzeczy lub mająt- ku37. W późnym średniowieczu nie wykrystalizowało się jeszcze miaro- dajne kryterium powiązania pomiędzy osobami fizycznymi a państwem. Niewątpliwie jednak wiodąca rola w określeniu tego wzajemnego sto- sunku była wówczas wyznaczona przez miejsce zamieszkania (domi- 36 A konkretniej statuty osobowe Bartolus podzielił na dozwalające (statuta permis- siva) oraz wzbraniające (statuta prohibitiva), zaś te ostatnie dalej na korzystne (statuta favorabilia) i niekorzystne (statuta odiosa). Skutek eksterytorialny miały zatem odnosić tylko statuta prohibitiva favorabilia; H.E. Yntema, The Comity Doctrine..., s. 14. 37 P. Volken, How Common Are the General..., s. 91. Wydaje się jednak, że chodziło raczej tylko o doprecyzowanie i odmienne zaklasyfikowanie niektórych zagadnień, a nie o zasadniczą modyfikację założeń teorii statutowej w takim kształcie, jaki pozostawiła po sobie dawna szkoła włoska. Jak bowiem zauważa M. Gutzwiller (Geschichte..., s. 93–94), d Argentre zawarł w swoim dziele Commentarii in patrias Britonum leges seu Consuetu- dines generales antiqui Ducatus Britanniae wnikliwe uwagi co do zakresu statutów oso- bowych; obejmować miały one wszelkie stosunki decydujące o położeniu (conditiones) oraz właściwościach (qualitates) osób fizycznych, abstracte ab omni materia reali. H.E. Yntema (The Comity Doctrine..., s. 15) wskazuje zaś, że d Argentré odmiennie za- klasyfikował – jako należące do statutów personalnych – ustawy dotyczące np. małżeństwa czy opieki, a także dodał kategorię statutów mieszanych (statuta mixta). 35 Rozdział 1. Kształtowanie się łącznika obywatelstwa w prawie... cyl)38, które rozstrzygało w późnych wiekach średnich np. o obywatel- stwie określonego miasta albo o poddaństwie władzy pana39. Jednostka mogła zatem w pewnym zakresie doprowadzić do zmiany swojego statusu na skutek prostej zmiany miejsca przebywania. Podejmowane były niekiedy próby ustabilizowania owych więzi prawnych40. Jednak dążenie do konsolidacji scentralizowanej władzy państwowej nad całym terytorium oraz do przezwyciężenia podziałów lennych sprzyjało po- glądom forsującym terytorializm, i to prima facie w jego skrajnej wersji. W takim kierunku szły m.in. zapatrywania przedstawicieli tzw. dawnej szkoły holenderskiej, którzy w zasadzie odrzucali eksterytorialność (a nawet samo pojęcie) statutów osobowych41. Ich zdaniem wszystkie osoby, które przebywały w granicach danego państwa, były traktowane tak jak jego „poddani”42, co można postrzegać jako najważniejszą z konsekwencji zasady terytorializmu43, później gorliwie zwalczaną 38 M. Gutzwiller, Geschichte..., s. 93. 39 Świadczy o tym m.in. przyjęta we wschodnich Niemczech – a także w Polsce – zasada Stadtluft macht frei, Landluft macht eigen, zgodnie z którą jeden rok i jeden dzień przebywania w danym mieście albo wsi decydował odpowiednio o nabyciu statusu mieszczanina albo poddanego; por. L. von Bar, Theorie und Praxis..., s. 31–32. 40 Przykłady zob. E.M. Meijers, L histoire des principes..., s. 612–613, 619. Możliwość nabywania obywatelstwa miejskiego stopniowo ograniczano – zwłaszcza w dużych i bo- gatych ośrodkach zachodniej Europy – przez dodatkowe kryteria czy to pochodzenia, czy to odpowiedniego statusu majątkowego; szerzej zob. K. Trzciński, Obywatelstwo w Europie. Idea..., s. 51. 41 E.M. Meijers, L histoire des principes..., s. 660. Jednakże stanowisko szkoły holen- derskiej nie wydaje się do końca jednoznaczne. O ile bowiem Johann Voet rzeczywiście z założenia odrzucał eksterytorialny efekt statutów personalnych, o tyle tezy Ulrika Hu- bera odnośnie do qualitates personales (np. zdolności do czynności prawnych oraz jej ograniczeń, wynikających np. z niepełnoletności, ubezwłasnowolnienia itp.) zdają się wskazywać raczej na dążenie do poszanowania statusu, uzyskanego wcześniej przez osobę według praw obcego państwa, np. zachowania pełnoletniości (por. U. Huber, De conflictu legum diversarum in diversis imperiis, § 12). Zatem prawo państwa pochodzenia osoby fizycznej ex comitate gentium uzyskiwało w pewnym zakresie prymat w stosunku do prawa terytorialnego; szerzej D.J. Llewelyn Davies, The Influence of Huber s De Con- flictu Legum on English Private International Law, British Yearbook of International Law 1937, vol. 18, s. 61–62; por. H.E. Yntema, The Comity Doctrine..., s. 27. 42 W ten sposób dawna szkoła holenderska nawiązywała do poglądów Grocjusza, który postrzegał władzę państwa nad osobami i rzeczami na jego terytorium jako bez- względną i wprowadził powszechnie znane pojęcie „poddanych czasowych” (subditi temporarii); H. Grotius, De iure belli ac pacis libri tres, repr., red. J.B. Scott, New York 1995, s. 59 (ks. I, rozdz. III, tyt. XII). 43 Istotę tej doktryny w powiązaniu z comitas gentium wyjaśniają słynne tzw. aksjo- maty (axiomata) Ulrika Hubera (De conflictu..., § 2): I. Leges cuiusque imperii vim habent 36 1.2. Obywatelstwo w epoce nowożytnej kodyfikacji prawa... przez Pascuale Stanislao Manciniego44. Poglądy Holendrów, sprzyjające urzeczowieniu wszystkich statutów45 i przez to poddaniu statusu prawnego osoby fizycznej normom prawnym obowiązującym w miejscu jej pobytu, wywarły niewątpliwy wpływ na europejską teorię i praktykę prawną epoki poprzedzającej pojawienie się zasady obywatelstwa w europejskim prawie prywatnym międzynarodowym, natomiast dzięki Josephowi Story emu ukierunkowały rozwój anglosaskiego prawa kolizyjnego46. 1.2. Obywatelstwo w epoce nowożytnej kodyfikacji prawa cywilnego 1.2.1. Geneza europejskiej idei obywatelstwa i jej wpływ na prawo prywatne Problematyka kształtowania się statusu cywilnoprawnego cudzo- ziemców za granicą ma dwa aspekty: 1) odpowiedniego, eksterytorial- nego stosowania prawa państwa pochodzenia danej osoby, 2) zezwolenia na nabywanie przez nią praw i obowiązków o charakterze cywilnopraw- intra terminos eiusdem Reipublicae omnesque ei subiectos obligant, nec ultra... („Ustawy danego państwa mają moc obowiązującą tylko wewnątrz jego granic i wiążą jego podda- nych, jednak nikogo ponadto...”); II. Pro subiectis imperio habendi sunt omnes, qui intra terminos eiusdem reperiuntur, sive in perpetuum, sive ad tempus ibi commorentur... („Do poddanych danego państwa zalicza się tych wszystkich, którzy znajdują się wewnątrz jego granic, bez względu na to, czy pozostają tam na stałe, czy tylko czasowo...”); III. Rectores imperiorum id comiter agunt, ut iura cuiusque populi intra terminos eius exercita, teneant ubique suam vim, quatenus nihil potestati aut iuri alterius imperantis eiusque civium praeiudicetur („Sprawujący władzę działają na zasadzie wzajemności w taki sposób, aby prawa każdego narodu, które stosuje się wewnątrz jego granic, zacho- wały wszędzie swoją moc obowiązującą, o ile nie uchybia to władzy lub prawu innego władcy lub jego obywateli”); cyt. za D.J. Llewelyn Davies, The Influence of Huber s..., s. 65. 44 Jednak nie wszystkie zarzuty tego wielkiego Włocha przeciwko tezom dawnej szkoły holenderskiej, zwłaszcza zaś U. Hubera (zob. niżej) mogły być uzasadnione, gdyż comitas gentium była dla terytorialistów holenderskich niepisaną i powszechną zasadą, która nakazywała sądom szanować i stosować obce prawo jako refleks respektowania cudzej suwerenności; zob. D.J. Llewelyn Davies, The Influence of Huber s..., s. 57–58. 45 H. Batiffol, Aspects philosophiques du droit international privé, Paris 2002, s. 10. 46 K.H. Nadelmann, The Comity Doctrine: Introduction, Michigan Law Review 1965–1966, nr 1, vol. 65, s. 5. 37 Rozdział 1. Kształtowanie się łącznika obywatelstwa w prawie... nym na terytorium innego państwa. Ukonstytuowanie się pojęcia obywatelstwa jako szczególnej więzi pomiędzy jednostką a państwem jest właśnie jedną z prób uporządkowania obu tych zagadnień poprzez określenie trwałej relacji państwa i stanowionego przezeń prawa do jednostek. Punkt zwrotny w historii łącznika obywatelstwa wyznacza w Euro- pie nadejście epoki oświecenia, wraz z jej dwoma, istotnymi elementami: kodyfikacją prawa oraz krzepnięciem państw narodowych. Oba te procesy, których opis nie jest istotny z punktu widzenia celów niniejszej pracy47, były ze sobą ściśle powiązane. Każda kodyfikacja wymaga bo- wiem określonego stopnia jedności społecznej i odwrotnie, kodyfikacja (ujednolicenie prawa) sprzyja unifikacji i poczuciu odrębności danego narodu w sensie politycznym. Pomiędzy kodyfikacją prawa a istnieniem państw narodowych zachodziło swoiste sprzężenie zwrotne48, ponieważ proces ten prowadził do zniesienia wewnętrznych kolizji praw – zwy- czajowych i stanowionych, przez co walnie przyczynił się do powstania nowoczesnych państw narodowych. Zarazem – zdaniem znacznej części autorów – kodyfikacja kładła także kres poczuciu uczestnictwa narodów świata zachodniego w jednej i tej samej kulturze prawnej, dla której punktem odniesienia było prawo rzymskie49. Z punktu widzenia prawa prywatnego międzynarodowego dochodziło zatem do zjawiska brze- miennego w skutki: o ile przedmiotem zainteresowania dawnej szkoły statutowej w epoce poprzedzającej ukształtowanie się nowoczesnych poglądów na suwerenność państwową były konflikty praw, które z dzisiejszej perspektywy bardziej przypominają tzw. kolizje interlokal- ne50, o tyle na skutek wspomnianych procesów rozwojowych kodeksy niejako przeniosły problem kolizyjnoprawny na wyższy poziom – konfliktów systemów prawa stanowionego przez różne państwa, niekie- dy o całkowicie odmiennym języku i kulturze prawnej. Dostrzeżony zatem już przez statutystów francuskich i holenderskich problem suwe- 47 Szerzej na ten temat zob. K. Sójka-Zielińska, Wielkie kodyfikacje cywilne..., s. 28 i n. 48 M. Gutzwiller, Le développement historique..., s. 332; J.L. Halpérin, Entre nationa- lisme juridique..., s. 9. 49 J.L. Halpérin, Entre nationalisme juridique..., s. 10. 50 Autorzy włoscy i francuscy, których wkład w rozwój doktryny statutów był tak poważny, koncentrowali się najczęściej albo na kolizjach praw w ramach jednego państwa niejednolite
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Zasada obywatelstwa w prawie prywatnym międzynarodowym. Zagadnienia podstawowe
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: