Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00219 005949 13649342 na godz. na dobę w sumie
Zasada przejrzystości stosunków korporacyjnych w polskim prawie grup spółek - ebook/pdf
Zasada przejrzystości stosunków korporacyjnych w polskim prawie grup spółek - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 436
Wydawca: Wolters Kluwer Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-8107-737-8 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).
W monografii dokonano analizy polskiej regulacji prawa grup spółek w kontekście zasady przejrzystości stosunków korporacyjnych zachodzących pomiędzy uczestnikami takiego zgrupowania.
Podstawą prawną dla poczynionych rozważań są przepisy Kodeksu spółek handlowych. Omówienie obowiązków notyfikacyjnego i informacyjnego, związanych z powstaniem i ustaniem stosunku dominacji/zależności, uzupełnione zostało o uwagi dotyczące przepisów kilkunastu wybranych ustaw szczególnych, regulujących funkcjonowanie tzw. spółek specjalistycznych. Chodzi tutaj zwłaszcza o takie akty prawne jak:
- ustawa o ofercie publicznej i warunkach wprowadzania instrumentów finansowych do zorganizowanego systemu obrotu oraz o spółkach publicznych (w odniesieniu do spółek publicznych),
- ustawa o obrocie instrumentami finansowymi (w odniesieniu m.in. do domów maklerskich),
- ustawa o funduszach inwestycyjnych i zarządzaniu alternatywnymi funduszami inwestycyjnymi (w odniesieniu do towarzystw funduszy inwestycyjnych).
Całość rozważań, ze szczególnym uwzględnieniem analizy podstaw prawnych odpowiedzialności cywilnej spółki dominującej, oparta została także na przepisach Kodeksu cywilnego. Autor uwzględnia również aktualny dorobek doktryny prawa i judykatury.
Publikacja jest skierowana do prawników praktyków - adwokatów, radców prawnych, sędziów i notariuszy - oraz doradców podatkowych i menedżerów spółek. Będzie też przydatna dla pracowników naukowych zajmujących się omawianą tematyką.
Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

zasada przejrzystości stosunków korporacyjnych w polskim prawie grup spółek Mariusz Stanik MONOGRAFIE WARSZAWA 2017 Stan prawny na 31 marca 2017 r. Recenzent Prof. zw. dr hab. Andrzej Kidyba Wydawca Magdalena Stojek-Siwińska Redaktor prowadzący Adam Choiński Opracowanie redakcyjne Dagmara Wachna Łamanie Wolters Kluwer Polska Ta książka jest wspólnym dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, byś przestrzegał przysługujących im praw. Książkę możesz udostępnić osobom bliskim lub osobiście znanym, ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A jeśli musisz skopiować część, rób to jedynie na użytek osobisty. SZANUJMY PRAWO I WŁASNOŚĆ Więcej na www.legalnakultura.pl POLSKA IZBA KSIĄŻKI © Copyright by Wolters Kluwer Polska SA, 2017 ISBN 978-83-8107-401-8 ISSN 1897-4392 Dział Praw Autorskich 01-208 Warszawa, ul. Przyokopowa 33 tel. 22 535 82 19 e-mail: ksiazki@wolterskluwer.pl www.wolterskluwer.pl księgarnia internetowa www.profi nfo.pl SPIS TREŚCI Wykaz skrótów ..................................................................................... 13 Wprowadzenie ..................................................................................... 17 Rozdział I Pojęcie grupy spółek ........................................................................... 23 1. Pojęcie dominacji ........................................................................... 23 2. Definicja legalna spółki dominującej w Kodeksie spółek handlowych ......................................................................... 28 2.1. Ratio legis definicji legalnej spółki dominującej .............. 28 2.2. Zakres podmiotowy ............................................................. 32 2.2.1. Spółka dominująca ................................................. 32 2.2.2. Podmiot zależny ...................................................... 37 2.3. Zakres przedmiotowy .......................................................... 40 2.3.1. Uwagi wprowadzające ............................................ 40 2.3.2. Źródła dominacji o charakterze faktycznym ...... 43 2.3.2.1. Cechy wspólne ........................................ 43 2.3.2.2. Powiązania o charakterze kapitałowym ........................................... 47 2.3.2.3. Powiązania o charakterze ustrojowym 65 2.3.2.4. Powiązania o charakterze osobowym .. 71 2.3.2.5. Wywieranie decydującego wpływu na działalność spółki kapitałowej zależnej albo spółdzielni zależnej na podstawie innych okoliczności faktycznych ......... 79 2.3.3. Źródła dominacji o charakterze umownym ........ 83 2.3.3.1. Zawarcie umowy koncernowej ............ 83 Spis treści Istota umowy przewidującej zarządzanie spółką zależną oraz umowy przewidującej przekazywanie zysku przez spółkę zależną .................... 90 2.3.3.3. Treść umów przewidujących podporządkowanie podmiotu zależnego ................................................. 94 2.3.3.4. Charakter prawny umów o podporządkowanie ............................. 96 6 2.3.3.2. 2.3.3.5. Dopuszczalność zawierania umów koncernowych w świetle przepisów polskiego prawa ...................................... 97 2.4. Stosunek wzajemnej dominacji/zależności ....................... 101 2.4.1. Wzajemne powiązania pomiędzy spółkami ........ 101 2.4.2. Reguły kolizyjne z art. 4 § 3–5 k.s.h. .................... 102 2.4.3. Pozostałe przypadki powiązań krzyżowych i wzajemnych ........................................................... 114 3. Grupa spółek – próba definicji i kwalifikacji prawnej .............. 116 4. Pojęcie spółki dominującej w Kodeksie spółek handlowych na tle innych definicji zjawiska dominacji/zależności zawartych w wybranych ustawach szczególnych ....................... 120 4.1. Uwagi wprowadzające ......................................................... 120 4.2. Pojęcie spółki dominującej w Kodeksie spółek handlowych a pojęcie spółki dominującej w ustawie o podatku dochodowym od osób prawnych .................... 120 4.3. Pojęcie spółki dominującej w Kodeksie spółek handlowych a pojęcie podmiotu dominującego w ustawie o ofercie publicznej ............................................ 122 4.4. Pojęcie spółki dominującej w Kodeksie spółek handlowych a pojęcie przedsiębiorcy dominującego w ustawie o ochronie konkurencji i konsumentów ......... 125 4.5. Pojęcie spółki dominującej w Kodeksie spółek handlowych a pojęcie jednostki dominującej w ustawie o rachunkowości .................................................................. 130 Spis treści 7 Rozdział II Obowiązki związane z osiągnięciem i utratą pozycji spółki dominującej w świetle przepisów Kodeksu spółek handlowych na tle regulacji szczególnych ............................................................. 135 1. Zasada przejrzystości stosunków korporacyjnych .................... 135 2. Obowiązek notyfikacji ................................................................... 138 2.1. Uwagi wprowadzające ......................................................... 138 2.2. Zakres podmiotowy obowiązku notyfikacji ..................... 139 2.3. Zakres przedmiotowy obowiązku notyfikacji .................. 141 2.4. Sposób i forma notyfikacji .................................................. 144 2.5. Termin wykonania obowiązku notyfikacji ....................... 146 2.6. Skutki prawne niewykonania bądź nienależytego wykonania obowiązku notyfikacji ..................................... 149 3. Obowiązek informacji ................................................................... 160 3.1. Uwagi wprowadzające ......................................................... 160 3.2. Zakres podmiotowy obowiązku informacji ...................... 161 3.3. Zakres przedmiotowy obowiązku informacji ................... 164 3.4. Sposób i forma żądania udzielenia informacji oraz odpowiedzi ............................................................................ 168 3.5. Termin wykonania obowiązku informacji ....................... 172 3.6. Skutki prawne niewykonania bądź nienależytego wykonania obowiązku informacji ...................................... 175 3.7. Obowiązek informacji a obowiązek notyfikacji ............... 180 4. Obowiązek notyfikacji i obowiązek informacji na gruncie Kodeksu spółek handlowych a przepisy ustaw szczególnych .. 182 4.1. Uwagi wprowadzające ......................................................... 182 4.2. Obowiązek notyfikacji i obowiązek informacji na gruncie Kodeksu spółek handlowych a przepisy ustawy o ofercie publicznej ................................................. 185 4.3. Obowiązek notyfikacji i obowiązek informacji na gruncie Kodeksu spółek handlowych a przepisy ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów .............. 189 4.4. Obowiązek notyfikacji i obowiązek informacji na gruncie Kodeksu spółek handlowych a przepisy Prawa bankowego ................................................................ 191 8 Spis treści 4.5. Obowiązek notyfikacji i obowiązek informacji na gruncie Kodeksu spółek handlowych a przepisy ustawy o obrocie instrumentami finansowymi ................ 197 4.6. Obowiązek notyfikacji i obowiązek informacji na gruncie Kodeksu spółek handlowych a przepisy ustawy o działalności ubezpieczeniowej i reasekuracyjnej ................................................................... 206 4.7. Obowiązek notyfikacji i obowiązek informacji na gruncie Kodeksu spółek handlowych a przepisy ustawy o funduszach inwestycyjnych ................................ 212 4.8. Obowiązek notyfikacji i obowiązek informacji na gruncie Kodeksu spółek handlowych a przepisy ustawy o giełdach towarowych ........................................... 217 4.9. Obowiązek notyfikacji i obowiązek informacji na gruncie Kodeksu spółek handlowych a przepisy Prawa lotniczego .................................................................. 219 4.10. Obowiązek notyfikacji i obowiązek informacji na gruncie Kodeksu spółek handlowych a przepisy ustawy o organizacji i funkcjonowaniu funduszy emerytalnych 221 4.11. Obowiązek notyfikacji i obowiązek informacji na gruncie Kodeksu spółek handlowych a przepisy ustawy o usługach płatniczych ........................................................ 224 4.12. Obowiązek notyfikacji i obowiązek informacji na gruncie Kodeksu spółek handlowych a przepisy ustawy o radiofonii i telewizji .......................................................... 228 4.13. Obowiązek notyfikacji i obowiązek informacji na gruncie Kodeksu spółek handlowych a przepisy ustaw szczególnych – podsumowanie .......................................... 230 5. Obowiązek ogłoszenia ................................................................... 232 5.1. Uwagi wprowadzające ......................................................... 232 5.2. Zakres podmiotowy obowiązku ogłoszenia ..................... 233 5.3. Zakres przedmiotowy obowiązku ogłoszenia .................. 234 5.4. Sposób i forma ogłoszenia .................................................. 235 5.5. Termin wykonania obowiązku ogłoszenia ....................... 238 5.6. Skutki prawne niewykonania bądź nienależytego wykonania obowiązku ogłoszenia ..................................... 239 Spis treści 9 6. Obowiązek rejestracji ..................................................................... 240 6.1. Uwagi wprowadzające ......................................................... 240 6.2. Zakres przedmiotowy obowiązku rejestracji .................... 240 6.3. Zakres podmiotowy obowiązku rejestracji ....................... 248 6.4. Sposób wykonania obowiązku rejestracji ......................... 252 6.5. Termin wykonania obowiązku rejestracji ......................... 253 6.6. Skutki prawne niewykonania bądź nienależytego wykonania obowiązku rejestracji ....................................... 254 6.7. Wnioski de lege ferenda ....................................................... 258 Rozdział III Pozostałe skutki prawne związane z powstaniem stosunku dominacji na gruncie przepisów Kodeksu spółek handlowych .. 260 1. Uwagi wprowadzające ................................................................... 260 2. Dostęp akcjonariuszy spółki dominującej do informacji o spółce zależnej ............................................................................. 264 3. Ograniczenia dotyczące łączenia funkcji w spółce dominującej i podmiotach zależnych .......................................... 269 4. Ograniczenia dotyczące zawierania umów ................................. 286 5. Ograniczenia związane z obrotem udziałami i akcjami spółki dominującej ..................................................................................... 300 5.1. Regulacja dotycząca spółki z o.o. ....................................... 300 5.2. Regulacja dotycząca spółki akcyjnej .................................. 308 5.2.1. Zakaz obejmowania akcji własnych ..................... 308 5.2.2. Zakaz nabywania akcji własnych oraz ustanawiania zastawu na akcjach własnych ........ 312 6. Ograniczenia dotyczące nabywania mienia ................................ 322 7. Ograniczenia dotyczące prawa głosu w spółce akcyjnej ........... 337 Rozdział IV Podstawy odpowiedzialności cywilnoprawnej spółki dominującej w związku z posiadaniem pozycji dominującej ..... 350 1. Uwagi wprowadzające ................................................................... 350 2. Podstawy odpowiedzialności cywilnoprawnej spółki dominującej za szkody wyrządzone podmiotowi zależnemu .. 358 2.1. Uwagi wprowadzające ......................................................... 358 10 Spis treści 2.2. Podstawy odpowiedzialności cywilnoprawnej spółki dominującej wobec podmiotu zależnego w zależności od rodzaju powiązań kreujących stosunek dominacji/ zależności ............................................................................... 361 2.2.1. Podstawy odpowiedzialności w przypadku powiązań kapitałowych .......................................... 361 2.2.2. Podstawy odpowiedzialności w przypadku powiązań personalnych .......................................... 365 2.2.3. Podstawy odpowiedzialności w przypadku powiązań umownych i mieszanych ...................... 367 2.2.4. Podstawy odpowiedzialności niezależnie od rodzaju powiązań .............................................. 372 2.3. Podstawy odpowiedzialności cywilnoprawnej spółki dominującej wobec podmiotu zależnego z tytułu niewykonania lub nienależytego wykonania innej umowy niż umowa koncernowa ........................................ 376 3. Podstawy odpowiedzialności cywilnoprawnej spółki dominującej wobec uczestników podmiotu zależnego ............. 377 4. Podstawy odpowiedzialności spółki dominującej za zobowiązania podmiotu zależnego (względem wierzycieli podmiotu zależnego) ..................................................................... 381 4.1. Uwagi wprowadzające ......................................................... 381 4.2. Podstawy odpowiedzialności w przypadku braku umowy pomiędzy spółką dominującą a podmiotem zależnym ................................................................................ 383 4.2.1. Podstawy odpowiedzialności na gruncie Kodeksu spółek handlowych ................................. 383 4.2.2. Odpowiedzialność na podstawie art. 474 k.c. ..... 386 4.2.3. Odpowiedzialność deliktowa ................................ 388 4.2.4. Koncepcja „przebicia welonu korporacyjnego” ... 392 4.2.5. Skarga pauliańska ................................................... 399 4.3. Umowna odpowiedzialność spółki dominującej za zobowiązania podmiotu zależnego .................................... 401 4.3.1. Uwagi ogólne ........................................................... 401 4.3.2. Odpowiedzialność wynikająca z umów wewnątrzspółkowych ............................................. 402 Spis treści 11 4.3.3. Odpowiedzialność wynikającą z umów pomiędzy spółką dominującą a podmiotem zależnym .................................................................. 403 4.3.4. Współodpowiedzialność spółki dominującej i podmiotu zależnego za zobowiązania podmiotu zależnego ............................................... 404 5. Wnioski końcowe ........................................................................... 404 Zakończenie .......................................................................................... 407 Wykaz orzeczeń .................................................................................... 415 Wykaz aktów prawnych ...................................................................... 417 Bibliografia ........................................................................................... 423 WYKAZ SKRÓTÓW Źródła prawa druga dyrektywa – k.c. k.h. k.k. Konstytucja RP k.p.c. k.s.h. pr. bank. – – – – – – – dyrektywa Rady 77/91/EWG z 13.12.1976 r. w sprawie koordynacji gwarancji, jakie są wyma‐ gane w Państwach Członkowskich od spółek w ro‐ zumieniu art. 58 akapit drugi Traktatu, w celu uzyskania ich równoważności, dla ochrony inte‐ resów zarówno wspólników, jak i osób trzecich w zakresie tworzenia spółki akcyjnej, jak również utrzymania i zmian jej kapitału (Dz.Urz. UE L 26, s. 1, ze zm.) ustawa z 23.04.1964 r. – Kodeks cywilny (Dz.U. z 2017 r. poz. 459 ze zm.) rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z 27.06.1934 r. – Kodeks handlowy (Dz.U. Nr 57, poz. 502 ze zm.) ustawa z 6.06.1997 r. – Kodeks karny (Dz.U. z 2016 r. poz. 1137 ze zm.) Konstytucja z 2.04.1997 r. (Dz.U. Nr 78, poz. 483 ze zm.) ustawa z 17.11.1964 r. – Kodeks postępowania cy‐ wilnego (Dz.U. z 2016 r. poz. 1822 ze zm.) ustawa z 15.09.2000 r. – Kodeks spółek handlo‐ wych (Dz.U. z 2016 r. poz. 1578 ze zm.) ustawa z 29.08.1997 r. – Prawo bankowe (Dz.U. z 2016 r. poz. 1988 ze zm.) Rzeczypospolitej Polskiej 14 pr. lot. pr. spół. pr. up. u.d.u. u.f.i. u.g.t. u.KRS u.MSiG u.o.f.f.e. u.o.i.f. u.o.k.k. u.o.p. u.p.d.o.p. u.r.t. u.s.d.g. Wykaz skrótów ustawa z 3.07.2002 r. – Prawo lotnicze (Dz.U. 2016 r. poz. 605 ze zm.) ustawa z 16.09.1982 r. – Prawo spółdzielcze (Dz.U. z 2016 r. poz. 21 ze zm.) ustawa z 28.02.2003 r. – Prawo upadłościowe (Dz.U. z 2016 r. poz. 2171 ze zm.) ustawa z 11.09.2015 r. o działalności ubezpiecze‐ niowej i reasekuracyjnej (Dz.U. poz. 1844 ze zm.) ustawa z 27.05.2004 r. o funduszach inwestycyj‐ nych i zarządzaniu alternatywnymi funduszami inwestycyjnymi (Dz.U. z 2016 r. poz. 1896 ze zm.) ustawa z 26.10.2000 r. o giełdach towarowych (Dz.U. z 2016 r. poz. 719 ze zm.) ustawa z 20.08.1997 r. o Krajowym Rejestrze Są‐ dowym (Dz.U. z 2017 r. poz. 700) ustawa z 22.12.1995 r. o wydawaniu Monitora Są‐ dowego i Gospodarczego (Dz.U. z 2014 r. poz. 125 ze zm.) ustawa z 28.08.1997 r. o organizacji i funkcjono‐ waniu funduszy emerytalnych (Dz.U. z 2017 r. poz. 870) ustawa z 29.07.2005 r. o obrocie instrumentami finansowymi (Dz.U. z 2016 r. poz. 1636 ze zm.) ustawa z 16.02.2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów (Dz.U. z 2017 r. poz. 229 ze zm.) ustawa z 29.07.2005 r. o ofercie publicznej i wa‐ runkach wprowadzania instrumentów finanso‐ wych do zorganizowanego systemu obrotu oraz o spółkach publicznych (Dz.U. z 2016 r. poz. 1639 ze zm.) ustawa z 15.02.1992 r. o podatku dochodowym od osób prawnych (Dz.U. z 2016 r. poz. 1888 ze zm.) ustawa z 29.12.1992 r. o radiofonii i telewizji (Dz.U. z 2016 r. poz. 639 ze zm.) ustawa z 2.07.2004 r. o swobodzie działalności go‐ spodarczej (Dz.U. z 2016 r. poz. 1829 ze zm.) – – – – – – – – – – – – – – – Wykaz skrótów u.r. u.u.p. 15 – – ustawa z 29.09.1994 r. o rachunkowości (Dz.U. z 2016 r. poz. 1047 ze zm.) ustawa z 19.08.2011 r. o usługach płatniczych (Dz.U. z 2016 r. poz. 1572 ze zm.) Organy orzekające TS SA SN SO WSA Trybunał Sprawiedliwości Sąd Apelacyjny Sąd Najwyższy Sąd Okręgowy – – – – – Wojewódzki Sąd Administracyjny Czasopisma i wydawnictwa promulgacyjne Dz.U. Dz.Urz. UE/WE KPP MSiG Mon. Prawn. OSAB OSNAPiUS OSNC OSP OSPiKA Pal. PiP PPH Pr.Sp. PUG Rej. – – – – – – – – – – – – – – – – Dziennik Ustaw Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej / Wspól‐ not Europejskich Kwartalnik Prawa Prywatnego Monitor Sądowy i Gospodarczy Monitor Prawniczy Orzecznictwo Sądów Apelacji Białostockiej Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Izba Admini‐ stracyjna, Pracy i Ubezpieczeń Społecznych Orzecznictwo Izby Cywilnej Sądu Najwyższego Orzecznictwo Sądów Polskich Orzecznictwo Sądów Polskich i Komisji Arbitra‐ żowych Palestra Państwo i Prawo Przegląd Prawa Handlowego Prawo Spółek Przegląd Ustawodawstwa Gospodarczego Rejent 16 Inne KNF KRRiT KRS UOKiK Wykaz skrótów – – – – Komisja Nadzoru Finansowego Krajowa Rada Radiofonii i Telewizji Krajowy Rejestr Sądowy Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów WPROWADZENIE Realia współczesnego obrotu gospodarczego wymuszają na szeroko rozumianych jednostkach gospodarczych współdziałanie z wieloma innymi podmiotami. Przybiera ono często postać koncentracji gospo‐ darczej, która może wyrażać się bądź w integracji strukturalnej (pro‐ wadzącej do zmian w strukturze organizacyjnej danych jednostek), bądź w integracji funkcjonalnej (polegającej na zespoleniu danych jed‐ nostek bez ingerowania w ich struktury wewnętrzne). W każdym jed‐ nak przypadku nadrzędnym celem koncentracji jest zwiększenie siły konkurowania określonych jednostek gospodarczych przez zwielok‐ rotnienie potencjału gospodarczego uczestników danego układu inte‐ gracyjnego. Koncentracja, jako jedno ze zjawisk życia gospodarczego, prowadzi do powstawania różnego rodzaju zgrupowań podmiotów, pozostających względem siebie w różnych relacjach prawnych i faktycznych. Powsta‐ wanie tzw. grup spółek jest wynikiem procesów koncentracji konsoli‐ dacyjnych, które – w przeciwieństwie do koncentracji unifikacyjnych – pozwalają na zachowanie odrębnej podmiotowości prawnej uczestni‐ ków danego układu integracyjnego przy jednoczesnym poddaniu ich wspólnemu kierownictwu lub koordynacji. Model koncentracji kon‐ solidacyjnej zakłada przy tym wystąpienie zjawiska hierarchiczności, co oznacza uzyskanie przez daną jednostkę, na podstawie określonych więzi, pozycji nadrzędnej względem pozostałych uczestników układu integracyjnego. Uzyskanie takiej nadrzędnej pozycji przesądza nato‐ miast o statusie tej jednostki jako jednostki dominującej. 18 Wprowadzenie Powstawanie grup spółek z jednej strony zwiększa siłę konkurowania uczestników tego układu integracyjnego, ale z drugiej rodzi nieznane dotąd problemy prawne. Polski ustawodawca nie zdecydował się na wprowadzenie kompleksowej regulacji tzw. prawa grup spółek, po‐ przestając na unormowaniu fragmentarycznym, które reguluje jedynie pewne wycinkowe kwestie, związane z funkcjonowaniem grup spółek w obrocie prawnym. Biorąc pod uwagę, że: 1) grupy spółek odgrywają istotną rolę także w krajowym życiu gospodarczym, a spodziewać się można, że ich zna‐ czenie będzie tylko rosnąć; 2) powstanie i dalsze istnienie grupy spółek może być oparte na różnego rodzaju kwalifikowanych prawnie wię‐ ziach natury faktycznej, umownej lub mieszanej; 3) funkcjonowanie zgrupowania oddziałuje nie tylko na samych jego uczestników, ale tak‐ że na uczestników i funkcjonariuszy poszczególnych podmiotów wchodzących w skład zgrupowania (wspólników, akcjonariuszy, członków organów), jak również osoby trzecie (przede wszystkim wie‐ rzycieli jednostek tworzących zgrupowanie) oraz 4) ewentualne wza‐ jemne powiązania pomiędzy uczestnikami zgrupowania mogą utrud‐ nić dostateczne zorientowanie się wskazanych wyżej podmiotów w strukturze danego układu, co bezpośrednio wpływa także na bez‐ pieczeństwo obrotu prawnego, trzeba stwierdzić, że fundamentalne znaczenie dla regulacji prawa grup spółek powinna mieć zasada przej‐ rzystości stosunków korporacyjnych istniejących w takich zgrupowa‐ niach. Zasada ta, rozumiana – najogólniej rzecz ujmując – jako jawność powstania, istnienia, ustania i treści stosunków korporacyjnych w ra‐ mach grupy spółek, nabiera przy tym jeszcze większego znaczenia wo‐ bec jedynie punktowej regulacji tego zagadnienia w polskim prawie. Temat niniejszej książki jest zarówno aktualny (co potwierdzają nie tylko realia obrotu gospodarczego, ale także próby nowelizacji prawa grup spółek, podejmowane przez krajowego ustawodawcę czy prowa‐ dzone od kilkudziesięciu już lat prace prawodawcy unijnego zmierza‐ jące do unifikacji tego segmentu regulacji), jak i doniosły teoretycznie oraz praktycznie. Wprowadzenie 19 W monografii podjęto próbę dokonania analizy polskiej regulacji pra‐ wa grup spółek w kontekście zasady przejrzystości stosunków korpo‐ racyjnych istniejących pomiędzy uczestnikami takiego zgrupowania. Jak już wskazano, regulacja ta jest fragmentaryczna, a ponadto rozpro‐ szona w wielu aktach prawnych. Obejmuje ona nie tylko normy z za‐ kresu prawa prywatnego (cywilnego), ale także normy o charakterze publicznoprawnym, w tym w szczególności przepisy dotyczące obo‐ wiązków notyfikacyjnych i informacyjnych, skierowane do różnego rodzaju spółek specjalistycznych, które często obwarowane są sank‐ cjami o charakterze administracyjnym. W mojej ocenie naczelną zasadą polskiej regulacji prawa grup spółek jest właśnie zasada przejrzystości stosunków korporacyjnych, a jej rea‐ lizacji – bezpośrednio lub pośrednio – służy większość przepisów skła‐ dających się na prawo grup spółek. Jednym z celów niniejszej książki jest wskazanie znaczenia zasady przejrzystości stosunków korporacyj‐ nych w grupach spółek oraz wykazanie, że – pomimo braku norma‐ tywnego wyrażenia obowiązywania tej zasady – ustawodawca polski przyjął ją jako regułę kierunkową przy konstruowaniu przepisów pra‐ wa z zakresu grup spółek, a większość regulacji z tego obszaru zmierza do jej wyegzekwowania. Chodzi tutaj zarówno o przepisy regulujące rodzaje powiązań pomiędzy spółkami handlowymi (oraz ewentualnie spółdzielniami jako podmiotami zależnymi) w celu zdefiniowania sto‐ sunku dominacji/zależności, jak i mechanizmy gwarantujące jawność relacji pomiędzy uczestnikami zgrupowania oraz normy nakazujące w pewnych przypadkach traktowanie zachowań podmiotów zależnych jako działań spółki dominującej ze skutkami dla tej ostatniej. Analiza regulacji z zakresu prawa grup spółek stanowi ponadto podstawę do sformułowania szeregu cząstkowych tez, uwag oraz wniosków de lege ferenda. Zarysowany powyżej cel narzucił niejako przyjęcie jako metody bada‐ wczej metody prawno-dogmatycznej, polegającej na analizie norm prawa materialnego z zakresu polskiego prawa grup spółek w kon‐ tekście zasady przejrzystości stosunków korporacyjnych, z uwzględ‐ nieniem aktualnego dorobku doktryny prawa i judykatury. 20 Wprowadzenie Podstawą prawną dla poczynionych rozważań są przepisy Kodeksu spółek handlowych. Akt ten zawiera punktową, rozproszoną w różnych częściach ustawy podstawową regulację prawa grup spółek, która do‐ tyczy co do zasady trzech podstawowych grup zagadnień. Po pierwsze, przepisy Kodeksu zawierają definicję legalną spółki dominującej, która jest kluczowa dla ustalenia treści pojęcia grupy spółek, a ponadto jest niezbędna z uwagi na nałożone na spółkę dominującą obowiązki, na‐ kazy i zakazy związane z funkcjonowaniem grupy spółek. Po drugie, wspomniana ustawa zawiera regulację czterech obowiązków: notyfi‐ kacji, informacji, ogłoszenia i rejestracji, które w sposób bezpośredni realizują zasadę przejrzystości stosunków korporacyjnych w ramach zgrupowania. Po trzecie, wskazany akt prawny rozciąga określone przepisy o charakterze restrykcyjnym także na spółki dominujące lub podmioty zależne, przy czym normy te mają w większości przypadków na celu wyegzekwowanie zasady przejrzystości stosunków korporacyj‐ nych w ramach grupy spółek. Analiza obowiązków notyfikacyjnego i informacyjnego, związanych z powstaniem i ustaniem stosunku dominacji/zależności, uzupełniona została o rozważania dotyczące przepisów kilkunastu wybranych ustaw szczególnych, regulujących funkcjonowanie tzw. spółek specjalistycz‐ nych. Chodzi tutaj w szczególności o takie akty prawne, jak ustawa o ofercie publicznej i warunkach wprowadzania instrumentów finan‐ sowych do zorganizowanego systemu obrotu oraz o spółkach publicz‐ nych (w odniesieniu do spółek publicznych), ustawa o obrocie instru‐ mentami finansowymi (w odniesieniu m.in. do domów maklerskich), ustawa o funduszach inwestycyjnych i zarządzaniu alternatywnymi funduszami inwestycyjnymi (w odniesieniu do towarzystw funduszy inwestycyjnych) i inne. Całość rozważań, ze szczególnym uwzględnieniem analizy zawartej w rozdziale IV, dotyczącym podstaw prawnych odpowiedzialności cy‐ wilnej spółki dominującej, oparta została także na przepisach Kodeksu cywilnego. Książka nie obejmuje rozważań dotyczących prawa podatkowego oraz prawa o rachunkowości w zakresie, w jakim dyscypliny te odnoszą się Wprowadzenie 21 do problematyki funkcjonowania grup spółek. Wynika to przede wszystkim z odmiennego, publicznoprawnego charakteru prawnego wskazanych regulacji. Ponadto zawarta w prezentowanej monografii analiza polskiego prawa grup spółek nie odnosi się ani do projektu tzw. IX dyrektywy koncer‐ nowej (który został przygotowany w 1985 r. i do dzisiaj nie uzyskał nawet statusu projektu oficjalnego), ani do dwóch projektów ustaw nowelizujących polskie prawo grup spółek, które zostały przygotowane w 2010 r., a prace nad nimi zostały zawieszone. W książce uwzględniono stan prawny, literaturę i orzecznictwo na ma‐ rzec 2017 r. Rozdział I POJĘCIE GRUPY SPÓŁEK 1. Pojęcie dominacji Pojęcie „grupa spółek” nie ma charakteru normatywnego. Żaden akt prawny, w tym Kodeks spółek handlowych1, nie zawiera bowiem defi‐ nicji legalnej tego pojęcia. Przepisy Kodeksu rozróżniają dwa rodzaje powiązań między zgrupowanymi spółkami, tj. stosunek dominacji/za‐ leżności (zdefiniowany w art. 4 § 1 pkt 4 i § 3–5 k.s.h.) i stosunek tzw. spółek powiązanych (zdefiniowany w art. 4 § 1 pkt 5 k.s.h.). Sto‐ sunek dominacji/zależności stanowi przy tym wyższy stopień powią‐ zania niż tzw. spółki powiązane. Co więcej, jeśli chodzi o tzw. prawo grup spółek, przepisy Kodeksu spółek handlowych dotyczą w zasadzie wyłącznie spółek powiązanych stosunkiem dominacji/zależności. Tak zwanych spółek powiązanych, w rozumieniu art. 4 § 1 pkt 5 k.s.h., do‐ tyczą wyłącznie przepisy art. 345 § 8, art. 355 § 3, art. 362 § 1 oraz art. 428 § 2 k.s.h. Powstawanie grup spółek jest wynikiem procesów koncentracji kon‐ solidacyjnych, które pozwalają na zachowanie odrębnej podmioto‐ wości prawnej uczestników danego układu integracyjnego przy jedno‐ czesnym poddaniu ich wspólnemu kierownictwu lub koordynacji. Mo‐ del koncentracji konsolidacyjnej zakłada przy tym wystąpienie zjawi‐ ska hierarchiczności, co oznacza uzyskanie przez daną jednostkę, na 1 Ustawa z 15.09.2000 r. – Kodeks spółek handlowych (Dz.U. z 2016 r. poz. 1578 ze zm.). 24 Rozdział I. Pojęcie grupy spółek podstawie określonych więzi, pozycji nadrzędnej względem pozosta‐ łych uczestników układu integracyjnego. Uzyskanie takiej nadrzędnej pozycji przesądza natomiast o statusie tej jednostki jako jednostki do‐ minującej2. Kluczowym pojęciem dla ustalenia znaczenia terminu „grupa spółek” jest zatem pojęcie spółki dominującej, zdefiniowane w art. 4 § 1 pkt 4 i § 3–5 k.s.h. Pojęcie dominacji opisuje formalny, kwalifikowany prawnie stan, ist‐ niejący pomiędzy dwoma lub większą liczbą odrębnych jurydycznie podmiotów, oznaczający sytuację, w której określony podmiot może mieć wiążący wpływ na zachowanie innego podmiotu. Dominacja sta‐ nowi zatem domniemanie, zgodnie z którym jeżeli pomiędzy określo‐ nymi podmiotami wystąpiło powiązanie przypisane przepisami prawa stanowi dominacji, podmiot dominujący ma możliwość wywierania decydującego wpływu na zachowanie podmiotu zależnego. Dla po‐ wstania stosunku dominacji wystarczające jest istnienie hipotetycznej możliwości przejęcia kontroli nad podmiotem zależnym, a istnienie takiej hipotetycznej możliwości weryfikowane jest w oparciu o kwali‐ fikowane prawnie więzi o znamionach zewnętrznych, identyfikowane na podstawie obiektywnie stwierdzalnych kryteriów. Dominacja nie zawsze jednak oznacza sprawowanie faktycznej kontroli nad podmio‐ tem zależnym. Kontrola jest bowiem zjawiskiem ze sfery stanów fak‐ tycznych, sprowadzającym się co do zasady do trwałego, efektywnego sprawowania władztwa przez jeden podmiot nad drugim. Sprawowa‐ nie faktycznej kontroli możliwe jest zatem również przy braku istnienia powiązań przypisanych przepisami prawa stanowi dominacji (np. przy mniejszym niż większościowy udziale w ogólnej liczbie głosów na zgromadzeniu wspólników spółki kontrolowanej), przy czym stwier‐ dzenie istnienia stanu kontroli wymaga każdorazowo badania stanu faktycznego danego przypadku. W konsekwencji pojęcia dominacji i kontroli nie są pojęciami tożsamymi i nie w każdym przypadku spra‐ wowanie kontroli prowadzi do uzyskania pozycji dominującej nad podmiotem kontrolowanym, a uzyskanie pozycji dominującej nie 2 Szerzej zob. M. Michalski, Kontrola kapitałowa nad spółką akcyjną, Kraków 2004, s. 21–44. 1. Pojęcie dominacji 25 w każdym przypadku oznacza sprawowanie faktycznej kontroli nad podmiotem zależnym3. W literaturze wyróżnia się pięć typów dominacji4: udziałową (zwaną także głosową, kapitałową lub kapitałowo-korporacyjną), zarządczą (zwaną także ustrojową, korporacyjną lub ustrojowo-korporacyjną), osobową (zwaną także personalną), majątkową i kontraktową (zwaną także umowną). Pierwsze cztery typy dominacji oparte są w każdym przypadku na powiązaniach o charakterze faktycznym. Dominacja kontraktowa oparta jest natomiast na powiązaniu mającym swe źródło w umowie zawartej pomiędzy co najmniej dwoma podmiotami (do‐ minującym i zależnym). Niezależnie jednak od rodzaju powiązań kreu‐ jących stosunek dominacji/zależności powstanie tego stosunku powin‐ no być uwarunkowane oceną, czy rzeczywiście, choćby potencjalnie, jeden podmiot może wywierać wpływ na funkcjonowanie innego pod‐ miotu lub podmiotów5. Pojęcie dominacji wiąże się ze zjawiskiem koncentracji gospodarczej. Na oznaczenie prawnych form grupowania przedsiębiorców pojawiają się w piśmiennictwie różne nazwy i pojęcia, takie jak koncern, holding, grupa kapitałowa, grupa spółek czy zgrupowanie przedsiębiorców6. 3 Por. odnośnie do pojęć kontroli i dominacji M. Michalski, Kontrola..., s. 381–403 oraz 429–437. Odmiennie A. Opalski [w:] Kodeks spółek handlowych, t. IIIA, Komentarz do art. 301–392, red. A. Opalski, Warszawa 2016, s. 123, który twierdzi, że „Wbrew brzmieniu przepisu, spełnienie przesłanek wskazanych w art. 4 § 1 pkt 4 lit. a–e nie skutkuje zatem powstaniem stanu »dominacji« jednej spółki nad inną, lecz wyłącznie uzyskaniem kontroli nad spółką, rozumianej jako zdolność decydowania o sprawach spółki. Kontrolę tę ustawodawca nazywa dominacją, co stanowi konwencję terminologiczną”. 4 Zob. m.in. M. Michalski, Kontrola..., s. 418; S. Włodyka, Prawo koncernowe, Kraków 2003, s. 59; M. Romanowski, Pojęcie spółki dominującej w kodeksie spółek handlowych, PiP 2004/5, s. 79. 5 Tak M. Litwińska-Werner, Kodeks spółek handlowych. Komentarz, Warszawa 2007, s. 145. 6 Analiza prawnych form grupowania przedsiębiorców, ich funkcji, przyczyn, metod tworzenia oraz związanej ze zjawiskiem koncentracji gospodarczej terminologii wykraczałaby poza ramy niniejszej książki. W powyższym zakresie zob. m.in.: S. Włodyka, Prawo..., s. 13–42; A. Szumański, Regulacja prawna holdingu w polskim i europejskim prawie spółek (zagadnienia pojęciowe), PPH 1996/8, s. 1 i n.; A. Karolak, Instytucja holdingu, PUG 2001/3, s. 5 i n. oraz Podstawy prawne tworzenia i funkcjonowania holdingów, PUG 2011/5, s. 16 i n.; S. Sołtysiński, Zgrupowania spółek. 26 Rozdział I. Pojęcie grupy spółek Ustawodawca w Kodeksie spółek handlowych uregulował jedynie de‐ finicję spółki dominującej (nie korzystając przy tym z żadnego z przy‐ wołanych wyżej pojęć), a przez to formalny stan dominacji/zależności, istniejący pomiędzy taksatywnie wyliczonymi podmiotami. Stwierdze‐ nie istnienia tego stosunku odbywa się za pomocą (w większości przy‐ padków) obiektywnych kryteriów, opisanych w art. 4 § 1 pkt 4 lit. a–f k.s.h. i objętych katalogiem zamkniętym. Przedmiotem regulacji Ko‐ deksu są ponadto określone obowiązki, związane z powstaniem i usta‐ niem stosunku dominacji/zależności oraz określone skutki prawne ist‐ nienia tego stosunku. Zjawisko dominacji/zależności dotyczy przede wszystkim relacji mię‐ dzy podmiotami mającymi status przedsiębiorców. Przepisy prawa re‐ gulują jednak także przypadki dominacji/zależności zachodzące mię‐ dzy przedsiębiorcami i podmiotami, które nie posiadają takiego statusu w rozumieniu przepisów prawa materialnego7. W prawie polskim zja‐ wisko dominacji/zależności uregulowane zostało ponadto poza Ko‐ deksem spółek handlowych w kilkunastu aktach prawnych8. Każda Zarys problematyki prawnej, KPP 1993/3, s. 223 i n.; L. Stecki, Holding, Toruń 1999; S. Gołębiewski, W. Sędzicki, Koncerny w polskim systemie prawa, Pr.Sp. 2006/3, s. 47 i n.; T. Staranowicz, Podstawowe problemy regulacji koncernu w prawie spółek, KPP 2009/2, s. 371 i n. 7 Status podmiotu dominującego jako przedsiębiorcy jest prawnie obojętny m.in. na gruncie definicji podmiotu dominującego w ustawie o ofercie publicznej. 8 Zob. m.in.: 1) art. 1a ust. 2 pkt 1 lit. b u.p.d.o.p., zawierający definicję spółki dominującej na potrzeby zdefiniowania podatkowej grupy kapitałowej; 2) art. 4 pkt 14 u.o.p., zawierający definicję podmiotu dominującego, która znajduje zastosowanie także na gruncie innych aktów prawnych, w tym: ustawy z 27.05.2004 r. o funduszach inwestycyjnych i zarządzaniu alternatywnymi funduszami inwestycyjnymi (Dz.U. z 2016 r. poz. 1896 ze zm.; art. 2 pkt 25), ustawy z 26.10.2000 r. o giełdach towarowych (Dz. U. z 2016 r. poz. 719 ze zm.; art. 2 pkt 11), ustawy z 3.07.2002 r. – Prawo lotnicze (Dz. U. z 2016 r. poz. 605 ze zm.; art. 64 ust. 1), ustawy z 9.05.2008 r. o Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa (Dz.U. z 2016 r. poz. 1512 ze zm.; art. 33 ust. 3 pkt 2), ustawy z 29.07.2005 r. o przekształceniu prawa użytkowania wieczystego w prawo własności nieruchomości (Dz.U. z 2012 r. poz. 83 ze zm.; art. 1 ust. 1b pkt 2), ustawy z 19.10.1991 r. o gospodarowaniu nieruchomościami rolnymi Skarbu Państwa (Dz.U. z 2016 r. poz. 1491 ze zm.; art. 23b ust. 3 pkt 2), ustawy z 8.09.2000 r. o komercjalizacji, restrukturyzacji i prywatyzacji przedsiębiorstwa państwowego „Polskie Koleje Państwowe” (Dz.U. z 2014 r. poz. 1160 ze zm.; art. 31) oraz ustawy z 5.11.2009 r. o spółdzielczych kasach oszczędnościowo-kredytowych (Dz.U. z 2016 r. poz. 1910 ze zm.) (art. 74n); 3) art. 4 pkt 3 u.o.k.k., zawierający definicję przedsiębiorcy dominującego, która znajduje zastosowanie także na gruncie ustawy z 16.12.2016 r. 1. Pojęcie dominacji 27 z definicji spółki, podmiotu, jednostki oraz przedsiębiorcy dominują‐ cego sformułowana została jednak (co do zasady) na potrzeby kon‐ kretnego aktu prawnego. W konsekwencji kwalifikacja określonego podmiotu jako dominującego lub zależnego w świetle przepisów in‐ nych ustaw niż Kodeks spółek handlowych nie przesądza o takiej kwa‐ lifikacji na potrzeby tego Kodeksu i odwrotnie. Cechą łączącą wszystkie wspomniane definicje jest jednak uznanie podmiotu za podmiot do‐ minujący w przypadku, gdy posiadane przez ten podmiot uprawnienia lub okoliczności faktyczne w ocenie ustawodawcy pozwalają podmio‐ towi dominującemu wywierać decydujący wpływ na działalność pod‐ miotu zależnego. o zasadach zarządzania mieniem państwowym (Dz.U. z 2016 r. poz. 2259; art. 17 ust. 7, art. 18 ust. 2, art. 23–24, 25 ust. 1, art. 26 ust. 1, art. 27 ust. 3); 4) art. 3 ust. 1 pkt 37 u.r., zawierający definicję jednostki dominującej, która to definicja znajduje zastosowanie także na gruncie innych aktów prawnych, w tym: ustawy z 29.07.2005 r. o obrocie instrumentami finansowymi (Dz. U. z 2016 r. poz. 1636 ze zm.; art. 3 pkt 16), ustawy z 28.08.1997 r. o organizacji i funkcjonowaniu funduszy emerytalnych (Dz.U. z 2017 r. poz. 870; art. 8 pkt 1a), ustawy z 11.09.2015 r. o działalności ubezpieczeniowej i reasekuracyjnej (Dz.U. poz. 1844 ze zm.; art. 3 ust. 1 pkt 14), ustawy z 15.04.2005 r. o nadzorze uzupełniającym nad instytucjami kredytowymi, zakładami ubezpieczeń, zakładami reasekuracji i firmami inwestycyjnymi wchodzącymi w skład konglomeratu finansowego (Dz.U. z 2016 r. poz. 1252 ze zm.; art. 3 pkt 12), ustawy z 19.08.2011 r. o usługach płatniczych (Dz.U. z 2016 r. poz. 1572 ze zm.; art. 2 pkt 13) oraz ustawy z 23.11.2002 r. o restrukturyzacji zobowiązań koncesyjnych operatorów stacjonarnych publicznych sieci telefonicznych (Dz.U. z 2016 r. poz. 1414 ze zm.; art. 2 pkt 6); 5) art. 58 pkt 1 ustawy z 4.03.2005 r. o europejskim zgrupowaniu interesów gospodarczych i spółce europejskiej (Dz.U. z 2015 r. poz. 2142 ze zm.), zawierający definicję spółki zależnej; 6) art. 2 pkt 11 ustawy z 26.06.2014 r. o niektórych umowach zawieranych w związku z realizacją zamówień o podstawowym znaczeniu dla bezpieczeństwa państwa (Dz.U. poz. 932 ze zm.), zawierający definicję podmiotu dominującego; 7) art. 4 ust. 1 i 2 ustawy z 5.04.2002 r. o europejskich radach zakładowych (Dz.U. z 2012 r. poz. 1146 ze zm.), zawierające definicję przedsiębiorcy sprawującego kontrolę nad innym przedsiębiorcą (art. 4 ust. 1) oraz definicję dominującego wpływu na funkcjonowanie innego przedsiębiorcy (art. 4 ust. 2); 8) art. 2 ust. 1 ustawy z 14.06.1996 r. o łączeniu i grupowaniu niektórych banków w formie spółki akcyjnej (Dz.U. Nr 90, poz. 406 ze zm.), zawierający definicję banku dominującego; 9) art. 4 ust. 1 pkt 8 pr. bank., zawierający definicję podmiotu dominującego oraz 10) art. 3 ust. 1 pkt 4, 5 i 21 u.d.u., zawierające definicję dominującego podmiotu nieregulowanego (art. 3 ust. 1 pkt 4), definicję dominującego podmiotu ubezpieczeniowego (art. 3 ust. 1 pkt 5) oraz definicję mieszanego dominującego podmiotu ubezpieczeniowego (art. 3 ust. 1 pkt 21). 28 2. Definicja legalna spółki dominującej w Kodeksie spółek handlowych Rozdział I. Pojęcie grupy spółek 2.1. Ratio legis definicji legalnej spółki dominującej Kodeks handlowy9 nie tylko nie zawierał definicji legalnej pojęcia spół‐ ki dominującej, ale nie regulował w ogóle problematyki zależności po‐ między spółkami handlowymi10. Na gruncie tego rozporządzenia przedstawiciele doktryny prawa handlowego przyjmowali jednak ist‐ nienie relacji dominacji/zależności w ramach tzw. prawa grup spółek11. Samodzielna definicja legalna pojęcia spółki dominującej pojawiła się w polskim prawie dopiero wraz z wejściem w życie Kodeksu spółek handlowych, tj. 1.01.2001 r.12 Zgodnie z art. 4 § 1 pkt 4 k.s.h. spółką dominującą jest spółka handlowa w przypadku gdy: a) dysponuje bezpośrednio lub pośrednio większością głosów na zgromadzeniu wspólników albo na walnym zgromadzeniu, także jako zastawnik albo użytkownik, bądź w zarządzie innej spółki ka‐ pitałowej (spółki zależnej), także na podstawie porozumień z in‐ nymi osobami, lub 9 Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z 27.06.1934 r. – Kodeks handlowy (Dz.U. Nr 57, poz. 502 ze zm.). 10 Tak Z. Kreft, Holding – grupa kapitałowa, Warszawa 2004, s. 50. 11 Tytułem przykładu można wskazać pojęcie spółki zawisłej sformułowane przez M. Allerhanda na oznaczenie spółki zależnej. Zob. M. Michalski, Kontrola..., s. 410. 12 W dacie wejścia w życie Kodeksu spółek handlowych obowiązywały już jednak w polskim prawie inne regulacje problematyki stosunku dominacji/zależności, w tym m.in.: 1) nieobowiązująca już ustawa z 14.06.1991 r. o spółkach z udziałem zagranicznym (Dz.U. z 1997 r. Nr 26, poz. 143 ze zm.), która w art. 7 zawierała definicję zależnej osoby prawnej; 2) nieobowiązująca już ustawa z 24.02.1990 r. o przeciwdzia‐ łaniu praktykom monopolistycznym i ochronie interesów konsumentów (Dz.U. z 1999 r. Nr 52, poz. 547 ze zm.), która w art. 2 pkt 7 zawierała definicję dominacji przedsiębiorcy; 3) nieobowiązująca już ustawa z 21.08.1997 r. – Prawo o publicznym obrocie papierami wartościowymi (Dz.U. Nr 118, poz. 754), która w art. 4 pkt 16 zawierała definicję podmiotu dominującego; 4) art. 1a ust. 2 pkt 1 lit. b u.p.d.o.p., który zawiera definicję spółki dominującej na potrzeby zdefiniowania podatkowej grupy kapitałowej; 5) art. 3 ust. 1 pkt 37 u.r., który zawiera definicję jednostki dominującej. Szerzej zob. T. Siemiątkowski i R. Potrzeszcz [w:] Kodeks spółek handlowych. Komentarz. Tytuł I. Przepisy ogólne, Tytuł II. Spółki osobowe, t. 1, red. T. Siemiątkowski, R. Potrzeszcz, Warszawa 2011, s. 52–56. 2. Definicja legalna spółki dominującej w Kodeksie spółek handlowych 29 b) jest uprawniona do powoływania lub odwoływania większości członków zarządu innej spółki kapitałowej (spółki zależnej) albo spółdzielni (spółdzielni zależnej), także na podstawie porozumień z innymi osobami, lub c) jest uprawniona do powoływania lub odwoływania większości członków rady nadzorczej innej spółki kapitałowej (spółki zależnej) albo spółdzielni (spółdzielni zależnej), także na podstawie porozu‐ mień z innymi osobami, lub d) członkowie jej zarządu stanowią więcej niż połowę członków za‐ rządu innej spółki kapitałowej (spółki zależnej) albo spółdzielni (spółdzielni zależnej), lub e) dysponuje bezpośrednio lub pośrednio większością głosów w spół‐ ce osobowej zależnej albo na walnym zgromadzeniu spółdzielni zależnej, także na podstawie porozumień z innymi osobami, lub f) wywiera decydujący wpływ na działalność spółki kapitałowej za‐ leżnej albo spółdzielni zależnej, w szczególności na podstawie umów określonych w art. 7 k.s.h. Stosunek dominacji/zależności został w art. 4 § 1 pkt 4 k.s.h. ujęty dość szeroko, na co wpływ miało przede wszystkim prawo europejskie13. Definicja spółki dominującej w Kodeksie ulegała od momentu wejścia ustawy w życie trzykrotnej nowelizacji, a obecne jej brzmienie stanowi wynik ewolucji normatywnego postrzegania zjawiska dominacji/za‐ leżności na gruncie przepisów prawa spółek. Dwie nowelizacje dotyczyły powiązania, o którym mowa w art. 4 § 1 pkt 4 lit. d k.s.h. Ponadto kodeksowe pojęcie spółki dominującej zostało uszczegółowione poprzez dodanie do art. 4 k.s.h. trzech nowych para‐ grafów, tj. § 3–5, które zaczęły obowiązywać z dniem 19.08.2008 r.14, a które mają na celu umożliwienie ustalenia istnienia (i kierunku) sto‐ 13 Tak A. Szumański [w:] S. Sołtysiński, A. Szajkowski, A. Szumański, J. Szwaja, A. Herbet, R. Gawałkiewicz, I.B. Mika, M. Tarska, Kodeks spółek handlowych. Komentarz do art. 1–150, t. I, Warszawa 2012, s. 92. 14 Zob. ustawę z 3.06.2005 r. o szczególnych uprawnieniach Skarbu Państwa oraz ich wykonywaniu w spółkach kapitałowych o istotnym znaczeniu dla porządku publicznego lub bezpieczeństwa publicznego (Dz.U. Nr 132, poz. 1108 ze zm.). 30 Rozdział I. Pojęcie grupy spółek sunku dominacji/zależności w przypadkach tzw. powiązań krzyżo‐ wych. Zawarta w art. 4 § 1 pkt 4 k.s.h. definicja spółki dominującej stanowi kluczowy element unormowania w polskim prawie prywatnym pro‐ blematyki powiązań holdingowych15. Konieczność precyzyjnego zde‐ finiowania spółki dominującej na gruncie Kodeksu spółek handlowych wynika przede wszystkim z dwóch następujących powodów: 1) przepisy Kodeksu nakładają na spółki powiązane stosunkiem do‐ minacji/zależności określone obowiązki, opisane szczegółowo w rozdziale II, tj.: a) obowiązek notyfikacji, o którym mowa w art. 6 § 1–3 oraz b) obowiązek informacji, o którym mowa w art. 6 § 4–7 k.s.h., c) obowiązek ogłoszenia, o którym mowa w art. 5 § 2–4 k.s.h., § 6–7 k.s.h., oraz d) obowiązek rejestracji, o którym mowa w art. 7 § 1–3 k.s.h., 2) przepisy Kodeksu spółek handlowych zawierają także szereg norm restrykcyjnych, odnoszących się do spółek dominujących i zależ‐ nych16, a opisanych w rozdziale III. W związku z tym, że powstanie stosunku dominacji/zależności powo‐ duje zaktualizowanie się szeregu przepisów Kodeksu spółek handlo‐ wych o charakterze restrykcyjnym, interpretacji tych elementów defi‐ nicji spółki dominującej, które mają charakter ocenny, należy doko‐ nywać zawężająco. Postulat ten dotyczy w szczególności użytych w ana‐ 15 Według A. Szumańskiego definicja spółki dominującej, umieszczona w art. 4 § 1 pkt 4 k.s.h., należy do tzw. prawa holdingowego sensu largo (prawa grup spółek) w odróżnieniu od regulacji art. 7 k.s.h., stanowiącego prawo holdingowe sensu stricto. Zob. A. Szumański, Ograniczona regulacja prawa holdingowego (prawa grup spółek) w kodeksie spółek handlowych, PiP 2001/3, s. 20–21. 16 A. Opalski wskazuje, że „Celem wyróżnienia pojęć spółki dominującej i zależnej (art. 4 § 1 pkt 4) jest umożliwienie rozszerzającego stosowania kodeksowych dyrektyw”, a „Stan dominacji/zależności prowadzi do swoistej relatywizacji – na potrzeby stosowania niektórych kodeksowych norm – zasady prawnej odrębności spółki kapitałowej” – tak A. Opalski [w:] Kodeks spółek handlowych..., t. IIIA, s. 121. 2. Definicja legalna spółki dominującej w Kodeksie spółek handlowych 31 lizowanej definicji zwrotów „porozumienie z innymi osobami” oraz „wywieranie decydującego wpływu na działalność”17. Zakres zastosowania analizowanej definicji obejmuje nie tylko przepisy Kodeksu spółek handlowych. Definicja spółki dominującej, umie‐ szczona w art. 4 § 1 pkt 4 k.s.h., znajduje bowiem zastosowanie zarówno do aktów prawnych, które wprost się do niej odwołują, jak i do aktów prawnych posługujących się pojęciem spółki dominującej, a nie zawie‐ rających własnej definicji tego pojęcia bądź odwołania do innej jego prawnej definicji18. Po pierwsze, wspomniane zastosowanie uzasadnia szerokie ujęcie definicji spółki dominującej w Kodeksie. Po drugie na‐ tomiast, ustawa ta – jeśli chodzi o regulację prawa spółek – stanowi w polskim porządku prawnym podstawowy akt prawny i to w randze kodeksu. W konsekwencji zawarta w Kodeksie spółek handlowych de‐ finicja spółki dominującej ma dla innych aktów prawnych, posługują‐ cych się pojęciem spółki dominującej, a nie definiujących tego pojęcia na własny użytek, walor nadrzędny przed innymi definicjami prawny‐ mi analizowanego zjawiska. 17 Tak m.in. A. Szumański [w:] S. Sołtysiński et al., Kodeks spółek handlowych..., t. I, s. 93–95. Podobnie M. Romanowski, Pojęcie..., s. 80, który wskazuje ponadto, że skutki prawne związane z ewentualną błędną kwalifikacją danej spółki jako spółki dominującej dotyczą zarówno sfery prawa cywilnego (np. art. 6 k.s.h.), jak i karnego (np. art. 590 k.s.h.), przy czym konflikt w dziedzinie zasad wykładni prawa prywatnego i karnego należy rozstrzygnąć na korzyść prawa karnego, czyli rygorystycznej wykładni językowej. Odmienne stanowisko (aczkolwiek bez przytoczenia szerszej argumentacji) zajmuje A. Opalski, Pojęcie spółki dominującej i zależnej w k.s.h. – zagadnienia wybrane, „Monitor Prawa Handlowego” 2012/3, s. 24, który twierdzi, że zabieg wykładni zawężającej jest pozbawiony wyraźnej podstawy. 18 Do definicji spółki dominującej w Kodeksie spółek handlowych odwołują się m.in. następujące przepisy: 1) art. 44b ust. 3 pkt 5 lit. c oraz art. 44e ustawy z 16.07.2004 r. – Prawo telekomunikacyjne (Dz.U. z 2016 r. poz. 1489 ze zm.); 2) art. 40a ust. 5 u.r.t.; 3) art. 6 ust. 1 pkt 5 lit. e ustawy z 6.11.2001 r. o dostępie do informacji publicznej (Dz.U. z 2016 r. poz. 1764 ze zm.) oraz 4) art. 1 ust. 3 ustawy z 24.03.1920 r. o nabywaniu nieruchomości przez cudzoziemców (Dz.U. z 2016 r. poz. 1061 ze zm.). Ponadto, pomimo braku bezpośredniego odniesienia, definicja spółki dominującej z Kodeksu spółek handlowych znajduje także zastosowanie m.in. na gruncie: 1) art. 21 pkt 4 ustawy z 16.09.2011 r. o ochronie praw nabywcy lokalu mieszkalnego lub domu jednorodzinnego (Dz.U. z 2016 r. poz. 555 ze zm.); 2) art. 128 ust. 3 pr. up. oraz 3) art. 116 ust. 2 i 3 ustawy z 15.05.2015 r. – Prawo restrukturyzacyjne (Dz.U. z 2016 r. poz. 1574 ze zm.). 32 Rozdział I. Pojęcie grupy spółek Obowiązek kwalifikacji oznaczonej relacji jako stosunku dominacji/za‐ leżności spoczywa przede wszystkim na podmiotach pozostających w określonych związkach. W razie wątpliwości jedynym organem uprawnionym do rozstrzygania, czy w okolicznościach danego przy‐ padku zachodzi stosunek dominacji/zależności, jest sąd. Prawo do wy‐ stąpienia z powództwem o ustalenie istnienia stosunku dominacji/za‐ leżności na podstawie art. 189 k.p.c. przysługuje każdemu z zaintere‐ sowanych podmiotów19. 2.2. Zakres podmiotowy 2.2.1. Spółka dominująca20 Zgodnie z definicją spółki dominującej, zawartą w art. 4 § 1 pkt 4 k.s.h., podmiotem dominującym może być wyłącznie spółka handlowa (usta‐ wa stanowi bowiem, że przez spółkę dominującą rozumie się „spółkę handlową w przypadku, gdy...”). Co do zasady, definicja ta nie zawiera natomiast jakichkolwiek ograniczeń w kwestii normatywnego typu spółki handlowej, która może być spółką dominującą. Tym samym na gruncie Kodeksu spółek handlowych na pozycji spółki dominującej występować mogą zarówno spółki osobowe, jak i spółki kapitałowe. Co więcej, spółka handlowa może występować na pozycji spółki dominu‐ jącej na każdym etapie swojego istnienia. Spółką dominującą może być zatem zarówno spółka kapitałowa w organizacji, jak i spółka handlowa w likwidacji, upadłości bądź restrukturyzacji. Spółką dominującą może być także spółka kapitałowa jednoosobowa. Powyższej konstatacji nie zmienia użycie przez ustawodawcę w prze‐ pisach art. 4 § 1 pkt 4 lit. a–d k.s.h. sformułowania „w innej spółce kapitałowej (spółce zależnej)”. Taka redakcja przepisów tylko pozornie może budzić wątpliwości co do tego, czy intencją ustawodawcy było przyjęcie, że „pierwszą” spółką (dominującą) jest także spółka kapita‐ łowa. Po pierwsze, ratio legis przepisów art. 4 § 1 pkt 4 lit. a–d k.s.h. nie polega na wyłączeniu możliwości występowania na podstawie opisa‐ 19 Tak M. Romanowski, Pojęcie..., s. 87. 20 W praktyce powszechnie nazywana także „spółką matką”. 2. Definicja legalna spółki dominującej w Kodeksie spółek handlowych 33 nych w tych przepisach powiązań na pozycji spółki dominującej spółek osobowych, ale na wyraźnym usytuowaniu na pozycji spółki zależnej wyłącznie spółki kapitałowej, która jest „inną spółką” w odniesieniu do spółki dominującej21. Po drugie, wyłączenie możliwości występowania spółek osobowych na pozycji spółki dominującej na podstawie powią‐ zań opisanych w art. 4 § 1 pkt 4 lit. a–d k.s.h. byłoby całkowicie nie‐ zrozumiałe z uwagi na użyte w art. 4 § 1 pkt 4 in principio k.s.h. sfor‐ mułowanie „spółkę handlową w przypadku, gdy...”22. Zasada ogólna, zgodnie z którą na pozycji spółki dominującej może występować każda spółka handlowa, jest jednak ograniczona na grun‐ cie powiązania, o którym mowa w art. 4 § 1 pkt 4 lit. d k.s.h. Zgodnie z tym przepisem spółka handlowa jest spółką dominującą w przypadku, gdy członkowie jej zarządu stanowią więcej niż połowę członków za‐ rządu innej spółki kapitałowej (spółki zależnej) albo spółdzielni (spół‐ dzielni zależnej). Na podstawie tego powiązania stosunek domina‐ cji/zależności może zatem powstać wyłącznie pomiędzy spółką hand‐ lową posiadającą zarząd, tj. spółką partnerską posiadającą zarząd, każ‐ dą spółką z o.o. i każdą spółką akcyjną (jako spółką dominującą), a dowolną spółką handlową kapitałową (jako spółką zależną) oraz spółdzielnią (jako spółdzielnią zależną). Biorąc pod uwagę, że zgodnie z art. 4 § 1 pkt 4 in principio k.s.h. spółką dominującą może być każda spółka handlowa, jak też fakt, iż ustawodawca w treści powiązania, o którym mowa w art. 4 § 1 pkt 4 lit. d in principio k.s.h., użył sformu‐ łowania „członkowie jej zarządu”, nie doprecyzowując, iż chodzi wy‐ łącznie o członków zarządu spółki kapitałowej (co miało miejsce w sta‐ nie prawnym obowiązującym od 1.01.2001 r. do 15.01.2004 r.), stosu‐ nek dominacji/zależności na podstawie analizowanego powiązania może powstać także pomiędzy spółką partnerską, w której powołano 21 Tak M. Bielecki, Problematyka powiązań typu dominacja – zależność w k.s.h. – cz. 2 – Dominacja zarządcza, nadzorcza, personalna, kontraktowa, reguły antykolizyj‐ ne, Mon. Prawn. 2006/13, s. 699. 22 Poglądu tego nie podziela M. Litwińska-Werner, Kodeks..., s. 146, która twierdzi, że sformułowanie „innej spółki kapitałowej” mieści w sobie implicite stwierdzenie, że spółką pierwotną (dominującą) może być także tylko spółka kapitałowa. 34 Rozdział I. Pojęcie grupy spółek zarząd23, a dowolną spółką handlową kapitałową (jako spółką zależną) oraz spółdzielnią (jako spółdzielnią zależną)24. Powyższego wniosku nie zmienia użyte w art. 4 § 1 pkt 4 lit. d k.s.h. sformułowanie „innej spółki kapitałowej”, gdyż zwrot ten użyty jest także w art. 4 § 1 pkt 4 lit. a, b i c k.s.h., a nie ulega wątpliwości, że spółka partnerska może występować na pozycji spółki dominującej na podstawie powiązań opisanych w tych przepisach. Co więcej, w stanie prawnym obowiązu‐ jącym w okresie od 1.01.2001 r. do 15.01.2004 r. art. 4 § 1 pkt 4 lit. d k.s.h. zawierał dookreślenie wskazujące, że po stronie spółki dominu‐ jącej może wystąpić wyłącznie spółka kapitałowa („więcej niż połowa członków zarządu spółki kapitałowej jest jednocześnie członkami za‐ rządu spółki zależnej albo spółdzielni zależnej”). Skoro ustawodawca, dokonując nowelizacji analizowanego przepisu, pominął to dookre‐ ślenie, to tym bardziej zasadny wydaje się wniosek, że po stronie spółki dominującej może wystąpić każda spółka handlowa, która posiada za‐ rząd, w tym także spółka partnerska, w której ustanowiono zarząd. A contrario, w przypadku powiązania, o którym mowa w art. 4 § 1 pkt 4 lit. d k.s.h., po stronie spółki dominującej nie może wystąpić spółka jawna, spółka partnerska, w której nie powołano zarządu, spółka ko‐ mandytowa ani spółka komandytowo-akcyjna. Ponadto, na podstawie powiązania opisanego w art. 4 § 1 pkt 4 lit. d k.s.h., spółka partnerska może wystąpić wyłącznie na pozycji spółki dominującej, natomiast nie może być spółką zależną (przepis używa bowiem sformułowania „innej spółki kapitałowej”). Tym samym, w przypadku kiedy członkowie za‐ rządu spółki partnerskiej stanowią jednocześnie większość członków zarządu innej spółki kapitałowej, stosunek dominacji/zależności po‐ wstaje, a spółka partnerska jest spółką dominującą. W przypadku jed‐ nak gdy członkowie zarządu spółki partnerskiej, spółki z o.o. albo spół‐ ki akcyjnej stanowią jednocześnie większość członków zarządu innej spółki partnerskiej, stosunek dominacji/zależności na podstawie art. 4 23 Zgodnie z art. 97 § 1 k.s.h. „Umowa spółki partnerskiej może przewidywać, że prowadzenie spraw i reprezentowanie spółki powierza się zarządowi”. Powołanie zarządu w spółce partnerskiej jest zatem fakultatywne. 24 Tak też M. Bielecki, Problematyka..., cz. 2, s. 699. Odmiennie T. Siemiątkowski i R. Potrzeszcz [w:] Kodeks spółek handlowych. Komentarz. Tytuł I. Przepisy ogólne..., t. 1, s. 59, którzy twierdzą, że przesłanka, o której mowa w art. 4 § 1 pkt 4 lit. d k.s.h., „umożliwia uzyskanie statusu spółki dominującej wyłącznie spółce kapitałowej”. 2. Definicja legalna spółki dominującej w Kodeksie spółek handlowych 35 § 1 pkt 4 lit. d k.s.h. nie powstaje, gdyż spółka partnerska nie może w tym przypadku występować na pozycji spółki zależnej. Analizowana definicja wyłącza ponadto możliwość uznania za spółkę dominującą innych niż spółki prawa handlowego podmiotów, cho‐ ciażby posiadały one status przedsiębiorców. W konsekwencji przepisy Kodeksu spółek handlowych dotyczące stosunku dominacji/zależności nie znajdują zastosowania do szeroko rozumianego stosunku domi‐ nacji/zależności, w którym po stronie podmiotu dominującego wystę‐ pować będzie spółka cywilna lub takie jednostki organizacyjne, jak spółdzielnia, Skarb Państwa, przedsiębiorstwo państwowe, przedsię‐ biorca jednoosobowy – osoba fizyczna, stowarzyszenie, fundacja czy inna organizacja społeczna lub polityczna25. Rozwiązanie to zostało – jak się wydaje – podyktowane określonym w art. 1 § 1 k.s.h. zakresem przedmiotowym regulacji tej ustawy. Reasumując, spółką dominującą może być każda spółka handlowa, z zastrzeżeniem, że w przypadku powiązania opisanego w art. 4 § 1 pkt 4 lit. d k.s.h. na pozycji spółki dominującej wystąpić może wyłącznie spółka kapitałowa albo spółka partnerska, w której powołano zarząd. W tym kontekście powstaje jednak pytanie, czy spółką dominującą na gruncie analizowanej definicji może być wyłącznie spółka handlowa prawa polskiego, tj. spółka handlowa posiadająca siedzibę na teryto‐ rium Polski, czy też definicja ta – w odniesieniu do podmiotu domi‐ nującego – obejmuje także podmioty zagraniczne z siedzibą poza te‐ rytorium Polski? Co do zasady cudzoziemcy w Polsce zrównani są pod względem praw i obowiązków z obywatelami polskimi, chyba że ustawa stanowi inaczej. Normatywnym wyrazem tego równouprawnienia jest art. 32 ust. 1 zdanie pierwsze Konstytucji RP26, zgodnie z którym wszys‐ cy są wobec prawa równi. Zasada równości odnosi się nie tylko do osób fizycznych, ale także do osób prawnych oraz jednostek organizacyjnych nieposiadających osobowości prawnej. Uczestnictwo w spółkach handlowych stanowi jeden z przejawów organizowania działalności 25 Por. S. Włodyka, Prawo..., s. 139–140. 26 Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z 2.07.1997 r. (Dz.U. Nr 78, poz. 483 ze zm.). 36 Rozdział I. Pojęcie grupy spółek gospodarczej, w związku z czym wyznaczone jest ogólniejszą zasadą swobody prowadzenia działalności gospodarczej27. Podstawą prawną tej zasady jest art. 20 Konstytucji RP (zgodnie z którym społeczna gos‐ podarka rynkowa oparta jest m.in. na wolności działalności gospodar‐ czej), a ponadto art. 6 ust. 1 u.s.d.g. (zgodnie z którym „Podejmowanie, wykonywanie i zakończenie działalności gospodarczej jest wolne dla każdego na równych prawach, z zachowaniem warunków określonych przepisami prawa”). Ograniczenia co do uczestnictwa osób zagranicz‐ nych zawarte są przede wszystkim w art. 13 u.s.d.g. Zasada równo‐ uprawnienia oznacza, że wspólnicy zagraniczni powinni być trakto‐ wani tak samo jak wspólnicy „polscy”. Zagraniczny status wspólnika spółki handlowej nie uzasadnia jakiejkolwiek dyskryminacji w zakresie wykonywania praw przez wspólnika zagranicznego ani przyznania wspólnikom zagranicznym jakichkolwiek przywilejów czy ułatwień względem wspólników krajowych. W odniesieniu do wspólników i ak‐ cjonariuszy spółek kapitałowych zasadę równości wyraża dodatkowo art. 20 k.s.h.28 W konsekwencji przepisy Kodeksu spółek handlowych co do zasady znajdują jednolite zastosowanie do wszystkich wspólni‐ ków i akcjonariuszy polskich spółek handlowych, niezależnie od tego, czy wspólnik lub akcjonariusz ma siedzibę na terytorium Polski, czy też poza jej granicami. Dotyczy to także definicji spółki dominującej. Tym samym, skoro zgodnie z art. 4 § 1 pkt 4 k.s.h. na pozycji spółki dominującej występować może każda spółka handlowa, spółką domi‐ nującą może być także zagraniczna spółka handlowa, stanowiąca „ek‐ wiwalent” jednej z polskich spółek handlowych29. Przyjęcie odmiennej 27 Por. K. Kruczalak, Prawo handlowe. Zarys wykładu, Warszawa 2008, s. 59–62. 28 Przy czym fakt posiadania przez wspólnika siedziby poza granicami Polski nie przesądza o tym, że wspólnik ten „nie znajduje się w takich samych okolicznościach”, art. 20 k.s.h. odnosi się bowiem do sytuacji prawn
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Zasada przejrzystości stosunków korporacyjnych w polskim prawie grup spółek
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: