Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00497 014069 11054841 na godz. na dobę w sumie
Zasadnicza wykładnia znamion przestępstw. Pozycja metody językowej oraz rezultatów jej użycia - ebook/pdf
Zasadnicza wykładnia znamion przestępstw. Pozycja metody językowej oraz rezultatów jej użycia - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 360
Wydawca: Wolters Kluwer Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-264-2861-6 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).
'Praca Jarosława Wyrembaka jest bardzo dobrym przykładem połączenia w naukach prawnych trzech typów rozważań: teoretycznoprawnych, prawno-dogmatycznych oraz prawno-empirycznych. Te pierwsze skupiają się na problematyce wykładni prawa i na wyborze do dalszych badań jednego z możliwych w jej obrębie podejść. Autor skłania się ku językowej wersji wykładni przepisów i przekonująco uzasadnia swój wybór. W zakresie kwestii prawno-dogmatycznych badania Jarosława Wyrembaka wiążą się z analizą obowiązujących przepisów prawa karnego materialnego i procesowego odnoszących się do instytucji zasadniczej wykładni przepisów, do której przeprowadzania upoważniony jest w pewnych przypadkach Sąd Najwyższy. Trzeci, podstawowy nurt rozważań Autora ma charakter empiryczny. Koncentruje się bowiem wokół przeglądu znacznej liczby orzeczeń Sądu Najwyższego, w których zawarta została zasadnicza wykładnia przepisów prawa karnego. W oparciu o wyniki tego przeglądu Jarosław Wyrembak wyprowadza wnioski o charakterze ogólnym. Praca ta może mieć istotne znaczenie nie tylko dla akademickiej nauki prawa, ale także dla praktyki jego stosowania - przede wszystkim stosowania sądowego.'

Prof. dr hab. Piotr Winczorek
Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Zasadnicza wykładnia znamion przestępstw Pozycja metody językowej oraz rezultatów jej użycia Jarosław Wyrembak Warszawa 2009 Wydanie publikacji zostało dofinansowane przez Rektora oraz Wydział Prawa i Administracji Uniwersytetu Warszawskiego. Recenzenci: Prof. dr hab. Genowefa Rejman Prof. dr hab. Piotr Winczorek Wydawca: Magdalena Górniewicz Redaktor prowadzący: Joanna Cybulska Opracowanie redakcyjne: Katarzyna Rybczyńska © Copyright by Wolters Kluwer Polska Sp. z o.o., 2009 ISBN 978-83-7601-889-8 ISSN 1897-4392 Redakcja Książek 01-231 Warszawa, ul. Płocka 5a tel. (022) 535 80 00, (022) 535 82 00 31-156 Kraków, ul. Zacisze 7 tel. (012) 630 46 00 e-mail: ksiazki@wolterskluwer.pl www.wolterskluwer.pl Księgarnia internetowa www.profinfo.pl Spis treści Wykaz skrótów .................................................................................................. 11 Wprowadzenie ................................................................................................... 13 CZĘŚĆ I ............................................................................................................... 19 Rozdział I. Zasadnicza wykładnia ustaw ................................................ 21 1. Wstępne zastrzeżenia terminologiczne ............................................ 21 2. Podstawy normatywne zasadniczej wykładni ustaw ........................ 25 3. Przesłanki dopuszczalności zasadniczej wykładni ustaw ................. 31 4. Przedmiot zasadniczej wykładni ........................................................... 40 5. Cel zasadniczej wykładni ....................................................................... 43 6. Istota zasadniczej wykładni ................................................................... 52 7. Zastrzeżenia szczególne odnoszone do zasadniczej wykładni ustaw ..................................................................................... 61 8. Konsekwencje zasadniczej wykładni ................................................... 70 Rozdział II. Teoria wykładni autorstwa J. Wróblewskiego jako wyznacznik koncepcji pracy ........................................................ 78 1. Uwagi wprowadzające w problematykę wykładni ........................ 79 2. Teoria wykładni autorstwa J. Wróblewskiego ................................. 87 A. Uwagi ogólne .................................................................................. 87 B. Język i jego charakterystyka.......................................................... 89 C. Podstawowa typologia wykładni ................................................. 93 D. Teoretyczny model wykładni operatywnej. Dyrektywy wykładni pierwszego i drugiego szczebla ............ 96 E. Decyzja interpretacyjna i jej uwarunkowania ........................... 99 5 Spis treści 3. Metoda językowa i jej dyrektywy według teorii J. Wróblewskiego ............................................................................... 101 4. Negacja elementów teorii J. Wróblewskiego (w świetle twierdzeń wyznaczających kształt teorii wykładni autorstwa M. Zielińskiego) .............................................................. 103 A. Omnia sunt interpretanda versus clara non sunt interpretanda ................................................................................... 104 B. Język prawny przed językiem „ogólnym”................................ 110 C. Kumulacja metod wykładni zamiast interpretatio cessat in claris ................................................................................. 114 Rozdział III. Metoda językowa i rezultaty jej użycia w ogólnej teorii prawa (w świetle współczesnej literatury prawniczej) ....... 118 1. Uwagi wstępne – interpretacja lingwistyczna, analiza lingwistyczna, metoda językowa .......................................................... 118 2. Istota metody językowej ................................................................... 121 3. Pozycja metody językowej – ranga znaczeń tekstów prawnych identyfikowanych w rezultacie użycia metody językowej ............................................................................. 131 A. Uwagi wprowadzające ................................................................ 131 B. Priorytet (pierwszeństwo) metody językowej – priorytet (pierwszeństwo) znaczeń aktów normatywnych ustalanych na jej podstawie. Pozycja metody językowej w relacji do pozycji metod: systemowej i funkcjonalnej. Rezultaty użycia metody językowej a rezultaty użycia metod: systemowej i funkcjonalnej. Poglądy doktryny ......... 132 C. Możliwość odstępstw od rezultatów wynikających z użycia metody językowej. Poglądy doktryny ....................... 142 D. Priorytet metody językowej – priorytet rezultatów użycia metody językowej a praktyka stosowania prawa ................... 150 Rozdział IV. Wykładnia przepisów prawa karnego materialnego. Istota i ranga metody językowej oraz rezultatów jej użycia w świetle literatury z zakresu prawa karnego materialnego i orzecznictwa Sądu Najwyższego w sprawach karnych .............. 153 1. Wykładnia przepisów prawa karnego materialnego – uwagi ogólne ................................................................................... 153 6 Spis treści 2. Istota metody językowej (stanowisko doktryny prawa karnego materialnego)...................................................................... 167 3. Pozycja metody językowej w zakresie wykładni przepisów prawa karnego materialnego (stanowisko doktryny prawa karnego). Ranga znaczeń tekstów prawnokarnych ustalanych na podstawie metody językowej ................................ 171 4. Wykładnia prawa, istota i pozycja metody językowej (oraz rezultatów jej użycia) w świetle orzecznictwa Sądu Najwyższego w sprawach karnych ................................................ 179 Rozdział V. Wykładnia prawa w kontekście zasady demokratycznego państwa prawnego i zasady nullum crimen sine lege (ze szczególnym uwzględnieniem znaczenia metody językowej oraz rezultatów jej użycia) ....................................................................... 188 1. Zasada demokratycznego państwa prawnego. Proweniencja, istota, treść i status normatywny .......................... 188 2. Zasada demokratycznego państwa prawnego a zasada nullum crimen sine lege ....................................................................... 195 3. Zasada demokratycznego państwa prawnego a wykładnia prawa ............................................................................ 198 4. Zasada nullum crimen sine lege a wykładnia prawa ....................... 211 CZĘŚĆ II ........................................................................................................... 225 Rozdział VI. Rzeczywista pozycja metody językowej oraz rezultatów jej użycia w zakresie zasadniczej wykładni przepisów wyrażających znamiona przestępstw. Prezentacja badań .................................................................................. 227 1. Ekspozycja problemu badawczego. Cel, przedmiot i zakres badań ................................................................................... 227 2. Podstawowa charakterystyka materiału badawczego. Formalnoprawne, przedmiotowe oraz chronologiczne kryteria jego doboru ......................................................................... 234 A. Kryterium formalnoprawne ....................................................... 234 B. Kryterium przedmiotowe ............................................................ 235 C. Kryterium chronologiczne .......................................................... 240 D. Wykluczenia .................................................................................. 241 7 Spis treści 3. Materiał badawczy z punktu widzenia współczesnej refleksji naukowej. Koncepcja badań wobec spostrzeżeń nauki dotyczących uzasadnień orzeczeń sądowych ................... 242 A. „Uzasadnienia zewnętrzne” i „uzasadnienia wewnętrzne” a realizowana koncepcja badań ........................ 242 B. Dedukcyjne i niededukcyjne modele uzasadnień a realizowana koncepcja badań ................................................. 244 C. Kontekst heurezy i kontekst uzasadnienia a realizowana koncepcja badań ................................................. 246 D. Nauka o wykładni versus teoria argumentacji prawniczej a realizowana koncepcja badań ............................. 249 4. Hipotezy badawcze ........................................................................... 250 5. Metoda badawcza. Kwestionariusz badawczy. Ustalenia badawcze ........................................................................... 251 A. Prezentacja kwestionariusza. Podstawowa charakterystyka kwestionariusza ............................................... 252 B. Ustalenia co do sposobu prowadzenia badań (co do sposobu stosowania kwestionariusza) .......................... 259 Rozdział VII. Analiza uchwał Sądu Najwyższego na podstawie opracowanego kwestionariusza badawczego .................................. 267 Rozdział VIII. Metoda językowa oraz rezultaty jej użycia a zasadnicza wykładnia przepisów wyrażających znamiona przestępstw – założenia teoretyczne i stan faktyczny. Prezentacja otrzymanych wyników badań. Próba ich analizy oraz interpretacji. Ostateczne wnioski i rekomendacje................. 268 1. Rezultaty badań w zakresie weryfikacji zasadności przyjętych hipotez badawczych ..................................................... 268 2. Katalog wskazywanych powodów dopuszczenia zasadniczej wykładni, zidentyfikowany na podstawie przeprowadzonych badań (w ramach przyjętych ustaleń badawczych) .................... 271 3. Wizja istoty oraz pozycji metody językowej (i rezultatów jej użycia), zrekonstruowana na podstawie przeprowadzonych badań ............................................................... 276 4. Próba analizy oraz interpretacji otrzymanych wyników badań .................................................................................................... 287 8 Spis treści 5. Spostrzeżenia i uwagi dotyczące praktyki zasadniczej wykładni czynione na podstawie analizy materiału badawczego (poza weryfikacją zasadności hipotez badawczych) ....................................................................................... 299 6. Rekomendacje pod adresem praktyki zasadniczej wykładni przepisów wyrażających znamiona przestępstw (i przepisów je dookreślających)............................................................................... 318 A. Rekomendacje formułowane w kontekście założonych hipotez badawczych..................................................................... 318 B. Rekomendacje formułowane na podstawie analizy materiału badawczego poza kontekstem wyznaczanym przez założone hipotezy badawcze ............................................... 319 7. Ostateczne wnioski ............................................................................ 320 Bibliografia ....................................................................................................... 329 Wykaz skrótów Akty prawne – ustawa z dnia 19 kwietnia 1969 r. – Kodeks karny (Dz. U. Nr 13, poz. 94 z późn. zm.) – ustawa z dnia 19 kwietnia 1969 r. – Kodeks postępowa- nia karnego (Dz. U. Nr 13, poz. 96 z późn. zm.) – ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny (Dz. U. Nr 88, poz. 553 z późn. zm.) – ustawa z dnia 10 września 1999 r. – Kodeks karny skarbowy (tekst jedn.: Dz. U. z 2007 r. Nr 111, poz. 765 z późn. zm.) – ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny wyko- nawczy (Dz. U. Nr 90, poz. 557 z późn. zm.) – ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowa- nia cywilnego (Dz. U. Nr 43, poz. 296 z późn. zm.) – ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego (Dz. U. Nr 89, poz. 555 z późn. zm.) – ustawa z dnia 20 maja 1971 r. – Kodeks wykroczeń (tekst jedn.: Dz. U. z 2007 r. Nr 109, poz. 756 z późn. zm.) Inne – Dziennik Ustaw – Gazeta Prawnicza – Gazeta Sądowa – Kwartalnik Prawa Prywatnego – Nowe Prawo – Państwo i Prawo – Prokuratura i Prawo – Przegląd Sądowy – Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny – Sąd Najwyższy 11 d.k.k. d.k.p.k. k.k. k.k.s. k.k.w. k.p.c. k.p.k. k.w. Dz. U. GP GS KPP NP PiP Prok. i Pr. PS RPEiS SN Wykaz skrótówi SP SP-E TK WPP PPK ZNUŁ – Studia Prawnicze – Studia Prawno-Ekonomiczne – Trybunał Konstytucyjny – Wojskowy Przegląd Prawniczy – Przegląd Prawa Karnego – Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Łódzkiego Wprowadzenie Analiza praktyki stosowania prawa oraz lektura kodeksu postępowania karnego skłaniają do posługiwania się na gruncie języka prawniczego ka- tegorią: zasadnicza wykładnia znamion przestępstw. Przepis art. 441 § 1 tegoż kodeksu stanowi bowiem, że jeżeli przy rozpoznawaniu środka odwoław- czego wyłoni się zagadnienie prawne wymagające zasadniczej wykładni ustawy, sąd odwoławczy może odroczyć rozpoznanie sprawy i przekazać zagadnienie do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu. Praktyka stosowa- nia prawa dowodzi zaś, że podstawą definiowania tychże zagadnień stają się między innymi wątpliwości sądów odwoławczych co do sposobu rozu- mienia przepisów wyrażających znamiona przestępstw. Ich dość naturalną konsekwencją stają się zwykle wątpliwości co do zakresu granic krymina- lizacji, kształtowanych treścią tychże przepisów. Tezy uchwał, mocą których Sąd Najwyższy dokonuje zasadniczej wy- kładni przepisów wyrażających znamiona przestępstw, oparte są na bar- dzo bogatych merytorycznie – i prawniczo niezmiernie ciekawych – pod- stawach argumentacyjnych. Nawet powierzchowna ich lektura prowadzi jednocześnie do wniosku, że w niektórych wypadkach dookreślają one granice kryminalizacji, abstrahując od metody językowej bądź też rezul- tatów wynikających z jej użycia. Pytanie o rolę i ostateczne znaczenie ra- cji opartych na metodzie językowej wyznacza klasyczny przedmiot sporu prowadzonego od dawna z dużym zaangażowaniem na gruncie teorii oraz filozofii prawa. Generalnie wynika on ze skłonności do: 1) różnego sposobu uzasadniania ich roli i znaczenia, 2) większego bądź mniejszego zakresu aprobaty dla zasady ich pierw- szeństwa. Oczywiście trudno oczekiwać na szybkie i łatwe rozstrzygnięcie sporu, o jakim wyżej mowa. W pewnym przynajmniej stopniu uwarunkowany jest on wszakże imponującym dorobkiem szkoły pozytywistycznej, z jed- 13 Wprowadzenie nej strony, oraz wyjątkowym bogactwem myślowym wszelkich nurtów antypozytywistycznych, różnych kierunków szeroko rozumianego natu- ralizmu prawnego, ze strony drugiej. Zawsze ważne wydaje się jednak py- tanie o to, jaką rolę i jakie znaczenie przypisują metodzie językowej oraz rezultatom wynikającym z jej użycia sądy kształtujące praktykę stosowa- nia prawa. Pytanie to zdaje się otwierać szczególnie istotną perspektywę badawczą wówczas, gdy jest ono odnoszone do uchwał Sądu Najwyższe- go, mocą których dokonano zasadniczej wykładni przepisów wyrażających znamiona przestępstw. Ranga orzecznictwa tegoż Sądu, z jednej strony, oraz zbiór aksjomatów wyznaczających kontekst funkcjonowania przepi- sów prawa karnego, ze strony drugiej, eksponowane zagadnienie czynią szczególnie ważnym i ciekawym. Na implikacje wynikające z konstytucyj- nej klauzuli demokratycznego państwa prawnego – i z nią związanej zasady przyzwoitej legislacji – nakładają się tutaj implikacje wynikające z zasady nullum crimen sine lege, znajdującej umocowanie konstytucyjne, konwen- cyjne i kodeksowe. Podstawowym celem prezentowanej pracy jest: 1) analiza współczesnych sposobów rozumienia istoty metody językowej; 2) ukazanie znaczenia, jakie doktryna, wypowiadając się w sprawie zasad wykładni prawa, przypisuje metodzie językowej i rezultatom jej uży- cia; zwłaszcza wówczas, gdy przedmiotem wykładni stają się przepisy wyrażające znamiona przestępstw; 3) analiza związków pomiędzy pozycją nadawaną w ramach wykładni metodzie językowej i rezultatom jej użycia a zakresem realizacji idei demokratycznego państwa prawnego oraz zasady nullum crimen sine lege; 4) rekonstrukcja obrazu faktycznej pozycji metody językowej oraz rezul- tatów jej użycia, ich roli i rangi w strukturze argumentacyjnej uchwał Sądu Najwyższego, mocą których dokonano zasadniczej wykładni przepi- sów wyrażających znamiona przestępstw1 w trybie art. 441 k.p.k. z roku 1997 oraz art. 390 k.p.k. z roku 1969; 5) konfrontacja założeń teoretycznych, formułowanych przez doktrynę w odniesieniu do pozycji metody językowej oraz rezultatów jej użycia w zakresie wykładni przepisów wyrażających znamiona przestępstw, z ilustrującym stan faktyczny obrazem empirycznym, rekonstruowa- nym na podstawie badań uchwał Sądu Najwyższego, podjętych na pod- 1 I przepisów je dookreślających. 14 Wprowadzenie stawie art. 441 k.p.k. oraz art. 390 poprzednio obowiązującego k.p.k.; próba oceny stopnia ich adekwatności, jak również próba sformuło- wania ewentualnych wniosków i rekomendacji pod adresem praktyki stosowania prawa. Zgodnie z wyżej przedstawionymi założeniami konstrukcyjnymi, istot- na część pracy zostaje oparta na badaniach uchwał Sądu Najwyższego. Monografia prezentuje wyniki badań, których zakres obejmuje uchwały Sądu Najwyższego podjęte w okresie od dnia 31 grudnia 1989 r. do dnia 1 stycznia 2008 r. Przedmiotem analiz są tym samym podstawy argumen- tacyjne zasadniczej wykładni przepisów wyrażających znamiona prze- stępstw2 w okresie obejmującym podstawową fazę transformacji syste- mowej państwa. Ważnym fundamentem wspomnianej transformacji stała się koncepcja – i idąca za nią zasada – demokratycznego państwa prawnego. W Polsce znala- zła ona swój bezpośredni wyraz normatywny właśnie w roku 1989. Usta- wa z dnia 29 grudnia 1989 r. o zmianie Konstytucji Polskiej Rzeczypospoli- tej Ludowej, przepisem z art. 1 pkt 4 ustaliła treść art. 1 Konstytucji z dnia 22 lipca 1952 r., nadając mu brzmienie: „Rzeczpospolita Polska jest demo- kratycznym państwem prawnym, urzeczywistniającym zasady sprawie- dliwości społecznej”. Przepis ten zaczął obowiązywać od dnia 31 grudnia 1989 r. Ta zatem data przyjęta zostaje jako cezura czasowa, określająca za- kres objętych badaniem uchwał. Przesądza o tym dość oczywisty związek pomiędzy zasadą demokratycznego państwa prawnego – która stała się fun- damentem nowego ładu konstytucyjnego i organizatorem dokonującej się transformacji systemowej państwa – oraz problematyką wykładni prawa; zwłaszcza w zakresie, w jakim praktyka wykładni dotyczy przepisów wy- znaczających granice kryminalizacji. Problematyka wykładni prawa może być badana w bardzo różnych aspektach, w szczególności: z punktu widzenia filozofii prawa, teorii pra- wa, filozofii języka, teorii języka, teorii komunikacji czy wreszcie – z punktu widzenia praktyki stosowania prawa. Szerokość horyzontów myślowych, właściwych dla wskazanych płaszczyzn badawczych, jak również pewna odrębność natury zagadnień rozważanych w ramach każdej z nich, przesą- dzają o przyjęciu założenia kompozycyjnego, według którego monografia 2 I przepisów je dookreślających. 15 Wprowadzenie koncentruje się przede wszystkim na kwestiach ważnych z perspektywy teorii prawa oraz praktyki jego stosowania. Część badawczą pracy (oznaczoną jako część II – rozdziały VI–VIII) poprzedza część dogmatyczna (oznaczona jako część I – rozdziały I–V). Konieczne jest bowiem wyznaczenie wyraźnego fundamentu teoretycz- noprawnego dla analiz zorientowanych empirycznie3. Część dogmatyczną otwiera rozdział I obliczony na przybliżenie in- stytucji zasadniczej wykładni ustaw, z której wyrasta cała koncepcja pre- zentowanej pracy. Rozdział II traktuje o wykładni prawa z perspektywy prawoznawstwa. Precyzuje stanowisko monografii wobec różnych teorii oraz koncepcji wy- kładni tam rozwijanych. W zakresie tegoż rozdziału podejmowana jest tak- że próba rekonstrukcji najważniejszych elementów teorii wykładni autor- stwa J. Wróblewskiego – stającej się dalej podstawowym wyznacznikiem koncepcji prezentowanych w pracy badań. W ramach rozdziału III eksponowane są poglądy ogólnej teorii prawa w sprawie istoty oraz pozycji metody językowej. Rozdział IV stanowi próbę spojrzenia na wykładnię prawa – zwłaszcza pozycję metody językowej – przez pryzmat stanowisk wyrażanych w na- uce prawa karnego oraz w orzecznictwie Sądu Najwyższego, w zakresie, w jakim dotyczy ono spraw karnych. Rozdział V traktuje o konstytucyjnych uwarunkowaniach wykładni przepisów prawa karnego materialnego, zwłaszcza zaś – o zależnościach pomiędzy problematyką wykładni tychże przepisów a zasadą demokratycz- nego państwa prawnego i regułą nullum crimen sine lege. Część I z założenia stanowi kontekst teoretycznoprawny dla zoriento- wanej empirycznie części II monografii. Część teoretycznoprawna, repre- zentowana przez pięć pierwszych rozdziałów pracy, dotyczy rozległych i złożonych problemów z zakresu prawa karnego materialnego, prawa karnego procesowego, ogólnej teorii prawa, filozofii prawa, filozofii i teo- rii języka oraz socjologii prawa. Z natury rzeczy, nie jest możliwe ukazanie wszystkich podejmowanych w tym zakresie wątków i zagadnień w sposób bardzo szczegółowy i w pełni wyczerpujący. Z tego też powodu prowadzo- 3 O takim sposobie potraktowania tematu przesądziła między innymi uwaga T. Gizbert-Studnic- kiego, który konstatował niegdyś, że: „Zadanie odtworzenia aktualnego paradygmatu interpretacyj- nego jest żmudne, a jego wykonanie wymagałoby daleko idącej dygresji w dziedzinę teorii wykładni prawa” (T. Gizbert-Studnicki, Język prawny z perspektywy socjolingwistycznej, Ossolineum 1986, s. 91). 16 Wprowadzenie ne rozważania koncentrują się przede wszystkim na stanowiskach wyra- żanych we współczesnej polskiej literaturze prawniczej, zwłaszcza że: 1) nie powinno być wątpliwości co do tego, iż, w naturalny niejako spo- sób, to właśnie współczesna polska literatura prawnicza wyznacza kon- tekst i podstawy merytoryczne uchwał objętych zakresem badań, sta- nowiących przedmiot niniejszej pracy – do niej właśnie, niemalże bez wyjątku, uchwały te się odwołują; 2) polska literatura prawnicza doczekała się już bardzo ważnych mery- torycznie prac przybliżających szczególnie istotne dla prowadzonych rozważań stanowiska doktryny zagranicznej, do których w wielu aspek- tach niniejsza monografia nawiązuje lub odsyła; 3) szerokie uwzględnianie poglądów literatury obcej w zakresie rozwi- janych wątków – jeżeli miałoby być czymś więcej niż tylko zabiegiem o charakterze czysto ornamentacyjnym – wymagałoby poważnej re- konstrukcji przyjętych założeń kompozycyjnych4; 4) jak podnosi L. Morawski5 – powołując się w szczególności na pracę Interpreting Statutes. A Comparative Study (ed. N. MacCormick, R. Sum- mers, Darthmouth, Worcester 1991)6 oraz na badania własne – w krajach należących do naszego kręgu cywilizacyjnego, umownie nazywanych przez L. Morawskiego – krajami kultury Zachodu – i to zarówno w kra- jach civil law, jak i common law – akceptowana jest zasadniczo wspólna teoria interpretacji tekstów prawnych7. 4 Symptomatyczne jest, że prace kompozycyjnie wyraźnie zorientowane w kierunku literatu- ry obcej, przynajmniej w niektórych przypadkach, zasadniczo pomijają nie mniej ważny dorobek literatury polskiej, czego przykładem, moim zdaniem, może być skądinąd bardzo ciekawa mono- grafia T. Spyry, Granice wykładni prawa. Znaczenie językowe tekstu prawnego jako granica wykładni, Kra- ków 2006. Przedstawiona konstatacja nie wyraża jednak żadnej uwagi krytycznej, a poczyniona została dla podkreślenia przekonania, że analiza stanowisk prezentowanych w literaturze obcej – w sensownym merytorycznie zakresie (tj. w zakresie szerszym niż tylko w charakterze dygre- sji wplatanych do podejmowanych rozważań – mających głównie walor szczególnych „ornamen- tów”) – z natury musi prowadzić przynajmniej do swoistego „przesunięcia punktów ciężkości”, musi mieć przewidziane konstrukcyjnie konsekwencje dla rozmiarów oraz ostatecznej kompozy- cji każdej naukowej rozprawy. 5 L. Morawski, Zasady wykładni prawa, Toruń 2006, s. 12–13. 6 W jej przygotowaniu brali udział: Z. Bańkowski, N. MacCormick, E. Zuleta-Puceiro, R. Alexy, R. Dreier, A. Aarnio, M. Troper, Ch. Grzegorczyk, M. La Torre, E. Pattaro, M. Taruffo, J. Wróblewski, A. Peczenik, G. Bergholz, R. Summers. 7 L. Morawski konstatuje przy tym, że trafnie wskazuje się, iż większość reguł wykładni pra- wa powszechnie stosowanych w krajach zachodnich to produkt kultury prawnej, której korzenie sięgają czasów prawa rzymskiego. Ten wspólny dla kultury Zachodu kanon wykładni nazywa się niekiedy ius interpretandi – pisze powołany autor – chociaż oczywiście nie chodzi tutaj o ius w sen- sie formalnie ustanowionego zbioru reguł (w związku z przytoczonym stwierdzeniem L. Morawski 17 Wprowadzenie Przedstawione założenia, dookreślające cel oraz istotę prowadzonych rozważań, służyć mają w szczególności pogłębieniu refleksji nad sposoba- mi oraz zakresem afirmacji zasady demokratycznego państwa prawnego oraz reguły nullum crimen sine lege, w praktyce stosowania prawa – w zakresie, w jakim praktyka ta wiąże się z zasadniczą wykładnią przepisów wyrażają- cych znamiona przestępstw8. powołuje się na: D.J. Bederman, Classical Canons. Rhetoric, Classicism and Treaty Argumentation, Ash- gate 2001). 8 I przepisów je dookreślających. 18 CZĘŚĆ I Rozdział I Zasadnicza wykładnia ustaw 1. Wstępne zastrzeżenia terminologiczne Podejmując rozważania stanowiące przedmiot niniejszej monogra- fii, wypada sformułować najpierw kilka uwag bardziej ogólnej natury w odniesieniu do sposobu ujęcia jej tytułu i wyrażanego przez niego tematu. Otóż, jeżeli istota zagadnienia prawnego, jak ujmuje to art. 441 k.p.k. – i jak ujmował to art. 390 d.k.p.k. – wyraża się w braku jednoznaczności obrazu czy opisu określonego typu przestępstwa, to sposób rozwiązania tak ro- zumianego zagadnienia może być prezentowany jako: 1) „wykładnia znamienia przestępstwa”, 2) „wykładnia przepisu wyrażającego znamiona przestępstwa”, 3) „wykładnia ustawy wyrażającej znamiona przestępstwa” – w celu uzy- skania jednoznacznego obrazu typu przestępstwa. Wskazane określenia wymagają starannego rozróżniania, gdyż nie są tożsame – zwłaszcza wówczas, gdy postrzegane są z perspektywy praw- nokarnej. Formuła „wykładnia znamienia przestępstwa” zakłada z natury, że przedmiotem zabiegów interpretacyjnych staje się wyraźnie określony fragment przepisu, reprezentowany przez poddawane wykładni znamię, i tym samym – że zabiegi interpretacyjne mogą zostać ograniczone do tego właśnie fragmentu. Zabieg sprowadzający się w istocie do wyabstrahowa- nia znamienia z otaczającego go kontekstu tekstowego, może być zasadny najwyżej wówczas, gdy wątpliwości interpretacyjne dotyczą istoty treścio- wej użytego przez prawodawcę terminu bądź też jego zakresu znacze- niowego, zaś zawartość semantyczna pozostałych kategorii pojęciowych, 21 Część I występujących w treści przepisu, jak również charakter zachodzących po- między nimi relacji, nie mogą stanowić żadnego wsparcia przy rozstrzy- ganiu tychże wątpliwości. Z czysto dogmatycznego punktu widzenia można zapewne podejmo- wać próbę dowodu, że przedmiotem wykładni nie powinna być jednostka redakcyjna tekstu aktu normatywnego mniejsza niż przepis1. Z tego punk- tu widzenia określenie „wykładnia przepisu wyrażającego znamiona prze- stępstwa” (w celu uzyskania jednoznacznego obrazu typu przestępstwa) należałoby uznać za bardziej zasadne. W centrum wykładni sytuuje ono przepis właśnie, a nie tylko jego fragment – przedmiotem wykładni staje się przepis postrzegany jako pewna zamknięta całość2. Poza wskazanym wymiarem dogmatycznym, podniesiony problem ma aspekt bardziej pragmatyczny. Zabiegi interpretacyjne w praktyce stosowa- nia prawa nie są podejmowane dla ustalenia tylko prawidłowego sposobu rozumienia wybranego znamienia jako takiego, w oparciu o założenie, że zostaje ono w akademicki sposób wyabstrahowane z całego ustawowe- go opisu określonego typu przestępstwa. W zakresie praktyki stosowania prawa chodzi oczywiście o uzyskanie jednoznacznego opisu całego typu 1 Kwestia przedmiotu wykładni nie jest w literaturze rozstrzygana w jednolity sposób. Jak słusznie zauważają J. Nowacki oraz Z. Tobor (J. Nowacki, Z. Tobor, Wstęp do prawoznawstwa, Kra- ków 2000, s. 218–219), jedni autorzy przyjmują, że przedmiotem wykładni są przepisy prawa, „inni natomiast stwierdzają, że wykładnia ma tylko jeden przedmiot – «normę», o której znaczenie cho- dzi [...]” (w związku z przytoczonym stwierdzeniem J. Nowacki oraz Z. Tobor powołują się na: J. Wróblewski, Zagadnienia teorii wykładni prawa ludowego, Warszawa 1959, s. 125). J. Nowacki oraz Z. Tobor konstatują dalej, że rozbieżności te nie wynikają z różnego pojmowania wykładni, lecz raczej z akceptowanego rozumienia pojęć „przepis” i „norma” – bezsporne jest jednak, konkludu- ją powoływani autorzy, że przedmiotem wykładni zawsze będzie język, w którym są formułowa- ne teksty prawne (w związku z tym ostatnim stwierdzeniem J. Nowacki oraz Z. Tobor odsyłają do: J. Woleński, Logiczne problemy wykładni prawa, Kraków 1972, s. 22). 2 Jak trafnie zauważa Z. Pulka, poszczególne zwroty językowe w procesie ich rozumienia nie mogą być traktowane jako autonomiczne i izolowane elementy tekstu prawnego. Określone wy- rażenia językowe w trakcie ich rozumienia muszą być postrzegane – pisze powoływany autor – jako elementy tworzące ciągi wyrażeń w ramach przepisu prawnego pojmowanego jako każde zdanie w sensie gramatycznym występujące w tekście prawnym (Z. Pulka (w:) A. Bator, W. Grom- ski, A. Kozak, S. Kaźmierczyk, Z. Pulka, Wprowadzenie do nauk prawnych. Leksykon tematyczny, War- szawa 2006, s. 241–242). Podobnie J. Nowacki oraz Z. Tobor znowu zasadnie podnoszą (J. Nowac- ki, Z. Tobor, ibidem, s. 223), że znaczenie danej wypowiedzi jest ściśle uzależnione od powiązań jej elementów składowych. Dlatego punktem wyjścia wszystkich rodzajów interpretacji powinna być wypowiedź traktowana jako pewna całość. Uwzględniając to, można następnie przejść do analizy jej poszczególnych elementów, powiązań między nimi, kontekstu, w którym została umieszczo- na (w związku z przytoczonym stwierdzeniem J. Nowacki oraz Z. Tobor powołują się na: A. Ross, On Law and Justice, London 1958, s. 117 i n.). Znaczenie to funkcja wypowiedzi jako pewnej cało- ści – piszą powoływani autorzy. 22 Rozdział 1. Zasadnicza wykładnia ustaw przestępstwa. Warto zaś zwrócić uwagę, że w przypadku gdy powodem wątpliwości interpretacyjnych stają się na przykład kłopoty z ustaleniem charakteru powiązań leksykalnych czy frazeologicznych pomiędzy po- szczególnymi elementami tekstu prawnego, czy też na przykład funkcji użytych przez prawodawcę znaków interpunkcyjnych, przedmiotem wy- kładni z natury stać się musi cały przepis, a nie tylko jego fragment, repre- zentowany przez określone znamię (czy też: określone znamiona). Jak już zaznaczyłem, problem jest może mniejszy wówczas, gdy podstawą wątpli- wości interpretacyjnych staje się warstwa semantyczna przepisu, jednak i w tych przypadkach treść znamienia (znamion), którego (których) wąt- pliwości wprost dotyczą, dookreślana jest często przez inne znamię (zna- miona) zawarte w tymże samym przepisie. Reasumując: opis typu prze- stępstwa i wynikający z niego zakres kryminalizacji wyznacza cały zespół znamion objętych treścią przepisu. Te zatem winny być badane z uwzględ- nieniem zachodzących pomiędzy nimi relacji i powiązań językowych, nie zaś w sposób od nich niezależny. Od strony formalnoprawnej wreszcie, za określenie szczególnie ade- kwatne uznać należy formułę: „wykładnia ustawy wyrażającej znamiona przestępstwa” (w celu uzyskania jednoznacznego obrazu typu przestęp- stwa). Przepis art. 441 k.p.k. – identycznie jak przepis art. 390 d.k.p.k. – uży- wa wszakże określenia „wykładnia ustawy” właśnie. Wskazana kategoria kreuje najszerszą perspektywę dla zabiegów interpretacyjnych związanych z poszukiwaniem jednoznacznego obrazu typu przestępstwa. Zwłaszcza wówczas, gdy jest postrzegana ze stanowisk właściwych dla derywacyj- nej koncepcji wykładni. Zwrot „wykładnia ustawy wyrażającej znamiona przestępstwa” (w celu uzyskania jednoznacznego obrazu typu przestępstwa) obejmuje i wykład- nię konkretnych znamion, składających się na charakterystykę określonych typów przestępstw, i wykładnię przepisów je wyrażających. Ekspono- wany zwrot językowy otwarty jest także – zwłaszcza na gruncie koncep- cji derywacyjnej – na inne elementy konstytuujące typ przestępstwa (np. tzw. znamiona pozaustawowe czy uwarunkowania natury systemowej), nawet jeżeli wynikają one spoza struktury przepisu wyrażającego wprost jego definicję. Przedmiotem wykładni – w ramach rozważanej opcji – sta- je się już nie określone znamię przestępstwa, ani nawet nie treść przepisu wyrażającego cały zespół znamion ustawowych określonego typu prze- stępstwa, ale – treść ustawy. 23 Część I Zachowując świadomość różnic znaczeniowych, zachodzących pomię- dzy rozważanymi kategoriami pojęciowymi – i konsekwencji merytorycz- nych, wynikających z posłużenia się każdą z nich – w tytule monografii używam sformułowania „zasadnicza wykładnia znamion przestępstw”. Traktuję je jako swego rodzaju „skrót myślowy”, którego użycia domagają się w szczególności względy redakcyjne. Podstawową bazę terminologicz- ną monografii konstruuję natomiast, operując przede wszystkim formuła- mi: „zasadnicza wykładnia ustawy” oraz „zasadnicza wykładnia przepisu wyrażającego znamiona przestępstwa”. Praktykę posługiwania się każdą z rozważanych formuł uznaję za do- puszczalną od strony formalnoprawnej, gdyż niewątpliwie „zasadnicza wykładnia znamion przestępstw”, jak również „zasadnicza wykładnia przepisów wyrażających znamiona przestępstw”, to pojęcia, które miesz- czą się w zakresie ustawowego określenia: „zasadnicza wykładnia ustawy”, użytego w art. 441 obowiązującego k.p.k., i w art. 390 d.k.p.k. Wskazane określenia uwzględniają nadto praktykę formułowania pytań prawnych, wnoszonych na podstawie powołanych przepisów, jak również praktykę redagowania uchwał, wyrażających odpowiedzi na wspomniane pytania. Zarówno jedne, jak i drugie, precyzują bowiem zwykle, jakiego znamie- nia (znamion) lub też jakiego przepisu dotyczą przedstawiane wątpliwości interpretacyjne. Do nich z natury odnoszą się także rozstrzygnięcia tychże wątpliwości. Inaczej mówiąc, treścią zagadnienia prawnego, przedstawia- nego do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu, jest niemalże zawsze spo- sób rozumienia konkretnego znamienia (niekiedy: znamion) przestępstwa lub też – konkretnego przepisu ustawy. Analizując stanowiska prezentowane w odniesieniu do rozważanej kwestii przez piśmiennictwo prawnicze oraz przez orzecznictwo sądowe, warto zwrócić na przykład uwagę, że W. Grzeszczyk3 wyraźnie stwier- dza, iż potrzeba zasadniczej wykładni ustawy pojawia się wówczas, gdy występują wątpliwości co do rozumienia określonego przepisu lub jego fragmentu (podkr.: J.W.). Sąd Najwyższy w treści postanowienia4 z dnia 19 kwietnia 2000 r., wskazuje zaś, że „[...] sąd odwoławczy, formułując za- gadnienie prawne, jest zobligowany do wskazania konkretnego przepisu, który – jego zdaniem – wymaga dokonania zasadniczej wykładni usta- wy [...]”. Powołane zastrzeżenie akcentowane jest ponownie w uchwale5 3 W. Grzeszczyk, Kodeks postępowania karnego. Komentarz, Warszawa 2005, s. 422. 4 Postanowienie SN, I KZP 6/00, LEX nr 41202. 5 Uchwała SN, I KZP 35/00, LEX nr 44025. 24 Rozdział 1. Zasadnicza wykładnia ustaw z dnia 16 listopada 2000 r., gdzie podniesiono, że „[...] zwracając się do Sądu Najwyższego sąd odwoławczy powinien wskazać, który konkretnie przepis (lub jego fragment) wywołuje wątpliwości interpretacyjne, i to ta- kie, że wymagają one «zasadniczej» wykładni ustawy” – oraz w postano- wieniu6 z dnia 7 września 2000 r., w treści którego raz jeszcze podkreślo- no, że: „Każde «pytanie prawne» powinno wskazywać na sformułowanie ustawowe, które wymaga wykładni (i to zasadniczej)”. 2. Podstawy normatywne zasadniczej wykładni ustaw Termin zasadnicza wykładnia ustaw jest dobrze utrwalony w polskiej tradycji legislacyjnej oraz w piśmiennictwie prawniczym. Wprawdzie za- kres jego wykorzystania w warstwie tekstowej obowiązujących aktów nor- matywnych jest wąski – aktualnie prawodawca używa go bowiem tylko w art. 441 k.p.k. oraz w art. 19 ust. 3 ustawy7 z dnia 26 marca 1982 r. o Try- bunale Stanu8 – historia jego normatywnego bytu jest jednak stosunkowo długa. Nie sposób przeoczyć wszakże, że już przepis art. 513 § 1 rozpo- rządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 19 marca 1928 r. – Kodeks postępowania karnego9 stanowił, że: „Jeżeli przy rozpoznawaniu sprawy wyniknie kwestja, wymagająca zasadniczej wykładni ustawy, Sąd Najwyż- szy może odroczyć wyrokowanie i przekazać powiększonemu składowi sądzącemu rozstrzygnięcie wynikłej kwestji”10 (podkr.: J.W.). W okresie ważnym z punktu widzenia zakresu badań stanowiących przedmiot niniejszej monografii podstawą normatywną zasadniczej wy- kładni ustaw były, i są: 1) przepisy prawa karnego procesowego, 2) przepisy ustawy o Sądzie Najwyższym z roku 1984 oraz ustawy o Są- dzie Najwyższym z roku 2002. 6 Postanowienie SN, I KZP 25/00, LEX nr 42831. 7 Tekst jedn.: Dz. U. z 2002 r. Nr 101, poz. 925 z późn. zm. 8 Powołany przepis art. 19 ust. 3 ustawy o Trybunale Stanu stanowi aktualnie, że: „Jeżeli przy rozpatrywaniu sprawy przez Trybunał Stanu wyłoni się zagadnienie prawne wymagające zasad- niczej wykładni ustawy, Trybunał może odroczyć rozpatrywanie sprawy i przekazać zagadnienie do rozstrzygnięcia pełnemu składowi Trybunału Stanu”. 9 Dz. U. Nr 33, poz. 313 (tekst pierwotny). 10 Przepis art. 513 § 2 powołanego kodeksu stanowił, że: „Postanowienie powiększonego skła- du sądzącego zapada na rozprawie jawnej i wiąże zwykły skład sądzący Sądu Najwyższego przy wydawaniu wyroku w danej sprawie”. 25 Część I Ad 1) Pod rządami kodeksu postępowania karnego z roku 1969, podstawy normatywne zasadniczej wykładni ustaw wynikały z art. 390, zaś na gruncie kodeksu aktualnie obowiązującego wyraża je art. 441. Przepis art. 390 § 1 d.k.p.k. stwierdzał w szczególności, że jeżeli przy rozpoznawaniu środka odwoławczego wyłoni się zagadnienie prawne wymagające zasadniczej wykładni ustawy, sąd wojewódzki lub sąd apelacyjny może odroczyć wydanie orzeczenia i przekazać zagadnienie do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu (podkr.: J.W.). W obecnym stanie prawnym, bardzo zbliżo- ne merytorycznie rozstrzygnięcie wyraża przepis art. 441 § 1 k.p.k., który stwierdza, że jeżeli przy rozpoznawaniu środka odwoławczego wyłoni się zagadnienie prawne wymagające zasadniczej wykładni ustawy, sąd odwoławczy może odroczyć rozpoznanie sprawy i przekazać zagadnienie do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu (podkr.: J.W.). Powołane przepisy były – i są – postrzegane jako jedna z kilku pod- staw normatywnych formułowania pytań prawnych11 do Sądu Najwyż- szego. Należy ją starannie odróżniać od tych, które wynikają z przepi- sów ustawy12 z dnia 23 listopada 2002 r. o Sądzie Najwyższym. Artykuł 59 tejże ustawy stanowi mianowicie, że jeżeli Sąd Najwyższy, rozpo- znając kasację lub inny środek odwoławczy, poweźmie poważne wąt- pliwości co do wykładni prawa, może odroczyć rozpoznanie sprawy i przedstawić zagadnienie prawne do rozstrzygnięcia składowi 7 sę- dziów tego Sądu (podkr.: J.W.). Artykuł 60 § 1 stwierdza zaś, że jeżeli w orzecznictwie sądów powszechnych, sądów wojskowych lub Sądu Najwyższego ujawnią się rozbieżności w wykładni prawa, Pierwszy 11 Jak zwraca uwagę J. Bratoszewski: „Instytucja pytań prawnych wprowadzona do kodeksu postępowania karnego, a także do ustawy o Sądzie Najwyższym funkcjonuje już w obiegu praw- nym od kilkudziesięciu lat. W jej istnieniu można by dopatrzyć się jakichś dalekich reminiscencji ze znanej jeszcze w średniowieczu (zwłaszcza w prawie niemieckim) instytucji zwracania się przez sądy do uniwersytetów o wydanie opinii prawnej potrzebnej do rozstrzygnięcia sprawy (opinio do- ctorum). Aktualnie uważana jest dość powszechnie za bardzo pożyteczną i przydatną nie tylko dla praktyki, ale i dla nauki. Wiele tez zawartych w uchwałach Sądu Najwyższego znalazło się w ko- mentarzach i podręcznikach, stanowiąc często inspirację czy to do ich dalszego rozwinięcia, czy to do twórczej krytyki, a w niektórych przypadkach impuls dla ustawodawcy, wskazujący na potrze- bę stosownych zmian ustawowych” (J. Bratoszewski, Działalność uchwałodawcza Sądu Najwyższego. Wybrane problemy (w:) Nowak (red.), Nowe prawo karne procesowe. Zagadnienia wybrane. Księga ku czci Profesora Wiesława Daszkiewicza, Prace Wydziału Prawa i Administracji Uniwersytetu im. A. Mic- kiewicza w Poznaniu, Poznań 1999, s. 179–180); szerzej o genezie instytucji pytań prawnych i ak- tualnym zakresie jej wykorzystania: R.A. Stefański, Instytucja pytań prawnych do Sądu Najwyższego w sprawach karnych, Kraków 2001. 12 Dz. U. Nr 240, poz. 2052 z późn. zm. – ustawa weszła w życie z dniem 1 stycznia 2003 r. 26 Rozdział 1. Zasadnicza wykładnia ustaw Prezes Sądu Najwyższego może przedstawić wniosek o ich rozstrzyg- nięcie Sądowi Najwyższemu w składzie 7 sędziów lub innym odpo- wiednim składzie13 (podkr.: J.W.). Jak zwraca uwagę S. Zabłocki14, instytucja pytań prawnych (quaestiones iuris) w sprawach karnych ma dwojaką postać: a) pytań abstrakcyjnych (quaestiones in abstracto), których celem jest rozstrzygnięcie rozbieżności w wykładni prawa, ujawniających się w orzecznictwie sądów powszechnych, sądów wojskowych lub Sądu Najwyższego (art. 60 § 1 i 2 ustawy o Sądzie Najwyższym); b) pytań konkretnych (quaestiones in concreto), zmierzających do rozstrzyg- nięcia zagadnień prawnych budzących poważne wątpliwości w konkret- nej sprawie (art. 59 ustawy o Sądzie Najwyższym i art. 441 k.p.k.). Warto jednakże zastrzec, że termin „pytanie prawne” w warstwie tek- stowej art. 441 k.p.k. nie pojawia się w ogóle. Jest on jednak pojęciem ję- zyka prawnego. Posługuje się nim w szczególności art. 193 Konstytucji RP, który stanowi, że: „Każdy sąd może przedstawić Trybunałowi Konstytu- cyjnemu pytanie prawne co do zgodności aktu normatywnego z Konsty- tucją, ratyfikowanymi umowami międzynarodowymi lub ustawą, jeżeli od odpowiedzi na pytanie prawne zależy rozstrzygnięcie sprawy toczą- cej się przed sądem” (podkr.: J.W.). Rozważany termin używany jest także wielokrotnie w warstwie tekstowej ustawy15 z dnia 1 sierpnia 1997 r. o Try- bunale Konstytucyjnym. Posługują się nim także przepisy innych aktów normatywnych16. Fakt, iż prawodawca nie posłużył się w art. 441 k.p.k. określeniem „py- tanie prawne”, w piśmiennictwie prawniczym nie jest akcentowany. Moż- na odnieść wrażenie, że nie jest nawet zauważany. Okoliczność ta nie po- zostaje zapewne bez wpływu na praktykę redakcyjnego opracowywania zagadnień prawnych, przekazywanych do rozstrzygnięcia Sądowi Naj- 13 Przepis art. 60 § 2 powołanej ustawy stanowi, że: „Z wnioskiem, o którym mowa w § 1, mogą wystąpić również Rzecznik Praw Obywatelskich i Prokurator Generalny oraz, w zakresie swojej właściwości, Przewodniczący Komisji Nadzoru Finansowego i Rzecznik Ubezpieczonych”. 14 S. Zabłocki (w:) Z. Gostyński (red.), R.A. Stefański, S. Zabłocki (red. II. wydania), J. Brato- szewski, L. Gardocki, Z. Gostyński, S.M. Przyjemski, R.A. Stefański, S. Zabłocki, Kodeks postępowania karnego. Komentarz, t. III, Warszawa 2004, s. 208. 15 Dz. U. Nr 102, poz. 643 z późn. zm. 16 Zob. na przykład: § 10 ust. 2 pkt 5) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 7 sierpnia 1998 r. w sprawie trybu wykonywania nadzoru nad sądami wojskowymi (Dz. U. Nr 111, poz. 691); § 17 ust. 2 pkt 7 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 25 października 2002 r. w sprawie trybu sprawowania nadzoru nad działalnością administracyjną sądów (Dz. U. Nr 187, poz. 1564 z późn. zm.). 27 Część I wyższemu – powszechnie przyjmują one bowiem postać zdań pytających. Wbrew pozorom, fakt, iż rozważany tutaj artykuł używa pojęcia „zagad- nienie prawne” – a nie: „pytanie prawne” – ma istotne znaczenie mery- toryczne, moim zdaniem niedoceniane ani w teorii, ani w praktyce stoso- wania prawa. Warto bowiem zwrócić uwagę, że treść przedstawianych do rozpoznania pytań prawnych w wielu przypadkach zaledwie dotyka kry- jących się za nimi zagadnień prawnych – istota zagadnień prawnych wy- kładana jest szerzej dopiero w treści uzasadnień pytań prawnych. O tym, czy przy rozpoznawaniu środka odwoławczego wyłoniło się zagadnienie prawne wymagające zasadniczej wykładni ustawy, zwykle przesądza nie samo pytanie i jego redakcyjny kształt, a sposób jego uzasadniania. Tak samo zredagowane pytanie prawne może reprezentować zasadniczo róż- ne zagadnienia prawne go dotyczące; inaczej mówiąc – może zostać sfor- mułowane z uwagi na wątpliwości i okoliczności bardzo różnej natury. Tym samym, pytanie prawne nie może być utożsamiane z zagadnieniem prawnym. Kategoria „zagadnienie prawne” jest zapewne zdecydowanie bardziej pojemna niż kategoria „pytanie prawne”. Pytanie prawne winno być w istocie postrzegane jako konsekwencja ujawnienia się zagadnienia prawnego, implikacja konkretnego problemu, wyrażona w bardzo synte- tycznej formule, której użycie uzasadniać mogą jednak także zagadnienia istotnie różniące się pomiędzy sobą. Do akcentowania wagi eksponowanego dualizmu natury badanych pojęć skłania analiza warstwy tekstowej art. 441 k.p.k. i wynikające z niej konsekwencje formalnoprawne, które ważne są nie tylko z teoretyczno- prawnego punktu widzenia, ale mają także bardzo ważny aspekt praktycz- ny. Warto bowiem zwrócić uwagę, że zatarcie, na poziomie teoretycznym, różnicy pomiędzy pytaniem prawnym, z jednej strony, i zagadnieniem prawnym przez nie reprezentowanym, ze strony drugiej, może prowadzić dalej – już w zakresie praktyki stosowania prawa – na przykład do odmo- wy udzielenia odpowiedzi na przedstawione pytanie z tego tylko powodu, że do identycznego pytania Sąd Najwyższy odniósł się już wcześniejszym orzeczeniem, podczas gdy za redakcyjnie tożsamymi pytaniami prawny- mi – warto to podkreślić raz jeszcze – kryć się mogą bardzo różne mery- torycznie zagadnienia prawne. Niniejsza monografia uwzględnia konwencję terminologiczną po- wszechnie przyjmowaną przez literaturę prawniczą – konwencję za- miennego używania pojęć: „zagadnienie prawne” i „pytanie prawne”. W zakresie dalszej części prowadzonych rozważań zostaje ona jednakże 28 Rozdział 1. Zasadnicza wykładnia ustaw przejęta z bardzo wyraźnym zastrzeżeniem, że dużym uproszczeniem jest traktowanie eksponowanych kategorii pojęciowych jako kategorii tożsa- mych – w istocie takimi bowiem one nie są. Akcentując przedstawione zastrzeżenie, dla uniknięcia możliwych nie- porozumień i komplikacji, warto też podkreślić, że nie należy zakładać tożsamości natury, ani też tożsamości przesłanek, pytań prawnych for- mułowanych na podstawie różnych aktów normatywnych – aktów, któ- rych treść, wprost bądź też tylko pośrednio, uzasadniać może praktykę wiązania z nimi badanego pojęcia. Konstatując powyższe, przychodzi wyrazić wątpliwość co do tego, czy charakter pytań prawnych, jak również rodzaj oraz zakres przesłanek ich formułowania, są w literaturze dostatecznie jednoznacznie rozróżniane z uwagi na treść przepisów określających podstawy do ich wnoszenia. W kontekście przedstawionej wątpliwości warto zwrócić uwagę, że w literaturze prawa karnego, w zakresie, w jakim traktuje ona o instytu- cji pytań prawnych, czynione są często nawiązania do kodeksu postępo- wania cywilnego, na gruncie którego rozważana instytucja także znajdu- je umocowanie prawne. Wynika ono z przepisu art. 390 § 1 k.p.c., który stwierdza, że jeżeli przy rozpoznawaniu apelacji powstanie zagadnienie prawne budzące poważne wątpliwości, sąd może przedstawić to zagad- nienie do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu, odraczając rozpoznanie sprawy. Na podkreślenie zasługuje fakt, że na gruncie kodeksu postępo- wania cywilnego przesłanki dopuszczalności pytań prawnych ukształto- wane zostały odmiennie niż na gruncie kodeksu postępowania karnego. O ile bowiem w świetle art. 390 § 1 k.p.c. podstawą do ich formułowania staje się powstanie – przy rozpoznawaniu apelacji – zagadnienia praw- nego budzącego poważne wątpliwości, to według art. 441 § 1 k.p.k. ma to być – wyłaniające się przy rozpoznawaniu środka odwoławczego – za- gadnienie prawne wymagające wykładni ustawy, i to wykładni niejako kwalifikowanej – bo zasadniczej. W moim przekonaniu powołany przepis kodeksu postępowania cywil- nego sformułowany został w sposób zdecydowanie bardziej klarowny ani- żeli jego odpowiednik, funkcjonujący na gruncie kodeksu postępowania karnego. Ten ostatni implikuje bowiem pytanie o to, w jakich przypadkach wolno przyjąć, że wyłoniło się zagadnienie prawne wymagające zasadni- czej wykładni. Odpowiedź na nie jest zapewne trudniejsza niż ustalenie, że powstało zagadnienie prawne budzące „poważne” wątpliwości – czego domaga się kodeks postępowania cywilnego. Stąd też zdecydowanie nie 29 Część I podzielam poglądu D. Zienkiewicz17, która pisze, że „wykładnię art. 390 § 1 k.p.c. można utożsamiać z wykładnią art. 441 § 1 k.p.k.”, stwierdzając przy tym, że „różnice jakie występują w treści obydwu przepisów mają raczej charakter kosmetyczny”. Przepis kodeksu postępowania karnego w spo- sób aż nazbyt wyraźny domaga się związku pomiędzy przedstawianym do rozpoznania zagadnieniem prawnym a potrzebą dokonania zasadniczej wykładni ustawy. Kodeks postępowania cywilnego dopuszcza możliwość przedstawiania także takich zagadnień, które wprawdzie budzą poważne wątpliwości, jednakże nie wymagają dokonania wykładni dla ich rozstrzy- gnięcia. Warto podkreślić, że i w płaszczyźnie prawa cywilnego, i na ob- szarze prawa karnego, istnieje wiele zagadnień, które są niewątpliwie za- gadnieniami prawnymi, i które budzą jednocześnie poważne wątpliwości. Wykładnia ustawy – przynajmniej wtedy, gdy jest ona pojmowana w du- chu koncepcji klaryfikacyjnej – nie zawsze jednak może być kluczem do ich rozwiązania, chociażby z tego powodu, że czasami dotyczą one materii, która w wielu aspektach wprost nie podlega regulacji ustawowej, chociaż zachowuje bezpośredni kontekst normatywny (przykładem mogą być tu- taj kwestie dotykające metody badania powiązań kauzalnych, koncepcji czynu, sposobu rozumienia i zasad stosowania reguł derogacyjnych, reguł walidacyjnych i wiele innych). Trudno przeoczyć fakt, że w odniesieniu do wyżej wskazanych przypadków prawo cywilne pozostawia w sposób jednoznaczny otwartą drogę do ich rozstrzygania w trybie art. 390 k.p.c., podczas gdy możliwość ich badania i rozwiązywania w podobnym trybie przewidzianym w art. 441 k.p.k. jawi się jako wątpliwa. Ad 2) Jak już wcześniej zaznaczyłem, podstaw normatywnych zasadniczej wy- kładni ustaw należy doszukiwać się także w przepisach ustawy o Sądzie Najwyższym z roku 1984 oraz ustawy o Sądzie Najwyższym z roku 2002. Do 2003 r. rozważaną materię regulowała ustawa18 z dnia 20 września 1984 r. o Sądzie Najwyższym, która w art. 13 stanowiła między innymi, że Sąd Najwyższy wykonuje swoje funkcje przez podejmowanie uchwał ma- jących na celu wyjaśnienie przepisów prawnych budzących wątpliwości w praktyce lub których stosowanie wywołało rozbieżności w orzecznic- 17 D. Zienkiewicz, Wątpliwości redakcyjne związane z przedstawianiem zagadnień prawnych do roz- strzygnięcia w orzecznictwie Sądu Najwyższego, Palestra 2002, nr 5–6, s. 50. 18 Tekst jedn.: Dz. U. z 2002 r. Nr 101, poz. 924 z późn. zm. – ustawa obowiązywała od 2 paź- dziernika 1984 r. 30 Rozdział 1. Zasadnicza wykładnia ustaw twie (art. 13 pkt 3 ustawy)19, oraz przez podejmowanie uchwał zawierają- cych rozstrzygnięcia zagadnień prawnych budzących poważne wątpliwo- ści w konkretnej sprawie (art. 13 pkt 4 ustawy)20 (podkr.: J.W.). W aktualnym stanie prawnym rozstrzygnięcia ważne z analizowanego punktu widzenia wyraża przede wszystkim art. 1 pkt 1 b) ustawy z dnia 23 listopada 2002 r. o Sądzie Najwyższym, który stanowi w szczególno- ści, że Sąd Najwyższy jest organem władzy sądowniczej, powołanym do sprawowania wymiaru sprawiedliwości przez podejmowanie uchwał rozstrzygających zagadnienia prawne (podkr.: J.W.). 3. Przesłanki dopuszczalności zasadniczej wykładni ustaw Literatura prawnicza częściej używa określenia: „przesłanki pytań praw- nych” niż kategorii: „przesłanki zasadniczej wykładni ustaw”. Na gruncie roz- ważań podejmowanych w ramach niniejszej monografii, to drugie poję- cie wydaje się bardziej właściwe i adekwatne, gdyż wyraźniej akcentuje związek rozważanej materii z instytucją uregulowaną w art. 441 k.p.k. Ta zaś, jak już wcześniej zaznaczyłem, powinna być starannie odróżniania, od tych konstrukcji, które wprawdzie wiązane są także z kategorią: „pytania prawne”, ale które znajdują umocowanie w zasadniczo różnych ustawach – i to, w przepisach, których ujęcie redakcyjne wyraźnie odbiega od treści art. 441 k.p.k. Jeżeli jednak wyraźnie zastrzec, że ramy prowadzonych roz- ważań dotyczą wyłącznie pytań prawnych formułowanych na podstawie 19 Przepisy art. 16 powołanej ustawy stanowiły przy tym, że: „Art. 16.1. Uchwały przewidzia- ne w art. 13 pkt 3 Sąd Najwyższy podejmuje w składzie siedmiu sędziów, w składzie całej izby, w składzie połączonych izb lub w pełnym składzie Sądu Najwyższego. 2. Uchwały, o których mowa w ust. 1, Sąd Najwyższy podejmuje na wniosek Pierwszego Prezesa lub prezesa Sądu Najwyższego, Ministra Sprawiedliwości – Prokuratora Generalnego, Rzecznika Praw Obywatelskich, a ponadto: w sprawach z zakresu prawa pracy i ubezpieczeń społecznych – Ministra Pracy i Polityki Socjalnej [od dnia 1 kwietnia 1999 r. – ministra właściwego do spraw pracy, stosownie do ustawy z dnia 4 września 1997 r. o działach administracji rządowej (tekst jedn.: Dz. U. z 1999 r. Nr 82, poz. 928 z późn. zm.); dopowiedzenie: J.W.] w sprawach z zakresu prawa administracyjnego – Prezesa Naczelnego Sądu Administracyjnego, w sprawach z zakresu prawa własności przemysłowej – Prezesa Urzędu Patentowego Rzeczypospolitej Polskiej. [...]”. 20 Przepisy art. 17 powołanej ustawy stanowiły przy tym, że: „Art. 17.1. Do przedstawienia Sądowi Najwyższemu na podstawie art. 13 pkt 4 zagadnień prawnych uprawnione są określone w przepisach szczególnych sądy oraz składy orzekające Sądu Najwyższego. 2. Jeśli zagadnienie prawne przedstawił do rozstrzygnięcia skład trzech sędziów Sądu Najwyższego, uchwałę przewi- dzianą w art. 13 pkt 4 podejmuje skład siedmiu sędziów, a gdy zagadnienie prawne przedstawił skład siedmiu sędziów – skład całej izby. [...]”. 31 Część I art. 441 k.p.k., to wolno przyjąć, że określenie: „przesłanki pytań praw- nych”, z jednej strony, i pojęcie: „przesłanki zasadniczej wykładni ustaw”, ze strony drugiej, merytorycznie dotyczą w istocie tego samego katalogu warunków, i tym samym – mogą być używane zamiennie. W związku z treścią art. 390 k.p.k. z roku 1969, przesłankom zasadniczej wykładni ustaw poświęcono sporo miejsca pod rządami tegoż kodeksu, i to zarówno w orzecznictwie sądowym, jak i w doktrynie. W odniesieniu do powołanego przepisu sformułowano wiele wypowiedzi, precyzujących w szczególności warunki dopuszczalności pytań prawnych. Za szczegól- nie reprezentatywne uznać można stanowisko S.Włodyki21, który skon- struował następujący ich katalog: 1) pytanie może być wystosowane wyłącznie przez niższy sąd II instancji, 2) może dotyczyć wyłącznie zagadnienia prawnego (kwestii prawnej)22, 3) pozostającego w związku przyczynowym z rozstrzygnięciem sprawy, 4) nie może dotyczyć sposobu rozstrzygnięcia sprawy (ani bezpośrednio, ani pośrednio), 5) nie może dotyczyć zagadnienia, co do którego sąd II instancji jest for- malnie związany istniejącą już sądową dyrektywą interpretacyjną, z wyjątkiem sytuacji, gdy istnieje odmiennej treści zasada wpisana do księgi, 6) nie może dotyczyć tzw. reguł wykładni (pośrednich dyrektyw interpre- tacyjnych) doktrynalnych, tj. niewyrażonych w przepisie prawnym, 21 S. Włodyka, Przesłanki dopuszczalności pytań prawnych do Sądu Najwyższego, NP 1971, nr 2. 22 Przedstawiając wskazany warunek S. Włodyka zastrzegał, że pytanie prawne nie może do- tyczyć kwestii faktycznej ani też kwestii o charakterze mieszanym ze względu na funkcję Sądu Najwyższego, powołanego wyłącznie do czuwania nad prawidłowym i jednolitym stosowaniem prawa. Podnosił przy tym, że oczywistym jest, iż w praktyce niełatwo jest odróżnić fakt od pra- wa (podkr.: J.W.) – niemniej przeważająca część doktryny stoi na stanowisku, że jest to możliwe (S. Włodyka, Przesłanki dopuszczalności..., s. 173). W nowszej literaturze prawniczej wskazany wątek rozważań podejmuje w szczególności R.A. Stefański. Autor pisze, że Sądowi Najwyższemu mogą być przedstawione do rozstrzygnię- cia tylko zagadnienia prawne (quaestiones iuris). Mogą one dotyczyć zarówno prawa materialnego, jak i procesowego. Nie jest natomiast możliwe rozstrzyganie w tym trybie budzących wątpliwości zagadnień faktycznych (quaestiones factae), jak też zagadnień o charakterze mieszanym (quaestiones mixtae). Niemniej może być niekiedy trudne do ustalenia, czy chodzi o zagadnienie prawne, czy faktyczne – zastrzega autor (podkr.: J.W.). Wiąże się to z problemem oddzielania faktu od prawa – wywodzi dalej R.A. Stefański – a wynikającym m.in. stąd, że pojęcia faktyczne i pojęcia praw- ne mogą być określane za pomocą tych samych wyrażeń; niektóre bowiem twierdzenia o faktach mają „zabarwienie prawnicze” oraz istnieją tzw. fakty relewantne, mające znaczenie pod wzglę- dem prawnym (podkr.: J.W.); (R.A. Stefański, Instytucja pytań prawnych..., s. 266 – w zakresie refero- wanego wywodu R.A. Stefański powołuje się na: W. Siedlecki, Podstawy rewizji cywilnej, Warszawa 1959, s. 43–60). 32 Rozdział 1. Zasadnicza wykładnia ustaw 7) musi być uzasadnione przez wskazanie przyczyn, z powodu których sąd II instancji uznał, iż zagadnienie budzi poważne wątpliwości lub wymaga zasadniczej wykładni ustawy. Formułując wyżej przedstawiony katalog, S. Włodyka podkreślał, że przesłanka pierwsza ma charakter podmiotowy, wszystkie pozostałe – przedmiotowy. Przyjmował, że przesłanki wskazane jako punkt 1), 2), 3) i 7) mają charakter „dodatni”, zaś przesłanki 4), 5) i 6) – „ujemny”. Powołane stanowisko S. Włodyki, pomimo że sformułowane zostało przed wieloma laty, zachowuje dużą żywotność we współczesnej literatu- rze prawniczej – naturalnie z uwzględnieniem korekt wynikających z ewo- lucji obowiązujących w rozważanym zakresie regulacji prawnych23. Warunki w dużym zakresie analogiczne wobec wskazanych przez S. Włodykę, formułowane były pod rządami poprzednio obowiązującego kodeksu postępowania karnego także przez innych autorów. H. Kempi- sty24 akcentował na przykład, że przedstawione Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie powinno dotyczyć zawsze kwestii prawnej, pozostającej w związku przyczynowym z rozpoznawaną sprawą – kwe- stii stanowiącej istotną przesłankę rozstrzygnięcia przez sąd odwoławczy tejże sprawy. Zastrzegał, że w żadnym wypadku nie może ono dotyczyć kwestii faktycznej – prawidłowości oceny dowodów, prawidłowości usta- leń faktycznych itp.25 23 W związku z przedstawioną uwagą symptomatyczna może być na przykład wypowiedź J. Brato- szewskiego, który stwierdza, że: „Gdy chodzi o przesłanki dopuszczalności pytań prawnych do Sądu Najwyższego, to w tym zakresie odwołać się należy do wnikliwego i w większości nadal aktualnego opracowania Stanisława Włodyki, zamieszczonego pod takim właśnie tytułem w «Nowym Prawie» z 1971 r. [...]” (podkr.: J. Bratoszewski); (J. Bratoszewski, Działalność uchwałodawcza..., s. 186). 24 H. Kempisty (w:) M. Mazur (red.), J. Bafia, J. Bednarzak, M. Flemming, S. Kalinowski, H. Kem- pisty, M. Siewierski, Kodeks postępowania karnego. Komentarz, Warszawa 1976, s. 588. 25 H. Kempisty wywodził także, że: „Zagadnieniem prawnym (pytaniem prawnym) wymaga- jącym zasadniczej wykładni ustawy powinno być tylko takie, które – przykładowo rzecz ujmując – dotyczy przepisu rozbieżnie interpretowanego w praktyce sądowej albo które dotyczy przepisu o oczywiście wadliwej redakcji lub niejasno sformułowanego, umożliwiającego przeciwstawne so- bie interpretacje, a autorytatywne wyjaśnienie tego przepisu może mieć znaczenie prejudycjalne dla ukształtowania się przyszłego orzecznictwa itp. Przekazywanie kwestii prawnej do rozstrzy- gnięcia Sądowi Najwyższemu powinno następować tylko w tych wypadkach, w których chodzi o rozstrzygnięcie istotnej kwestii prawnej. Jeżeli zagadnienie nie ma ogólnego charakteru «zasad- niczej wykładni ustawy», sąd rewizyjny powinien je rozstrzygnąć samodzielnie (por. OSN 15/50; OSN 2/50). Przekazanie kwestii prawnej do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu może nastąpić również wówczas, gdy zachodzi obawa, że samodzielne rozstrzygnięcie tej kwestii przez sąd rewizyj- ny ze względu na szczególne trudności nasuwające się przy wykładni wchodzących w grę przepisów prawa mogłoby stanowić zaczątek błędnej praktyki na terenie województwa. Por. SN IV KO 55/55” (H. Kempisty (w:) Kodeks postępowania..., s. 587). 33 Część I Po wejściu w życie przepisów kodeksu postępowania karnego z roku 1997, dotychczasowy dorobek literatury prawniczej – w zakresie, w jakim dotyczyła ona zasadniczej wykładni ustaw – w dużym stopniu zachował swo- ją aktualność. Rozważane zagadnienie doczekało się także nowych wypo- wiedzi komentatorów oraz judykatury. Współczesna literatura prawnicza, odnosząc się do art. 441 k.p.k., nawiązuje do stanowisk wyrażanych pod rządami poprzednio obowiązującego kodeksu karnego, jak również – do tez wyrażanych w orzecznictwie Sądu Najwyższego26. Do judykatury odwołuje się w szczególności T. Grzegorczyk27, podno- sząc, że zasadnie wskazuje się tam, iż skuteczne wystąpienie z pytaniem prawnym w trybie art. 441 k.p.k. wymag
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Zasadnicza wykładnia znamion przestępstw. Pozycja metody językowej oraz rezultatów jej użycia
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: