Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00459 006978 13418259 na godz. na dobę w sumie
Zasady Ustroju III Rzeczypospolitej Polskiej - ebook/pdf
Zasady Ustroju III Rzeczypospolitej Polskiej - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 340
Wydawca: Wolters Kluwer Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-264-2251-5 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki >> administracyjne
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Stan prawny na 1.09.2009 r.

Książka Zasady ustroju III Rzeczypospolitej Polskiej dotyczy nie tylko politycznej organizacji państwa i systemu organów władzy publicznej oraz ich klasycznych atrybutów. Autorzy prezentują problematykę prawnokonstytucyjną przez pryzmat najważniejszych rozstrzygnięć normatywnych, czyli zasad wynikających z obowiązującej Konstytucji RP z dnia 2 kwietnia 1997 r., ujętych w trzech grupach, dotyczących statusu jednostki, ustroju państwa i systemu prawa.
Omówione w nich zostały fundamentalne zasady konstytucyjne, takie jak: prawa człowieka, zasady republikańskiej formy państwa, państwa prawa, suwerenności narodu, podziału i równowagi władz, niezawisłości sędziowskiej i niezależności sądów czy hierarchicznego systemu źródeł prawa.
Publikacja nie stanowi tradycyjnie pojmowanego podręcznika ani komentarza do Konstytucji, jest natomiast prezentacją podstawowych zagadnień polskiego systemu konstytucyjnego, analizowanych niejednokrotnie dość szczegółowo, w ich szerszym kontekście ustrojowym.

Adresaci:

Opracowanie niniejsze może być użyteczną pomocą zarówno dla studiujących prawo, administrację, politologię i inne kierunki, jak i dla osób interesujących się życiem publicznym Polski bądź czynnie uczestniczących w nim.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

2 Zasady ustroju III Rzeczypospolitej Polskiej redakcja Dariusz Dudek Warszawa 2009 Warszawa 2008 3 Stan prawny na 1 września 2009 r. Wydawca: Izabella Małecka Redaktor prowadzący: Joanna Maź Opracowanie redakcyjne: JustLuk Korekta: Katarzyna Parcia Skład, łamanie: JustLuk, Justyna Szumieł, Łukasz Drzewiecki Autorzy: Dariusz Dudek Przemysław Czarnek Marek Dobrowolski Kamila Doktór-Bindas Aneta Gajewska Ilona Grądzka Zbigniew Husak Bogumił Szmulik © Copyright by Wolters Kluwer Polska Sp. z o.o., 2009 ISBN: 978-83-7601-908-6 Wydane przez: Wolters Kluwer Polska Sp. z o.o. Redakcja Książek 01-231 Warszawa, ul. Płocka 5a tel. (022) 535 80 00, (022) 535 82 00 31-156 Kraków, ul. Zacisze 7 tel. (012) 630 46 00 e-mail: ksiazki@wolterskluwer.pl www.wolterskluwer.pl Księgarnia internetowa www.profinfo.pl 4 SpiS treści Wykaz skrótów ........................................................................................................................... 11 Od Autorów ................................................................................................................................. 13 Część I Wprowadzenie ............................................................................................................................ 15 Rozdział pierwszy Pojęcie i klasyfikacja zasad ustrojowych .............................................................................. 17 Literatura ...................................................................................................................................... 24 Rozdział drugi Ogólna charakterystyka ustroju państwa ............................................................................. 26 1. Specyfika rozdziału I Konstytucji RP .............................................................................. 26 2. Ustrój polityczny i społeczno-gospodarczy ................................................................... 32 3. Ponadpozytywne normy społeczne ................................................................................ 36 Literatura ...................................................................................................................................... 40 Część II Status jednostki .......................................................................................................................... 41 Rozdział pierwszy Zasada przyrodzonej godności człowieka ............................................................................ 43 1. Pojęcie i rozwój idei godności .......................................................................................... 43 2. Godność człowieka w prawie międzynarodowym ...................................................... 47 3. Godność człowieka według Konstytucji RP .................................................................. 51 4. Godność w orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego .............................................. 56 Literatura ...................................................................................................................................... 64 Rozdział drugi Zasada prawa człowieka do życia .......................................................................................... 66 1. Uwagi wstępne ................................................................................................................... 66 2. Konstytucyjna ochrona życia ........................................................................................... 72 3. Ochrona życia w systemie prawnym .............................................................................. 76 4. Ustawowa reglamentacja ochrony życia nasciturusa .................................................... 78 5 5. Linia orzecznicza Trybunału Konstytucyjnego 1997–2009 .......................................... 82 Literatura ...................................................................................................................................... 89 Rozdział trzeci Zasada równości wobec prawa ................................................................................................ 90 1. Uwagi wstępne ................................................................................................................... 90 2. Pozytywna i negatywna strona równości ...................................................................... 92 3. Równość jako prawo podmiotowe .................................................................................. 95 4. Równość a sprawiedliwość społeczna w orzecznictwie TK ........................................ 96 Literatura ...................................................................................................................................... 98 Rozdział czwarty Zasada ochrony wolności i praw człowieka ......................................................................... 99 1. Uwagi wstępne ................................................................................................................. 100 2. Pojęcie i klasyfikacje wolności i praw ............................................................................ 103 3. Konstytucyjne klauzule ograniczające .......................................................................... 106 4. Konstytucyjne środki ochrony wolności i praw .......................................................... 108 4.1. Prawo do sądu ........................................................................................................ 108 4.2. Prawo do wynagrodzenia szkody ...................................................................... 112 4.3. Skarga konstytucyjna ............................................................................................ 114 4.4. Rzecznik Praw Obywatelskich ............................................................................ 117 Literatura .................................................................................................................................... 121 Część III Ustrój państwa .......................................................................................................................... 123 Rozdział pierwszy Zasada republikańskiej formy państwa .............................................................................. 125 1. Uwagi wstępne ................................................................................................................. 125 2. Rzeczpospolita jako dobro wspólne .............................................................................. 131 3. Ustrój demokratyczny Rzeczypospolitej ..................................................................... 139 4. Idea prawa i odpowiedzialności w republice .............................................................. 142 5. Obywatelstwo polskie i status cudzoziemców ........................................................... 146 6. Symbole Rzeczypospolitej i język polski ...................................................................... 150 Literatura .................................................................................................................................... 153 Rozdział drugi Zasada państwa prawa ............................................................................................................ 156 1. Uwagi wstępne ................................................................................................................. 156 2. Rechtsstaat – prekursorzy, ewolucja ............................................................................... 157 3. Materialne i formalne rozumienie państwa prawa .................................................... 159 4. Kompleksowe ujęcie państwa prawa ............................................................................ 162 5. Recepcja Rechtsstaat do polskiego prawa konstytucyjnego ....................................... 164 6. Pryncypia państwa prawa .............................................................................................. 166 6.1. Obowiązywanie prawa ......................................................................................... 167 6 6.2. Legalizm .................................................................................................................. 167 6.3. Postulaty formalne ................................................................................................. 168 6.3.1. Podział władzy .......................................................................................... 169 6.3.2. Konstytucjonalizm i jego gwarancje ..................................................... 170 6.3.3. Pewność prawa ......................................................................................... 172 6.3.4. Zakaz retroakcji i ochrona praw nabytych ........................................... 173 6.3.5. Proporcjonalność prawa .......................................................................... 175 6.3.6. Vacatio legis ................................................................................................. 176 6.3.7. Demokracja ................................................................................................ 176 6.4. Postulaty materialne .............................................................................................. 177 6.4.1. Odzwierciedlanie w treści prawa akceptowanego społecznie systemu wartości opartego na prawie naturalnym ........ 178 6.4.2. Respektowanie i ochrona podstawowych wolności i praw człowieka ....................................................................................... 181 6.4.3. Urzeczywistnianie zasad sprawiedliwości społecznej ....................... 184 Literatura .................................................................................................................................... 188 Rozdział trzeci Zasada suwerenności narodu ................................................................................................ 190 1. Uwagi wstępne ................................................................................................................. 190 2. Modele realizacji suwerenności ..................................................................................... 192 2.1. Demokracja przedstawicielska ............................................................................ 193 2.2. Formy demokracji bezpośredniej ....................................................................... 197 3. Pluralizm polityczny ........................................................................................................ 204 3.1. Członkostwo w partiach politycznych ............................................................... 206 3.2. Zasady tworzenia i działania partii politycznych ............................................ 207 3.3. Finansowanie partii politycznych ....................................................................... 209 3.4. Partie polityczne na poziomie europejskim ...................................................... 211 Literatura .................................................................................................................................... 213 Rozdział czwarty Zasada podziału władzy i równowagi władz ..................................................................... 215 1. Istota i rys historyczny zasady ....................................................................................... 215 2. Zasada podziału władzy w polskich konstytucjach ................................................... 218 3. Dualizm władzy wykonawczej ...................................................................................... 222 4. Incompatibilitas ................................................................................................................... 223 5. Polski system rządów ....................................................................................................... 224 Literatura .................................................................................................................................... 225 Rozdział piąty Zasada dwuizbowości parlamentu ....................................................................................... 227 1. Uwagi wstępne ................................................................................................................. 227 2. Restytucja Senatu w 1989 r. ............................................................................................ 230 3. Dwuizbowość na gruncie Konstytucji z 1997 r. ........................................................... 231 4. Zgromadzenie Narodowe ............................................................................................... 234 Literatura .................................................................................................................................... 235 7 Rozdział szósty Zasada niezawisłości sędziowskiej i niezależności sądów ............................................. 237 1. Uwagi wstępne ................................................................................................................. 237 2. Niezawisłość sędziowska ................................................................................................ 238 3. Niezależność sądów ......................................................................................................... 241 4. Wymiar sprawiedliwości ................................................................................................. 242 Struktura organizacyjna władzy sądowniczej............................................................. 247 5. 5.1. Sąd Najwyższy ....................................................................................................... 247 5.2. Sądy powszechne .................................................................................................. 247 5.3. Sądy administracyjne ............................................................................................ 248 5.4. Sądy wojskowe....................................................................................................... 248 5.5. Trybunał Konstytucyjny ....................................................................................... 249 5.6. Trybunał Stanu ....................................................................................................... 251 6. Krajowa Rada Sądownictwa ........................................................................................... 253 Literatura .................................................................................................................................... 253 Rozdział siódmy Zasada decentralizacji władzy publicznej .......................................................................... 255 1. Uwagi wstępne ................................................................................................................. 255 2. Decentralizacja i jej granice ............................................................................................ 256 Samorząd terytorialny ..................................................................................................... 258 3. 4. Samorząd zawodowy ...................................................................................................... 261 Literatura .................................................................................................................................... 262 Rozdział ósmy Zasada autonomii, niezależności i współpracy między państwem, kościołami i związkami wyznaniowymi ............................................................................. 264 1. Uwagi wstępne ................................................................................................................. 264 2. Współczesne systemy relacji państwo – Kościół ......................................................... 265 2.1. Państwa wyznaniowe ........................................................................................... 266 2.2. Państwa świeckie ................................................................................................... 266 2.3. Państwa ateistyczne .............................................................................................. 268 3. Państwo polskie a kościoły i związki wyznaniowe przed 1997 r. ............................. 269 4. Relacje państwa, kościołów i innych związków wyznaniowych na gruncie Konstytucji RP z 1997 r. ................................................................................................... 271 4.1. Równouprawnienie kościołów i związków wyznaniowych .......................... 273 4.2. Bezstronność władz państwowych wobec przekonań religijnych, światopoglądowych i filozoficznych ............................................. 274 4.3. Zasada poszanowania autonomii i niezależności ............................................ 275 4.4. Zasada współdziałania ......................................................................................... 276 4.5. Formy regulacji stosunków między państwem a kościołami i innymi związkami wyznaniowymi .................................................................. 277 Literatura .................................................................................................................................... 279 8 Rozdział dziewiąty Zasada społecznej gospodarki rynkowej ............................................................................ 281 1. Uwagi wstępne ................................................................................................................. 281 2. Idee społeczno-gospodarcze przed II wojną światową ............................................. 283 3. Niemiecka myśl społeczno-gospodarcza po II wojnie światowej ............................ 284 Społeczna gospodarka rynkowa w ujęciu ordoliberalnym ....................................... 289 4. 4.1. Ordoliberalne pryncypia społecznej gospodarki rynkowej ........................... 292 4.2. Interwencjonizm a ordoliberalna (społeczna) gospodarka rynkowa .................................................................................................................. 295 5. Recepcja koncepcji społecznej gospodarki rynkowej do polskiego prawa konstytucyjnego ............................................................................................................... 297 5.1. Wolność działalności gospodarczej ..................................................................... 298 5.2. Własność prywatna ............................................................................................... 300 5.3. Solidarność, dialog i współpraca partnerów społecznych .............................. 301 Literatura .................................................................................................................................... 303 Część IV System prawny ......................................................................................................................... 305 Rozdział pierwszy Zasada hierarchicznego systemu źródeł prawa ................................................................. 307 1. Uwagi wstępne ................................................................................................................. 307 2. Istota zasady hierarchiczności ........................................................................................ 309 3. Akty prawa powszechnie obowiązującego .................................................................. 311 3.1. Konstytucja ............................................................................................................. 311 3.2. Ustawa ..................................................................................................................... 312 3.3. Umowy międzynarodowe ................................................................................... 313 3.4. Prawo stanowione przez organizację międzynarodową ................................ 314 3.5. Rozporządzenia ..................................................................................................... 315 3.6. Akty prawa miejscowego ..................................................................................... 316 3.7. Rozporządzenia prezydenta z mocą ustawy .................................................... 318 4. Akty prawa wewnętrznie obowiązującego .................................................................. 318 5. Ogłaszanie aktów prawnych .......................................................................................... 320 Literatura .................................................................................................................................... 321 Rozdział drugi Zasada nadrzędności Konstytucji ......................................................................................... 322 1. Konstytucja i jej nadrzędność......................................................................................... 322 2. Stosowanie Konstytucji przez sądy ............................................................................... 324 3. Gwarancje nadrzędności Konstytucji ........................................................................... 325 4. Nadrzędność Konstytucji a model prawa europejskiego .......................................... 326 Literatura .................................................................................................................................... 327 Rozdział trzeci Zasada przestrzegania prawa międzynarodowego ........................................................... 329 9 1. Uwagi wstępne ................................................................................................................. 329 2. Źródła prawa międzynarodowego ................................................................................ 330 2.1. Umowa międzynarodowa ................................................................................... 332 2.2. Zwyczaj międzynarodowy .................................................................................. 333 3. Stosunek prawa międzynarodowego do prawa wewnętrznego państw ............... 333 4. Przestrzeganie prawa międzynarodowego jako zasada konstytucyjna ................. 334 5. Umowy międzynarodowe w polskim porządku prawnym ..................................... 336 Literatura .................................................................................................................................... 338 10 Wykaz skrótóW akty prawne – ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (Dz. U. Nr 16, poz. 93 z późn. zm.) – ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywil- nego (Dz. U. Nr 43, poz. 296 z późn. zm.) – ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego (Dz. U. Nr 89, poz. 555 z późn. zm.) Konstytucja marcowa – ustawa z dnia 17 marca 1921 r. – Konstytucja Rzeczypospolitej z 1921 r. Konstytucja PRL Polskiej (Dz. U. Nr 44, poz. 267 z późn. zm.) – ustawa z dnia 22 lipca 1952 r. – Konstytucja Polskiej Rzeczypospoli- tej Ludowej (tekst jedn. Dz. U. z 1976 r. Nr 7, poz. 36 z późn. zm.) – ustawa z dnia 2 kwietnia 1997 r. – Konstytucja Rzeczypospolitej k.c. k.p.c. k.p.k. Konstytucji RP p.u.s.a. p.u.s.p. p.u.s.w. TWE u.o.a.n. u.o.w.p.e. u.p.p. u.r.o. u.r.p.o. Polskiej (Dz. U. Nr 78, poz. 483 z późn. zm.) – ustawa z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów admini- stracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 z późn. zm.) – ustawa z dnia 27 lipca 2001 r. – Prawo o ustroju sądów powszech- nych (Dz. U. Nr 98, poz. 1070 z późn. zm.) – ustawa z dnia 21 sierpnia 1997 r. – Prawo o ustroju sądów wojsko- wych (tekst jedn. Dz. U. z 2007 r. Nr 226, poz. 1676 z późn. zm.) – Traktat z dnia 25 marca 1957 r. ustanawiający Wspólnotę Euro- pejską (Dz. U. z 2004 r. Nr 90, poz. 864/2 z późn. zm.) – ustawa z dnia 20 lipca 2000 r. o ogłaszaniu aktów normatywnych i niektórych innych aktów prawnych (tekst jedn. Dz. U. z 2007 r. Nr 68, poz. 449 z późn. zm.) – ustawa z dnia 23 stycznia 2004 r. – Ordynacja wyborcza do Par- lamentu Europejskiego (Dz. U. Nr 25, poz. 219 z późn. zm.) – ustawa z dnia 27 czerwca 1997 r. o partiach politycznych (tekst jedn. Dz. U. z 2001 r. Nr 79, poz. 857 z późn. zm.) – ustawa z dnia 14 marca 2003 r. o referendum ogólnokrajowym (Dz. U. Nr 57, poz. 507 z późn. zm.) – ustawa z dnia 15 lipca 1987 r. o Rzeczniku Praw Obywatelskich (tekst jedn. Dz. U. z 2001 r. Nr 14, poz. 147 z późn. zm.) 11 – ustawa z dnia 23 listopada 2002 r. o Sądzie Najwyższym (Dz. U. Nr 240, poz. 2052 z późn. zm.) – ustawa z dnia 1 sierpnia 1997 r. o Trybunale Konstytucyjnym (Dz. U. Nr 102, poz. 643 z późn. zm.) – ustawa z dnia 24 czerwca 1999 r. o wykonywaniu inicjatywy ustawodawczej przez obywateli (Dz. U. Nr 62, poz. 688) Inne – Dziennik Praw Państwa Polskiego – Dziennik Praw Królestwa Polskiego – Dziennik Ustaw – Europejski Trybunał Praw Człowieka – Krajowa Rada Sądownicza – Monitor Polski – Międzynarodowy Pakt Praw Obywatelskich i Politycznych – Naczelny Sąd Administracyjny – Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego – Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego; Zbiór Urzędowy, – Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego; Zbiór Urzędowy, Seria A Seria B – Parlament Europejski – Państwo i Prawo – Państwowa Komisja Wyborcza – Przegląd Prawa i Administracji – Przegląd Legislacyjny – Przegląd Narodowy – Przegląd Sejmowy – Przegląd Sądowy – Rzecznik Praw Dziecka – Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny – Rzecznik Praw Obywatelskich – Studia i Materiały TK – Trybunał Konstytucyjny – Wojewódzki Sąd Administracyjny – Zgromadzenie Narodowe u.s.n. u.t.k. u.w.i.u.o. Dz. P.P.P. Dz. Pr. K.P. Dz. U. ETPC KRS M.P. MPPOiP NSA OTK OTK-A OTK-B PE PiP PKW PPiA Prz. Leg. Prz. Nar. Prz. Sejm. PS RPD RPEiS RPO SiM TK TK WSA ZN 12 Od autOróW Tytułowe sformułowanie Zasady ustroju III Rzeczypospolitej Polskiej odnosi się do szerokiego rozumienia pojęcia ustroju, nie tylko w postaci politycznej organizacji pań- stwa i systemu organów władzy publicznej oraz ich klasycznych atrybutów, czy ustro- ju społecznego, w tym gospodarczego, ale do całego ustroju konstytucyjnego państwa, z uwzględnieniem statusu prawnego jednostki i systemu źródeł prawa. Zakresem opracowania objęta jest właściwie całość problematyki prawnokonsty- tucyjnej, jednak prezentowanej przez pryzmat najważniejszych, podstawowych roz- strzygnięć normatywnych, czyli zasad wynikających z obowiązującej Konstytucji RP z dnia 2 kwietnia 1997 r. Książka nie stanowi tradycyjnie pojmowanego podręcznika bądź jego skryptowego skrótu ani nie jest rodzajem komentarza do Konstytucji, jest natomiast prezentacją podstawowych zagadnień polskiego systemu konstytucyjnego, analizowanych niejednokrotnie dość szczegółowo, w ich szerszym kontekście ustrojo- wym. Wskazane na wstępie poszczególnych rozdziałów przepisy Konstytucji RP z dnia 2 kwietnia 1997 r., jako podstawa prawna omawianych zasad, nie stanowią ich pełnej bazy normatywnej, która obejmuje także inne przepisy ustawy zasadniczej i ich rozwi- nięcie na poziomie ustawowym. Wybór „tego, co najważniejsze”, tak w sferze prawnej, dogmatycznej, jak i życio- wej, zawsze jest obarczony pewną dozą subiektywizmu, a nawet arbitralności. Autorzy przyjęli jednak możliwie zobiektywizowane i kompromisowe podejście przy formuło- waniu katalogu konstytucyjnych zasad ustroju III RP. Z jednej strony, nie ograniczyli się do kanonu klasycznych zasad ustroju politycznego, z drugiej, starali się uniknąć nad- miernego ich rozmnażania i przyznawania zasadniczego waloru regułom pochodnym. Dlatego w zaprezentowanym katalogu ustroju znalazły się w znacznej części zasady o bezspornym w doktrynie i judykaturze charakterze, jak zasady: republikańskiej for- my państwa, państwa prawa, suwerenności narodu, podziału i równowagi władzy czy decentralizacji władzy publicznej. W kilku przypadkach wszakże, za konieczne uznano wyodrębnienie zasad ustro- jowych będących konsekwencją innych, tradycyjnych i ugruntowanych pryncypiów, co dotyczy zasad dwuizbowości parlamentu oraz niezawisłości sędziowskiej i niezależno- ści sądów. Niezależnie bowiem od ich oczywistego związku z zasadą podziału i równo- wagi władzy, zasługują one na osobne i wnikliwe potraktowanie, choćby ze względu na ich doniosłe znaczenie dla charakterystyki ustroju konstytucyjnego i oceny jego rzeczy- wistego funkcjonowania. Natomiast wyszczególnienie zasady autonomii, niezależności i współpracy pomiędzy państwem, kościołami i związkami wyznaniowymi ma inne 13 uzasadnienie. Doniosłość tego obszaru regulacji wynika nie tylko z powiązania tej za- sady z fundamentalną wolnością sumienia i religii, czy z faktu, że stanowi ona oparcie dla całej gałęzi prawa wyznaniowego, ale i z okoliczności praktycznych. Uwzględniając specyfikę wyznaniową naszego społeczeństwa oraz państwa, o niedawno zakończonej przeszłości ateistycznej, problematyka relacji państwa oraz kościołów i związków wyzna- niowych jest stale obecna w dyskursie publicznym i politycznym, w mediach, nierzadko też w orzecznictwie sądowym i trybunalskim. Wreszcie, zasada społecznej gospodarki rynkowej dopełnia obraz ustroju państwa o jego aspekt społeczno-gospodarczy. Prezentację otwierają fundamentalne dla określenia statusu prawnego jednostki, człowieka i obywatela zasady: przyrodzonej godności człowieka, prawa do życia, równo- ści wobec prawa oraz ochrony wolności i praw, zamykają natomiast pryncypia porządku prawnego, tj. zasady: hierarchicznego systemu źródeł prawa, nadrzędności konstytucji oraz przestrzegania prawa międzynarodowego. Wyjaśnienia wymaga też określenie Państwa Polskiego w tytule książki mianem Trzeciej Rzeczypospolitej Polskiej. Określenie to, wbrew pozorom, nie ma jedynie potocz- nego czy publicystycznego charakteru, z towarzyszącym temu akcentem oceniającym, ale ma też istotny wymiar prawny. We wstępie do obowiązującej Konstytucji RP zawar- te jest określenie historycznych epok naszej państwowości mianem Pierwszej i Drugiej Rzeczypospolitej, co odnosi się do okresów Polski przedrozbiorowej oraz międzywojen- nej. Zawarte tam jest również wezwanie skierowane do „wszystkich, którzy dla dobra Trzeciej Rzeczypospolitej tę Konstytucję będą stosowali”. W ten sposób, określenie Trzecia Rzeczpospolita, należąc do języka prawnego Kon- stytucji, staje się jedną z właściwych nazw naszej państwowości, obok używanych w Kon- stytucji: pełnej nazwy – Rzeczpospolita Polska, wersji skróconej – Rzeczpospolita, a nawet najbardziej rozpowszechnionej w języku polskim nazwy – Polska (również we wstępie do Konstytucji RP). * * * Książka niniejsza jest dziełem wieloosobowym, pracowników, doktorantów i współ- pracowników Katedry Prawa Konstytucyjnego KUL. Jednak przy akceptacji dla wspólnie sformułowanego katalogu – zawarta w niej prezentacja poszczególnych zasad ma charakter autorski, tzn. jest wyrazem indywidu- alnych poglądów autora, odniesionych do rozważań doktrynalnych i dorobku orzeczni- ctwa, przede wszystkim polskiego Trybunału Konstytucyjnego. Autorzy wyrażają nadzieję, że książka niniejsza stanie się użyteczną pomocą nie tyl- ko dla studiujących prawo, administrację, politologię i inne kierunki, ale również dla osób interesujących się życiem publicznym Polski bądź czynnie w nim uczestniczących. 14 część i Wprowadzenie 15 16 Dariusz Dudek Dariusz Dudek Rozdział pierwszy pojęcie i klaSyfikacja zaSad uStrojoWych We wszystkich obszarach nauk prawnych, także na gruncie prawa konstytucyjne- go, od dawna prowadzi się rozważania, których przedmiotem są „zasady” bądź „zasady prawne” danej gałęzi istniejącego systemu prawnego. Nie ma w tej mierze jednomyślności poglądów, przeciwnie, toczy się nawet spór o pojęcie, zakres, konkretny katalog, cele oraz znaczenie praktyczne tych zasad, przy czym brak jest choćby zgodności terminologicz- nej w sferze prowadzonych ustaleń1. Spór ten, dotyczący samej istoty zasad prawa2 oraz kształtu poszczególnych zasad rekonstruowanych w doktrynie i orzecznictwie3, wydaje się nierozwiązywalny, toteż zdaniem niektórych autorów, próby wyodrębnienia zasad prawa nie mają waloru poznawczego i prowadzą jedynie do wartościowania postano- wień prawa4. Nie jest zatem zamiarem czy ambicją autorów niniejszej pozycji znalezie- nie sposobu rozwiązania tych kontrowersji5, wszelako niezbędne jest opowiedzenie się za jakąś koncepcją, pozwalającą na zdefiniowanie tytułowych pojęć i konsekwentne ich rozumienie w treści książki. Tytułowe określenie „zasad ustroju”, odniesione do Trzeciej Rzeczypospolitej, czyli obecnej państwowości polskiej, domaga się zwłaszcza wyjaśnie- nia, w jakim znaczeniu autorzy ujmują pojęcie „zasad ustroju”. W ujęciu encyklopedycznym zasada prawa w znaczeniu ścisłym to obowiązująca i szczególnie ważna dla danego systemu norma prawna, zwłaszcza ze względu na hierar- chiczną budowę systemu (zasadniczy charakter norm konstytucyjnych), a szczególna rola tych zasad dotyczy określenia kierunku działań prawodawczych, wpływu na proces wy- kładni prawa i wskazania kierunków jego stosowania, w tym w sferze tzw. luzów decy- zyjnych, oraz wyznaczenia sposobów i granic korzystania z praw podmiotowych; zasady te mogą być bezpośrednio sformułowane w tekście normatywnym, najczęściej jednak wy- magają „odtworzenia”, zdekodowania. W dalszym znaczeniu, zasada prawa nie jest obo- wiązującą normą prawną, a jedynie postulatem pod adresem danego systemu prawa6. 1 I tak, zdaniem P. Sarneckiego pod pojęciem zasad konstytucyjnych rozumie się m.in. fundamentalne normy, podstawowe decyzje kształtujące konstytucje, ogólne idee, podstawowe wartości konstytucyjne, reguły interpreta- cyjne, normy kierunkowe – por. Prawo konstytucyjne Rzeczypospolitej Polskiej, red. P. Sarnecki, Warszawa 2002, s. 11. 2 Kwestionowana bywa nawet celowość i sposób formułowania zasad; por. np. A. Pułło, Idee ogólne a zasady prawa konstytucyjnego, PiP 1995, z. 8, s. 16 i n. 3 Por. przykładowo J. Nowacki, O uzasadnianiu zasady zaufania w orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego (w:) Cz. Martysz [i in.], Zasady prawa. Materiały konferencyjne, Bydgoszcz–Katowice 2007, s. 157 i n. 4 J. Nowacki, Z. Tobor, Wstęp do prawoznawstwa, Kraków 2000, s. 107. 5 Najprostsza możliwa definicja, w rodzaju tezy: „co nie jest zasadą jest kwasem”, jest o tyle nieprzydatna, że w naukach prawnych nie istnieje odpowiedni „papierek lakmusowy”. 6 W. Gromski (w:) U. Kalina-Prasznic, Mała encyklopedia prawa, Warszawa 2005, s. 743. 17 Dariusz Dudek W opracowaniach szkoły poznańskiej, porządkujących ten obszar refleksji praw- niczej, akcentuje się konieczność wyróżnienia dwu podstawowych ujęć zasad praw- nych, mianowicie zasad dyrektywalnych i pozadyrektywalnych. Pierwsze mają na celu oddziaływanie na zachowanie określonych podmiotów w kierunku podjęcia przez nie określonego postępowania, a ich szczególną kategorię stanowią normy postępowania, w tym normy prawne, nakazy bądź zakazy jakiegoś postępowania w konkretnych oko- licznościach. Natomiast zasady pozadyrektywalne, inaczej mówiąc, opisowe, odnoszą się do wzorców określonych przedmiotów unormowania, wskazując sposób rozstrzygnięcia określonej kwestii albo wzorzec ukształtowania jakiejś instytucji prawnej7. W rzeczywistości rozróżnienie to nie jest w pełni ścisłe, gdyż oba typy zasad są re- konstruowane, w doktrynie i judykaturze Trybunału Konstytucyjnego, najczęściej na podstawie zespołu przepisów (norm) prawnych i są one wzajemnie powiązane w ten spo- sób, że pewnym zasadom dyrektywalnym można również przypisać zasady opisowe8. W każdym razie, zasadom prawnym, mającym wynikać z norm należących do kon- kretnego systemu prawnego, przysługuje cecha szczególnej doniosłości czy ważności, związana z ich hierarchiczną pozycją, nadrzędnością treściową, szczególną rolą w ra- mach jakiejś instytucji prawnej bądź doniosłością społeczną9. I tu rodzą się poważne wątpliwości, dotyczące samego prawa i jego istoty: czy prawo to jedynie ustanowiony, pozytywny akt prawny, czy też obejmuje ono również dyrektywy i normy, a nawet zasa- dy pozaprawne, zwłaszcza o charakterze prawno-naturalnym? To właśnie zagadnienie, spór pozytywistycznych i niepozytywistycznych koncepcji prawa, zyskało na aktualno- ści m.in. w toku transformacji ustrojowej Polski ostatnich dwóch dekad, w ramach obra- chunku z odziedziczonym systemem prawnym, zawierającym wiele przepisów mających tylko zewnętrzną postać, szatę przepisów prawa, a w istocie stanowiących transparentny przejaw „ustawowego bezprawia”, w rozumieniu koncepcji G. Radbrucha. Natomiast cho- ciaż w nowo tworzonych regulacjach prawnych, znajdują się jedynie sporadyczne odnie- sienia do wartości ponadkonstytucyjnych, w sprawach poddawanych rozstrzygnięciom Trybunału Konstytucyjnego, poszukuje on niekiedy harmonii pomiędzy ius i lex. Pierwszorzędne dla rekonstrukcji zasad prawa kryterium hierarchiczne, odsyła do budowy systemu prawnego, z nadrzędną pozycją konstytucji. Współczesne, powszechnie przyjęte określenie konstytucji jako „ustawy zasadniczej” pozwalać może na założenie, że tę cechę „zasadniczości”, przysługującą całości aktu konstytucyjnego, posiadają rów- nież wszystkie elementy zbioru, czyli przepisy i normy wchodzące w skład konstytucji. Czy jest uprawnione (zasadne) to założenie bądź domniemanie „zasadniczego” charak- teru wszystkich przepisów konstytucji, ze skutkiem w postaci uznania za zasady prawa wszystkich norm zawartych w konstytucji? Oczywiście nie, gdyż samo kryterium hie- rarchicznej nadrzędności nie przesądza o identycznej doniosłości wszystkich postano- wień konstytucji. 7 Por. S. Wronkowska, M. Zieliński, Z. Ziembiński, Zasady prawa. Zagadnienia podstawowe, Warszawa 1974, s. 43; Z. Ziembiński, M. Zieliński, Dyrektywy i sposób ich wypowiadania, Warszawa 1992, s. 16; M. Zieliński, Konstytucyjne za- sady prawa (w:) Charakter i struktura norm konstytucji, red. J. Trzciński, Warszawa 1997, s. 61 i n. 8 P. Tuleja, Zasady konstytucyjne (w:) Konstytucjonalizacja zasad i instytucji ustrojowych, red. P. Sarnecki, Warszawa 1999, s. 16; K. Wojtyczek, Formy konstytucjonalizacji zasad konstytucyjnych (w:) Konstytucjonalizacja zasad..., red. P. Sar- necki, s. 28. 9 M. Zieliński za: J. Wróblewski, Konstytucyjne zasady…, s. 63. 18 Dariusz Dudek Pomijając zagadnienie rekonstrukcji wewnętrznej hierarchii przepisów konstytucji10 oraz zagadnienie tzw. norm niezmiennych11, należy stwierdzić, że aczkolwiek wszystkie przepisy zawarte w konstytucji (w części normatywnej, abstrahując od charakteru praw- nego preambuły) pod względem formalnym są identyczne, czyli mają najwyższą moc prawną w całym systemie prawnym, nie posiadają one jednakowego potencjału norma- tywnego ani takiego samego znaczenia dla tego systemu. Zakres merytoryczny i donio- słość ustrojowa przepisów Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz. U. Nr 78, poz. 483 z późn. zm.) stanowiących, przykładowo, iż Rzeczpospolita Pol- ska jest dobrem wspólnym wszystkich obywateli, władza zwierzchnia w państwie nale- ży do narodu, albo że przyrodzona i niezbywalna godność człowieka jest źródłem jego wolności i praw, z jednej strony, oraz przepisów, określających choćby liczebność perso- nalną organów państwowych, czy szczegółowe reguły postępowania ustawodawczego, z drugiej – są zdecydowanie różne. O ile te pierwsze mają charakter pewnych doniosłych dla całego systemu prawnego i systemu władzy publicznej klauzul generalnych, znaj- dujących jednak zastosowanie w rozlicznych przejawach codziennego obowiązywania konstytucji, o tyle drugie są typowymi przepisami organizacyjno-proceduralnymi. Co więcej, przepisy pierwszego rodzaju od razu ujawniają specyficzne, a przy tym donio- słe aksjologiczne założenia konstytucyjne, pozwalające na choćby wstępną kwalifikację typu danego ustroju konstytucyjnego, mianowicie, w podanym przykładzie wskazujące na charakter państwa, jego demokratyczną formę, koncepcję suwerena zbiorowego, wy- móg legitymizacji władzy, podmiotowość prawną jednostki etc. Natomiast przepisy dru- giego rodzaju są częstokroć neutralne, nie przesądzają o charakterystyce ustroju i mogą mieć identyczne brzmienie nawet w konstytucjach państw o skrajnie różnych ustrojach. Zmiany w tym pierwszym obszarze oznaczają ustrojową rewizję konstytucji, w drugim – mogą stanowić jedynie korekty, nawet jeśli głębokie, to nie zmieniające istoty ustroju konstytucyjnego. Uwagi powyższe nie oznaczają deprecjonowania reguł proceduralnych, w szczególności w obrębie tzw. sprawiedliwości postępowania (fair trial), chodzi jedynie o podkreślenie, iż unormowanie i realizacja przepisów i reguł postępowania nie są ce- lem samym w sobie, lecz służą zrealizowaniu norm prawno-materialnych, czyli osiąga- niu i ochronie prawnie doniosłych wartości. Niezależnie od gramatycznej formy przepisów konstytucji, ujętych najczęściej w po- staci zdań orzekających, wyrażają one bardziej lub mniej skonkretyzowaną powinność określonego zachowania swych adresatów. Z przepisów dekodowane są normy prawne, a z norm bądź ich zespołów wspomniane zasady konstytucyjne, ale i one nie są jeszcze ostateczną płaszczyzną odniesienia w interpretacji i stosowaniu ustawy zasadniczej. Każ- da konstytucja przyjmuje bowiem jako podstawę swej regulacji określony system wartości i to właśnie aksjologia determinuje szczegółowe rozwiązania, zawarte w konkretnych jej przepisach. Nie trzeba dodawać, że ustalenie aksjologii danej konstytucji może być jesz- cze bardziej kontrowersyjne, niż wskazanie katalogu jej zasad naczelnych. Tak więc in- terpretacja, wykładnia konstytucji, polegająca na odczytywaniu z treści przepisów norm prawnych i rekonstruowaniu rozstrzygnięć o charakterze zasad konstytucyjnych oraz 10 Por. K. Działocha, Hierarchia norm konstytucyjnych i jej rola w rozstrzyganiu kolizji norm (w:) Charakter i struktu- 11 Por. L. Garlicki, Normy konstytucyjne relatywnie niezmienne (w:) Charakter i struktura..., red. J. Trzciński, ra…, red. J. Trzciński, s. 78 i n. s. 137 i. n. 19 Dariusz Dudek ustalaniu wartości stanowiących podstawę regulacji konstytucyjnej – przebiega niejako w odwrotności do procesu jej tworzenia. Domniemanie racjonalnego prawodawcy po- zwala uznać, że autorytet konstytucyjny najpierw dokonał wyboru określonego systemu wartości i konsekwentnie ustalił tożsamość ustrojową danej konstytucji, co wyraził w po- prawnie zredagowanych przepisach, umożliwiających odczytanie z nich jednoznacznych norm prawnych. Jednak założenia powyższe nie zawsze są pozytywnie weryfikowane w praktyce, tym samym ustrojodawca otwiera ogromne pole dla interpretacji konstytu- cji przez naukę i judykaturę. Przepisy konstytucji, zawierające najbardziej fundamentalne jej rozstrzygnięcia, czyli wyrażające tożsamość ustrojową danego systemu konstytucyjnego, zawierające kwa- lifikowane treści, idee przewodnie konstytucji – określane są mianem zasad konstytucyj- nych bądź zasad naczelnych konstytucji12. W doktrynie prawa konstytucyjnego używa się jednak równolegle i zamiennie takich terminów jak: „zasady konstytucji”, „podstawowe zasady konstytucyjne”, „konstytucyjne zasady prawne”, „zasady ustroju”, a te ostatnie uszczegółowiane bywają wskazaniem kategorii ustroju, jako „zasady ustroju polityczne- go” bądź „zasady ustroju społecznego i gospodarczego”. W pewnym uproszczeniu można przyjąć, iż odnoszą się one do tych samych bądź bardzo zbliżonych desygnatów. Na marginesie należy wskazać, iż w literaturze przedmiotu ostatnich lat zwrócono uwagę na odróżnienie „zasad” od „reguł” prawnych, zwłaszcza w koncepcji R. Dworki- na. Autor ten, na gruncie systemu prawa amerykańskiego, ujmuje zasady i reguły w kate- gorii przeciwieństw; reguły stosuje się według metody „wszystko albo nic”: okoliczności wskazywane przez regułę zmuszają do przyjęcia wynikającego z niej rozstrzygnięcia, natomiast zasady nie pociągają automatycznych konsekwencji prawnych, ale muszą być brane pod uwagę, gdyż posiadają wymiar „wagi” lub „doniosłości”, którego nie posiadają reguły. Konflikt zasad może być rozwiązywany przy uwzględnieniu „względnej donio- słości każdej z nich”, natomiast w razie sprzeczności reguł – jedna z nich musi być uznana za nieważną. Ostatecznie, dla Dworkina zasadą jest „norma, która ma być przestrzegana nie dlatego, że to przybliża lub zapewnia ekonomiczną, polityczną lub społeczną sytua- cję, która wydaje się godna pożądania, ale dlatego, że tego domaga się sprawiedliwość, uczciwość lub inny aspekt moralności”13. Niezależnie od trafnego podkreślenia aksjologicznego wymiaru zasad prawnych oraz dyrektywalnego charakteru reguł, w świetle obowiązującej Konstytucji RP nie wy- daje się jednak uprawnione zdecydowane traktowanie pojęcia „zasady” oraz „reguły” prawnej w kategoriach przeciwieństw, pojęć wykluczających się, ale jako do pewnego stopnia zbieżnych i komplementarnych14. Chociaż sama Konstytucja popada w pewne 12 Por. L. Garlicki, Polskie prawo konstytucyjne. Zarys wykładu, Warszawa 2007, s. 51 oraz Z. Witkowski, Wybrane zasady naczelne ustroju politycznego i gospodarczego Rzeczypospolitej Polskiej (w:) Ustrój konstytucyjny Rzeczypospolitej Pol- skiej, red. R. Mojak, Lublin 2000, s. 49; Prawo konstytucyjne, red. W. Skrzydło, Lublin 1994, s. 158; B. Banaszak, Prawo konstytucyjne, Warszawa 1999, s. 17. 13 Por. R.M. Dworkin, Biorąc prawa poważnie, Warszawa 1998, s. 56–65. 14 Według Słownika języka polskiego „reguła” to: zasada prawidłowego postępowania, przepis; twierdzenie ogól- ne sprawdzające się w większości wypadków (w specyficznym znaczeniu reguła to zbiór przepisów określających i normujących życie w zakonach). Zob. Słownik języka polskiego, red. W. Doroszewski, t. VII, Warszawa 1965 (reprint 1996), s. 894. Wprawdzie etymologia odnośnych pojęć nie pozwala na proste ich przeniesienie na grunt języka praw- niczego w sposób uprawniający do kategorycznej dyferencjacji pojęcia „zasady” oraz „reguły”, ale stwarza po temu istotne przesłanki. Warto więc podkreślić pryncypialny, fundamentalny, pierwotny pierwiastek w pojęciu zasady oraz powtarzalny, regularny element „reguły”. Dodajmy, iż łacińskie principium to: początek, pochodzenie; podsta- wa, zasada, pierwiastek, gdy tymczasem regula to linia, norma. 20 Dariusz Dudek niekonsekwencje terminologiczne, wolno uznać, że rodzajowa różnica tych dwu zjawisk prawnych polega na ich odmiennym ciężarze gatunkowym, czyli zachodzi w wymiarze aksjologicznym, np. zasada legalizmu determinuje funkcjonowanie całego systemu władz publicznych, a np. reguła uchwalania przez Sejm ustawy w trzech czytaniach – dotyczy tylko jednej fazy procesu legislacyjnego. O ile, jak już wcześniej powiedziano, zasady konstytucyjne stanowią podstawowe rozstrzygnięcia, idee przewodnie danego systemu konstytucyjnego, o tyle reguły prawne, traktowane jako normy zawierające skonkrety- zowane dyrektywy prawne określonego postępowania – mogą stanowić element zasad. Przykładowo, reguły apolityczności i nieusuwalności są elementem (a nawet gwarancją) zasady niezawisłości sędziów, a reguły sprawiedliwego, jawnego i bezzwłocznego po- stępowania są składnikami zasadniczego prawa człowieka (a zarazem środka ochrony prawnej), jakim jest prawo do sądu. Co więcej, przy pewnej nieostrości wyodrębnienia zasad, przy ich konwencjonal- nym charakterze i częstym krzyżowaniu się ich zakresów, uprawnione byłoby uznanie, iż te same reguły mogą wchodzić w skład różnych zasad, jak choćby reguła odpowie- dzialności Skarbu Państwa za szkody wyrządzone obywatelowi przez organy władzy publicznej, która może być wiązana zarówno z zasadą państwa prawa i legalizmu, jak i zasadą ochrony wolności i praw jednostki. Wreszcie, normy zawarte w tekście konsty- tucji, nawet niemające zasadniczego, fundamentalnego znaczenia dla konstytucji, mogą jednak i w rzeczywistości stanowią, istotne zasady dla innych gałęzi systemu prawnego, przykładowo – na gruncie obowiązującej Konstytucji RP – prawa: cywilnego (art. 64), ro- dzinnego (art. 18, 48), pracy (art. 65, 66) karnego (art. 41, 42), administracyjnego (art. 15, 16), finansowego (art. 216, 217). Zasady prawne konstytucji i unormowanego w niej ustroju państwa (w szerokim znaczeniu) są zatem pierwszym sposobem wyrażenia uprzednio przyjętych przez auto- rytet konstytucyjny wartości prawa, są metodą transpozycji, przeniesienia wartości ze sfery aksjologicznej i moralnej na grunt prawa pozytywnego, za pomocą instrumentów języka prawnego. Ponieważ jednak zasady te nie są w konstytucji wyeksponowane15, wyraźnie pod- niesione do tej rangi, a nawet nie zawsze są wprost sformułowane (w myśl paremii: lex imperat, non docet) – w znacznej mierze są one dziełem nauki i orzecznictwa, mają kon- wencjonalny, umowny charakter16, a niekiedy wprost kwestionuje się ich istnienie na gruncie konstytucji, a zwłaszcza zabieg (obecny także w orzecznictwie TK) polegający na wynikaniu, wyprowadzaniu, odczytywaniu, odnajdywaniu, czy też wnioskowaniu jednych zasad z innych17. Ich skatalogowanie utrudnia fakt, iż zasady konstytucyjne są 15 Przedstawiony i dyskutowany przez Komisję Konstytucyjną Zgromadzenia Narodowego projekt nowej konstytucji w formie tekstu jednolitego z dnia 20 stycznia 1995 r. i zmodyfikowany dnia 7 lutego 1995 r. zawierał rozdział I zatytułowany „Zasady ustroju”, następnie, 17 września 1996 r. zmieniony na „Rzeczpospolita”, i w takiej postaci został uchwalony w 1997 r. w tekście nowej Konstytucji RP – por. R. Chruściak, W. Osiatyński, Tworzenie kon- stytucji w Polsce w latach 1989–1997, Warszawa 2001, s. 261 oraz s. 289. 16 Wynika to m.in. z rozbieżnego rozumienia terminu „zasada”. Słownik języka polskiego podaje aż pięć jego znaczeń, z których najważniejsze to: 1) teza, w której treści zawarte jest prawo rządzące jakimiś procesami; podsta- wa, na której się powinno coś opierać, reguła; 2) normy postępowania uznane przez kogoś za obowiązujące; 3) za- łożenia, tezy stanowiące podstawową treść jakiejś doktryny. To samo źródło wskazuje dwa znaczenia pojęcia „za- sadniczy”: 1) dotyczący zasady, opierający się na zasadzie; podstawowy, główny, najważniejszy; 2) nieodstępujący od zasad, zawsze się nimi kierujący, pryncypialny. Zob. Słownik języka polskiego, red. W. Doroszewski, t. X, Warszawa 1968 (reprint 1997), s. 757 i 758–759. 17 Por. zwłaszcza J. Nowacki (w:) J. Nowacki. Z. Tobor, Wstęp…, s. 163 i n. 21 Dariusz Dudek wewnętrznie zróżnicowane, mogą przyjmować postać zasad-norm prawnych, zasad- idei, zasad-wartości, czy zasad-dyrektyw18. Rekonstrukcja konkretnej zasady wymaga często uwzględnienia treści większej liczby przepisów, usystematyzowanych w różnych miejscach konstytucji, nie tylko w pierwszym rozdziale, a poszczególne wyodrębnione zasady pozostają w relacjach wynikania bądź krzyżowania z innymi zasadami. Przykła- dowo, na gruncie Konstytucji RP z zasadą suwerenności Narodu (art. 4 ust. 1) wiążą się ewidentnie zasady demokracji przedstawicielskiej i bezpośredniej (art. 4 ust. 2) oraz plu- ralizmu politycznego (art. 11 ust. 1), a zasady legalizmu działania organów władzy pub- licznej (art. 7), czy odpowiedzialności za szkody wyrządzone jednostce przez niezgodne z prawem działania władzy publicznej (art. 77 ust. 1) – są pochodną ogólniejszej zasady demokratycznego państwa prawnego (art. 2). Ta ostatnia zasada ma zresztą szczególnie pojemną zawartość normatywną, co prowadzi nawet do uznania jej za „zasadę zasad” współczesnego konstytucjonalizmu. Ostatecznie wypada się zgodzić z poglądem, że w praktyce o przyznaniu dane- mu postanowieniu konstytucyjnemu rangi zasady decyduje „perswazyjnie” doktryna i „przesądzająco” orzecznictwo19. W niniejszym opracowaniu prezentowane są konstytucyjne zasady ustroju pań- stwa w trzech grupach, stanowiących wszystkie podstawowe materie współczesnej, peł- nej konstytucji. Wyjaśnić należy, że przez konstytucję, w znaczeniu formalno-prawnym, rozumiemy akt normatywny uchwalany i zmieniany według specjalnej procedury, funk- cjonujący jako ustawa zasadnicza w państwie, o powszechnej mocy obowiązującej i naj- wyższej mocy prawnej, tj. podstawowa i nadrzędna wobec pozostałych aktów prawnych, której regulacja określa następujące materie konstytucyjne: podmiot władzy zwierzch- niej w państwie (suweren) oraz formy sprawowania władzy publicznej; zasady politycz- nej i społecznej organizacji państwa; wolności, prawa i obowiązki człowieka i obywatela oraz środki ochrony statusu prawnego jednostki; system organów władz publicznych, państwowych i samorządowych, ich strukturę, kompetencje i funkcjonowanie, a także system prawny i zasady tworzenia prawa, gwarancje prymatu konstytucji oraz tryb jej zmiany, z uwzględnieniem norm prawa międzynarodowego czy ponadpaństwowego (europejskiego). Wskazane wyżej materie, ujmowane w postaci zasad prezentowanych w tym opra- cowaniu, odzwierciedlają trzy podstawowe przedmioty i obszary regulacji konstytucji oraz prawa konstytucyjnego, jakie stanowią: człowiek, państwo i prawo. W istocie, te trzy zjawiska są obecne we wszystkich gałęziach współczesnego systemu prawnego, tak nale- żących do sfery prawa publicznego, jak i prywatnego20, jednak w prawie konstytucyjnym są one pierwszorzędnym i bezpośrednim przedmiotem unormowania. Charakterystycz- nym dla prawa konstytucyjnego (w rozumieniu gałęzi prawnej i dyscypliny naukowej), 18 M. Kruk, Konstytucyjne zasady podstawowe – ich znaczenie prawne i katalog (w:) Zasady podstawowe polskiej kon- 19 L. Garlicki, Komentarz do Rozdziału I Konstytucji (w:) Komentarz do Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, red. L. Gar- stytucji, red. W. Sokolewicz, Warszawa 1998, s. 9. licki, t. V, Warszawa 2007, uwaga 7, s. 7. 20 Przykładowo, postępowanie administracyjne obejmuje relacje strony i organu administracji publicznej (rzą- dowej bądź samorządowej); w prawie karnym wyłącznym podmiotem odpowiedzialności karnej jest człowiek (oso- ba fizyczna), a realizowana jest ona jedynie w postępowaniu przed organami państwowego (publicznego) wymiaru sprawiedliwości; w prawie cywilnym, głównymi podmiotami uregulowania są osoby fizyczne i prawne (korporacje osób bądź podmioty kapitałowe), zaś pomimo znaczącego obszaru iuris dispositivi dominującym arbitrem rozstrzy- gającym spory cywilnoprawne są sądy powszechne. 22 Dariusz Dudek jest też to, że choć trzy wskazane zjawiska mogą być ujmowane, regulowane i analizo- wane jako odrębne przedmioty, w rzeczywistości stanowią one integralną triadę, system powiązany genetycznie i funkcjonalnie. Niezależnie bowiem od tego, że każdy człowiek żyje i realizuje się w podstawowym wymiarze osobistym, rodzinnym, czy zawodowym – funkcjonuje on też w makrokontekście państwowym, jako członek społeczności oby- watelskiej, w których podstawowym narzędziem regulacji jest prawo stanowione przez kompetentne państwowe organy prawodawcze, a także w wymiarze ponadpaństwowym (europejskim, międzynarodowym), gdzie rola prawa jest równie doniosła. Zauważyć przy tym trzeba, że wbrew iluzjom niektórych przebrzmiałych systemów filozoficznych i po- litycznych, zakres regulacji i znaczenie prawa stanowionego współcześnie, na przełomie tysiącleci, nie tylko nie maleje, ale wręcz odwrotnie. Rola prawa, także w warunkach in- tegracji europejskiej, ustawicznie wzrasta w sposób sprawiający, iż także przy pełnym poszanowaniu integralności i prywatności jednostki, doprawdy trudno byłoby wskazać jakiś obszar aktywności człowieka, całkowicie indyferentny prawnie, neutralny i wolny od kwalifikacji bądź ingerencji prawnych. W powyższych stwierdzeniach, a nawet w kolejności wskazania elementów triady człowiek-państwo-prawo, widoczne jest pewne założenie; wprawdzie wartość egzysten- cji człowieka jest pierwotna wobec państwa i stanowionego przezeń prawa, zarazem nie stanowią one zjawisk opozycyjnych, czy konkurencyjnych, chociaż niejednokrotnie, a na- wet stale, pojawiać się muszą kolizje dóbr indywidualnych i zbiorowych oraz roszczeń o ich ochronę, wymagające rozwiązywania i rozstrzygania według uprzednio przyjętych zasad ustrojowych i szczegółowych reguł prawnych. Nie jest więc prawo konstytucyjne wolne od konfliktów, przeciwnie: poczynając od epoki narodzin konstytucji, kończąc na czasach współczesnych jest ono metodą pokojowego i cywilizowanego rozwiązywania kolizji, w sposób nieuchronny (naturalny) rodzących się w procesie zdobywania i sprawo- wania władzy publicznej oraz w relacjach pomiędzy jednostką a organami państwa. Historyczna ewolucja prawa konstytucyjnego do pewnego stopnia da się opisać jako przewartościowywanie wskazanej triady, jako zmiany w pojmowaniu, uzasadnia- niu i hierarchizacji poszczególnych wartości i ich wzajemnych relacji, choć nigdy przy tym nie powstał w efekcie prosty układ nadrzędności i podporządkowania elementów triady. O ile w fazie narodzin konstytucji pisanych, w centrum ich unormowania znaj- dowało się państwo21 i tego obszaru dotyczyły pierwsze zasady ustroju konstytucyjne- go, to jednak dość szybko konstytucje zaczęły stawiać państwu ograniczenia i konkretne wymogi coraz pełniej rozumianych atrybutów „państwa prawnego”. Przez ponad dwa stulecia od czasu ustanowienia pierwszych konstytucji, poprzez kolejne epoki historyczne, konstytucjonalizm wypracował wiele nowych zasad i poglą- dów prawno-ustrojowych czy szczegółowych rozwiązań. Kilka wszakże elementów, eks- ponowanych już w czasie narodzin konstytucji, pozostaje do dziś aktualnymi, zwłaszcza zasady zwierzchnictwa narodu, racjonalnego podziału i równowagi władz publicznych oraz ich praworządnego funkcjonowania, a także ochrony praw i wolności jednostki. Są to tak naturalne filary ustawy zasadniczej, jak np. na gruncie prawa karnego moral- ne uzasadnienie dla penalizacji czynów zabronionych przez prawo, a w obszarze prawa cywilnego potwierdzenie ochrony praw podmiotowych oraz zasady pewnego i uczci- 21 M.in. stąd właśnie używane jeszcze w XX w. określenie tej gałęzi prawnej mianem „prawa państwowego”. 23 Dariusz Dudek wego obrotu. Unormowanie konstytucyjne w tym względzie jest podstawowym testem wartości całej ustawy zasadniczej. W XX w. kilkudziesięcioletnie doświadczenie konstytucjonalizmu „socjalistycz- nego” było regresywne, wskutek jednoznacznych preferencji dla państwa i jego ustroju kosztem pozycji prawnej człowieka, normowanej na zasadzie uniwersalizmu (wtórna pozycja jednostki ludzkiej i jej uprawnień wobec państwa). Z kolei, współczesny konsty- tucjonalizm radykalnie różni się od początkowego, ograniczonego ujmowania statusu prawnego jednostki w państwie jako relacji państwo-obywatel, czego wyrazem jest nie tylko eksponowanie wolności i praw człowieka w systematyce nowszych konstytucji, ale i merytoryczna strona tych unormowań. Powyższe prowadzi do stwierdzenia, że współczesna ustawa zasadnicza, także obowiązująca Konstytucja III Rzeczypospolitej, obejmuje trzy wskazane obszary regu- lacji konstytucyjnej, normując je na poziomie aksjologicznym, zasad, a wreszcie szcze- gółowych przepisów i wynikających z nich norm konstytucyjnych. Rzecz jasna, nie są one tematycznie wyodrębnione w sposób ścisły, wyabstrahowane, przeciwnie: pozosta- ją one w różnych związkach krzyżowania się i dopełniania, tworząc wraz z rozlicznymi aktami normatywnymi należącymi do gałęzi prawa konstytucyjnego określony system ustrojowy. Stosownie do powyższych ustaleń, niniejsza prezentacja zasad ustroju Rzeczypo- spolitej zawiera łącznie 16 zasad22, obejmujących wszystkie materie konstytucyjne: okre- ślenie pozycji jednostki, ustrój polityczny i społeczny oraz system źródeł prawa. Statusu jednostki dotyczą: zasada przyrodzonej godności człowieka, zasada prawa człowieka do życia, zasada równości wobec prawa oraz zasada ochrony wolności i praw człowieka. Ustrój państwa odzwierciedlają: zasada republikańskiej formy państwa, zasada państwa prawa, zasada suwerenności narodu, zasada podziału i równowagi władz, zasa- da dwuizbowości parlamentu, zasada niezawisłości sędziowskiej i niezależności sądów, zasada decentralizacji władzy publicznej, zasada autonomii, niezależności i współpracy pomiędzy państwem, kościołami i związkami wyznaniowymi, a także zasada społecz- nej gospodarki rynkowej. Wreszcie, system prawny określają: zasada hierarchicznego systemu źródeł prawa, zasada nadrzędności konstytucji, zasada przestrzegania prawa międzynarodowego. literatura Banaszak B., Prawo konstytucyjne, Warszawa 1999 Chruściak R., Osiatyński W., Tworzenie konstytucji w Polsce w latach 1989–1997, Warszawa 2001 22 W ujęciu podręcznikowym prezentowane są na ogół znacznie mniejsze katalogi zasad, np. B. Banaszak wyróżnia 6 zasad (B. Banaszak, Prawo…, s. 18 n.), a P. Sarnecki (Konstytucjonalizacja zasad…, red. P. Sarnecki, s. 30 n.) i L. Garlicki (Komentarz…, red. L. Garlicki, s. 52) po 7, przy czym katalogi te nie pokrywają się. Wyjątkową postać ma wskazanie 13 zasad ustroju politycznego przez P. Sarneckiego (Prawo konstytucyjne, red. P. Tuleja, Warszawa 1995, s. 31 n.) oraz katalog aż 27 fundamentalnych zasad konstytucji sformułowany „ezgemplarycznie” przez R.R. Ludwi- kowskiego (R.R. Ludwikowski, Prawo konstytucyjne porównawcze, Toruń 2000, s. 175–176). 24 Dariusz Dudek Dworkin R., Biorąc prawa poważnie, Warszawa 1998 Działocha K., Hierarchia norm konstytucyjnych i jej rola w rozstrzyganiu kolizji norm (w:) Cha- rakter i struktura norm konstytucji, red. J. Trzciński, Warszawa 1997 Garlicki L., Normy konstytucyjne relatywnie niezmienne (w:) Charakter i struktura norm kon- stytucji, red. J. Trzciński, Warszawa 1997 Garlicki L., Polskie prawo konstytucyjne. Zarys wykładu, Warszawa 2007 Kalina-Prasznic U., Mała encyklopedia prawa, Warszawa 2005 Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej. Komentarz, red. L. Garlicki, t. I–V, Warszawa 1999– 2007 Kruk M., Konstytucyjne zasady podstawowe – ich znaczenie prawne i katalog (w:) Zasady pod- stawowe polskiej konstytucji, red. W. Sokolewicz, Warszawa 1998 Ludwikowski R.R., Prawo konstytucyjne porównawcze, Toruń 2000 Nowacki J., O uzasadnianiu zasady zaufania w orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego (w:) Cz. Martysz [i in.], Zasady prawa. Materiały konferencyjne, Bydgoszcz–Kato- wice 2007 Nowacki J., Tobor Z., Wstęp do prawoznawstwa, Kraków 2000 Prawo konstytucyjne, red. P. Tuleja, Warszawa 1995 Prawo konstytucyjne Rzeczypospolitej Polskiej, red. P. Sarnecki, Warszawa 2002 Prawo konstytucyjne, red. W. Skrzydło, Lublin 1994 Pułło A., Idee ogólne a zasady prawa konstytucyjnego, PiP 1995, z. 8 Słownik języka polskiego, red. W. Doroszewski, t. I–XI, Warszawa 1964–1969 (reprint War- Tuleja P., Zasady konstytucyjne (w:) Konstytucjonalizacja  zasad  i instytucji  ustrojowych, szawa 1996–1997) red. P. Sarnecki, Warszawa 1999 Witkowski Z., Wybrane zasady naczelne ustroju politycznego i gospodarczego Rzeczypospolitej Polskiej (w:) Ustrój konstytucyjny Rzeczypospolitej Polskiej, red. R. Mojak, Lub- lin 2000 Wojtyczek
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Zasady Ustroju III Rzeczypospolitej Polskiej
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: