Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00713 009587 7513245 na godz. na dobę w sumie
Zaskarżenie przed sądem czynności upadłego dokonanych z pokrzywdzeniem wierzycieli masy upadłości - ebook/pdf
Zaskarżenie przed sądem czynności upadłego dokonanych z pokrzywdzeniem wierzycieli masy upadłości - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 530
Wydawca: Wolters Kluwer Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-264-8990-7 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).
Piotr Gil doktor nauk prawnych, adiunkt w Zakładzie Prawa i Postępowania Cywilnego na Wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu Opolskiego, kierownik Centrum Mediacji na WPiA UO; radca prawny; wykładowca prowadzący szkolenia dla Okręgowej Izby Radców Prawnych we Wrocławiu i w Wałbrzychu oraz dla Okręgowej Rady Adwokackiej we Wrocławiu; autor i współautor publikacji z zakresu postępowania cywilnego.

Publikacja zawiera kompleksowe omówienie zagadnień dotyczących instytucji pokrzywdzenia wierzycieli fraudacyjnymi czynnościami dłużnika oraz zaskarżenia przed sądem czynności upadłego dokonanych z pokrzywdzeniem wierzycieli masy upadłości. Prezentuje teoretyczne podstawy i wskazuje praktyczne aspekty ochrony interesów wierzycieli upadłościowych przed skutkami nielojalnych działań dłużników, którym następnie
ogłoszono upadłość.
W monografi i przedstawiono m.in.:
przedmiot zaskarżenia i ochrony;
podstawy zaskarżenia, z wyodrębnieniem podstaw o charakterze przedmiotowym i podmiotowym;
prawa i obowiązki podmiotu uprawnionego do korzystania z prawa zaskarżania;
kwestię zarzutu bezskuteczności względnej jako alternatywnej, w stosunku do wytoczenia powództwa, metody zaskarżenia czynności upadłego;
stosunek postępowania w kwestii zaskarżenia czynności prawnej upadłego do innych wybranych instytucji i postępowań;
regulacje dotyczące prawa zaskarżania w prawie Unii Europejskiej oraz w wybranych państwach.
Książka przeznaczona jest dla sędziów, syndyków masy upadłości, adwokatów i radców prawnych świadczących pomoc w ramach postępowań upadłościowych, a także dla przedsiębiorców. Opracowanie zainteresuje referendarzy wydziałów wieczystoksięgowych oraz notariuszy.
Znajdź podobne książki

Darmowy fragment publikacji:

Szczególne podziękowania składam Pani Profesor Elwirze Marszałkowskiej-Krześ oraz Panu Profesorowi Feliksowi Zedlerowi, których niezwykle cenne uwagi utwierdziły mnie w przekonaniu, że to, co robię, ma sens, a opracowanie nie trafi tylko na półki biblioteczne. Życzliwe uwagi mych Mentorów pozwoliły – należy mieć nadzieję – prawidłowo ująć badaną materię. Dziękuję władzom dziekańskim Wydziału Prawa i Administracji Uniwersytetu Opolskiego za okazane wsparcie. Dziękuję za wszelką pomoc Pani Redaktor Magdalenie Stojek-Siwińskiej oraz wszystkim, którzy wspomogli mnie w pracy nad tekstem. Szczególne podziękowania należą się moim Najbliższym, którym pracę tę dedykuję. zaskarżenie przed sądem czynności upadłego dokonanych z pokrzywdzeniem wierzycieli masy upadłości Piotr Gil MONOGRAFIE WARSZAWA 2016 Stan prawny na 30 grudnia 2015 r. z uwzględnieniem zmian wprowadzonych ustawą z dnia 15 maja 2015 r. – Prawo restrukturyzacyjne (Dz. U. poz. 978), które weszły w życie 1 stycznia 2016 r. Recenzent Prof. dr hab. Jacek Gołaczyński Wydawca Magdalena Stojek-Siwińska Redaktor prowadzący Joanna Maź Opracowanie redakcyjne Agata Czuj Łamanie Wolters Kluwer Ta książka jest wspólnym dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, byś przestrzegał przysługujących im praw. Książkę możesz udostępnić osobom bliskim lub osobiście znanym, ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A jeśli musisz skopiować część, rób to jedynie na użytek osobisty. SZANUJMY PRAWO I WŁASNOŚĆ Więcej na www.legalnakultura.pl POLSKA IZBA KSIĄŻKI © Copyright by Wolters Kluwer SA, 2016 ISBN 978-83-8092-171-9 ISSN 1897-4392 Dział Praw Autorskich 01-208 Warszawa, ul. Przyokopowa 33 tel. 22 535 82 19 e-mail: ksiazki@wolterskluwer.pl www.wolterskluwer.pl księgarnia internetowa www.profi nfo.pl ...i dla Ciebie Spis treści Wykaz skrótów / 13 Wprowadzenie / 17 Rozdział pierwszy Bezskuteczność oraz zaskarżanie czynności prawnych upadłego dokonanych z pokrzywdzeniem wierzycieli upadłościowych. Istota, charakter i cele prawa zaskarżania / 25 1.1. 1.2. 1.3. 1.4. 1.5. Wprowadzenie / 25 Bezskuteczność względna w katalogu sankcji wadliwych czynności prawnych / 27 Istota prawa zaskarżania czynności prawnej upadłego dokonanej z pokrzywdzeniem wierzycieli upadłościowych / 32 Charakter prawa zaskarżania czynności prawnej upadłego dokonanej z pokrzywdzeniem wierzycieli upadłościowych / 34 Cele realizowane z wykorzystaniem prawa zaskarżania / 39 1.5.1. Cele postępowania cywilnego i prawa upadłościowego / 42 Cel zaskarżania czynności prawnej upadłego / 45 1.5.2. Rozdział drugi Zaskarżanie czynności prawnych upadłego dokonanych z pokrzywdzeniem wierzycieli upadłościowych w prawie unijnym i w wybranych systemach prawnych / 51 2.1. 2.2. Jurysdykcja w sprawie zaskarżania czynności prawnych upadłego w prawie unijnym / 51 Stosunek postępowania w kwestii zaskarżania czynności prawnej upadłego do postępowania upadłościowego / 62 7 Spis treści 2.3. Zagadnienia prawnoporównawcze dotyczące zaskarżania czynności prawnych w wybranych państwach / 74 2.3.1. Niemcy (system prawny pochodzenia germańskiego) / 74 Francja (system prawny pochodzenia romańskiego) / 76 System prawa anglosaskiego / 80 2.3.3.1. 2.3.3.2. Porządek prawny Wielkiej Brytanii / 80 Porządek prawny Stanów Zjednoczonych Ameryki / 82 2.3.2. 2.3.3. Rozdział trzeci Przedmiot ochrony realizowanej z wykorzystaniem prawa zaskarżania / 86 3.1. 3.2. Wierzytelność jako przedmiot ochrony / 86 Charakter wierzytelności będącej przedmiotem ochrony / 90 3.2.1. Wierzytelność pieniężna i niepieniężna jako przedmiot ochrony / 91 Wierzytelność upadłościowa (zaskarżalna) jako przedmiot ochrony / 100 Wierzytelność istniejąca (realna) jako przedmiot ochrony / 102 3.2.3. 3.2.2. 3.3. Wierzytelność o innym niż cywilny charakterze a ochrona prawna takiej wierzytelności / 109 Rozdział czwarty Przedmiot zaskarżania / 117 4.1. Przedmiot zaskarżania w prawie upadłościowym – uwagi wprowadzające / 117 4.1.1. Czynność prawna upadłego jako przedmiot zaskarżania / 122 Pozorność czynności prawnej a przedmiot zaskarżania / 125 Czynności prawne i faktyczne jako przedmiot zaskarżania / 130 Czynności prawne odpłatne i nieodpłatne jako przedmiot zaskarżania / 138 4.1.2. 4.1.3. 4.1.4. 8 Spis treści 4.1.5. Czynności procesowe jako przedmiot zaskarżania / 149 Ugoda sądowa jako przedmiot zaskarżania / 152 4.1.5.1. 4.1.5.2. Uznanie powództwa jako przedmiot zaskarżania / 153 Dział spadku / 156 4.1.5.3. Czynności prawne niepodlegające zaskarżaniu / 158 4.2.1. 4.2.2. 4.2.3. 4.2.4. 4.2.5. 4.2.6. 4.2.7. 4.2.8. 4.2.9. Czynności prawne, z których dokonaniem nie wiąże się pokrzywdzenie / 159 Zdarzenia prawne i czynności faktyczne / 160 Umowa zwrotnego przeniesienia własności na darczyńcę zawarta w następstwie odwołania darowizny / 161 Zrzeczenie się przez dłużnika przysługującego mu zarzutu przedawnienia roszczeń / 161 Czynność prawna dokonana przez syndyka w ramach likwidacji masy upadłości / 162 Spłata długu / 163 Datio in solutum / 165 Umowa majątkowa małżeńska wyłączająca wspólność ustawową / 170 Potrącenie i kompensata dokonana w ramach rozrachunku w systemach płatności i systemach rozrachunku papierów wartościowych / 176 Hipoteka przymusowa i zastaw ustawowy / 183 Przejęcie zakładu pracy według przepisu art. 231 k.p. / 184 4.2.10. 4.2.11. Zaniechanie jako przedmiot zaskarżania / 186 Zaskarżanie czynności prawnej a zabezpieczenie / 193 4.2. 4.3. 4.4. 5.1. 5.2. Rozdział piąty Podstawy zaskarżania czynności prawnej upadłego / 200 Katalog podstaw zaskarżania czynności prawnej upadłego / 200 Podstawy przedmiotowe zaskarżania czynności prawnych upadłego / 202 5.2.1. 5.2.2. 5.2.3. Pokrzywdzenie wierzyciela / 202 Czynność prawna upadłego / 213 Związek przyczynowy pomiędzy dokonaniem czynności prawnej a pokrzywdzeniem / 218 Termin zaskarżania / 223 5.2.4. 9 Spis treści 5.3. Podstawy podmiotowe zaskarżania czynności prawnej upadłego / 228 5.3.1. Świadomość pokrzywdzenia wierzycieli – zamiar pokrzywdzenia / 229 Wiedza lub możliwość uzyskania (podjęcia) wiedzy przez osobę trzecią o charakterze czynności dłużnika (zła wiara osoby trzeciej) / 232 5.3.2. Rozdział szósty Strony i podmioty postępowania o zaskarżanie czynności prawnej / 250 6.1. 6.2. 6.3. 6.4. 6.5. 6.6. 6.7. 6.8. 6.9. Uwagi ogólne – strony i podmioty uczestniczące w postępowaniu dotyczącym zaskarżania czynności prawnej / 250 Status prawny syndyka w postępowaniu w kwestii zaskarżania czynności prawnej upadłego / 252 Legitymacja procesowa syndyka / 255 Strona powodowa w procesach dotyczących zaskarżania czynności prawnych upadłego / 261 Strona pozwana w procesie dotyczącym zaskarżania czynności prawnej upadłego / 267 Legitymacja procesowa podmiotu, który dokonał czynności z osobą trzecią, tzw. osoby czwartej / 276 Sytuacja prawna upadłego w postępowaniu o uznanie czynności prawnej za bezskuteczną / 301 Sytuacja prawna wierzyciela upadłego w razie zaskarżania czynności prawnej upadłego / 305 Sytuacja prawna byłego małżonka upadłego na tle umów o podział majątku po ustaniu małżeńskiej wspólności majątkowej / 323 Rozdział siódmy Postępowanie w kwestii uznania czynności prawnej upadłego za bezskuteczną / 332 7.1. 7.2. Jurysdykcja krajowa / 332 Właściwość rzeczowa, miejscowa i funkcjonalna sądu w sprawach o zaskarżanie czynności prawnej upadłego / 336 Skład sądu, wyłączenie sędziego / 339 7.3. 10 Spis treści 7.4. 7.5. 7.6. 7.7. Przebieg postępowania w kwestii zaskarżania czynności prawnej upadłego / 341 7.4.1. 7.4.2. Wszczęcie postępowania / 341 Postępowanie dowodowe związane z zaskarżaniem czynności prawnej upadłego / 344 Formy obrony osoby trzeciej w postępowaniu o uznanie czynności prawnej upadłego za bezskuteczną / 355 Przekazanie do masy praw lub rzeczy / 366 Przekazanie na rzecz osoby trzeciej tego, co wcześniej świadczyła na rzecz upadłego / 384 Rozdział ósmy Wyrok uznający czynność prawną upadłego za bezskuteczną względnie / 390 8.1. 8.2. 8.3. 8.4. 8.5. Czynności procesowe sądu – istota i charakter / 390 Wyrok uznający czynność prawną upadłego za bezskuteczną i jego cechy / 393 Orzeczenia dotyczące roszczeń uzupełniających ochronę realizowaną prawem zaskarżania / 408 Skutki wyroku w kwestii uznania za bezskuteczną czynności prawnej upadłego / 414 Orzeczenie w kwestii kosztów procesu dotyczącego zaskarżania czynności prawnej upadłego / 428 Rozdział dziewiąty Zaskarżanie czynności prawnej upadłego w drodze zarzutu / 430 9.1. 9.2. 9.3. 9.4. Pojęcie i rodzaje zarzutów / 430 Zarzut bezskuteczności czynności prawnej upadłego wobec żądania wydania z masy / 434 Zarzut bezskuteczności czynności prawnej upadłego wobec wniosku o umieszczenie wierzytelności na liście wierzytelności / 443 Orzeczenie uwzględniające zarzut bezskuteczności czynności prawnej upadłego i jego skutki / 446 11 Spis treści 10.1. 10.2. 10.3. Rozdział dziesiąty Stosunek postępowania w sprawie zaskarżania czynności prawnej upadłego do wybranych instytucji prawnych i postępowań / 452 Stosunek zaskarżania czynności prawnych upadłego a ochrona wierzyciela w razie niewypłacalności dłużnika oraz ius ad rem z art. 59 k.c. / 452 10.1.1. 10.1.2. Zbieg norm w ogólności / 452 Wzajemne relacje między art. 527 i n. k.c. i art. 59 k.c. oraz innymi normami powiązanymi / 454 Wzajemne relacje między art. 527 i n. k.c. a wybranymi normami prawnymi dotyczącymi bezskuteczności względnej / 463 10.1.3. Postępowanie w kwestii uznania czynności za bezskuteczną pomiędzy syndykami mas upadłości / 467 Relacje postępowania w kwestii zaskarżania czynności prawnych upadłego z wybranymi postępowaniami administracyjnymi / 471 10.3.1. Stosunek postępowania w kwestii zaskarżania czynności prawnych upadłego do postępowania o podział nieruchomości / 471 Stosunek postępowania w kwestii zaskarżania czynności prawnych upadłego do postępowania scaleniowego / 476 Stosunek postępowania w kwestii zaskarżania czynności prawnych upadłego do postępowania o wywłaszczenie i zwrot wywłaszczonej nieruchomości / 483 10.3.2. 10.3.3. Zakończenie / 495 Orzecznictwo / 501 Akty prawne / 505 Bibliografia / 507 12 Wykaz skrótów k.c. k.k. Konstytucja RP k.p.c. k.r.o. k.s.h. p.r. p.u. Akty prawne ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (tekst jedn.: Dz. U. z 2014 r. poz. 121 z późn. zm.) ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny (Dz. U. Nr 88, poz. 553 z późn. zm.) Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz. U. Nr 78, poz. 483 z późn. zm.) ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępo- wania cywilnego (tekst jedn.: Dz. U. z 2014 r. poz. 101 z późn. zm.) ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy (tekst jedn.: Dz. U. z 2015 r. poz. 2082 z późn. zm.) ustawa z dnia 15 września 2000 r. – Kodeks spółek handlowych (tekst jedn.: Dz. U. z 2013 r. poz. 1030 z późn. zm.) ustawa z dnia 15 maja 2015 r. – Prawo restrukturyza- cyjne (Dz. U. poz. 978) ustawa z dnia 28 lutego 2003 r. – Prawo upadłościo- we (tekst jedn.: Dz. U. z 2015 r. poz. 233 z późn. zm.) 13 Wykaz skrótów p.u.n. u.g.n. u.k.s.c. u.k.w.h. ustawa z dnia 28 lutego 2003 r. – Prawo upadłościo- we i naprawcze (tekst jedn.: Dz. U. z 2015 r. poz. 233 z późn. zm.) ustawa z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieru- chomościami (tekst jedn.: Dz. U. z 2015 r. poz. 1774 z późn. zm.) ustawa z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (tekst jedn.: Dz. U. z 2014 r. poz. 1025 z późn. zm.) ustawa z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece (tekst jedn.: Dz. U. z 2013 r. poz. 707 z późn. zm.) Biul. SN Eduk. Praw. EPS GSP HUK KPP Mon. Praw. Mon. Pr. Bank. NP NPN NZI OSA OSN OSNAP Periodyki Biuletyn Sądu Najwyższego Edukacja Prawnicza Europejski Przegląd Sądowy Gdańskie Studia Prawnicze Czasopismo Kwartalne Całego Prawa Handlowego, Upadłościowego oraz Rynku Kapitałowego Kwartalnik Prawa Prywatnego Monitor Prawniczy Monitor Prawa Bankowego Nowe Prawo Nowy Przegląd Notarialny Neue Zeitschrift für das Recht der Insolvenz und Sanierung Orzecznictwo Sądu Apelacyjnego Orzecznictwo Sądu Najwyższego Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Izba Administra- cyjna i Pracy 14 OSNC OSNCP OSNC-ZD OSP OSPiKA OTK PES PiP PiZS POP PPC PPE PPH Pr. Bank. Pr. Gosp. Pr. Sp. Prok. i Pr. PS PUG RPEiS RTD civ. SPE St. Praw. TPP ZIK ZNIBPS ZNUJ Wykaz skrótów Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Izba Cywilna Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Izba Cywilna i Pracy Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Izba Cywilna – Zbiór Dodatkowy Orzecznictwo Sądów Polskich Orzecznictwo Sądów Polskich i Komisji Arbitrażo- wych Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego Problemy Egzekucji Sądowej Państwo i Prawo Praca i Zabezpieczenie Społeczne Przegląd Orzecznictwa Podatkowego Polski Proces Cywilny Przegląd Prawa Egzekucyjnego Przegląd Prawa Handlowego Prawo Bankowe Prawo Gospodarcze Prawo Spółek Prokuratura i Prawo Przegląd Sądowy Przegląd Ustawodawstwa Gospodarczego Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny Revue Trimestrielle de Droit civil Studia Prawno-Ekonomiczne Studia Prawnicze Transformacje Prawa Prywatnego Zeitschrift für Insolvenzrecht und Kreditschutz Zeszyty Naukowe Instytutu Badania Prawa Sądowego Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego 15 Wykaz skrótów ZNUŁ ZNUMK Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Łódzkiego Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika Inne NSA SA SN TK Naczelny Sąd Administracyjny sąd apelacyjny Sąd Najwyższy Trybunał Konstytucyjny 16 Wprowadzenie Dłużnicy wobec grożącej im niewypłacalności podejmują działania zmierza- jące do ocalenia choćby części swego majątku1. Niewątpliwie potrzebne są regulacje prawne pomagające dłużnikom w ich trudnej sytuacji ekonomicz- no-finansowej, ale jednocześnie niezbędne są także instrumenty prawne pozwalające na skuteczne zwalczanie działań fraudacyjnych dłużników. Regulacje dotyczące zaskarżania czynności prawnych upadłego mają długi rodowód sięgający klasycznej już instytucji prawnej, jaką jest actio Pauliana2. Kodeks cywilny ujmuje tę instytucję w przepisach o ochronie wierzyciela w razie niewypłacalności dłużnika. Chroni ona wierzycieli przed rozporzą- dzaniem majątkiem przez dłużników ze świadomością (zamiarem) pokrzyw- dzenia wierzycieli. Na gruncie ustawodawstw podejmujących kwestie upa- 1 Opinia Rzecznika Generalnego Trybunału Sprawiedliwości Wspólnot Europejskich Christopher Seagon p. Deko Marty Belgium NV z dnia 16 października 2008 r., sprawa C-339/07 www. curia. europa. eu. W jej treści słusznie zauważa się, że: „(...) upadłość przedsiębiorstwa nie stanowi ludzkiej komedii, lecz rozpaczliwe działania tych, którzy nie mogą sprostać swoim zobowiąza- niom”. 2 Por. w zakresie rzymskiej konstrukcji fraus creditorum: E. Szymoszek, I. Żeber, Rzymskie prawo prywatne, Wrocław 1998, s. 73; W. Wołodkiewicz (w:) Prawo rzymskie. Słownik encyklopedyczny, red. W. Wołodkiewicz, Warszawa 1986, s. 216; W. Rozwadowski (w:) ibidem, s. 73 (to jest pierwsze powołanie i ibidem) W. Wołodkiewicz, M. Zabłocka, Prawo rzymskie. Instytucje, War- szawa 1996, s. 262–264; W. Rozwadowski, Prawo rzymskie. Zarys wykładu wraz z wyborem źródeł, Poznań 1992, s. 71; J.A. Pokrowskij, Historyja prawa rzymskiego, w tłumaczeniu ks. dr. H. Insa- dowskiego, Lublin 1927, s. 176, za: I. Gil, Postępowanie zabezpieczające na etapie poprzedzającym ogłoszenie upadłości, Warszawa 2012, s. 31, s. 176; J.M. Rosenberg, Geneza i rozwój postępowania upadłościowego w prawodawstwie rzymskim, Warszawa 1935, s. 11; R. Taubenschlag, W. Kozubski, Historia i instytucje rzymskiego prawa prywatnego, Warszawa 1945, s. 233–234; J. Kolańczyk, Prawo rzymskie, Warszawa 2007, s. 436; W. Osuchowski, Zarys rzymskiego prawa prywatnego, Warszawa 1966, s. 467 i 468. 17 Wprowadzenie dłości, restrukturyzacji i likwidacji owa ochrona wierzycieli przyjmuje miano prawa zaskarżania3 czynności prawnych upadłego dokonanych z pokrzywdzeniem wierzycieli masy. Ustawa Prawo upadłościowe używa dla określenia nazwy tej instytucji pojęcia „zaskarżanie czynności prawnych upadłego”. Część pierwsza tytuł III dział III ustawy obejmuje regulację bezskuteczności i zaskarżania czynności upadłego. Stąd przyjęło się określać omawianą w pracy instytucję jako prawo zaskarżania. Terminem „prawo zaskarżania” posługujemy się dla wskazania instytucji związanej z zaskarża- niem czynności prawnej upadłego dokonanej z pokrzywdzeniem wierzycieli masy upadłości. W systemach prawnych można wyodrębnić dwa kierunki rozwiązań chroniących wierzycieli przed pokrzywdzeniem: ochronę w po- staci ogólnej, z reguły kodeksowej, w ramach regulacji actio Pauliana oraz według formuły wynikającej z prawa upadłościowego, restrukturyzacyjnego, insolwencyjnego czy likwidacyjnego. Takie ujęcie ochrony przewidzianej dla wierzycieli przed skutkami czynności prawnych dłużnika o odmiennie (ale nie odrębnie) ujętej konstrukcji występuje także w prawie polskim. Odmienność uregulowań nie stoi na przeszkodzie korelacji unormowań zawartych w kodeksie cywilnym i w prawie upadłościowym. Przepis art. 131 p.u. odsyła do subsydiarnego stosowania kodeksowych przepisów (art. 527 i n. k.c.) o ochronie wierzyciela w przypadku niewypłacalności dłużnika w kwestiach nieuregulowanych w art. 127–130a. W przypadku polskich re- gulacji obserwujemy wzajemne przenikanie się instytucji ochrony wierzyciela przed niewypłacalnością dłużnika, tzw. skargi pauliańskiej i prawa zaskarże- nia. Część pierwsza tytuł III dział III prawa upadłościowego „Bezskuteczność i zaskarżanie czynności upadłego” obejmuje art. 127–135 p.u. Przepisy te regulują bezskuteczność z mocy prawa oraz dwie podmiotowo wyodrębnione formy bezskuteczności względnej: bezskuteczność orzekaną przez sędzie- go-komisarza oraz bezskuteczność względną, o której orzeka sąd w procesie. Przedmiot niniejszego opracowania stanowić będzie tylko ta ostatnia insty- tucja, określana w nauce jako prawo zaskarżenia. Zagadnienia dotyczące 3 Instytucja prawa zaskarżania występująca w ramach postępowania upadłościowego poddana została zmianom w stosunku do uregulowań kodeksowych. W kodeksie przyjęto natomiast ter- minologię „ochrona wierzyciela w razie niewypłacalności dłużnika”, lecz tradycyjna nazwa wy- korzystywana w praktyce na określenie tej instytucji brzmi: „skarga pauliańska”, „powództwo pauliańskie”, „roszczenie pauliańskie” albo actio Pauliana. 18 Wprowadzenie oceny przez sędziego-komisarza fraudacyjnych czynności prawnych upadłego zostały wyłączone z zakresu badań, bowiem stanowią one odrębne zagadnie- nie, któremu należałoby poświęcić analizę w ramach kolejnego opracowania monograficznego. Prawo zaskarżenia uregulowane w przepisie art. 131 p.u. w zw. z art. 527 i n. k.c. odnosi się do: 1) czynności prawnych dłużnika, któremu ogłoszono upadłość; 2) czynności mających za swój przedmiot składniki jego majątku wchodzące w skład masy upadłości; 3) czynności podjętych z pokrzywdzeniem4 wierzycieli upadłościowych przed ogłoszeniem upadłości dłużnika5. Problematyka objęta zakresem pracy została podzielona na 10 rozdziałów. W rozdziale pierwszym przedstawiono istotę, charakter i cele prawa zaskar- żenia, co pozwoliło scharakteryzować analizowaną instytucję. Rozważania prowadzone w tym zakresie spowodowały ograniczenie granic badań o in- stytucję bezskuteczności z mocy prawa. Poza zakresem analiz znalazły się inne przypadki bezskuteczności uregulowane w kodeksie cywilnym oraz prawie upadłościowym, jako niedotyczące bezpośrednio tematu pracy. Dzięki temu możliwe było precyzyjne określenie, w kolejnych rozdziałach, przedmiotu ochrony i przedmiotu zaskarżenia przypisywanych tej instytucji przez ustawodawcę. W rozdziale drugim przedstawiono regulacje dotyczące prawa zaskarżania w prawie Unii Europejskiej oraz w wybranych państwach obcych. W zwięzły sposób zostały zaprezentowane rozwiązania obowiązujące w Europie i na świecie w zakresie ochrony wierzycieli upadłościowych po- krzywdzonych w wyniku czynności prawnych podejmowanych przez upa- dłego dłużnika. Prowadzone w tym zakresie rozważania nie miały jednak charakteru komparatystycznego. Rozważania zawarte w tym rozdziale miały posłużyć wykazaniu istotnych, wspólnych cech europejskiego i po- 4 Przy czym art. 527 § 2 k.c. definiuje pojęcie czynności prawnej dokonanej z pokrzywdzeniem wierzycieli. Jest to czynność prawna, na skutek której dłużnik stał się niewypłacalny albo stał się niewypłacalny w większym stopniu, niż był przed dokonaniem czynności co do niewypłacalności (por. wyrok SN z dnia 18 września 1998 r., III CKN 612/97, OSNC 1999, nr 3, poz. 56, LEX nr 333733; wyrok SN z dnia 24 stycznia 2000 r., III CKN 554/98, LEX nr 52736, i wyrok SA w Warszawie z dnia 19 listopada 1997 r., I ACa 737/97, LEX nr 2786580). Tymczasem pokrzyw- dzenie wierzycieli upadłościowych jest postrzegane nie w aspekcie niewypłacalności dłużnika. Jego niewypłacalność jest już bowiem faktem wobec ogłoszenia jego upadłości. Pokrzywdzenie wierzycieli upadłościowych należy rozumieć jako „uszczuplenie masy upadłości”. 5 Natomiast ocena czynności prawnych dłużnika podjętych po dacie ogłoszenia upadłości objęta jest regulacją przepisów art. 81 i 82 p.u. dotyczących nieważności czynności. 19 Wprowadzenie wszechnego (przy uwzględnieniu rozwiązań prawnych przyjętych w Stanach Zjednoczonych Ameryki) modelu zaskarżenia czynności upadłego. Spostrze- żenia poczynione w tym zakresie pozwoliły w dalszych rozdziałach na po- równanie występujących regulacji i zastosowanych modeli do wzorca obo- wiązującego w Polsce. W rozdziale trzecim omówiony został przedmiot ochrony. Przyjęto, że prawo zaskarżania chroni wierzytelność, jaka przysłu- guje wierzycielom upadłościowym. Zaprezentowano charakter prawny tej wierzytelności. Natomiast w rozdziale czwartym analizie poddano przedmiot zaskarżenia. Na tej podstawie wyprowadzono wniosek, że syndyk masy upadłości przedmiotem zaskarżenia czyni czynność prawną upadłego, która spowodowała pokrzywdzenie wierzycieli upadłościowych. W rozdziale tym dokonano szczegółowej analizy zaskarżenia czynności procesowych upadłe- go, a także występujących odrębności pomiędzy pozornością i bezskutecz- nością względną czynności prawnej upadłego. Pozwoliło to na określenie katalogu czynności niepodlegających zaskarżeniu. Rozdział piąty został po- święcony prezentacji podstaw zaskarżenia, z wyodrębnieniem podstaw o charakterze przedmiotowym i podmiotowym. W rozdziale szóstym omówiono prawa i obowiązki podmiotu uprawnionego do korzystania z prawa zaskarżania oraz sytuację prawną pozostałych podmiotów w postę- powaniu dotyczącym zaskarżenia czynności prawnej upadłego. Prezentacji zakresu tych uprawnień dokonano w ujęciu dynamicznym z uwzględnieniem wstąpienia syndyka do już toczących się procesów pauliańskich. Z kolei w rozdziale siódmym podjęta została kwestia przebiegu postępowania doty- czącego prawa zaskarżania. Szczególna uwaga poświęcona została sposobom przezwyciężenia trudności dowodowych w postępowaniach mających za przedmiot zaskarżenie czynności prawnych upadłego. Omówione zostały ułatwienia dowodowe, z jakich syndyk korzysta w tych postępowaniach6. Kontynuacją prowadzonych w rozdziale siódmym rozważań jest rozdział ósmy poświęcony wyrokowi w sprawie uznania czynności prawnej za bez- skuteczną wobec wierzycieli masy upadłości. Rozdział dziewiąty zawiera omówienie kwestii zarzutu bezskuteczności względnej jako alternatywnej w stosunku do wytoczenia powództwa, metody zaskarżenia czynności upa- dłego. Ostatni, dziesiąty, rozdział przedstawia stosunek postępowania 6 W przypadku skargi pauliańskiej niewspierającej się na towarzyszących jej domniemaniach wy- nikających z bliskości oraz nieodpłatności przysporzenia objawia się „słabość” tej instytucji w klasycznej jej postaci. Słabość ta wynika z trudności dowiedzenia m.in. świadomości pokrzyw- dzenia wierzycieli. 20 Wprowadzenie w kwestii zaskarżenia czynności prawnej upadłego do innych wybranych instytucji i postępowań. Takie ujęcie poruszanych zagadnień pozwoliło na wyprowadzenie wniosku, w jakim zakresie aktualną i uniwersalną instytucją jest prawo zaskarżenia7 (powstałe około 190 r. p.n.e. za czasów piastowania funkcji przez pretora L.A. Pauliana). Instytucja zaskarżenia czynności prawnych niewypłacalnego dłużnika dokonanych z pokrzywdzeniem wie- rzycieli ma już ponad 2200 lat8. Korzysta jednak na gruncie postępowania upadłościowego z nowocześniejszego określenia „zaskarżenie czynności prawnej upadłego” i zmienionej, w stosunku do pierwowzoru, konstrukcji jurydycznej. 7 Obecny model zaskarżenia czynności prawnej jest zbliżony do pierwowzoru rzymskiego, choć podstawy jego zastosowania oraz formy realizacji uległy zmianom z biegiem czasu. Ustawa Prawo upadłościowe (a uprzednio Prawo upadłościowe i naprawcze) usuwa z instytucji te elementy, który mogłyby być przyczyną osłabienia jej skuteczności, np. dowód na okoliczność niewypłacal- ności dłużnika, łagodzi domniemaniami prawnymi obowiązek wykazania świadomości czy za- miaru dłużnika pokrzywdzenia wierzyciela oraz nagannej postawy kontrahenta dłużnika, tj. złą wiarę osoby trzeciej rozumianą jako wiedza albo możliwość podjęcia wiedzy o motywach działania dłużnika. 8 Według J. Fiemy (O zaskarżaniu czynności dłużnika zdziałanych ze szkodą wierzycieli, Lwów 1937, s. 10) okres pełnienia stanowiska pretora przez L.A. Pauliana przypadał na 191 r. p.n.e., ale samo określenie actio pauliana pojawia się wiele setek lat później w Digestach w ramach „skargi deliktowej o charakterze pieniężnym, znajdującej swą przyczynę w szkodzie wierzycieli”. Tak M. Gutowski, Bezskuteczność czynności prawnej, Warszawa 2013, s. 49 i powołane przez autora Digesta D.22,1,38,4. Por. P. Gil, Środki prawne przewidziane w starożytnym prawie na wypadek niewypłacalności dłużnika – geneza instytucji (w:) Aequitas Sequitur Legem. Księga jubileuszowa z okazji 75. urodzin Profesora Andrzeja Zielińskiego, red. K. Flaga-Gieruszyńska, G. Jędrejek, Warszawa 2014; P. Gil, Zaskarżenie ugody mediacyjnej zawartej z pokrzywdzeniem wierzycieli (w:) Współczesne problemy postępowania cywilnego. Zbiór studiów, red. K. Flaga-Gieruszyńska, A. Klich, Toruń 2015, s. 143–145. Por. K. Piasecki, Prawo upadłościowe. Prawo o postępowaniu układowym. Komentarz, Bydgoszcz–Warszawa 1999, s. 469; H. Behrman, Bankructwo, Warszawa 1932, s. 6, który powołuje Arystotelesa (Arystoteles, Polityka, C II par. 2, c. IV par. 5 i c. V); K. Babiarz-Mikulska, Status prawny uczestnika postępowania naprawczego, Warszawa 2006, s. 25; K. Kalicińska, Wierzytelność w postępowaniu upadłościowym, Warszawa 1998, s. 15. Por. J.M. Rosenberg, Postępowanie upadłościowe w prawie rzymskim, Gazeta Sądowa 1996, nr 12, s. II, za: K. Kalicińska, Wierzytelność w postępowaniu..., s. 15; W. Litewski, Rzymskie prawo prywatne, Warszawa 1994, s. 394 i 395; K. Sójka-Zielińska, Historia prawa, Warszawa 1997, s. 21; J.M. Ro- senberg, Geneza i rozwój postępowania upadłościowego w prawodawstwie rzymskim, Warszawa 1935, s. 4, za: K. Babiarz-Mikulska, Status prawny wierzyciela w polskim postępowaniu naprawczym, Warszawa 2006, s. 26; E. Szymoszek, I. Żeber, Rzymskie prawo prywatne, Wrocław 1998, s. 73; W. Wołodkiewicz (w:) Prawo rzymskie. Słownik encyklopedyczny, s. 216; W. Osuchowski, Zarys rzymskiego prawa prywatnego, s. 467 i 468. Por. W. Rozwadowski, Prawo rzymskie. Zarys wykładu wraz z wyborem źródeł, Poznań 1992, s. 71. 21 Wprowadzenie Wybór tematu pracy podyktowany był potrzebą zaprezentowania monogra- ficznego opracowania dotyczącego zaskarżania czynności prawnych upadłego dokonanych z pokrzywdzeniem wierzycieli masy upadłości. W literaturze tematyka ta nie została dotychczas opracowana w pełnym ujęciu, które uwzględniałoby zaskarżanie czynności prawnych upadłego jako wyodręb- nioną instytucję prawną. W nauce prawa znajdujemy oczywiście niezwykle cenne opracowania dotyczące poszczególnych elementów tego tematu, jak również doskonałe dawniejsze i współczesne monografie dotyczące ochrony wierzyciela w razie niewypłacalności dłużnika autorstwa J. Fiemy z 1937 r.9, M. Pyziak-Szafnickiej z 1995 r.10 oraz M. Jasińskiej11. W pracy uwzględniono, że postępowanie upadłościowe uważane jest za jeden z rodzajów postępowa- nia cywilnego12. Poza elementami materialnymi występującymi w konstrukcji jurydycznej prawa zaskarżania istotne znaczenie odgrywają także aspekty formalne i proceduralne dotyczące realizacji tego prawa. Przeprowadzona analiza podobieństw i różnic uregulowań na płaszczyźnie podstaw material- noprawnych zaskarżania według prawa upadłościowego i według przepisów kodeksu cywilnego o ochronie wierzyciela w razie niewypłacalności dłużnika stanowiła istotny element przeprowadzonych badań. Prawo upadłościowe w zakresie regulacji poświęconej prawu zaskarżania czerpie wprawdzie wzorce z kodeksu cywilnego, ale znacząco je jednak modyfikuje. W opraco- waniu uwzględnione zostały zmiany13 (zasadniczo obowiązujące od dnia 1 stycznia 2016 r.) przepisów wprowadzone ustawą z dnia 15 maja 2015 r. 9 J. Fiema, O zaskarżaniu czynności dłużnika..., 1937, s. 10. 10 M. Pyziak-Szafnicka, Ochrona wierzyciela w razie niewypłacalności dłużnika, Warszawa 1995. 11 M. Jasińska, Skarga pauliańska. Ochrona wierzyciela w razie niewypłacalności dłużnika. Komentarz do art. 527–534 k.c. i przepisów powiązanych (k.r.o., p.u., k.p.c., k.k.), Warszawa 2015. Opracowanie obejmuje także „przepisy powiązane”. Zdaniem autorki praca ma charakter komentarza do art. 527–534 k.c. i przepisów powiązanych (kodeks rodzinny i opiekuńczy, prawo upadłościowe, kodeks postępowania cywilnego, kodeks karny). 12 A. Jakubecki (w:) A. Jakubecki, F. Zedler, Prawo upadłościowe i naprawcze. Komentarz, wyd. 3, Warszawa 2010, s. 89. Ta przynależność do postępowania cywilnego występuje, pomimo że drugi etap tego postępowania dotyczy także należności, które nie mają charakteru cywilnopraw- nego. 13 Ochrona wierzycieli upadłościowych według przepisów prawa upadłościowego i naprawczego (po 1 stycznia 2016 r. prawa upadłościowego) uległa znaczącym zmianom. Część regulacji o ochronie wierzycieli została przejęta do ustawy z dnia 15 maja 2015 r. – Prawo restrukturyza- cyjne (art. 304–309). W ustawie Prawo upadłościowe i naprawcze dokonano zmiany tytułu ustawy (zmieniony tytuł tej ustawy brzmi Prawo upadłościowe) i – przepisem art. 428 p.r. – wprowadzono liczne zmiany. 22 Wprowadzenie – Prawo restrukturyzacyjne. Ustawodawca na mocy omawianej ustawy do- konał istotnych zmian między innymi w zakresie przepisów regulujących instytucję prawa zaskarżania. W momencie przekazania do druku niniejszej publikacji nie zostały jeszcze opublikowane monograficzne prace na temat zmienionej konstrukcji prawa zaskarżania, co uniemożliwiło przedstawienie nowych poglądów dotyczących tej instytucji14. W książce omówiona została kwestia zastosowania właściwych procedur dla skutecznego zrealizowania celu ochronnego z wykorzystaniem: powódz- twa o uznanie czynności prawnej za bezskuteczną wobec wierzycieli masy upadłości oraz w drodze zarzutu bezskuteczności czynności prawnej upadłe- go. Pomocniczo tylko zaskarżanie czynności prawnej upadłego zostało skonfrontowane z prawem do rzeczy, tzw. ius ad rem z art. 59 k.c., po którą to instytucję syndyk sięga, gdy wymagana jest szczególna, realna ochrona masy upadłości, a ochrona przewidziana w przepisie art. 134 ust. 1 p.u. okaże się niepełna. Rozważania prowadzone w tym kierunku miały jedynie charakter porównawczy, bowiem pełne opracowanie tej problematyki znacznie wykraczałoby poza zakres niniejszej pracy. Takie jednak ujęcie badanej tematyki pozwoliło usystematyzować cele, funkcje, podstawy zasto- sowania i skutki wykorzystania przez syndyka poszczególnych rozwiązań prawnych związanych z ochroną wierzycieli upadłościowych. Celem dogma- tycznym pracy była próba usystematyzowania instytucji prawnych przewi- dzianych w prawie upadłościowym: zaskarżenia czynności prawnych upa- dłego oraz zarzutu bezskuteczności czynności prawnych upadłego i zesta- wienie, a na innych polach badawczych skonfrontowanie, tych rozwiązań z kodeksową instytucją ochrony wierzyciela w razie niewypłacalności dłuż- nika. Instytucje te służą ochronie interesów różnych grup podmiotów, a ochrona realizowana przy ich wykorzystaniu przebiega w odmienny sposób i na odmiennych zasadach. 14 Na przełomie 2015 i 2016 r. ukazała się praca M. Jasińskiej, Skarga pauliańska... (2015). 23 Rozdział pierwszy Bezskuteczność oraz zaskarżanie czynności prawnych upadłego dokonanych z pokrzywdzeniem wierzycieli upadłościowych. Istota, charakter i cele prawa zaskarżania 1.1. Wprowadzenie Regulacje zamieszczone w części pierwszej, w dziale III tytułu III prawa upadłościowego dotyczą bezskuteczności oraz zaskarżania czynności upa- dłego. Przepisy zawarte w art. 127–135 p.u. pozwalają wyodrębnić trzy grupy uregulowań dotyczących pozbawienia czynności prawnej upadłego skutków prawnych: bezskuteczność z mocy prawa, bezskuteczność z mocy orzeczenia sędziego-komisarza oraz bezskuteczność z mocy orzeczenia sądu. Niemniej realizację prawa zaskarżania stanowi tylko zaskarżenie przez syn- dyka czynności upadłego z wykorzystaniem powództwa albo przez zgłoszenie zarzutu, co będzie objęte zakresem analizy w pracy. Określając granice ob- szaru badawczego, należy także wskazać na terminologię zastosowaną w pracy. Mianem upadłego będzie określany dłużnik, któremu ogłoszona została upadłość. Natomiast wobec czynności, jaką podjął, będąc dłużnikiem przed ogłoszeniem mu upadłości, należy zastosować, zgodnie z przepisem art. 131 p.u., odpowiednio, subsydiarnie15 instytucję przewidzianą w przepi- 15 D. Chrapoński, komentarz do art. 131 ustawy – Prawo upadłościowe i naprawcze, Lex Prestige, dostęp: 7.11.2015 r. Zdaniem autora przepis art. 131 p.u.n. (obecnie prawa upadłościowego) statuuje zasadę subsydiarnego stosowania przepisów art. 527–534 k.c. o ochronie wierzyciela w przypadku niewypłacalności dłużnika. Innymi słowy, przepisy te mają zastosowanie w zakresie nieregulowanym w dziale III prawa upadłościowego i naprawczego. Należy je stosować wprost, a odmienności wynikają jedynie z art. 132–134. Por. uzasadnienie wyroku SN z dnia 3 paździer- 25 Rozdział pierwszy. Bezskuteczność oraz zaskarżanie czynności... sach art. 527 i n. k.c., gdy jego czynność fraudacyjna dotyczyła składników masy upadłości16. Jeżeli czynność prawna upadłego nie dotyczyła składników masy upadłości, wierzyciel może samodzielnie realizować ochronę swych praw z wykorzystaniem kodeksowych przepisów o ochronie wierzyciela w razie niewypłacalności dłużnika i to nawet pomimo ogłoszenia upadłości. W postępowaniu tym wierzyciel nie traci na rzecz syndyka swej legitymacji procesowej czynnej. Może zatem wszcząć albo kontynuować wszczęte uprzednio postępowanie oparte na skardze pauliańskiej17. Zgodnie z art. 131 nika 2007 r., IV CSK 184/07, OSNC 2008, nr 12, poz. 142, LEX nr 1606707, w którym SN przyjął, że zasada subsydiarnego stosowania wskazanych tutaj przepisów kodeksu cywilnego nie oznacza relacji lex specialis – lex generalis, lecz wskazuje na komplementarność obu uregulowań. Przepisy art. 127–134 p.u.n. regulują w sposób kompleksowy konsekwencje bezskuteczności czynności upadłego, co nie wyklucza w razie niewypłacalności dłużnika stosowania art. 531 § 2 k.c., gdy w interesie wierzycieli upadłego leży skorzystanie z przewidzianego w tym przepisie uprawnienia. 16 Masa upadłości nie jest podmiotem prawa, „pomimo że przepisy prawa niekiedy zdają się per- sonifikować pojęcie masy upadłości (np. »bezskuteczność względem masy upadłości«)”. R. Adamus (w:) R. Adamus, B. Groele, A. Machowska, Z. Miczek, P. Kuglar, J. Płoch, Upadłość deweloperska. Komentarz do wybranych przepisów ustawy o ochronie praw nabywcy lokalu mieszkalnego lub jednorodzinnego, Warszawa 2012, s. 73–75. Masa nie jest podmiotem praw, dlatego bezskuteczność czynności prawnych odnosi się do wszystkich wierzycieli upadłościowych. Por. M. Koenner, Likwidacja upadłościowa, Kraków 2006, s. 167. W zakresie pojęcia masy upa- dłości por. F. Zedler (w:) A. Jakubecki, F. Zedler, Prawo upadłościowe i naprawcze..., 2010, s. 138 i n.; S. Gurgul, Prawo upadłościowe i naprawcze. Komentarz, Warszawa 2010, s. 190 i n.; D. Zienkiewicz (w:) J. Minkus, A. Świderek, D. Zienkiewicz, Prawo upadłościowe i naprawcze. Komentarz, Warszawa 2006, s. 148 i n.; D. Chrapoński, Wyłączenie z masy upadłości, Warszawa 2010, s. 21 i n.; S. Cieślak, Fundusze masy upadłości – postępowanie podziałowe. Komentarz, Warszawa 2004, s. 21 i n.; A. Witosz, Prawo upadłościowe i naprawcze. Zwięzły komentarz, Bydgoszcz–Katowice 2003, s. 330 i n.; P. Janda, Sposoby zaspokojenia roszczeń w postępowaniu upadłościowym obejmującym likwidację majątku upadłego, Warszawa 2007, s. 44 i n.; M. Koenner, Likwidacja upadłościowa, Kraków 2006, s. 113 i n.; P. Pogonowski, Mienie wchodzące w skład masy upadłości – wybrane zagadnienia, Pr. Sp. 1999, nr 6, s. 35 i n.; R. Adamus, Przedsiębiorstwo upadłego w upadłości likwidacyjnej, Warszawa 2011, s. 37 i n.; R. Adamus, Upadłość a hipoteka na mieniu upadłego, Warszawa 2010, s. 155 i n. (w zakresie prawa odrębności w stosunku do masy upadłości por. także T. Czech, Hipoteka. Komentarz, Warszawa 2011, s. 277; P. Pogonowski, Mienie wchodzące w skład masy upadłości – wybrane zagadnienia, Pr. Sp. 1999, nr 6, s. 36 i n.; J.S. Petraniuk, Upadłość i jej podstawy w prawie upadłościowym i naprawczym, PPH 2003, nr 12, s. 22 i n.). 17 Dynamizm ten powoduje, że procesy dotyczące składników masy prowadzone uprzednio przez wierzyciela z wykorzystaniem skargi pauliańskiej będą – z reguły – przejmowane i prowadzone przez subrogowanego syndyka masy upadłości. Syndykowi przysługuje bowiem prawo, ale także koreluje z tym prawem obowiązek ochrony interesów masy upadłości, wstąpienia do postępowań wszczętych przez wierzyciela, gdy dotyczą one składników masy upadłości. Z tych też przyczyn podstawą wszelkich rozważań prowadzonych w publikacji stanie się zaskarżanie czynności 26 1.2. Bezskuteczność względna w katalogu sankcji wadliwych... p.u. stosowanie kodeksowych przepisów o ochronie wierzyciela w razie niewypłacalności dłużnika (art. 527 i n.) do prawa zaskarżania winno być odpowiednie, natomiast przepisy art. 132–134 winno się stosować wprost18. 1.2. Bezskuteczność względna w katalogu sankcji wadliwych czynności prawnych Katalog sankcji wadliwych czynności prawnych nie został przez naukę jed- nolicie sformułowany, mimo że jest to zagadnienie o podstawowym znacze- niu dla systemu prawa cywilnego. Wielu przedstawicieli nauki prawa cywil- nego podejmowało próby usystematyzowania sankcji dotykających czynności wadliwych. Stanowiska formułowane w doktrynie na temat katalogu wadli- wości czynności prawnych wykazują istotne różnice. „Rozbieżności te są na tyle poważne, że zagadnienie wadliwości czynności prawnych przedstawia niezwykłą doniosłość praktyczną i nawet drobne przesunięcia terminologicz- ne czy definicyjne mogą na tle konkretnych problemów być brzemienne w skutkach. Konsekwencje wadliwości czynności prawnych są bowiem w poszczególnych przypadkach różne, a różnice te mogą powodować całko- wicie odmienną charakterystykę sytuacji prawnej, w jakiej mogą znaleźć się strony czynności dotkniętej takim czy innym rodzajem wadliwości”19. Ustalenie jednolitego katalogu sankcji wadliwych czynności prawnych oraz, co istotniejsze, relacji pomiędzy tymi sankcjami jest zagadnieniem przekra- czającym ramy niniejszego opracowania. Konieczne, jak się wydaje, jest jednak zaprezentowanie podstawowych stanowisk reprezentantów nauki prawnej upadłego z wykorzystaniem instytucji przewidzianej w art. 131 p.u. w zw. z art. 527 i n. k.c. 18 Tak S. Gurgul, Prawo upadłościowe..., 2011, s. 491. Zdaniem autora zasadne byłoby przeredago- wanie treści przepisu art. 131 p.u.n. (obecnie art. 131 p.u.). Art. 131 p.u. umożliwia zaskarżenie czynności prawnej upadłego z wykorzystaniem przepisów o skardze pauliańskiej. D. Cyman, Prawo upadłościowe i naprawcze, Bielsko-Biała 2008, s. 114; K. Flaga-Gieruszyńska, Prawo upadłościowe i naprawcze, Warszawa 2005, s. 131. 19 M. Gutowski, Nieważność czynności prawnej, Warszawa 2008, s. 45. Autor ten podkreśla różnicę pomiędzy dwoma typami czynności wadliwych: wadliwość reguł, które zostały naruszone (wa- dliwość w sensie konstrukcyjnym), oraz wadliwość w zakresie konsekwencji prawnych będących następstwem naruszenia określonych reguł (wadliwość w sensie skutkowym). Por. także M. Gutowski, Bezskuteczność czynności prawnych, s. 39, gdzie autor wskazuje, że nie sposób także uniknąć odniesień bezskuteczności do innych postaci czynności wadliwych. 27 Rozdział pierwszy. Bezskuteczność oraz zaskarżanie czynności... prawa w tej kwestii, ze szczególnym uwzględnieniem sankcji bezskuteczności względnej. Już sama terminologia „sankcje wadliwej czynności prawnej”, którą przyjmuje się za A. Wolterem20, budzi w doktrynie spory21. Tym bar- dziej określenie katalogu tych sankcji wywołuje istotne wątpliwości. Zdaniem M. Gutowskiego podział wadliwości czynności prawnych oparty jest w lite- raturze na charakterystyce skutkowej, choć ta jest następstwem naruszeń reguł istotnościowych o charakterze konstrukcyjnym. Rozwiązanie takie jest podyktowane tym, że celem dokonywania czynności prawnej jest wywo- ływanie skutków prawnych, które będą podstawą rozpoznania poszczegól- nych postaci wadliwości. W tym sensie zatem są one najistotniejsze. Nato- miast diagnoza, czy skutki wystąpiły i w jakim zakresie, powinna być oparta na elemencie konstrukcyjnym22. Na potrzeby niniejszego opracowania należy dostrzec, że na przestrzeni lat katalog sankcji wadliwych czynności prawnych bywał ujmowany w różny sposób. We wcześniejszej literaturze A. Wolter wymieniał cztery rodzaje sankcji: nieważność bezwzględną, nieważność względną (wzruszalność), bezskuteczność względną, bezskuteczność zawieszoną. B. Lewaszkiewicz-Pe- trykowska23 opowiada się za zbliżonym, w stosunku do podziału dokonanego przez A. Woltera, podziałem wadliwości czynności prawnych. Autorka prezentuje czteroelementowy katalog sankcji wadliwych czynności prawnych, do których zalicza: nieważność (obejmującą także pojęcie bezskuteczności), bezskuteczność zawieszoną, wzruszalność oraz bezskuteczność względną. K. Gandor wyróżniał pięć rodzajów sankcji wadliwych czynności prawnych: nieważność bezwzględną, nieważność względną (wzruszalność), bezskutecz- ność względną, bezskuteczność zawieszoną oraz unieważnialność24. Katalogi prezentowane przez obu autorów były zatem zbieżne, pomijając wymienioną 20 A. Wolter, J. Ignatowicz, K. Stefaniuk, Prawo cywilne. Zarys części ogólnej, Warszawa 2000, s. 328. Por. także S. Szer, Prawo cywilne – część ogólna, Warszawa 1967, s. 362–366; B. Lewasz- kiewicz-Petrykowska (w:) System prawa cywilnego, t. I, Część ogólna, red. S. Grzybowski, Wrocław 1985, s. 702. 21 Por. przegląd stanowisk w kwestii określenia katalogu sankcji wadliwych czynności prawnych prezentowany w: M. Gutowski, Nieważność czynności prawnej, s. 46–48. 22 M. Gutowski, Bezskuteczność czynności prawnej, s. 39. 23 B. Lewaszkiewicz-Petrykowska (w:) System prawa cywilnego, t. I, Część ogólna, s. 702. 24 K. Gandor, Konwersja nieważnych czynności prawnych, Studia Cywilistyczne, Kraków 1963, t. IV, s. 45. 28 1.2. Bezskuteczność względna w katalogu sankcji wadliwych... przez K. Gandora unieważnialność25. Zbliżone stanowisko w tej kwestii prezentuje E. Łętowska, przy czym bezskuteczność zawieszoną nazywa „niezupełnością czynności prawnej”26. Natomiast S. Szer27 proponował węższy katalog sankcji wadliwych czynności prawnych. Autor pomijał w prezentowanym przez siebie ujęciu katalogu sankcji bezskuteczność za- wieszoną. Sankcjami wadliwych czynności prawnych są według tego autora tylko nieważność bezwzględna, nieważność względna oraz bezskuteczność względna. Jak wynika z powyższych rozważań, zagadnienie dotyczące usta- lenia ostatecznej liczby sankcji wadliwych czynności prawnych było dysku- syjne w dawniejszej literaturze, a dyskusja na ten temat ma z pewnością doniosłe znaczenie i obecnie. We współczesnej literaturze według Z. Radwańskiego28 należy przyjmować czteroelementowy katalog wadliwych czynności prawnych: 1) wzruszalne czynności prawne (nieważne względnie); 2) bezskutecznie zawieszone; 3) bezskutecznie względne; 4) częściowo bezskuteczne. Z katalogu wadliwych czynności prawnych autor wyłącza natomiast czynności nieważne bezwzględ- nie. Wyłączenia tego – jak się zdaje – nie aprobuje M. Gutowski, który wskazuje, że nieważność można uznać za najdalej idącą postać wadliwości29. S. Grzybowski30 wyodrębnił katalog sankcji wadliwych czynności prawnych obejmujący: nieważność (określaną także jako bezskuteczność), wzruszalność (rozumianą jako możliwość ubezskutecznienia albo unieważnienia), bezsku- teczność zawieszoną oraz bezskuteczność względną. W końcu S. Sołtysiński31 wadliwość czynności prawnych wiąże z pojęciem: 1) czynności bezwzględnie nieważnej; 2) czynności wzruszalnej na mocy oświadczenia woli lub orzecze- nia sądu; 3) czynności bezskutecznie zawieszonej, kulejącej; 4) czynności 25 A. Wolter, Prawo cywilne – zarys części ogólnej, Warszawa 1970, s. 270. 26 E. Łętowska, Podstawy prawa cywilnego, Warszawa 1994, s. 113. 27 S. Szer, Prawo cywilne – część ogólna, s. 73. 28 Z. Radwański (w:) System prawa prywatnego, t. 2, Prawo cywilne – część ogólna, red. Z. Radwański, Warszawa 2002, s. 438. Warszawa 2012, s. 44 i n. 29 M. Gutowski, Bezskuteczność czynności prawnej, s. 41, oraz idem, Nieważność czynności prawnej, 30 S. Grzybowski (w:) System prawa cywilnego, t. I, Część ogólna, s. 594; idem, Prawo cywilne. Zarys części ogólnej, Warszawa 1970, s. 254. 31 S. Sołtysiński, Nieważne i wzruszalne uchwały zgromadzeń spółek kapitałowych, PPH 2006, nr 1, s. 5. 29 Rozdział pierwszy. Bezskuteczność oraz zaskarżanie czynności... dotkniętej sankcją bezskuteczności względnej. Zdaniem T. Liszcz32, która prezentuje w nauce najobszerniejszy katalog sankcji wadliwych czynności prawnych, do sankcji tych należy zaliczyć: 1) nieważność; 2) dwie postacie wzruszalności (uchylalności), tj. uchylalność w drodze pozasądowego oświadczenia woli oraz przed sądem; 3) bezskuteczność względną w dwóch postaciach, a mianowicie ex lege oraz na żądanie; 4) skuteczność zawieszoną; 5) unieważnialność oraz 6) zastępowalność33. W najnowszej literaturze M. Gutowski34 zaprezentował podział wadliwych czynności prawnych, który obejmuje: 1) czynności prawne bezwzględnie nieważne (częściowo, całkowi- cie); 2) czynności prawne wzruszalne (nieważne względnie), a w tej grupie czynności prawne wzruszalne konstytutywnym orzeczeniem sądu oraz czynności prawne wzruszalne przez wykonanie prawa kształtującego; 3) czynności prawne bezskuteczne, a w tej grupie czynności prawne kulejące oraz czynności prawne względnie bezskuteczne (ex lege, mocą konstytutyw- nego orzeczenia sądu) oraz czynności prawne bezskuteczne sensu stricto (w całości oraz w części). Dla tematu niniejszego opracowania istotne znaczenie ma fakt, że jedna z tych sankcji w postaci bezskuteczności względnej czynności prawnej ist- niejąca w systemie prawa cywilnego nie jest kwestionowana przez żadnego z autorów. Termin „bezskuteczność”35 jest używany w prawie cywilnym w sposób nie- jednoznaczny36. Zdaniem M. Gutowskiego definicja pojęcia „bezskuteczność” wskazana w słowniku języka polskiego nie przynosi oczekiwanej precyzji. 32 T. Liszcz, Nieważność czynności prawnych w umownych stosunkach pracy, Warszawa 1971, s. 69, za: M. Gutowski, Bezskuteczność czynności prawnej, s. 40 i 41. 33 Termin „zastępowalność” według autora używany jest na określenie modyfikacji, zmiany skutków, jakie miała wywołać ich czynność prawna. W miejsce zamierzonych przez strony skutków wchodzi bowiem – z woli ustawodawcy – określona norma prawna, np. art. 586 § 1 albo art. 660 k.c. Por. M. Gutowski, Bezskuteczność czynności prawnej, s. 40 i 41. 34 Ibidem, s. 45–46. 35 Bezskuteczność bez dalszego przymiotu „względna”. 36 W zakresie innego jeszcze sposobu rozumienia pojęcia bezskuteczności czynności prawnych stanowiących nadużycie prawa por. T. Justyński, Nadużycie prawa w polskim prawie cywilnym, Kraków 2000, s. 130 i n. oraz 161; zdaniem autora: „Bezskuteczność czynności prawnych wyni- kających z art. 5 k.c. można by rozumieć w ten sposób, że mamy do czynienia z czynnością tylko czasowo (przejściowo) bezskuteczną, a nie jak przy nieważności – definitywnie”. 30 1.2. Bezskuteczność względna w katalogu sankcji wadliwych... Według S. Dubisza termin „bezskuteczność” rozumiany jest w języku polskim jako: nieprzynoszący pożądanych rezultatów, daremny, bezowocny37. „W języku prawniczym zarówno w doktrynie, jak i w judykaturze powszech- nie używa się terminu »bezskuteczność zawieszona« do oznaczenia wadli- wości czynności prawnej normowanej w art. 18 § 1, art. 103 § 1, art. 520 k.c. W języku prawnym natomiast termin »bezskuteczność« używany jest w następującym kontekście: w odniesieniu do czynności prawnej, do określenia następujących instytucji: »bezskuteczności względnej« (art. 59, 527, 916, 1024 k.c.) oraz do oznaczenia ustania w następstwie określonych zdarzeń (art. 230 § 2, art. 832 k.c.) lub niezaistnienia (art. 519 § 2 pkt 2, art. 558 § 2, art. 600 § 1, art. 806 § 2, art. 919 § 2, art. 921 § 1, art. 976, 1036 k.c.) wszystkich lub niektórych skutków prawnych czynności prawnej (...). W wymienionych sytuacjach bezskuteczność polega po prostu na tym, że wszystkie lub niektóre skutki czynności prawnej nie powstają (lub zostają anulowane)”38. Zdaniem K. Gandora ustawa używa terminu „bezskuteczność” (jako jedynego z rodzajów owych sankcji) prawie stale na określenie tylko względnej bezskuteczności; doktryna zaś używa terminu „bezskuteczność” w formie skrótowej, bez przymiotnika „względna”39. 37 Słownik języka polskiego, t. I, red. S. Dubisz, Warszawa 2003, s. 235, oraz M. Gutowski, Nieważność czynności prawnej, 2012, s. 49 i 50. 38 M. Gutowski, Nieważność czynności prawnej, s. 50 i 51. Autor wskazuje (s. 51 i 52), że: „Zapre- zentowana mnogość możliwych znaczeń omawianego terminu obrazuje, że ustawodawca i doktryna posługuje się terminem »bezskuteczność« w sposób różnorodny i niejednoznaczny. Warto poczynić wstępne spostrzeżenie, że z samych przepisów kodeksu cywilnego wynika, iż terminy »nieważność« i »bezskuteczność« nie są synonimami. Świadczą o tym szczególne regu- lacje prawne, które odnoszą się do nieważności, ale już nie do bezskuteczności (a przynajmniej nie wprost), tj. inny reżim prawny zwrotu nienależnego świadczenia spełnionego w wykonaniu nieważnej umowy (art. 411 pkt 1 w zw. z art. 410 k.c.); prawo zatrzymania w przypadku obowiązku zwrotu wzajemnych świadczeń w przypadku nieważności umowy wzajemnej (art. 497 w zw. z art. 496 k.c.); odpowiedzialność na zasadzie culpa in contrahendo strony, która zawierając nieważną umowę o świadczenie niemożliwe, wiedziała o tej przyczynie nieważności (art. 387 k.c.)”. 39 K. Gandor, W kwestii terminologii kodeksu cywilnego w zakresie bezskutecznych czynności prawnych, NP 1961, nr 1, s. 37. Istnieją także przypadki niekonsekwencji ustawodawcy w posłu- giwaniu się wspomnianym terminem, jednakże są one chyba spowodowane niedopatrzeniami legislacyjnymi. 31 Rozdział pierwszy. Bezskuteczność oraz zaskarżanie czynności... 1.3. Istota prawa zaskarżania czynności prawnej upadłego dokonanej z pokrzywdzeniem wierzycieli upadłościowych Istotnej przyczyny wprowadzenia instytucji bezskuteczności względnej do systemów prawnych należy dopatrywać w stwierdzeniu, że mimo zasady, iż dłużnik odpowiada za swe zobowiązania całym swoim majątkiem, tj. obecnymi i przyszłymi składnikami majątkowymi, to może, po zaciągnięciu pierwszych zobowiązań, podejmować dalsze czynności zmierzające do tego, aby zaspokojenie roszczeń wierzycieli uczynić niemożliwym albo w wyższym stopniu ograniczonym40. Stąd przydatność instytucji bezskuteczności względnej dla oceny działań dłużnika. Po zaciągnięciu pierwszego i kolejnych zobowiązań dłużnik nie jest ograniczony w możliwości podejmowania dal- szych zobowiązań. Nadal zachowuje prawo rozporządzania swym majątkiem. Powinien jednak tak postępować, aby możliwe było spełnienie wymagalnych i zaskarżalnych obowiązków na rzecz wierzycieli. W szczególności dłużnik powinien powstrzymać się od zaciągania kolejnych zobowiązań, których spełnienie nie jest możliwe z uwagi na ograniczony stan majątkowy. Dłużnik powinien powstrzymać się także od podejmowania czynności czyniących niemożliwym wykonanie wcześniejszych obowiązków wynikających na przykład z uprzednio podjętych czynności. Dłużnik może podejmować czynności mogące zmierzać w sposób zawiniony lub niezawiniony do tego, aby uszczuplić stan swego majątku i w rezultacie doprowadzić do niemożliwości spełnienia zobowiązań41 albo nawet do stanu swej niewypłacalności. Starania ustawodawcy dotyczące usunięcia skutków nielojalnego postępowania niewypłacalnego dłużnika przyjęły między innymi postać dopuszczalności zaskarżania czynności prawnej upadłego. Rozwiąza- nia przyjęte przez ustawodawcę, zmierzające do ochrony przed fraudacyjnymi czynnościami dłużnika, mogą mieć swe źródło w przepisach prawa material- 40 Tylko wypłacalny dłużnik, tj. dłużnik dysponujący majątkiem lub mogący dysponować majątkiem w przyszłości, i którego wartość majątku przewyższa wartość jego zobowiązań, może stwarzać możliwość skutecznego zaspokojenia roszczeń. 41 W zakresie koncepcji tzw. przekłuwania welonu korporacyjnego (piercingthe corporate veil) albo pomijania osobowości prawnej w poszukiwaniu podmiotów odpowiedzialnych za dokonanie czynności krzywdzących wierzycieli osoby prawnej por. T. Targosz, Nadużycie osobowości prawnej, Kraków 2004, s. 15 i 16. 32 1.3. Istota prawa zaskarżania czynności prawnej upadłego... nego i procesowego42. Wśród podstawowych instrumentów przewidzianych do odwrócenia skutków dokonanej przez dłużnika czynności prawnej wskazać należy uprawnienie wierzyciela do zaskarżania czynności prawnych dłużnika, zdziałanych z pokrzywdzeniem wierzyciela, przewidziane w przepisach kodeksu cywilnego o ochronie wierzyciela w razie niewypła- calności dłużnika (art. 527–534 k.c.). Obecnie obowiązujący model tej insty- tucji wzorowany jest na rozwiązaniach kodeksu zobowiązań (art. 288–293) oraz na klasycznej już instytucji rzymskiej actio Pauliana. Skutkiem zasto- sowania tej instytucji jest uznanie, że czynność prawna dłużnika dokonana ze świadomością pokrzywdzenia wierzyciela, która czyni wierzytelność niemożliwą do zaspokojenia zwłaszcza wskutek nielojalnych postępowań dłużnika, nie wywołuje zamierzonych skutków pomiędzy wierzycielem i osobą trzecią (kontrahentem dłużnika)43. Ochrona wierzytelności przed nielojalnym postępowaniem dłużnika może być realizowana także na pod- stawie przepisów art. 127 i n. p.u.44, a zwłaszcza na podstawie art. 131 p.u. w zw. z art. 527 i n. k.c. W zakresie oceny charakteru prawnego uprawnienia wierzyciela pauliań- skiego, jako uprawnienia materialnoprawnego, umożliwiającego prowadzenie egzekucji, zdaniem A. Jakubeckiego, „po stronie osoby trzeciej istnieje ma- 42 Ustawodawca znajduje uzasadnienie, aby przepisy służące ochronie wierzycieli w razie niewy- płacalności dłużnika zamieścić w przepisach o postępowaniu cywilnym. W przepisie art. 845 § 2 k.p.c. wskazano bowiem, że ruchomości dłużnika będące we władaniu osoby trzeciej można zająć nie tylko wówczas, gdy osoba ta zgadza się na ich zajęcie, lecz także wtedy, gdy przyznaje, że stanowią one własność dłużnika, a ponadto w wypadkach wskazanych w ustawie. S. Gurgul, Prawo upadłościowe i naprawcze. Komentarz, Warszawa 2011, s. 488 i 489: „Uznanie zaś czyn- ności dłużnika w stosunku do wierzyciela za bezskuteczną jest równoznaczne ze stwierdzeniem, że ruchomości, których czynność dotyczyła, należy względem wierzyciela traktować jako stano- wiące własność dłużnika (w każdym razie sytuację prawną wytworzoną na tle takiego orzeczenia należałoby co najmniej zaliczyć do »wypadków wskazanych w ustawie«, w których dopuszczalne jest zajęcie ruchomości dłużnika będących we władaniu osoby trzeciej)”. 43 W. Popiołek (w:) Kodeks cywilny. Komentarz do art. 450–1088, t. II, red. K. Pietrzykowski, Warszawa 2009, s. 240 i 241. Podobną funkcję, jak wskazana wyżej akcja pauliańska, pełnią wobec szczególnych czynności dłużnika przepisy art. 916 i 1024 k.c. 44 Czynności dokonywane po ogłoszeniu upadłości w stosunku do składników masy upadłości nie mogą być oceniane w płaszczyźnie regulacji zawartej w przepisach art. 527 i n. k.c. Jeżeli doko- nuje tych czynności upadły dłużnik, który utracił prawo zarządu masą upadłości, w grę wchodzi z reguły surowsza sankcja w postaci nieważności czynności. Tak S. Gurgul, Prawo upadłościowe..., 2011, s. 478. 33 Rozdział pierwszy. Bezskuteczność oraz zaskarżanie czynności... terialnoprawne zobowiązanie o charakterze niepieniężnym, którego treścią jest znoszenie (pati) zaspokojenia się wierzyciela pauliańskiego z przedmiotu, który uzyskała osoba trzecia. Można zatem przyjąć, że obowiązek osoby trzeciej ma obligacyjną naturę”45. Osoba trzecia nie może, wbrew prawomoc- nemu wyrokowi pauliańskiemu, skutecznie żądać zwolnienia spod zajęcia egzekucyjnego przedmiotów lub praw usuniętych z majątku dłużnika46. 1.4. Charakter prawa zaskarżania czynności prawnej upadłego dokonanej z pokrzywdzeniem wierzycieli upadłościowych Charakter prawny i istota instytucji zaskarżania przez syndyka czynności prawnych upadłego wynika z celów i funkcji, jakie realizuje. Poprzez skorzy- stanie z tej instytucji syndyk zmierza do uznania przez organ sądowy czyn- ności prawnych upadłego za bezskuteczne wobec określonej grupy podmio- tów. W przypadkach wskazanych w ustawie Prawo upadłościowe ustawo- dawca zdecydował się podkreślić skutek bezskuteczności względnej, przewi- dując, że pewne czynności prawne upadłego są bezskuteczne z mocy samego prawa. W innych sytuacjach przyjął, że wymagane jest uzyskanie orzeczenia, które będzie kwalifikowało czynność prawną upadłego jako bezskuteczną wobec masy upadłości, tj. wobec wierzycieli upadłościowych. Oba rozwiąza- nia dotyczące bezskuteczności względnej z mocy prawa i z mocy orzeczenia organu sądowego służą ochronie grupowego interesu wierzycieli występu- jących w postępowaniu upadłościowym, gdyż dzięki między innymi tym instytucjom wierzyciele upadłościowi uzyskują możliwość zaspokojenia swych roszczeń w wyższym stopniu. Skuteczne zaskarżenie i następnie 45 A. Jakubecki, Status wierzyciela pauliańskiego w postępowaniu upadłościowym..., s. 875. 46 Por. M. Pyziak-Szafnicka, Ochrona wierzyciela..., s. 28 i n.; J. Jankowski, Uczestnicy postępowania egzekucyjnego, Łódź 1992, s. 142 i n.; A. Ohanowicz, Zobowiązania. Zarys według kodeksu cywil- nego, Warszawa 1965, s. 251, za: A. Jakubecki, Status wierzyciela pauliańskiego w postępowaniu upadłościowym..., s. 866; H. Ożóg, Glosa do wyroku SN z dnia 3 czerwca 1982 r., III CRN 105/82, OSPiKA 1984, z. 12, poz. 248. Zwolennikami koncepcji odwołującej się do zobowiązania powsta- jącego ex lege polegającego na znoszeniu egzekucji prowadzonej przez wierzyciela byli J. Fiema, O zaskarżaniu czynności dłużnika zdziałanych ze szkodą wierzycieli, Przegląd Prawa i Admini- stracji 1935, s. 196; M. Pyziak-Szafnicka, Ochrona wierzyciela..., s. 33 i n.; J. Jankowski, Uczestnicy postępowania egzekucyjnego, Łódź 1992, s. 144; W. Popiołek (w:) Kodeks cywilny. Komentarz, red. K. Pietrzykowski, Warszawa 2006, s. 1276. Odmienne stanowisko oparte na prawie quasi-zastawowym prezentuje M. Bączyk, Glosa do wyroku SN z dnia 3 czerwca 1982 r., III CRN 105/ 82, NP 1983, nr 9–10, s. 242. 34 1.4. Charakter prawa zaskarżania czynności prawnej upadłego... ściągnięcie do masy upadłości składników majątkowych, które winny się w tej masie47 znajdować, przyczyni się do pełniejszej realizacji celu postępo- wania upadłościowego48. W kodeksie cywilnym – w tytule X księgi trzeciej „Ochrona wierzyciela w razie niewypłacalności dłużnika” ustawodawca zawarł przepisy regulujące instytucję skargi pauliańskiej. Zdaniem A. Ohanowicza tytuł X księgi III kodeksu cywilnego jest na tyle obszerny, że można by w nim umieścić nie tylko instytucję wynikającą z przepisu art. 527 i n. k.c. Autor proponował umieszczenie w tej grupie przepisów innych jeszcze instytucji pozakodekso- wych49. Miał tu na uwadze przepisy o skardze pauliańskiej z prawa upadło- ściowego i prawa układowego. Aktualizując jego wypowiedź, w grupie tej należałoby umieścić również prawo zaskarżania przewidziane w prawie upadłościowym. Wszystkie te przepisy bowiem „służą temu samemu celowi, lecz w odmienny sposób”50. Jeszcze pod rządami dawnego prawa upadłościowego z 1934 r. wyrażono (nadal aktualny) pogląd, że wprowadzenie instytucji zaskarżania czynności prawnych upadłego było uzasadnione tym, że „dłużnik często przed ogło- szeniem upadłości działa na szkodę wierzycieli, a w wielu przypadkach nawet w porozumieniu z osobą, z którą zawiera umowę, albo tylko za jej wiedzą, dochodzi do tego, że wierzyciele pozbawieni są funduszów, których można by użyć na ich zaspokojenie. By temu zapobiec, dopuszcza się w przypadkach jaskrawych, w szczególności tam, gdzie działanie dłużnika jest obliczone na 47 R. Adamus (w:) R. Adamus, B. Groele, A. Machowska, Z. Miczek, P. Kuglar, J. Płoch, Upadłość deweloperska. Komentarz do wybranych przepisów ustawy o ochronie praw nabywcy lokalu mieszkalnego lub jednorodzinnego, Warszawa 2012, s. 73–74: „Co do zasady, w postępowaniu upadłościowym prowadzonym w stosunku do upadłego istnieje tylko jedna masa upadłości. Zasada ta doznaje wyjątków w przypadku
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Zaskarżenie przed sądem czynności upadłego dokonanych z pokrzywdzeniem wierzycieli masy upadłości
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: