Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00440 007853 11235436 na godz. na dobę w sumie
Zatrudnianie cudzoziemców - ebook/pdf
Zatrudnianie cudzoziemców - ebook/pdf
Autor: , Liczba stron:
Wydawca: Wolters Kluwer Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-264-8573-2 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki >> pracy i ubezpieczeń społecznych
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).
Książka stanowi kompleksowe i przystępne omówienie problematyki zatrudniania cudzoziemców w Polsce. W opracowaniu przedstawiono sytuację prawną zatrudnionego cudzoziemca, omawiając takie zagadnienia, jak: zakaz dyskryminacji, jego pozycję jako strony stosunku pracy, prawa i obowiązki związane z pobytem w Polsce, a także skutki nielegalnego wykonywania pracy zarówno dla osoby korzystającej z tej pracy, jak i dla cudzoziemca. Czytelnicy będą mieli także możliwość zapoznania się z opisem przyczyn zarobkowych migracji zagranicznych, a także historią polskich rozwiązań prawnych w zakresie zatrudniania cudzoziemców. Analizę przeprowadzono w odniesieniu do przepisów prawa administracyjnego, prawa pracy, ubezpieczeń społecznych oraz prawa międzynarodowego, europejskiego i porównawczego.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

BIBLIOTEKA PRAWA PRACY Zbigniew Góral redakcja naukowa Edyta Bielak-Jomaa ZATRUDNIANIE CUDZOZIEMCÓW Warszawa 2015 Magdalena Stojek-Siwińska Stan prawny na 1 grudnia 2014 r. Wydawca Redaktor prowadzący Łamanie Projekt gra(cid:976)iczny okładki i stron tytułowych Joanna Cybulska JustLuk Maciej Sadowski Ta książka jest wspólnym dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, byś przestrzegał przysługujących im praw. Książkę możesz udostępnić osobom bliskim lub osobiście znanym, ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A jeśli musisz skopiować część, rób to jedynie na użytek osobisty. SZANUJMY PRAWO I WŁASNOŚĆ Więcej na www.legalnakultura.pl P(cid:276)(cid:273)(cid:280)(cid:272)(cid:262) I(cid:287)(cid:263)(cid:262) K(cid:280)(cid:270)(cid:297)(cid:385)(cid:272)(cid:270) © Copyright by Wolters Kluwer SA, 2015 ISBN: 978-83-264-3474-7 Wydane przez: Wolters Kluwer SA Dział Praw Autorskich 01-208 Warszawa, ul. Przyokopowa 33 tel. 22 535 82 00, fax 22 535 81 35 e-mail: ksiazki@wolterskluwer.pl www.wolterskluwer.pl księgarnia internetowa www.pro(cid:976)info.pl SpiS treści 9 13 17 17 20 26 35 43 49 53 53 53 63 70 87 87 89 92 95 99 101 104 5 2.3. Historia polskiej regulacji zjawiska migracji zarobkowej SpiS treści Wykaz skrótóW WStęp rozdział i Migracja zarobkowa jako zjawisko społeczno ‑ekonomiczne 1.1. Uwagi wstępne 1.2. Przyczyny migracji 1.3. Historia migracji 1.4. Historia migracji w Polsce 1.5. Konsekwencje migracji dla kraju imigracyjnego 1.6. Konsekwencje migracji dla kraju emigracyjnego rozdział ii Migracja zarobkowa jako przedmiot regulacji prawnej 2.1. Migracja zarobkowa w prawie międzynarodowym 2.2. Migracja zarobkowa w prawie porównawczym i europejskim 2.1.1. Prawo międzynarodowe 2.1.2. Prawo Rady Europy 2.1.3. Prawo Unii Europejskiej 2.2.1. Uwagi wstępne 2.2.2. Stany Zjednoczone 2.2.3. Niemcy 2.2.4. Francja 2.2.5. Wielka Brytania 2.2.6. Litwa SpiS treści rozdział iii Prawne warunki dostępu cudzoziemców do pracy w Polsce 3.1. Wymóg posiadania obywatelstwa polskiego jako przesłanka negatywna zatrudniania cudzoziemców 120 3.2. Pojęcie i kategorie cudzoziemców z punktu widzenia dostępu do rynku pracy 3.2.1. Obywatele Unii Europejskiej 3.2.2. Cudzoziemcy korzystający z ochrony na terytorium RP 3.2.3. Cudzoziemcy posiadający stały pobyt 3.2.4. Posiadacze Karty Polaka 3.2.5. Repatrianci 3.2.6. Cudzoziemcy członkowie rodziny obywateli polskich 3.2.7. Cudzoziemcy posiadający zezwolenie na pobyt czasowy i pracę 3.2.8. Cudzoziemcy posiadający zezwolenie na pobyt czasowy w celu wykonywania pracy w zawodzie wymagającym wysokich kwalifikacji 120 129 144 148 152 153 155 156 156 160 187 197 203 205 207 209 209 220 221 3.3. Prawo wjazdu i pobytu cudzoziemców na terytorium Polski jako wstępny warunek dostępu do pracy 3.3.1. Dokument podróży 3.3.2. Wiza 163 164 166 3.4. Procedura wydawania zezwoleń na pracę cudzoziemców 172 178 3.4.1. Wniosek o wydanie zezwolenia na pracę 3.4.2. Szczegółowe warunki wymagane do uzyskania zezwolenia na pracę 3.5. Charakter prawny zezwolenia na pracę cudzoziemca 3.6. Odmowa wydania zezwolenia na pracę 3.7. Uchylenie zezwolenia na pracę 3.8. Wygaśnięcie zezwolenia rozdział iV Sytuacja prawna cudzoziemców wykonujących pracę w Polsce 4.1. Zakaz dyskryminacji 4.2. Podstawy wykonywania pracy przez cudzoziemców na terytorium RP 4.2.1. Zatrudnianie cudzoziemców w ramach stosunku pracy 6 4.2.2. Rozwiązanie stosunku pracy 4.3. Zatrudnianie cudzoziemców na podstawie umowy o pracę nakładczą 4.4. Powierzenie innej pracy zarobkowej 4.5. Wykonywanie pracy przez cudzoziemców w przypadkach SpiS treści 236 244 245 249 249 250 261 267 268 274 277 277 286 291 291 298 301 307 327 329 339 7 szczególnych 4.5.1. Uwagi wstępne 4.5.2. Zatrudnianie lekarzy – cudzoziemców 4.5.3. Wykonywanie pracy przez cudzoziemców w szkołach i placówkach nauczania 4.6. Skutki zaprzestania wykonywania pracy przez cudzoziemca 4.7. Ubezpieczenia społeczne cudzoziemców w Polsce 4.8. Status prawny cudzoziemskich pracowników w świetle ustawy – Prawo prywatne międzynarodowe rozdział V Przeciwdziałanie nielegalnemu wykonywaniu pracy przez cudzoziemców w Polsce 5.1. Definicja zatrudnienia nielegalnego (innej nielegalnej pracy zarobkowej) 5.2. Kontrola legalności zatrudnienia 5.3. Konsekwencje nielegalnego wykonywania pracy przez cudzoziemców 5.3.1. Konsekwencje dla podmiotu powierzającego wykonywanie pracy 5.3.2. Konsekwencje dla cudzoziemca zakończenie załączniki do rozporządzenia MiniStra pracy i polityki Społecznej z dnia 10 grudnia 2013 r. zMieniającego rozporządzenie W SpraWie WydaWania zezWolenia na pracę cudzozieMca (poz. 1674) Wykaz orzeczeń Wykaz aktóW praWnych BiBliografia Wykaz skrótóW Wykaz skrótóW 1. akty praWne EKS – Europejska Karta Społeczna, podpisana w Turynie dnia 18 października 1961 r., zrewidowana w 1996 r. (Dz. U. z 1999 r. Nr 8, poz. 67 z późn. zm.) k.c. – ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (tekst jedn.: Dz. U. z 2014 r. poz. 121 z późn. zm.) k.k. – ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny (Dz. U. Nr 88, poz. 553 z późn. zm.) Konstytucja RP – Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz. U. Nr 78, poz. 483 z późn. zm.) Konwencja nr 97 – Konwencja MOP nr 97 z dnia 1 lipca 1949 r. dotycząca pra‑ cowników migrujących (zrewidowana) Konwencja nr 143 – Konwencja MOP nr 143 z dnia 24 czerwca 1975 r. dotycząca migracji w niewłaściwych warunkach oraz popierania rów‑ ności szans i traktowania pracowników migrujących k.p. – ustawa z dnia 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy (tekst jedn.: Dz. U. z 2014 r. poz. 1502 z późn. zm.) k.p.a. – ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn.: Dz. U. z 2013 r. poz. 267 z późn. zm.) k.p.c. – ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (tekst jedn.: Dz. U. z 2014 r. poz. 101 z późn. zm.) k.s.h. – ustawa z dnia 15 września 2000 r. – Kodeks spółek hand‑ lowych (tekst jedn.: Dz. U. z 2013 r. poz. 1030 z późn. zm.) TFUE – Traktat o funkcjonowaniu Unii Europejskiej (wersja skonso‑ lidowana Dz. Urz. UE C 83 z 30.03.2010, s. 47) 9 Wykaz skrótóW Traktat o Euratom – Traktat ustanawiający Europejską Wspólnotę Energii Ato‑ mowej z dnia 25 marca 1957 r., tzw. traktat rzymski (wersja skonsolidowana Dz. Urz. UE C 327 z 26.10.2012, s. 1) Traktat o EWG – Traktat ustanawiający Europejską Wspólnotę Gospodar‑ czą (EWG) z dnia 25 marca 1957 r., tzw. traktat rzymski, niepubl. Traktat o EWWiS – Traktat ustanawiający Europejską Wspólnotę Węgla i Stali (EWWiS) z dnia 18 kwietnia 1951 r., tzw. traktat paryski, niepubl. Traktat o WE (TWE) – Traktat ustanawiający Wspólnotę Europejską (wersja skon‑ solidowana Dz. Urz. UE C 321E z 29.12.2006, s. 37) TUE – Traktat o Unii Europejskiej (wersja skonsolidowana Dz. Urz. UE C 83 z 30.03.2010, s. 13); Dz. U. z 2004 r. Nr 90, poz. 864/3 Układ Europejski – Układ ustanawiający stowarzyszenie między RP, z jednej strony, a Wspólnotami Europejskimi i ich Państwami Człon‑ kowskimi, z drugiej strony, sporządzony w Brukseli dnia 16 grudnia 1991 r. (Dz. U. z 1994 r. Nr 11, poz. 38) u.p.z. – ustawa z dnia 20 kwietnia 2004 r. o promocji zatrudnie‑ nia i instytucjach rynku pracy (tekst jedn.: Dz. U. z 2013 r. poz. 674 z późn. zm.) u.s.d.g. – ustawa z dnia 2 lipca 2004 r. o swobodzie działalno‑ ści gospodarczej (tekst jedn.: Dz. U. z 2013 r. poz. 672 z późn. zm.) ustawa o cudzoziemcach – ustawa z dnia 12 grudnia 2013 r. o cudzoziemcach (Dz. U. poz. 1650 z późn. zm.) ustawa o PIP – ustawa z dnia 13 kwietnia 2007 r. o Państwowej Inspekcji Pracy (tekst jedn.: Dz. U. z 2012 r. poz. 404 z późn. zm.) u.s.u.s. – ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpie‑ czeń społecznych (tekst jedn.: Dz. U. z 2013 r. poz. 1442 z późn. zm.) u.z.l. – ustawa z dnia 5 grudnia 1996 r. o zawodach lekarza i leka‑ rza dentysty (tekst jedn.: Dz. U. z 2011 r. Nr 277, poz. 1634 z późn. zm.) u.z.p.b. – ustawa z dnia 14 grudnia 1994 r. o zatrudnieniu i przeciw‑ działaniu bezrobociu (tekst jedn.: Dz. U. z 2003 r. Nr 58, poz. 514 z późn. zm.) 10 Wykaz skrótóW 2. czaSopiSMa i oficjalne publikatory AUWr – Acta Universitatis Wratislaviensis Dz. U. – Dziennik Ustaw Rec. – Recueil de la jurisprudence de la Cour de justice et du Tribunal de première instance GSP – Gdańskie Studia Prawnicze IPiSS – Instytut Pracy i Spraw Socjalnych ISS UW – Instytut Spraw Socjalnych Uniwersytetu Warszawskiego KPP – Kwartalnik Prawa Prywatnego M.P.Pr. – Monitor Prawa Pracy M. Praw. – Monitor Prawniczy NP – Nowe Prawo ONSA – Orzecznictwo Naczelnego Sądu Administracyjnego OSN – Orzecznictwo Sądu Najwyższego OSNAPiUS – Orzecznictwo Sądu Najwyższego Izba Administracyjna, Pra‑ cy i Ubezpieczeń Społecznych OSP – Orzecznictwo Sądów Polskich OSPiKA – Orzecznictwo Sądów Polskich i Komisji Arbitrażowych Pal. – Palestra PiP – Państwo i Prawo PiZS – Praca i Zabezpieczenie Społeczne PiŻ – Prawo i Życie PPE – Przegląd Prawa Europejskiego PPH – Przegląd Prawa Handlowego Pr. Pracy – Prawo Pracy PSpoł. – Polityka Społeczna PUS – Przegląd Ubezpieczeń Społecznych PUSiG – Przegląd Ubezpieczeń Społecznych i Gospodarczych RPEiS – Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny SE – Studia Europejskie Sł. Prac. – Służba Pracownicza St. Praw. – Studia Prawnicze 11 Wykaz skrótóW 3. inne CEUW – Centrum Europejskie Uniwersytetu Warszawskiego EFTA – Europejskie Porozumienie o Wolnym Handlu EOG – Europejski Obszar Gospodarczy ETS – Europejski Trybunał Sprawiedliwości (obecnie Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej) Euratom – Europejska Wspólnota Energii Atomowej EWG – Europejska Wspólnota Gospodarcza EWWiS – Europejska Wspólnota Węgla i Stali KWP – Komenda Wojewódzka Policji MOP – Międzynarodowa Organizacja Pracy MPiPS – Minister Pracy i Polityki Społecznej MZiOS – Minister Zdrowia i Opieki Społecznej NRL – Naczelna Rada Lekarska NSA – Naczelny Sąd Administracyjny ONZ – Organizacja Narodów Zjednoczonych PAN – Polska Akademia Nauk PIP – Państwowa Inspekcja Pracy PUP – Powiatowy Urząd Pracy RE – Rada Europy RPO – Rzecznik Praw Obywatelskich SN – Sąd Najwyższy TK – Trybunał Konstytucyjny UDSC – Urząd do Spraw Cudzoziemców UKIE – Urząd Komitetu Integracji Europejskiej WSA – Wojewódzki Sąd Administracyjny ZUS – Zakład Ubezpieczeń Społecznych 12 WStęp WStęp Problematyka zatrudniania cudzoziemców w Polsce nabiera coraz więk‑ szego znaczenia. Po zmianach społeczno‑politycznych na przełomie lat 80. i 90. ubiegłego wieku, a zwłaszcza po przystąpieniu Polski do struktur eu‑ ropejskich, wzrosło zainteresowanie naszym krajem wśród cudzoziemców. Zaczęli tutaj napływać nie tylko turyści, ale także zachodni inwestorzy poszukujący tańszej siły roboczej, która zmniejszyłaby koszty produkcji. Polski rynek zwrócił także uwagę przybyszów zza wschodniej granicy. Ta grupa cudzoziemców poszukuje pracy w Polsce i chętnie podejmuje tu zatrudnienie. Rozpad Związku Radzieckiego i zmiany gospodarczo‑ ‑polityczne w jego byłych republikach nasiliły procesy migracji zarobkowej do Polski. Kraj nasz stał się również państwem tranzytowym na drodze do Europy Zachodniej dla cudzoziemców z Azji. Choć wciąż część z nich traktuje Polskę jako przystanek w drodze na Zachód, to jednak coraz większa ich liczba upatruje w pozostaniu tutaj szansę na lepszą przyszłość. Zainteresowanie rynkiem pracy ze strony cudzoziemców zbiegło się z przeobrażeniami w gospodarce, pogorszeniem koniunktury, wzro‑ stem bezrobocia, spadkiem poparcia dla reform, co spowodowało obawy o równowagę na rynku pracy. Cudzoziemcy często są postrzegani jako zagrożenie dla tego rynku. Polska, w związku z przystąpieniem do Unii Europejskiej, musiała uwzględnić w prawie migracyjnym zasadę swobodnego przepływu pra‑ cowników. Skutki objęcia Polski tą unijną zasadą polegają na: 1) uznaniu przez Polskę prawa pobytu na swoim terytorium obywateli ków unijnych, unijnych podejmujących w Polsce pracę, 2) uznaniu prawa pobytu i prawa do pracy członków rodzin pracowni‑ 13 WStęp 3) przyznaniu obywatelom Unii prawa dostępu do rynku pracy, podej‑ mowania zatrudnienia oraz korzystaniu z usług służb zatrudnienia, tak jak obywatele polscy, 4) przyznaniu obywatelom Unii prawa do pozostania na terytorium RP po zakończeniu działalności zarobkowej. Integracja Polski z Unią Europejską stanowi zatem wyraz nowej ten‑ dencji na rynku pracy, obejmującej jednak tylko ten jej segment, który dotyczy zatrudnienia cudzoziemców posiadających obywatelstwo Unii. W tym zakresie przejawia się idea rynku otwartego, respektująca zasadę wolności pracy i równego traktowania wszystkich pracowników. Obok rynku otwartego, dla pozostałych cudzoziemców dostęp do polskiego rynku pracy podlega w dalszym ciągu różnego rodzaju ograniczeniom. Polskie rozwiązania prawne dotyczące zatrudniania cudzoziemców są zdeterminowane dwoma przeciwstawnymi czynnikami. Z jednej strony jest to idea swobodnego przepływu pracowników, znajdująca swój wyraz przede wszystkim w prawie europejskim. Z drugiej strony jest to dążenie do protekcji krajowego rynku pracy, dyktowane sytuacją na tym rynku. Prowadzi ono do stosowania restrykcji wobec zjawiska migra‑ cji zarobkowych. Swoboda przepływu pracowników w pełni respektuje zasadę wolności pracy, jako jednego z podstawowych praw człowieka, a restrykcje w zatrudnieniu cudzoziemców to z kolei ograniczenie tej wolności. Uwarunkowania społeczne, ekonomiczne i polityczne powodują, iż nie można mówić o jednolitym statusie prawnym cudzoziemców podejmujących pracę w Polsce. Status ten cechuje znaczny stopień dy‑ ferencjacji. Jest on różny przede wszystkim w zależności od tego, skąd pochodzą osoby nieposiadające obywatelstwa polskiego oraz na jakiej podstawie tu przebywają. Inaczej traktowani są obywatele Unii Euro‑ pejskiej, inne reguły odnoszą się do cudzoziemców spoza niej, jeszcze inaczej kształtowane jest prawo do pracy obcokrajowców posiadających zezwolenie na pobyt w Polsce. Uprawnienia niektórych grup cudzoziem‑ skich są ograniczone, sytuacja innych jest korzystniejsza. Opracowanie jest poświęcone prawnym zagadnieniom zatrudnia‑ nia cudzoziemców w Polsce. Zainteresowania autorki koncentrują się przy tym na tej grupie cudzoziemców, która przybywa do Polski w celu podjęcia pracy, tylko bowiem w odniesieniu do tej grupy znajdują za‑ stosowanie szczególne rozwiązania prawne. Wyjaśnienia wymaga też pole dyskursu podjętego w prezentowanej pracy, biorąc pod uwagę wy‑ 14 WStęp stępujący w jej tytule termin „zatrudnienie”. Trzeba zatem podkreślić, że tytułowe określenie jest pewną konwencją językową wykraczającą w szczególności poza znaczenie, jakie terminowi „zatrudnienie” nadaje się w ustawie o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy, pod‑ stawowym akcie prawnym poddanym analizie. W przepisach tego aktu „zatrudnienie” obejmuje stosunki pracy, stosunki służbowe i umowę o pracę nakładczą. Tymczasem unormowania odnoszące się do cudzo‑ ziemców dotyczą także innych podstaw podejmowania przez nich pracy (w szczególności chodzi o umowy cywilnoprawne). Przyjęta konwen‑ cja terminologiczna pozwala zatem uniknąć w tytule wskazywania na zróżnicowane formy prawne wykonywania pracy przez cudzoziemców. Ponadto, jednoznacznie eliminuje z pola rozważań problematykę po‑ dejmowania przez obcokrajowców działalności gospodarczej na własny rachunek. Temat i zakres opracowania decydują o jego konstrukcji. Publikacja składa się z pięciu rozdziałów. Podział problematyki na kilka części pozwala bowiem w pełni przedstawić sytuację prawną cudzoziemców wykonujących pracę w Polsce i odpowiedzieć na postawione wcześniej pytania. Rozdział I poświęcony jest społeczno‑ekonomicznym uwarunko‑ waniom migracji. Stanowi on tło dla dalszych rozważań, przedstawia bowiem wielkość migracji, jej kierunki i tendencje rozwojowe. Wyjaś‑ niono w nim przyczyny migracji, podjęto również próbę zaprezento‑ wania skutków migracji, zarówno dla kraju emigracji, jak i imigracji. Rozdział II prezentuje historię prawnych uregulowań zjawiska mi‑ gracji w Polsce oraz unormowania międzynarodowe i europejskie. Za‑ wiera także charakterystykę prawa migracyjnego w niektórych innych państwach. Jak sądzę, uwagi na ten temat są niezbędne, stanowiąc punkt odniesienia do dalszych rozważań. Pozwalają na skonfrontowanie prawa polskiego ze standardami międzynarodowymi i europejskimi, umożliwiając tym samym ocenę rozwiązań obowiązujących w Polsce i wskazanie na kierunki pożądanych zmian w ustawodawstwie i poli‑ tyce migracyjnej. Zasadniczą część pracy stanowią rozważania zawarte w kolejnych rozdziałach. W rozdziale III przedstawione zostały prawne warunki dostępu do wykonywania pracy przez cudzoziemców. Prawna regulacja w tym zakresie nie jest jednolita. Stanowi ona refleks różnych tenden‑ cji na rynku pracy. Koncentruję swoją uwagę na ograniczeniach, które 15 WStęp w dostępie do polskiego rynku pracy wynikają z ustawy o cudzoziem‑ cach oraz ustawy o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy. Rozdział ten poświęcony jest także wykonywaniu przez cudzoziemców pracy w szczególnych przypadkach. Zawiera on rozważania na temat zatrudniania cudzoziemskich lekarzy i nauczycieli, co pozwala na zba‑ danie odrębności w dostępie do polskiego rynku przez niektóre grupy zawodowe cudzoziemców. Przedstawienie warunków wjazdu i pobytu obcokrajowców w związ‑ ku z wykonywaniem pracy, również w przypadkach szczególnych, po‑ przedza rozdział IV. Zawarłam w nim rozważania na temat statusu cudzoziemców wykonujących pracę w Polsce. Z prawnego punktu widzenia szczególnie interesujące jest w tym przypadku zagadnienie niedyskryminacji. Próbuję zatem odpowiedzieć na pytanie, czy zakaz dyskryminacji, stanowiący powszechnie uznawany standard między‑ narodowy, jest respektowany na gruncie polskiego prawa migracyjne‑ go, a w szczególności, czy odstępstwa od powszechnego prawa pracy, jakie charakteryzują status cudzoziemców, dadzą się pogodzić z tym zakazem. Analizuję to, badając podstawy wykonywania pracy przez obcokrajowców, zwracając jednak uwagę zwłaszcza na tzw. zatrudnienie pracownicze. Pełna charakterystyka statusu prawnego cudzoziemców wykonują‑ cych pracę w Polsce wymagała podjęcia jeszcze jednego istotnego wątku, co czynię w ostatnim, V rozdziale pracy. Zajmuję się w nim prezentacją zjawiska nielegalnego zatrudnienia cudzoziemców. Zjawisko to, znane na całym świecie, nie jest obce również w warunkach polskich. Zdając sobie sprawę, że jest to problematyka złożona, wielopłaszczyznowa, wy‑ magająca odrębnych, znacznie bardziej pogłębionych badań, świadomie ograniczyłam się do prezentacji najbardziej zasadniczych kwestii z tym związanych, co dopełnia wcześniejsze uwagi o warunkach legalnego zatrudnienia cudzoziemców. 16 1.1. uWagi WStępne rozdziałi Migracja zarobkoWa jako zjaWiSko Społeczno­ ­ekonoMiczne 1.1. uWagi WStępne Słowo „migracja” wywodzi się z łacińskiego „migratio” – wywędro‑ wanie, „migrare” – wywędrowywać, przesiedlać się i oznacza wszelkie formy przemieszczania się ludności (zmianę miejsca pobytu) na stałe bądź okresowo1. W definicjach „migracji” akcentuje się najczęściej znaczenie zmia‑ ny miejsca pobytu, przyczyn i wielkości takiej zmiany. Pod pojęciem „migracji” rozumieć można świadome, zamierzone przemieszczanie przestrzenne ludności, wynikające ze zmiany miejsca zamieszkania lub pobytu, dokonujące się pomiędzy jednostkami osiedlonymi w ramach granic jednego kraju lub wykraczających poza te granice2. W literaturze nie wypracowano dotąd jednolitej definicji migracji i migranta3. W zależności od przyjętych kryteriów, możemy podzielić migracje na wiele typów i rodzajów: 1) ze względu na charakter podejmowanych decyzji – migracje dobro‑ wolne (woluntarystyczne), przymusowe (niewoluntarystyczne)4, spontaniczne, planowe; 2) ze względu na przyczyny migracji – zarobkowe, rodzinne, podpo‑ rządkowane, matrymonialne, polityczne, religijne, narodowościowe, ekologiczne, indywidualne; 3) ze względu na czas trwania – migracje stałe, okresowe, sezonowe; 4) ze względu na charakter geograficzny – wewnętrzne, zewnętrzne, kontynentalne, zamorskie, regionalne; 1 W. Kopaliński, Słownik wyrazów obcych i zwrotów obcojęzycznych, Warszawa 1989. 2 M. Latuch, Demografia społeczno-ekonomiczna, Warszawa 1980, s. 286. 3 M. Okólski, Statystyka imigracji w Polsce, Working Papers, ISS UW seria: Prace 4 Migracjami przymusowymi są: wydalenie, repatriacja, uchodźstwo, wysiedlenie, migracyjne 1997, nr 2, s. 36–37. ewakuacja, deportacja. 17 rozdział i. Migracja zarobkoWa jako zjaWiSko Społeczno ­ekonoMiczne 5) ze względu na charakter prawny – migracje legalne i nielegalne; 6) ze względu na inne przyczyny – migracje emerytalne, masowe, exo‑ dus, konserwatywne, innowacyjne5. W ostatnich latach zacierają się kryteria form i granice migracji (np. migracja nielegalna po uzyskaniu zgody na pobyt staje się legalną), pojawiają się nowe określenia grup migrantów6. W obieg, obok terminu „migrant”, „imigrant”, „emigrant” „wychodźcy”, „uchodźcy”, wchodzą nowe pojęcia: „quasi‑uchodźcy”, „uchodźcy ekologiczni”, uchodźcy o sta‑ tusie przyznanym ze względów humanitarnych. Występuje także nowa forma migracji nielegalnej – przerzut osób 7. Migracja jest zjawiskiem wielopostaciowym, o różnej naturze mo‑ tywów. W ostatnich latach przyczyny migracji zostały zwielokrotnione w sile oddziaływania pod wpływem wielu uwarunkowań powszechnych, które często ujmuje się w trzy grupy czynników: technologiczne, społecz‑ no‑ekonomiczne i psychologiczne. Mówiąc o czynniku technologicznym, mamy na uwadze osiągnięcia cywilizacyjne, które umożliwiły szybkie i względnie tanie podróże oraz łatwe komunikowanie. Dysproporcje 5 K. Slany, Między przymusem a wyborem. Kontynentalne i zamorskie emigracje z krajów Europy Środkowo -Wschodniej (1939–1989), Kraków 1995, s. 25–27. Najczęściej spotykane podziały migracji uwzględniają kryteria przyczyn skłaniających do podjęcia decyzji migracyjnej, czasu jej trwania, zasięgu terytorialnego i regulacji prawnoadmini‑ stracyjnych, zob. A. Maryański, Współczesne wędrówki ludów. Zarys geografii migracji, Wrocław–Warszawa–Kraków 1986, s. 6; E. Marek, Migracje zagraniczne i uchodźstwo we współczesnym świecie, PSpoł. 1995, nr 3, s. 2. 6 W. Anioł, Współczesne ruchy migracyjne, PSpoł. 1991, nr 1, s. 37. Szczególną formą przemieszczania się był np. powrót żołnierzy z byłego Związku Radzieckiego (Białorusi, Ukrainy, Litwy) po 1989 r. z jednostek stacjonujących w Polsce, NRD, Czechosłowacji, a co za tym idzie przemieszczanie się tysięcy ludzi w granicach WNP, zob. G. de Lusignan, Global Migration and European Integration, Washington 1997. 7 W. Anioł, Migracje w Europie (w:) Studia o procesach migracji zagranicznych, t. I, Stu‑ dia i Materiały IPiSS, z. 3, Warszawa 1994, s. 84; E. Hönekopp, Migracje Wschód – Zachód. Czy nowa europejska wędrówka ludów? (w:) Studia o procesach…, t. I, z. 3, s. 11; K. Głąbi‑ cka, Przerzut osób jako nowa forma migracji nielegalnej, PSpoł. 2000, nr 5–6, s. 28. W lite‑ raturze przedmiotu wyróżnia się dwa pojęcia dotyczące przerzutu osób: przerzut i przemyt. „Przerzut” odnosi się do odpłatnego pośrednictwa w nielegalnym przekraczaniu granicy z zamiarem nielegalnego pozostawania na danym terytorium. Migranci są przerzucani przy użyciu siły lub podstępnie. W kraju docelowym migranta nielegalnego wykorzystuje się do popełniania kradzieży, prostytucji, przemytu narkotyków itd. „Przemyt” natomiast to samo ułatwienie nielegalnego dotarcia do kraju docelowego. Kontakt między migrantem a osobą lub organizacją zajmującą się przemytem kończy się w chwili dotarcia migranta do kraju docelowego, zob. więcej K. Głąbicka, T. Halik, A. Sawicka, Studia nad przerzutem migrantów, Working Papers, ISS UW, seria: Prace migracyjne 1999, nr 23, oraz M. Szonert, Migracje w Europie Środkowej i Wschodniej, Studia i Materiały IPiSS, z. 3, Warszawa 1994. 18 1.1. uWagi WStępne w poziomie rozwoju gospodarczego, w standardach i jakości życia, które utrzymują się pomiędzy różnymi regionami świata, wpływają na wzrost motywacji wyjazdów (czynnik społeczno‑ekonomiczny). W postrzeganiu różnic w poziomie rozwoju społeczeństw dużą rolę odgrywa czynnik psychologiczny – ocena możliwości oraz szans na sukces, chęć osiągnię‑ cia kariery zawodowej, poczucie bezpieczeństwa i świadomość prawa do szczęścia, wyboru formy i miejsca do życia, prawa do swobody decydowa‑ nia o sobie, możliwość kształcenia dzieci na lepszych uniwersytetach8. Problematyka migracji leży w sferze zainteresowań wielu dyscyplin naukowych. Zajmuje się nią socjologia, badając przyczyny, źródła, naturę i cel migracji9. Psychologia określa determinanty przemieszczania się ludzi z punktu widzenia ich oczekiwań, potrzeb, wpływu wyjazdu na rozwój emocjonalny, psychiczny. Geografia bada rozmieszczenie migran‑ tów w poszczególnych krajach docelowych oraz szlaki ich przemieszczeń. Migracje pozostają też w orbicie badań ekonomii. Wpływają one bowiem na sytuację gospodarczą zarówno rynków krajowych, jak i indywidual‑ nych gospodarstw domowych. Migracjami zainteresowana jest także społeczna nauka Kościoła, czego wyrazem są Duszpasterstwa Migrantów i Uchodźców oraz Kongresy Duszpasterstwa, podczas których debatuje się nad przyczynami migracji i poszukuje rozwiązań w łonie Kościoła, które jak najlepiej chroniłyby migrujących10. Zgodnie ze społeczną nauką Kościoła, każdy ma prawo do opuszczenia swego kraju w celu poszuki‑ wania lepszych warunków życia w innym państwie. Wyraźnie na to wskazuje Jan Paweł II w swojej Encyklice O pracy ludzkiej11, w której zauważa, że emigracja za pracą przybiera znaczne rozmiary z różnych powodów współczesnego życia. Zasadą naczelną, zgodnie z hierarchią wartości, jest konieczność nadawania wszelkiej pracy sensu, który do‑ maga się, „by kapitał służył pracy a nie praca kapitałowi”. Regulacją zjawisk migracji zajmują się również nauki prawne, które badają prawne uregulowania i warunki przemieszczania się osób między poszczególnymi państwami. Określają one ramy prawne swobody prze‑ 8 J.E. Zamojski, Migracje masowe – czynnik przemian społeczeństw współczesnych (w:) Migracje i społeczeństwo, Zbiór studiów, red. J.E. Zamojski, Warszawa 1995, s. 12. 9 Jednym z pierwszych przedstawicieli nauki, który podjął próbę scharakteryzowania praw migracji, był amerykański socjolog E.G. Rovenstein, twórca „Praw migracji”. Wśród polskich socjologów na uwagę zasługuje działalność F. Znanieckiego oraz J. Chałasińskiego. 10 http: /www.opoka.org.pl/biblioteka/. 11 Encyklika Ojca Świętego Jana Pawła II, Laborem Exercens, Wrocław 1992. 19 rozdział i. Migracja zarobkoWa jako zjaWiSko Społeczno ­ekonoMiczne mieszczania się oraz formułują uprawnienia i obowiązki państwa wobec migrantów oraz prawa i obowiązki migrantów. Nauki prawne określają także warunki współpracy międzynarodowej w dziedzinie przepływu cudzoziemców. 1.2. przyczyny Migracji Ze względu na przyczyny, migracje można podzielić najogólniej na dobrowolne i przymusowe (niedobrowolne, wymuszone)12. Do migracji dobrowolnych należą wszelkie formy przesiedlania się ludzi dokonywane na podstawie dobrowolnych decyzji: ze względu na sytuację zawodową oraz okoliczności osobiste. Przyczyny migracji w tym ujęciu to m.in.: podjęcie działalności gospodarczej lub pracy najemnej w innym kraju, zawarcie małżeństwa z obywatelem innego państwa i związany z tym wyjazd, podjęcie studiów, łączenie rodzin oraz inne decyzje o wyjeździe podejmowane w celu polepszenia warunków mate‑ rialnych. Drugą grupę migracji dobrowolnych stanowią te podejmowane z pobudek osobistych, spowodowane przeświadczeniem o konieczności zmiany miejsca zamieszkania, np. z powodu oczekiwań na możliwość spełnienia życiowych pragnień w kraju docelowym. Coraz większego znaczenia, w nowoczesnych społeczeństwach, nabierają potrzeby wyż‑ szego rzędu (potrzeby kulturalne), a świadomość możliwości ich zaspoko‑ jenia w innym kraju wystarcza często do podjęcia decyzji migracyjnej13. Migracje przymusowe spowodowane są często uwarunkowaniami społeczno‑politycznymi, obejmującymi uchodźstwo z powodu repre‑ sji politycznych, ksenofobii, prześladowań na tle rasowym, religijnym, a także ucieczki od konfliktów zbrojnych – wewnątrz lub międzypań‑ stwowych, masowe przesiedlenia ludności, ruchy repatriacyjne w na‑ stępstwie regulacji granic państwowych14. Migracje niedobrowolne uza‑ 12 W. Mirowski, Migracja jako forma przystosowania w okresie przemian (w:) Migracje i społeczeństwo. Zbiór studiów, red. J.E. Zamojski, Warszawa 1997, s. 167. 13 L. Korporowicz, Migracje międzynarodowe jako zjawisko komunikacji międzykul- turowej (w:) Migracje…, s. 51. 14 W ostatnich latach wysoko uprzemysłowione państwa rejestrują rocznie ok. 700–800 tys. starających się o azyl. Liczba ta wzrasta natychmiast wraz z wybuchami jakichkolwiek konfliktów światowych. A. Fandrejewska, Migracjom nie ma końca, Rzecz‑ pospolita z dnia 11 maja 1995 r. 20 1.2. przyczyny Migracji leżnione są także od następstw klęsk i żywiołów, w rezultacie których ludzie zmuszeni są poszukiwać bezpiecznych miejsc do życia15. Proces migracyjny obejmuje dwie fazy: emigrację (wyjazd z kraju ojczystego) i imigrację (przyjazd do kraju docelowego osób o obcym oby‑ watelstwie lub obcych etnicznie). Wśród przyczyn emigracji wymienia się tzw. czynniki wypychające (push factors), decydujące o potrzebie opuszczenia swojego kraju, którym po stronie państwa imigracyjnego odpowiadają czynniki przyciągające (pull factors)16. Do okoliczności wpływających na decyzję o wyjeździe z własnego i jednocześnie przybyciu do innego państwa należą uwarun‑ kowania prawne w obu tych krajach. Emigracji sprzyjać będą regulacje umożliwiające swobodne opuszczenie kraju czy łatwy dostęp do zakupu dewiz, imigracji zaś, liberalne przepisy w sprawie przekraczania granic, ułatwienia wizowe, korzystne przepisy imigracyjne określające status i uprawnienia socjalne imigrantów. Na decyzje migracyjne wpływają również warunki ekonomiczne: duże bezrobocie, zła sytuacja mieszkaniowa, kryzys gospodarczy w kra‑ ju ojczystym, nieczytelne prawo, zbyt wysokie podatki, nieprzyjemne otoczenie, a nawet niedogodny klimat17. Wśród czynników wypychają‑ cych, które mają, jak podkreśla się w literaturze, większe znaczenie niż przyczyny ekonomiczne i brak politycznej stabilizacji (zwłaszcza w ubo‑ gich krajach afrykańskich), znajdują się katastrofy przyrodnicze, dłu‑ goletnie susze i nieurodzaje18. Czynniki te stanowić będą push factors. Odpowiednio czynnikami przyciągającymi są: mała skala bezrobocia, możliwość łatwego zatrudniania imigrantów w kraju docelowym, silna pozycja pieniądza, korzystna sytuacja materialna. Należy jednak zwró‑ cić uwagę, że wybór miejsca pracy uzależniony jest zarówno od szero‑ kości otwarcia granic kraju ojczystego i co najmniej w takim samym stopniu od dostępności krajowych rynków pracy dla cudzoziemców19. 15 E. Marek, Migracje zagraniczne…, s. 3. 16 J.A. Jackson, Migration, London and New York 1986, s. 13–16. 17 P. Ogden, Migration and Geographical change, London, New York, New Rochelle, Melbourne, Sydney 1984, s. 24. 18 W 1984 r. ok. pół miliona Etiopczyków udało się na emigrację do Senegalu z powodu głodu, W.A. Plummer, The Big Push: Emigration in the Age of Environmental Catastrophe, http://www.repository.law.indiana.edu/ijgls/vol4/iss1/13, dostęp z 24.11.2014 r. 19 Z. Góral, Prawo do pracy. Studium prawa polskiego w świetle porównawczym, Łódź 1994, s. 161. 21 rozdział i. Migracja zarobkoWa jako zjaWiSko Społeczno ­ekonoMiczne Duże znaczenie ma także społeczno‑polityczny obraz państwa oj‑ czystego – wojny, nieustabilizowana sytuacja polityczna, dyskryminacja mniejszości narodowych, ograniczenia praw człowieka – sprzyjają wy‑ jazdom do krajów, w których istnieje możliwość integracji z mieszkań‑ cami, mała (czy mniejsza) skala agresji i nastrojów nacjonalistycznych oraz znaczne zdolności absorpcyjne cudzych kultur20. Obok wymienionych wyżej dużą rolę pełnią też czynniki kulturowe i językowe, stanowiące bariery bądź – przeciwnie – ułatwienia w ruchu migracyjnym ludności. Łatwiej podjąć decyzję o wyjeździe do kraju, któ‑ rego kultura nie jest zasadniczo odmienna od kultury kraju ojczystego, w której migranci wychowali się, kiedy odpowiada im znany, kulturowy system wartości i struktura społeczeństwa, w której jednostka zajmuje określone miejsce. Na decyzję migracyjną wpływ mają osoby znajome, będące już za granicą oraz ich opinia na temat miejsca, do którego ewentualnie udać się może emigrant. Szybciej zaadaptuje się w kraju, w którym rodzina lub przyjaciele uzyskali już jakiś stopień zamożności. Najogólniej można stwierdzić, że człowiek tym chętniej migruje, im większe są jego oczekiwania, że w efekcie migracji zdobędzie pozytyw‑ nie ocenioną „przestrzeń życiową”, pragnienie, aby tak ukształtować swoją sytuację życiową, żeby uzyskać zgodność pomiędzy oczekiwa‑ niami a osiągniętą satysfakcją21. Należy również zwrócić uwagę na to, że powiązania rodzinne, przekraczające granice państw, pozwalają na swobodne porozumiewanie się i stwarzają okazję do łatwiejszej adaptacji nowo przybyłych22. Śledząc procesy migracyjne, należy wskazać, że olbrzymie znacze‑ nie dla problemu migracji ma przeludnienie i wzrost populacji w kraju wysyłającym i odpowiadający mu w kraju przyjmującym – niż demo‑ graficzny. W kraju imigracyjnym posiadającym duży przyrost naturalny przy jednoczesnej słabości gospodarki i kryzysie ekonomicznym chętniej patrzy się na emigrację swoich obywateli. 20 M. Anioł, Współczesne ruchy…, s. 93–94; B. Wierzbicki, Uchodźcy w prawie mię- dzynarodowym, Warszawa 1993, s. 164–172. 21 H.J. Hoffmann ‑Nowotny, Paradygmaty i zmiany paradygmatów w socjologicznych badaniach nad migracjami. Szkic teorii migracji (w:) Migracje, mniejszości, nacjonalizm. Problemy teoretyczne i realia społeczne, red. J. Polakowska ‑Kujawa, Warszawa 1994, s. 16. 22 M. Fix, J.S. Passel, U.S. Immigration in a Global Context: Past, Present and Future (w:) Immigration and Immigrants, Washington, Global Legal Studies 1994, nr 5, s. 12–15. 22 1.2. przyczyny Migracji Bez względu jednak na charakter migracji nie ulega wątpliwości, że praktyka migracyjna jest możliwa tylko wtedy, gdy prawnemu, politycz‑ nemu, społecznemu i osobistemu push, towarzyszy przede wszystkim polityczna intencja pull – państw imigracyjnych23. Chociaż przyczyn migracji jest wiele i są one tak różne, jak powody, dla których ludzie podejmują decyzje migracyjne, to wydaje się, że za‑ równo w przeszłości, jak i obecnie do emigracji zmuszały głównie przy‑ czyny ekonomiczne. Migracje zarobkowe to przestrzenne przemiesz‑ czanie się ludności zawodowo czynnej podejmowane w celu poprawy sytuacji życiowej własnej i członków rodziny, bądź w celu uzyskania środków finansowych niezbędnych do zachowania dotychczasowych form życia i gospodarowania, postrzeganych jako warunek zachowania tożsamości kulturowej24. Istnieją dwie główne grupy migrantów ekonomicznych: 1) migranci „przeżycia” (migranci „za chlebem”) – należący w krajach „wysyłających” najczęściej do sektora utrzymującego się z rolnictwa lub nieformalnego sektora miejskiego. O ich emigracji decyduje zła sytuacja materialna i brak pracy; 2) migranci „mobilni” – są to tradycyjnie migrujący, wysoko wykwa‑ lifikowani „pracownicy – goście”, pracownicy kontraktowi, pracow‑ nicy nauki i artyści, którzy do migracji motywowani są nie tylko odpowiednio wysokimi zarobkami, ale też dobrymi warunkami do badań i pracy twórczej25. 23 M. Skoczek, Współczesne migracje zarobkowe (w:) Migracje i społeczeństwo…, s. 15. 24 Ibidem. Wg szacunków Sekretarza Generalnego ONZ w 2007 r. ok. 200 mln ludzi mieszka w krajach niebędących ich krajami urodzenia. Jedna trzecia tej liczby to pracownicy i ich rodziny, www.unic.un.org.pl 25 G. Tapinos, Regionalna integracja i jej oddziaływanie na zatrudnienie i migrację (w:) Studia o procesach migracji zagranicznych, t. II, Warszawa 1994, s. 32–33; zob. też E. Marek, Migracje zagraniczne…, s. 4. Inne typy migracji zarobkowych przedstawia M. Skoczek (Współczesne migracje za- robkowe…, s. 15 i n.): 1) migracje pracowników wysoko wykwalifikowanych, reprezentujących wolne zawody (lekarze, naukowcy, inżynierowie itp.), 2) migracje pracowników posiadających średnie wykształcenie zawodowe (pielęgniarki, technicy), 3) migracje osób nieposiadających określonego zawodu, najczęściej młodych, poszuku‑ jących pracy poza miejscem zamieszkania w przekonaniu, że w ten sposób szybciej zaspokoją swoje aspiracje życiowe, 4) migracje osób niewykwalifikowanych szukających pracy zarobkowej, 5) migracje sezonowe i okresowe ludności wiejskiej traktowane jako dodatkowa praca. 23 rozdział i. Migracja zarobkoWa jako zjaWiSko Społeczno ­ekonoMiczne Do emigracji zarobkowych skłaniać może: 1) brak miejsc pracy i możliwości zatrudnienia w miejscu zamieszkania, 2) uzyskiwanie niskich dochodów lub duże różnice w zarobkach, 3) chęć dorobienia się, 4) chęć założenia samodzielnego interesu w kraju, uzależniona od du‑ żego zarobku za granicą, 5) zmiany ekonomiczne w kraju, wpływające na wzrost obaw o spadek wartości pieniądza (duży wysiłek za niewspółmiernie niską płacę)26. Ruchy migracyjne zależą zatem w dużej mierze od bezwzględnej róż‑ nicy pomiędzy poziomami przychodów w państwie pochodzenia i kraju docelowym. Istotną rolę odgrywa też poziom płac w kraju ojczystym. Jeże‑ li przychód jest wyższy od minimum socjalnego i jednocześnie zaspakaja potrzeby społeczne, to aby emigrować poziom zarobków na emigracji mu‑ siałby być naprawdę wysoki. W przeciwnym razie ludzie pozostają raczej w kraju pochodzenia27. Problem migracji zarobkowych nie powstałby jed‑ nak, gdyby nie występujący (w poszczególnych okresach czy państwach) popyt na pracę cudzoziemców w wybranych segmentach rynku pracy. Naciski migracyjne powstają także mimo dogodnej sytuacji dla osób szukających pracy (duże ośrodki miejskie dotknięte bezrobociem w mniejszej skali niż regiony peryferyjne i obszary, na których istniejące struktury monopolistyczne – niekiedy jedyni pracodawcy – są narażone na likwidację), bądź ze względu na różnice pomiędzy jakością popytu na siłę roboczą a podażą pracy, bądź np. z powodu braku mieszkań. Przyczyny migracji zarobkowych wiążą się niejednokrotnie z prob‑ lemami socjalnymi. Z czynnego życia zawodowego, na skutek prze‑ kształceń struktur organizacyjnych, wypierani są ludzie starsi, mniej wykwalifikowani, kobiety, oraz ci, którzy uzyskują status bezrobotnych, albo odsunięci w stan bezczynności zawodowej. Osoby te decydują się – nawet przejściowo – na pracę za granicą28. Z ekonomicznego punktu widzenia czynnikami wpływającymi na migrację są m.in.: 1) zmniejszenie zatrudnienia i brak stabilności na rynku pracy, 2) ograniczony dostęp do techniki, 26 J. Korczyńska, Indywidualne motywy krótkookresowych wyjazdów zarobkowych za granicę w świetle funkcjonowania rodziny, PSpoł. 2000, nr 5–6, s. 15. 27 A. Kicinger, Unia Europejska wobec zagadnienia integracji imigrantów, Warsza‑ wa 2004, www.cefmr.pan.pl 28 E. Hönekopp, Migracje…, s. 116 i n. 24 1.2. przyczyny Migracji 3) rozwój handlu, który może powodować nowe strumienie migran‑ tów, przemieszczających się z krajów rozwijających się w kierunku krajów bogatszych, uprzemysłowionych (otwarcie handlu pomiędzy państwami o porównywalnych zasobach i podobnej funkcji produk‑ cji może prowadzić do zmniejszenia cen towarów i jednocześnie do zwiększenia mobilności ludzi), 4) inwestycje zagraniczne (ponadnarodowe korporacje mogą przyczy‑ niać się do wzrostu gospodarczego, dzięki zwiększeniu popytu na eksport z kraju gospodarza, poprzez efekt rozpowszechnienia po‑ stępu, promowanie handlu przez międzynarodową sieć dystrybucji i usług marketingowych)29. Duży wpływ na zwiększanie ruchów migracyjnych mają nowe kie‑ runki migracji. Do niedawna przyjmującymi migrantów były państwa Europy Zachodniej, głównie kraje będące w strukturach EWG. Masowy napływ obcej siły roboczej do wysoko rozwiniętych krajów EWG spowo‑ dowany był kilkoma czynnikami, wśród których pierwszorzędną rolę spełniał czynnik demograficzny. Spadek przyrostu naturalnego wymagał coraz większego potencjału siły roboczej, podczas gdy jej podaż w tych warunkach ze źródeł krajowych była coraz mniejsza. Im większy udział osób w wieku produkcyjnym w całej populacji, tym większa jest podaż siły roboczej. Jej rozmiary zależne są również od udziału osób czyn‑ nych zawodowo w całej populacji. Po II wojnie światowej zaznaczyło się w krajach EWG, z jednej strony, obniżenie liczby ludności, zwłaszcza wśród męskiej populacji, na skutek obniżenia stopy urodzeń podczas wojny, z drugiej zaś strony, nastąpił wzrost liczy urodzeń w rocznikach powojennych30. Obecnie, choć kraje zachodnioeuropejskie cieszą się nadal popular‑ nością wśród imigrantów, następuje zjawisko tworzenia nowych ryn‑ ków pracy na wschodzie (Rosja, Chiny, Indie, Emiraty Arabskie). Pewne segmenty tych rynków są atrakcyjne dla wysoko wykwalifikowanych pracowników, nie tylko ze względów finansowych, ale także ze względu na możliwości zaspokojenia aspiracji zawodowych. Cudzoziemcy nie‑ jednokrotnie obejmują wyższe w hierarchii niż obywatele danego kraju stanowiska kierownicze, które wpływają przecież na całokształt zalet 29 G. Tapinos, Handel zagraniczny, technologie i migracje (w:) Studia o procesach…, 30 J. Rymarczyk, Migracje siły roboczej do krajów EWG i jej konsekwencje społeczno- t. II, s. 32–39. -gospodarcze, Poznań 1986, s. 15. 25 rozdział i. Migracja zarobkoWa jako zjaWiSko Społeczno ­ekonoMiczne wykonywania konkretnego zawodu31. Niższe koszty utrzymania i po‑ równywalne zarobki dają ponadto możliwość zaoszczędzenia określonej kwoty pieniędzy, które umożliwiają podjęcie kosztownych inwestycji po powrocie do krajów pochodzenia. 1.3. hiStoria Migracji Historia migracji jest tak odległa, jak odległe są dzieje ludzkie. Wraz z pojawieniem się człowieka na Ziemi pojawiły się okoliczności zmusza‑ jące go do zmiany miejsca pobytu, dyktowane albo warunkami natural‑ nymi, albo obecnością innych ludzi. Człowiek przenosił się z jednego miejsca w inne w celu poszukiwania i zdobywania pożywienia, w wy‑ niku zmian środowiska naturalnego, na skutek działania nieznanych sobie, a groźnych sił przyrody. W niemal wszystkich mitycznych tradycjach, legendach i religiach przewija się wizerunek człowieka – tułacza. Już biblijny mit o stworze‑ niu świata, wypędzeniu z Raju pierwszych ludzi32 i opis ucieczki Świętej Rodziny do Egiptu, opowiadają o poszukiwaniu dobrowolnie albo z ko‑ nieczności, lepszego i bezpieczniejszego miejsca do życia33. Także najstarsze źródła historyczne mówią o ucieczkach i wędrów‑ kach ludzi. Zapiski pierwszych kronik przedstawiają historię niewoli babilońskiej Żydów, masowe przemieszczanie się w rezultacie tworzenia i rozpadu imperiów, masowe ucieczki prześladowanych ze względów religijnych (np. chrześcijan w starożytnym Rzymie)34. Wraz z rozwojem cywilizacji następowała coraz większa kolonizacja świata. Starożytni Grecy, potem Rzymianie podbijali graniczne terytoria, zakładając swoje kolonie na coraz większych obszarach Europy i Azji. Przemieszczanie się ludności związane było więc głównie z wojnami i podbojami. Na gruzach zaś upadłych mocarstw rozwijały się nowe pań‑ stwa, kultury i społeczności. Kolejne wieki przyniosły rozwój wędrówek 31 P. Stalker, The work of strangers: A survey of international labour migration, Genewa, International Labour Office 1994. 32 Księga Rodzaju 3, 23–24. 33 Ewangelia wg Świętego Mateusza 2, 13–15. 34 W. Brecht, Światowy problem uchodźców na przestrzeni dziejów (w:) Studia o pro- cesach…, t. I, s. 18–20. 26 1.3. hiStoria Migracji ludzi. Było to konsekwencją wypraw religijnych (krucjaty podejmowane przez chrześcijan), odkryć geograficznych i podróży handlowych. Od zarania dziejów ludzie przemieszczali się z ośrodków zapóźnio‑ nych rozwojowo do obszarów na wyższym szczeblu cywilizacji. Odkry‑ cie Ameryki przez Kolumba, dotarcie morską drogą do Indii, opłynięcie świata, zaowocowało masowymi migracjami. Przejęcie przez Koronę Brytyjską władztwa nad Nowym Światem spowodowało przesiedlenie prawie 3 mln Europejczyków do podbitych kolonii. Na wychodźstwo udali się nie tylko pragnący własności ziemi rolnicy, ale także uciekinie‑ rzy, zbiegli więźniowie, przestępcy oraz poszukiwacze przygód i szczęś‑ cia. Na kontynencie amerykańskim pojawiły się ponadto przymusowe migracje z Afryki35. W Ameryce Południowej kolonizacja przebiegała inaczej niż w Północnej. Osiedliła się tam bowiem nieliczna grupa, głównie Hiszpanów, w charakterze właścicieli ziemskich, na obszarze, gdzie siłę roboczą stanowili Indianie. W Ameryce Północnej natomiast ziemie kolonizowane były od początku przez chłopów, osiedlających się wraz z rodzinami na wolnej ziemi, którą sami uprawiali36. Stąd kolonizacja na południu kontynentu amerykańskiego spowodowana przemieszczaniem się ludzi z Europy, jednocześnie sama wpływała na tworzenie się nowych przemieszczeń – już w granicach jednego kon‑ tynentu. Zmuszani do pracy Indianie czy przymusowo przywiezieni z Afryki niewolnicy uciekali w poszukiwaniu wolności i lepszego życia. Na kolejne olbrzymie rozmiary przemieszczania się ludzi w XI–XVII w. wpłynęły masowe wędrówki wywołane fanatyzmem re‑ ligijnym w Europie. Oświecenie, które przyniosło największe zmiany w koncepcji myślenia społeczeństw, otwarło drogę reformom i rewolu‑ cjom. Było więc okresem politycznego uchodźstwa ofiar tych przeobra‑ żeń37. Z Hiszpanii wypędzono Żydów, z Anglii katolików irlandzkich. Swoją ojczyznę musieli opuścić także angielscy purytanie oraz mniej‑ szości religijne we Francji, Czechach i Rosji38. Nowe fale migrantów i uchodźców, wywołane licznymi powstania‑ mi i rewolucjami, a także znaczące ruchy związane z kolonizacją Sy‑ berii, przyniósł wiek XVIII i XIX. W tym czasie wystąpiła też pierwsza 35 W XVI w. z samej tylko Hiszpanii do Ameryki udało się ok. 300 tys. osób. T. Mił‑ kowski, Migracje hiszpańskie XVI–XX w. (w:) Migracje…, Warszawa 1995, s. 101. 36 A. Maryański, Współczesne wędrówki zarobkowe, Kraków 1969, s. 6. 37 K. Slany, Między przymusem…, s. 15–16. 38 W. Brecht, Światowy problem…, s. 19–20. 27 rozdział i. Migracja zarobkoWa jako zjaWiSko Społeczno ­ekonoMiczne masowa emigracja z Europy na „nowe kontynenty”. Terenem imigracji europejskiej stały się już nie tylko Stany Zjednoczone, ale również Au‑ stralia, Kanada i Nowa Zelandia. Ludność z Europy kolonizowała też brzeżne obszary kontynentu afrykańskiego. W drugiej połowie XIX w. nastąpiła masowa wędrówka do Niemiec i krajów skandynawskich. Mi‑ granci pochodzili ze stosunkowo słabo rozwiniętych krajów ówczesnej Europy, głównie z Włoch i znajdujących się pod zaborami ziem polskich. Na początku XX w. rozwinęła się imigracja Japończyków do Brazylii, ludności Kuby na Florydę39. U źródeł tak masowych przemieszczeń leżał rozwój gospodarki kapitalistycznej, zwalniającej poważne ilości siły roboczej, z drugiej zaś strony rozwój techniczny pozwalający na przewożenie ogromnych mas ludności przez Ocean i łatwość komunikowania się na duże od‑ ległości40. Wiek XX, zwany „stuleciem uchodźców”, przyniósł nieznany do tej pory zasięg i skalę uciekinierów. Szacuje się, że ok. 250 mln ludzi udało się na emigrację, zostało deportowanych lub przesiedlonych41. O migrantach zaczęto mówić jak o nowym narodzie42. Po I wojnie światowej masowe emigracje z Europy zaczęły słabnąć. Stany Zjednoczone, które osiągnęły już pełne zasiedlenie swego teryto‑ 39 Zob. A. Krawczyńska, Imigracja japońska w Brazylii (w:) Migracje…, s. 32 i n. Ta dość egzotyczna emigracja rozwinęła się na skutek ubóstwa panującego na wsi japoń‑ skiej. Powstawały wówczas kompanie pośredniczące w organizowaniu wyjazdów i pra‑ cy emigrantów na Hawajach, w Stanach Zjednoczonych, Kanadzie, Meksyku. Wskutek ograniczeń w zatrudnianiu cudzoziemców, Stany Zjednoczone, a później również Kanada zażądały zatrzymania przez rząd japoński swobodnej emigracji do Ameryki Północnej. W tym czasie wzrosło zainteresowanie migrantami rządu brazylijskiego, który po znie‑ sieniu niewolnictwa musiał zastąpić dotychczasową siłę roboczą inną, ale tanią; na te‑ mat migracji kubańskiej por. B. Lisocka ‑Jaegermann, Imigranci kubańscy na Florydzie. Problem miejsca i nowej tożsamości (w:) Migracje…, s. 55–57. Obecność Kubańczyków w Stanach Zjednoczonych, a głównie na Florydzie, sięga ubiegłego wieku. Inwestycje Stanów Zjednoczonych na Kubie (tzw. poprawki Platta w 1902 r. gwarantowały m.in. USA prawo do inwestycji zbrojnej oraz do utrzymywania baz wojskowych na wyspie), wiąza‑ ły gospodarkę kubańską ze Stanami Zjednoczonymi. Masowe wyjazdy Kubańczyków, w szczególności do Miami, rozpoczęły się po 1959 r., a nasiliły w latach 70. Miami jest obecnie miastem dwujęzycznym, z hiszpańskojęzycznymi stacjami radiowymi i progra‑ mami telewizyjnymi. 40 A. Maryański, Współczesne wędrówki ludów…, s. 6. 41 W. Brecht, Światowy problem…, s. 23 i n. 42 D. Stola, Migracje przymusowe w historii Europy Środkowej (XIX–XX w.) (w:) Mi- gracje…, s. 56 i n. 28 1.3. hiStoria Migracji rium, nie były zainteresowane napływem mas ludzkich z wyniszczonej wojną Europy43. Napływ taki stanowił bowiem groźbę obniżenia stopy życiowej Amerykanów, zaczęto więc stosować politykę ograniczającą napływ cudzoziemców. Z początku lat 20. pochodzą tzw. kwoty imi‑ gracyjne, limitujące liczbę osób wpuszczonych do Stanów w ciągu roku z poszczególnych krajów44. Oprócz wyjazdów zamorskich występowały również migracje w ob‑ rębie samej Europy. W początkach XX w. tanią siłę roboczą rekrutowała Francja – kraj bogaty, o małym przyroście naturalnym i niezbyt gęsto zaludniony. Po I wojnie światowej poniosła duże straty ludzkie, wobec czego zwiększył się popyt na siłę roboczą. Kryzys gospodarczy w krajach kapitalistycznych, jaki wybuchł pod koniec lat 20., zredukował emigrację z Europy na inne konty‑ nenty, ale również wpłynął na zahamowanie wewnątrzeuropejskich migracji zarobkowych. W latach 20. i 30. XX w. nastąpiły znaczne przymusowe przesiedlenia w ramach Związku Radzieckiego, w wy‑ niku których całe grupy etniczne wysiedlono z ich dotychczasowych miejsc pobytu. Oficjalną przyczyną przesiedleń była konieczność za‑ siedlenia niezagospodarowanych terytoriów ZSRR, a tym samym rozwój przemysłu i urbanizacja kraju. Jednak u podstaw tych wy‑ wózek leżały przyczyny polityczne. Masowe represje spowodowały wysiedlenie w głąb ZSRR Białorusinów, Finów, Polaków. Los taki podzielili również Koreańczycy i Chińczycy przesiedleni z republik Dalekiego Wschodu na Litwę, Ukrainę, Białoruś pod pretekstem bu‑ dowania bezpiecznego pogranicza45. Dobrowolne wędrówki zarobkowe zanikły także w czasie II wojny światowej. Najczęstszy rodzaj migracji wiązał się z przymusowymi wy‑ wózkami robotników z całej niemal Europy do Niemiec hitlerowskich46, 43 Szacuje się, że między rokiem 1815 a 1939 za ocean wyemigrowało ponad 50 milio‑ nów Europejczyków, z czego tylko do USA ok. 30 mln, H. Fassmann, R. Münz, Europäische Migration-ein Überblick (w:) Migration in Europa. Historische Entwicklung, aktuelle Trends, politische Reaktionen, (ht.) H. Fassmann, R. Münz, Campus Verlag Frankfurt, New York 1996, s. 13. 44 A. Maryański, Współczesne wędrówki ludów…, s. 7 i n. 45 E. Kowalska, Podstawy prawne przymusowych przesiedleń narodów Związku Ra- dzieckiego (w:) Migracje…, s. 69–71. 46 W Europie Środkowej i Wschodniej, Rzesza Niemiecka wywiozła lub wypędziła około 18 mln ludzi, a Związek Radziecki około 15 mln; W. Brecht, Światowy problem…, s. 33. 29 rozdział i. Migracja zarobkoWa jako zjaWiSko Społeczno ­ekonoMiczne ucieczkami przed dramatem wojny do Ameryki, suwerennej Szwajcarii, a nawet na Bliski Wschód47. Sytuacja uległa zmianie po wojnie. Zmiany geopolityczne, jakie miały miejsce w związku z dwiema wojnami, spowodowały nasilenie masowego przemieszczania się ludzi. Ożywił się ruch emigracyjny do krajów zamorskich. Emigranci poszukiwali lepszego życia, ucieka‑ li ze zrujnowanych wojną krajów i od tragicznych wojennych wspo‑ mnień48. Duża część, zwłaszcza Niemców, szukała bezpiecznego azylu w Brazylii, Argentynie. Wśród emigrantów kilkusettysięczną grupę stanowili tzw. „DP” – „displaced persons” – osoby przesiedlone. Ko‑ lejną grupę migrantów stanowili ci, którzy w czasie wojny, najczęściej przymusowo, znaleźli się na terenie Niemiec, a po jej zakończeniu nie chcieli wracać do reżimów totalitarnych. Wielkie migracje występo‑ wały na skutek przesiedleń ludności w latach 1945–1950. W wyniku realizacji decyzji poczdamskich Rady Kontroli, w Berlinie wysiedlono około 3,2 mln Niemców49. Złe warunki życia w krajach Trzeciego Świata i popyt na tanią siłę roboczą w Europie uruchomiły począwszy od lat 50. kolejny trend migracyjny. Wiele milionów ludzi z Azji, Afryki i Karaibów udało się do Wielkiej Brytanii, Francji, Krajów Beneluksu, Portugalii i Hiszpanii50. Po II wojnie światowej nasilił się także proces rozpadu europejskich mocarstw kolonialnych, co doprowadziło do olbrzymich ruchów mi‑ gracyjnych w państwach Trzeciego Świata. Z Indii Brytyjskich, które rozpadły się na dwa państwa – Indie i Pakistan, uciekło ponad 8 mln Hindusów i Sikhów do Indii, a w Pakistanie schronienia szukało pra‑ wie 7 mln muzułmanów51. Wojna w Algierii w 1954 r. spowodowała ucieczkę do Maroka i Tunezji 200 tys. Algierczyków. Ocenia się, że w następstwie walk wyzwoleńczych w Afryce w latach 60. swoją ojczy‑ znę opuściło prawie pół miliona Angolańczyków, którzy udali się do Zairu, Zambii i Botswany, schronienia w sąsiednich państwach szukało około milion Mozambijczyków, a także olbrzymie rzesze mieszkańców 47 A. Niezgoda, Tysiąc dzieci maharadży, Polityka z 2001 r., nr 22. 48 L. Kosiński, The population of Europe, Longman, London 1970, s. 10; zob. też J. Schechtman, Postwar population transfers in Europe 1945–1955, Philadelphia 1966. 49 D. Frey, Milion emigrantów, Rzeczpospolita z dnia 21 października 1999 r. 50 H. Frassmann, R. Münz, Europäische…, s. 19. 51 W. Brecht, Światowy problem…, s. 33. 30 1.3. hiStoria Migracji Namibii i ówczesnej Rodezji52. Tylko w 1994 r. ponad 1,5 mln Hutu przeniosło się z Ruandy do dawnego Zairu, Tanzanii i Burundii. W tym samym czasie do Ruandy powróciło 700 tys. Tutsi53. Obecnie około 35 mln Afrykanów żyje poza miejscem swojego pochodzenia54. Nadal nie jest rozwiązany problem Kurdów, którzy są najliczniejszym (ok. 30 mln) narodem na świecie bez własnej ojczyzny55. Ostatnie lata przyniosły nową falę uciekinierów. Wojna w Iraku56, konflikt w Afganistanie, Syrii, Egipcie, wojna domowa w Darfurze spowodowały znaczny wzrost liczby uchodźców57. W latach 60. XX w. kraje tradycyjnie imigracyjne – Stany Zjed‑ noczone, Kanada, Australia ograniczały napływ migrantów, przyjęły jednocześnie politykę ich doboru ze względu na posiadane kwalifika‑ cje, a nie jak dotąd, pochodzenie narodowe czy etniczne58. Wskutek tego większość wychodźców z krajów europejskich szukała dla siebie nowego miejsca do życia w obrębie tego samego kontynentu. Sytuację ułatwiał niski przyrost naturalny i potrzeba odbudowy gospodarki ze zniszczeń wojennych. Centrami emigracji stały się Wielka Brytania, RFN, Francja, Holandia, Szwajcaria59. Ruchy migracyjne w tym czasie nasiliły się wskutek zimnej wojny, prowadzonej między supermocar‑ stwami, Stanami Zjednoczonymi i ZSRR. Obydwa państwa dążyły do włączenia do swego obozu politycznego i ideologicznego państw, które odzyskały niezależność. Rezultatem tego był masowy exodus ludności Wietnamu, Chin, Indochin, Kambodży, Kuby, Etiopii, Afga‑ nistanu, w których władzę przejęli komuniści lub sprawowało ją woj‑ sko z zewnątrz kraju60. Migracja ta przeobraziła geografię gospodarczą 52 Ibidem. 53 M. Graczyk, Test dla Zachodu, Wprost z 1999 r., nr 19. 54 R.W. Lohrmann, Ogólnoświatowe ruchy migracyjne w latach dziewięćdziesiątych. Analiza współczesnych i przyszłych trendów (w:) Studia o procesach…, s. 67. 55 Więcej na ten temat zob. F. Jomma, Kurdowie i Kurdystan, Gdańsk 2001. 56 Ocenia się, że kraje ościenne: Syria, Jordania, Iran, Egipt i Liban przyjęły już ok. 2 mln uchodźców z Iraku; M. Zawadzki, Piekło i raj w Iraku, Gazeta Wyborcza z dnia 19 listopada 2007 r. 57 M. Zawadzki, W Izraelu protesty przeciw planowanej deportacji uchodźców z Dar- furu, Gazeta Wyborcza z dnia 4 lipca 2008 r. 58 M. Nalewajko, Migracje: ewolucja zjawiska (w:) Migracje…, s. 46–47. 59 D. Papademetrion, International migration in North America and Western Euro- pe: trends and consequences (w:) International migration today. Trends and prospects, red. T.R. Appleyard, v. I, s. 343–369. 60 W. Brecht, Światowy problem…, s. 37. 31 rozdział i. Migracja zarobkoWa jako zjaWiSko Społeczno ­ekonoMiczne i socjalną całego regionu, a rekrutacja pracowników stała się jednym z decydujących czynników prosperity bogatszych państw Europy61. Liczba migrujących pracowników w Europie Zachodniej wzrosła z 2 do 7 mln. Migranci, jak wskazywały analizy, byli młodsi niż pracownicy narodowi62. Mobilność geograficzna migracji nie ograniczała się do zmiany miej‑ sca zamieszkania. W państwach Europy Zachodniej, duża część mi‑ grantów pokonywała regularnie, często codziennie, znaczne odległości między miejscem zamieszkania a miejscem pracy63. Boom migracyjny trwał do 1974 r., czyli do kryzysu naftowego. Gospodarki uprzemysłowionych krajów zachodnich borykały się ze stagnacją i znacznym wzrostem bezrobocia, co miało zasadniczy wpływ na politykę zatrudnienia państw EWG64. Wynikiem tego było również ograniczenie możliwości zatrudniania emigrantów już osiad‑ łych65. Początkowo kraje europejskie wprowadziły zakaz przyjmowa‑ nia do pracy obcokrajowców (np. francuskie restrykcje nałożone na migrację pracowniczą w lipcu 1975 r. – odmowa wjazdu Algierczy‑ kom i Płn. Afrykańczykom, chcącym przybyć do Francji w celach zarobkowych). Później zaczęły poszukiwać nowych sposobów kontroli imigracji. Łączenie rodzin wciąż było możliwe, ale napływ obcych pra‑ cowników ograniczono tylko do niektórych kategorii osób lub poprzez nakładanie kar i grzywien na pracodawców nielegalnie zatrudniają‑ cych obcokrajowców66. W celu zahamowania wjazdu cudzoziemców, kraje emigracyjne podejmowały działania restrykcyjne polegające na wprowadzaniu obowiązku wizowego, znacznie częstszych niż dotąd deportacjach oraz karaniu firm transportowych za nielegalny przewóz obcokrajowców67. 61 Zob. A. Fielding, Migrations, Institution and politics: the evolution of European migration policies (w:) Mass Migration in Europe: the legacy the future, (ed.) King Russell 1993; zob. też East -West migration: the alternatives, London 1994. 62 W 1994 r. ponad 8,5 mieszkańców Unii, którzy byli cudzoziemcami, miało 20 lat, a ok. 8 spośród cudzoziemców weszło w wiek 30 lat. 63 Mobilité geographique des travailleurs (w:) L´emploi en Europe 1997, wrzesień 1997, s. 71. 64 J. Rymarczyk, Migracje siły roboczej…, s. 31 i n. 65 M. Majchrzak, Doświadczenia Europy Zachodniej w dziedzinie migracji, PSpoł. 1995, 66 Mobilité geographique…, s. 79. 67 W. Anioł, Polska a regulacje migracyjne w Europie Zachodniej, PSpoł. 1991, nr 11–12, s. 3. nr 3, s. 18. 32 1.3. hiStoria Migracji Innym czynnikiem hamującym migrację była nakierowana na wzrost fachowości („skill-based”) natura zmian w technologii oraz włączenie się w gospodarkę światową Japonii, Singapuru, Hongkon‑ gu, a później takich państw jak Republika Korei, Tajwan czy Chiny. W związku z tym zwiększył się rynek pracy, powstawały nowe miejsca pracy, łatwiej było o zatrudnienie. Podjęte środki nie zastępowały jednak całkowicie napływu migrantów68. Wraz z rozpadem Związku Radzieckiego miliony ludzi znalazły się poza granicami swojej ojczyzny. Rosjanie żyjący dotąd w ZSRR, znaleźli się teraz w Federacji Rosyjskiej, podobnie jak nie ‑Rosjanie (Ukraińcy, Litwini), którzy kiedyś przesiedleni przymusowo, żyją poza swoją ojczyzną69. Doprowadziło to do licznych konfliktów, któ‑ re zmusiły tysiące ludzi do poszukiwania bezpiecznego miejsca do życia. Kolejne fale uchodźców i uciekinierów przyniósł rozpad Jugosła‑ wii oraz wojna, której skutkiem były „czystki etniczne”. Około 4 mln mieszkańców byłej Jugosławii przebywa pod opieką wyspecjalizowanych agend ONZ, a od 1991 r. poza terytorium kraju znajduje się ponad 60 tys. Jugosłowian70. Po obaleniu komunizmu migracja pracownicza objęła w większym stopniu również inne kraje wschodnioeuropejskie. Zjawisko przepływu siły roboczej znów ożyło w Europie. Tym razem jednak nie spotkało się już w krajach Europy Zachodniej z entuzjastycznym przyjęciem. Tym niemniej niektóre państwa (Francja, Hiszpania, Włochy) „zalegalizowa‑ ły” sytuację nielegalnych migrantów, którzy znaleźli stałą pracę na ich terytorium. Inne państwa, takie jak Niemcy czy Szwajcaria, odmówiły przyjęcia programów legalizacyjnych. 68 W latach 70. i 80. skala migracji skierowana na państwa Europy Zachodniej wzrosła, zwłaszcza z powodu emigrantów z Europy Centralnej i Wschodniej – w latach 70. migran‑ ci stanowili 0,5 populacji krajów EWG, w latach 80. – 0,2 , osiągając w
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Zatrudnianie cudzoziemców
Autor:
,

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: