Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00804 010677 7469768 na godz. na dobę w sumie
Zatrudnienie nauczycieli akademickich - ebook/pdf
Zatrudnienie nauczycieli akademickich - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 548
Wydawca: Wolters Kluwer Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-264-9052-1 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).
Monografia stanowi całościowe i pierwsze w polskiej literaturze opracowanie prawnej problematyki zatrudnienia nauczycieli akademickich. Autorzy łączą rozważania o charakterze ogólnym i teoretycznym z wyjaśnieniami praktycznymi, które mają znaczenie dla obrotu prawnego i bieżącej praktyki uczelnianej. Analizują model prawny zatrudnienia nauczycieli akademickich, jak również przepisy ustawy o szkolnictwie wyższym, które w wielu przypadkach są niejasne i trudne w praktycznym stosowaniu, a ponadto często wywołują wątpliwości co do merytorycznej trafności przyjętych w nich rozwiązań.

Książka zawiera również:
Znajdź podobne książki

Darmowy fragment publikacji:

ZATRUDNIENIE NAUCZYCIELI AKADEMICKICH ZATRUDNIENIE NAUCZYCIELI AKADEMICKICH redakcja naukowa Walerian Sanetra Warszawa 2015 Wydanie publikacji zostało dofi nansowane przez Uniwersytet w Białymstoku Stan prawny na 1 lutego 2015 r. Recenzenci Dr hab. Iwona Sierocka Wydawca Magdalena Stojek-Siwińska Redaktor prowadzący Agnieszka Dymkowska Łamanie Wolters Kluwer Układ typografi czny Marta Baranowska Ta książka jest wspólnym dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, byś przestrzegał przysługujących im praw. Książkę możesz udostępnić osobom bliskim lub osobiście znanym, ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A jeśli musisz skopiować część, rób to jedynie na użytek osobisty. SZANUJMY PRAWO I WŁASNOŚĆ Więcej na www.legalnakultura.pl P(cid:202)(cid:189)(cid:221)(cid:187)(cid:131) I(cid:254)(cid:144)(cid:131) K(cid:221)(cid:174)(cid:141)(cid:257)(cid:187)(cid:174) © Copyright by Wolters Kluwer SA, 2015 ISBN 978-83-264-8108-6 ISSN 1897-4392 Wydane przez: Wolters Kluwer SA Dział Praw Autorskich 01-208 Warszawa, ul. Przyokopowa 33 tel. 22 535 82 00, fax 22 535 81 35 e-mail: ksiazki@wolterskluwer.pl www.wolterskluwer.pl księgarnia internetowa www.profi nfo.pl Spis treści Wykaz skrótów / 9 Walerian Sanetra Wprowadzenie. Status pracowniczy nauczycieli akademickich – wczoraj, dziś i jutro / 13 Walerian Sanetra Ogólnie o odrębnościach statusu zatrudnienia nauczycieli akademickich / 19 Robert Jastrzębski Polskie regulacje ustawowe w zakresie zatrudnienia nauczycieli akademickich w XX wieku / 44 Jan Piątkowski Kodeks pracy a ustawa – Prawo o szkolnictwie wyższym / 63 Grzegorz Goździewicz Rola statutu szkoły wyższej w kształtowaniu statusu prawnego nauczyciela akademickiego (wybrane zagadnienia) / 103 Ewa Hofmańska Status nauczycieli akademickich zatrudnionych w uczelniach niepublicznych (wybrane zagadnienia) / 121 Beata Rutkowska Przedstawiciele pracowników szkoły wyższej / 164 5 Spis treści Marzena Szabłowska-Juckiewicz Nawiązanie stosunku pracy z nauczycielem akademickim / 191 Bogusław Cudowski Dodatkowe zatrudnienie nauczycieli akademickich zatrudnionych w uczelniach publicznych / 212 Monika Smusz-Kulesza Zatrudnienie nauczyciela akademickiego na stanowisku sędziego sądu powszechnego / 235 Dorota Dzienisiuk Instrumenty służące zapewnianiu jakości kształcenia w stosunkach pracy nauczycieli akademickich / 247 Piotr Grzebyk Spory nauczycieli akademickich w orzecznictwie Sądu Najwyższego / 270 Jakub Szmit Okresowość zatrudnienia nauczycieli akademickich w świetle art. 120 ustawy – Prawo o szkolnictwie wyższym / 303 Małgorzata Kurzynoga Wymagania i kryteria oceny dorobku habilitacyjnego a maksymalny okres zatrudnienia doktora na stanowisku adiunkta / 327 Katarzyna Żywolewska Ocena okresowa nauczyciela akademickiego / 347 Ludwik Florek Uwagi w sprawie ustania stosunku pracy nauczyciela akademickiego / 378 Aleksandra Ziętek-Capiga Rozwiązanie stosunku pracy z mianowanym nauczycielem akademickim z „innych ważnych przyczyn” w orzecznictwie Sądu Najwyższego / 388 6 Spis treści Michał Raczkowski Szczególna ochrona trwałości stosunku pracy nauczyciela akademickiego / 400 Paweł Nowik Wynagrodzenie nauczyciela akademickiego w uczelni publicznej / 411 Aleksandra Jamróz Prawo mianowanego nauczyciela akademickiego do odprawy z tytułu rozwiązania stosunku pracy / 428 Monika Latos-Miłkowska Czas pracy nauczycieli akademickich / 448 Wioletta Witoszko Zasady udzielania urlopu wypoczynkowego nauczycielowi akademickiemu / 462 Cezary Kulesza Odpowiedzialność dyscyplinarna nauczycieli akademickich w świetle nowelizacji ustawy o szkolnictwie wyższym z dnia 11 lipca 2014 r. / 475 Dagmara Skupień Skutki popełnienia plagiatu lub autoplagiatu przez nauczyciela akademickiego w świetle prawa pracy / 492 Aneta Giedrewicz-Niewińska Ukaranie nauczyciela akademickiego karą dyscyplinarną pozbawienia prawa wykonywania zawodu jako podstawa ustania stosunku pracy / 508 Iwona Sierocka Wiek jako przesłanka nabycia prawa do emerytury nauczyciela akademickiego / 525 7 Wykaz skrótów dyrektywa 98/59/WE dyrektywa 2002/14/WE dyrektywa 2006/54/WE Karta Nauczyciela Karta z 1972 r. Akty prawne dyrektywa Rady nr 98/59/WE z dnia 20 lipca 1998 r. w sprawie zbliżania ustawodawstw Państw Członkowskich odnoszących się do zwolnień grupowych (Dz. Urz. UE L 225 z 12.08.1998, s. 16 z późn. zm.; Dz. Urz. UE Polskie wydanie specjal- ne, rozdz. 5, t. 3, s. 327) dyrektywa 2002/14/WE Parlamentu Europejskie- go i Rady z dnia 11 marca 2002 r. ustanawiająca ogólne ramowe warunki informowania i przepro- wadzania konsultacji z pracownikami we Wspól- nocie Europejskiej (Dz. Urz. WE L 80 z 23.03.2002, s. 29) dyrektywa 2006/54/WE Parlamentu Europejskie- go i Rady z dnia 5 lipca 2006 r. w sprawie wpro- wadzenia w życie zasady równości szans oraz równego traktowania kobiet i mężczyzn w dzie- dzinie zatrudnienia i pracy (Dz. Urz. UE L 204 z 26.07.2006, s. 23) ustawa z dnia 26 stycznia 1982 r. – Karta Nauczy- ciela (tekst jedn.: Dz. U. z 2014 r. poz. 191 z późn. zm.) ustawa z dnia 27 kwietnia 1972 r. – Karta praw i obowiązków nauczyciela (Dz. U. Nr 16, poz. 114 z późn. zm.) 9 Wykaz skrótów k.c. k.k. Konstytucja RP k.p. k.p.a. k.p.c. k.p.k. p.sz.w. p.u.s.p. u.s.c. u.s.n. ustawa z 1990 r. 10 ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywil- ny (tekst jedn.: Dz. U. z 2014 r. poz. 121 z późn. zm.) ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny (Dz. U. Nr 88, poz. 553 z późn. zm.) Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz. U. Nr 78, poz. 483 z późn. zm.) ustawa z dnia 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy (tekst jedn.: Dz. U. z 2014 r. poz. 1502 z późn. zm.) ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postę- powania administracyjnego (tekst jedn.: Dz. U. z 2013 r. poz. 267 z późn. zm.) ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postę- powania cywilnego (tekst jedn.: Dz. U. z 2014 r. poz. 101 z późn. zm.) ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postę- powania karnego (Dz. U. Nr 89, poz. 555 z późn. zm.) ustawa z dnia 27 lipca 2005 r. – Prawo o szkolnic- twie wyższym (tekst jedn.: Dz. U. z 2012 r. poz. 572 z późn. zm.) ustawa z dnia 27 lipca 2001 r. – Prawo o ustroju sądów powszechnych (tekst jedn.: Dz. U. z 2015 r. poz. 133) ustawa z dnia 21 listopada 2008 r. o służbie cywil- nej (tekst jedn.: Dz. U. z 2014 r. poz. 1111 z późn. zm.) ustawa z dnia 14 marca 2003 r. o stopniach nauko- wych i tytule naukowym oraz o stopniach i tytule w zakresie sztuki (tekst jedn.: Dz. U. z 2014 r. poz. 1852) ustawa z dnia 12 września 1990 r. o szkolnictwie wyższym (Dz. U. Nr 65, poz. 385 z późn. zm.) Wykaz skrótów Czasopisma, publikatory Acta Universitatis Wratislaviensis Europejski Przegląd Sądowy Finanse Komunalne Gdańskie Studia Prawnicze Monitor Prawa Pracy Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Izba Admini- stracyjna, Pracy i Ubezpieczeń Społecznych Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Izba Cywilna Orzecznictwo Sądu Najwyższego Izby Cywilnej, Pracy i Ubezpieczeń Społecznych Orzecznictwo Sądu Najwyższego Izba Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw Publicznych Orzecznictwo Sądów Polskich Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego; zbiór urzędowy, Seria A Państwo i Prawo Praca i Zabezpieczenie Społeczne Prokuratura i Prawo Radca Prawny Studia Prawno-Ekonomiczne Studia Prawnicze Studia z Zakresu Prawa Pracy i Polityki Społecznej Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego Zbiór Orzeczeń Trybunału Sprawiedliwości AUWr EPS FK GSP MPP OSNAPiUS OSNC OSNCP OSNP OSP OTK OTK-A PiP PiZS Prok. i Pr. R. Pr. SPE St. Praw. St. Pr. PiPSp. ZNUJ ZOTSiS Instytucje i urzędy KEJN MNiSW Komitet Ewaluacji Jednostek Naukowych Minister Nauki i Szkolnictwa Wyższego 11 Wykaz skrótów MWRiOP NSA RGNiSW SA SN TK TSUE WSA ZUS Minister Wyznań Religijnych i Oświecenia Pub- licznego Naczelny Sąd Administracyjny Rada Główna Nauki i Szkolnictwa Wyższego Sąd Apelacyjny Sąd Najwyższy Trybunał Konstytucyjny Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej Wojewódzki Sąd Administracyjny Zakład Ubezpieczeń Społecznych 12 Walerian Sanetra Wprowadzenie. Status pracowniczy nauczycieli akademickich – wczoraj, dziś i jutro Początki polskiego nowożytnego szkolnictwa wyższego, w tym także regulacje kształtujące status prawny nauczycieli akademickich, przypadają na czas odrodzenia się naszej państwowości po I wojnie światowej. Oznacza to, że historia nowożytnego statusu pracowniczego nauczycieli akademickich w naszych warunkach obejmuje bez mała sto lat. Nic więc dziwnego, że na przestrzeni tak długiego czasu status ten podlegał różnego rodzaju modyfikacjom, choć jednocześnie jest widoczna pewna ciągłość w jego kształtowaniu przez ustawodawcę. Na przestrzeni tych lat był to status odrębny zarówno w relacji do rozwiązań prawa pracy (tzw. powszechnego ustawodawstwa pracy), jak i w stosun- ku do prawa służby publicznej, czy – używając obecnej terminologii – prawa urzędniczego. Stopień i zakres odrębności tego statusu w całym wskazanym okresie był różny i w dużej mierze stanowił następstwo uwarunkowań i oddziaływania głównie czynników o charakterze poli- tycznym. Niezależnie przy tym od ustanowionych i obowiązujących w danym czasie unormowań prawnych tego statusu, w jego ocenie uwzględnić należy także praktykę stosowania odpowiednich przepisów, która zmieniała się zwłaszcza wraz ze zmianami uwarunkowań i oto- czenia politycznego. Dotyczyło to głównie tzw. okresu stalinowskiego (lata 1950–1956), ale nie tylko. Periodyzacja tak pojmowanego statusu prawnego nauczycieli akademickich (tj. uwzględniającego nie tylko obowiązujące przepisy, ale także praktykę ich stosowania) może być mniej lub bardziej szczegółowa i oparta na różnych założeniach. W jej ramach wyróżnić warto okres międzywojenny (lata 1918–1939), okres realnego socjalizmu czy PRL (lata 1944–1989) i okres powrotu do de- 13 Walerian Sanetra mokracji i pluralizmu oraz gospodarki rynkowej (lata przypadające po 1989 r.). Historia regulacji prawnych i praktyki funkcjonowania statusu prawnego nauczycieli akademickich, w tym także kwestia jej periody- zacji, czekają wszakże na gruntowne i wszechstronne opracowanie na- ukowe. W okresie ostatnich bez mała stu lat ukazało się wprawdzie wiele różnych opracowań na ten temat, ale na ogół nie mają charakteru kompleksowego i wszechstronnego, a raczej dominują wśród nich przyczynki i komentarze, co z jednej strony – uwzględniając okolicz- ność, że chodzi o materie dotykające bezpośrednio interesów nauczy- cieli akademickich, a więc osób powołanych do badania w sposób na- ukowy wspomnianej problematyki – może dziwić, a jednocześnie – z drugiej strony – jest niepokojące, bo może świadczyć o zaniedbywaniu określonych powinności badawczych przez środowiska uczelniane. Sytuacji istniejącej w tym zakresie w sposób radykalny nie zmienia także niniejsza publikacja, choć z uwagi na jej zakres tematyczny i różnorodność ujęć i analiz o charakterze teoretycznoprawnym i do- gmatycznoprawnym, a także uczestniczenia w niej specjalistów spoza prawa pracy, bez wątpienia stanowi pozycję czyniącą ważny postęp w rozważaniach o roli i pozycji kadry uczelnianej oraz prawnych i fak- tycznych uwarunkowaniach jej funkcjonowania. Niniejsza monografia składa się z opracowań przygotowanych na kolejne Podlaskie Seminarium Prawa Pracy, które stanowiły przedmiot dyskusji w ramach naukowego spotkania pod hasłem „Status prawny nauczycieli akademickich”, zorganizowanego przez Katedrę Prawa Pracy Wydziału Prawa Uniwersytetu w Białymstoku w dniach 11–13 maja 2014 r. w Supraślu. W rozwoju i przemianach regulacji prawnych oraz praktyki statusu prawnego nauczycieli akademickich znamienne jest zwłaszcza począt- kowe oparcie go na założeniach właściwych dla służby publicznej i stosunku służbowego jako relacji o charakterze publicznoprawnym (administracyjnoprawnym). Oznaczało to jaskrawe oddzielenie tego statusu od statusu pracowniczego i podkreślenie odrębności tej formy zatrudnienia osób w szkołach wyższych. Jednocześnie w relacji do za- trudnienia w innych działach służby publicznej (zwłaszcza w admini- stracji rządowej) odrębności te związane były – a nawet więcej – wyni- kały z przyjęcia założenia dominującej pozycji profesury w szkołach wyższych oraz oparcia ich funkcjonowania na zasadzie mistrz – uczeń, z czym nie mamy do czynienia w innych działach edukacji, nie mówiąc 14 Wprowadzenie. Status pracowniczy nauczycieli... już o administracji publicznej. W okresie po II wojnie światowej naj- pierw doszło do rezygnacji z uformowania zatrudnienia nauczycieli akademickich w ramach stosunku prawnego o charakterze publiczno- prawnym (stosunku służbowego) i zatrudnienia ich jako stron stosunku pracy, a następnie – po 1989 r. – do rezygnacji także z zasady mistrz – uczeń i konsekwencji, jakie ta zasada miała dla ukształtowania statusu prawnego ogółu nauczycieli akademickich oraz jego dyferencjacji. Doprowadziło to do zasadniczego ograniczenia zakresu i wagi odręb- ności istniejących w stosunkach pracy tych nauczycieli, a przewidzia- nych w Prawie o szkolnictwie wyższym z 2005 r. Między innymi – i zwłaszcza – znajduje to wyraz w rezygnacji, w gruncie rzeczy, z mia- nowania jako podstawy nawiązania stosunku pracy z nauczycielami akademickimi. Całe szkolnictwo wyższe, a wraz z nim także status prawny nauczy- cieli akademickich, uległy gruntownej przebudowie po 1989 r., a zwłaszcza w następstwie uchwalenia w 2005 r. Prawa o szkolnictwie wyższym i kolejnych jego nowelizacji. Zadecydowało o tym szereg różnych czynników, takich zwłaszcza jak gwałtowny wzrost liczby stu- dentów, rozwój wyższego szkolnictwa niepublicznego, komercjalizacja kształcenia studentów, której towarzyszył rozwój bazy naukowej i dy- daktycznej uczelni oraz wyraźny wzrost liczby zatrudnionych na nich nauczycieli akademickich, a także pełniejsze umiędzynarodowienie (europeizacja) dydaktyki i do pewnego stopnia także nauki uczelnianej. Po 1989 r. uczelnie znalazły się w nowej rzeczywistości, co zrodziło potrzebę także nowego ukształtowania stosunku pracowniczego zatrud- nianych na nich nauczycieli akademickich. Tym nowym procesom i zjawiskom towarzyszyło i towarzyszy szereg negatywnych następstw, w tym takich, które dotyczą stosunku prawnego nauczycieli akademic- kich, ale także sposobu realizowania przez nich obowiązków pracowni- czych i tym samym celów, dla których uczelnie powoływane są do życia. Z opracowań zamieszczonych w niniejszej książce dość wyraźnie wyni- ka, że w ogólności sposobu ukształtowania stosunku prawnego nauczy- cieli akademickich nie można uznać za prawidłowy, co oznacza, że ogólna diagnoza istniejącego w tym zakresie stanu rzeczy jest krytyczna i tym samym krytyczna jest także ogólna ocena stanu i funkcjonowania naszego szkolnictwa wyższego. Obok jednak tej generalnej krytycznej diagnozy, w większości tekstów składających się na niniejszą publikację wskazuje się dodatkowo na różnego rodzaju konkretne nieprawidłowo- ści lub wątpliwości unormowań obowiązującego Prawa o szkolnictwie 15 Walerian Sanetra wyższym, kształtujących status prawny nauczycieli akademickich. O ile przy tym mankamenty te są stosunkowo łatwe do wytknięcia i do ewentualnego skorygowania w drodze stosownej interwencji ustawo- dawczej, o tyle znacznie trudniej jest wskazać generalny kierunek zmian tego statusu w odpowiedzi na ogólną ocenę czy diagnozę, że jest on niezadowalający, czy też że jest dysfunkcjonalny względem zadań i celów stawianych przed szkolnictwem wyższym. W szczególności chodzi tu o znalezienie takich rozwiązań, które mogą skutecznie prowadzić do podniesienia jakości badań naukowych i wartości ustaleń naukowych oraz poziomu zajęć dydaktycznych realizowanych na uczelniach, z czym – mówiąc eufemistycznie – nie jest na nich najlepiej. Innymi słowy, z niniejszej monografii Czytelnik stosunkowo naj- więcej może się dowiedzieć o statusie prawnym nauczycieli akademic- kich, tak jak ukształtowany jest on dzisiaj. W mniejszym zakresie znajdzie w niej informacje i analizy związane z tym, co w tym obszarze było wczoraj, a jeszcze mniej na temat tego jak ten status będzie wyglą- dał czy też powinien wyglądać jutro. Stosunkowo najłatwiej przychodzi badanie i wysuwanie postulatów de lege ferenda w odniesieniu do szczegółowych, obowiązujących unormowań prawnych. Znacznie trudniej natomiast przychodzi dokonanie krytycznej analizy i ustalenie sensownych uogólnień historycznoprawnych w odniesieniu do statusu prawnego nauczycieli akademickich, zwłaszcza że muszą one uwzględniać dziesiątki zmian legislacyjnych i różnorodność czynników oraz okoliczności, które je determinowały – a także praktykę stosowania odnośnych uregulowań prawnych – w okresie bez mała stu lat. Jeszcze trudniejsze jest jednak wyprowadzenie odpowiednich wniosków z krytycznej oceny ogólnego niezadowalającego stanu rzeczy w zakresie zatrudnienia nauczycieli akademickich oraz zaproponowanie general- nych kierunków zmian, które powinny nastąpić w przyszłości, zwłaszcza wobec odejścia od założenia dominacji profesury i zasady mistrz – uczeń i wobec towarzyszącego temu zjawiska obniżenia się jakości badań naukowych i poziomu dydaktyki oraz zbiurokratyzowania i zurzędni- czenia funkcjonowania szkół wyższych. Ten stan rzeczy prowadzi do wniosku, że w chwili obecnej mniej istotne – choć zwłaszcza ze względu na potrzeby praktyki bez wątpienia potrzebne i ważne – jest zapotrze- bowanie na szczegółowe analizy dogmatycznoprawne dotyczące po- szczególnych przepisów Prawa o szkolnictwie wyższym, czy też ich mniejszych lub większych zespołów. Z uwagi na niedostatki wiedzy, istotniejsze w tym zakresie wydają się być badania nad powstaniem 16 Wprowadzenie. Status pracowniczy nauczycieli... i ewolucją statusu prawnego nauczycieli akademickich w jego wymiarze legislacyjnym i praktycznym. Jeszcze istotniejsze są wszakże badania dotyczące ogólnych uwarunkowań i przyczyn dysfunkcjonalności przyjętych rozwiązań prawnych w zakresie tego statusu, w powiązaniu z pozostałymi unormowaniami dotyczącymi szkolnictwa wyższego oraz jego ogólnymi celami i zadaniami. Jednocześnie badania te i ich ustalenia powinny zmierzać do znalezienia właściwych recept na istnie- jący obecnie niezadowalający stan rzeczy, co skądinąd jest najtrudniej- sze, gdyż wymaga opracowania realnej i przekonującej (optymalnej) nowej koncepcji czy wizji tego szkolnictwa. Niezbędne są tu przy tym badania interdyscyplinarne, w których uczestniczyliby nie tylko specja- liści prawa pracy, ale także specjaliści innych dziedzin prawa, jak rów- nież innych działów wiedzy teoretycznej i praktycznej. Na zakończenie warto jeszcze raz powtórzyć, że niniejsza publikacja w przeważającej mierze traktuje o statusie nauczycieli akademickich, takim jaki funkcjonuje dzisiaj, czyli tu i teraz. W mniejszym stopniu jest w niej o tym, co było kiedyś, a w jeszcze mniejszym zakresie zawiera ona uwagi na temat tego, jakim będzie on jutro, czy też jakim powinien być w przyszłości. Na przyszłość należałoby sobie życzyć i oczekiwać, że podobnego typu przedsięwzięcie wydawnicze będzie miało nieco inaczej rozłożone akcenty, a mianowicie bardziej będzie w nim o statusie prawnym nauczycieli akademickich, jakim był on wczoraj oraz o tym jak powinien on wyglądać w przyszłości. Pełna (prawdziwa) historia statusu nauczycieli akademickich nadal bowiem oczekuje na opracowa- nie, podobnie jak i na opracowanie czeka nowa jego koncepcja (wizja), która przy tym nie może oczywiście być oderwana od ogólnych celów i zadań szkolnictwa wyższego i musi uwzględniać realia zmieniającego się gwałtownie współczesnego świata. Prawne problemy zatrudnienia nauczycieli akademickich stanowiły i nadal stanowią przedmiot względnie małego zainteresowania ze strony prawoznawstwa. Dotyczy to w szczególności nauki prawa pracy, natomiast w stosunkowo większym zakresie prawne problemy szkolnic- twa wyższego, w tym także kwestie statusu prawnego nauczycieli aka- demickich, znajdowały się w orbicie zainteresowań nauki prawa admi- nistracyjnego. Inaczej niż np. w przypadku opracowania kodeksu pracy i jego kolejnych nowelizacji, udział naukowej myśli i dorobku nauki prawa pracy w toku przygotowania i uchwalania regulacji dotyczących szkolnictwa wyższego, właściwie był i jest żaden, tak jak gdyby doktryna prawa pracy nie miała nic do zaoferowania w kwestii merytorycznego 17 Walerian Sanetra i formalnego, pożądanego kształtu statusu prawnego nauczycieli aka- demickich. Można nawet odnieść wrażenie, że twórcy regulacji praw- nych tego statusu są przeświadczeni, że udział nauki prawa pracy w procesie ich przygotowywania i uchwalania jest właściwie zbędny, a nawet niepożądany, bo nauka ta nie ma w istocie nic ważnego do za- oferowania w tym zakresie. Stan ten należy zmienić. Jak dotąd udział nauki prawa pracy w dziedzinie kształtowania statusu prawnego nauczycieli akademickich w gruncie rzeczy ma cha- rakter wtórny, w zasadzie ograniczający się do komentowania i ewen- tualnie krytykowania tego co zostało już uchwalone. Wpływ nauki prawa pracy na treść i formę przyjmowanych rozwiązań dotyczących statusu prawnego nauczycieli akademickich, a także na ogół rozwiązań prawnych dotyczących kwestii szkolnictwa wyższego, powinien być znacznie większy, zaś stawiane przed doktryną prawa pracy w tym za- kresie cele i zadania powinny być ambitniejsze niż dotychczas. Pewną próbą przełamania istniejącego w tym obszarze niedobrego stanu rzeczy jest niniejsza publikacja, która ma ambicję całościowego i nie tylko wąsko dogmatycznego spojrzenia na problematykę statusu prawnego nauczycieli akademickich. Jej autorzy mają nadzieję, że wpłynie ona na wzmożenie zainteresowania specjalistów prawa pracy problematyką szkolnictwa wyższego oraz że dorobek wynikający z ich badań będzie w przyszłości bardziej liczył się w pracach nad doskonaleniem i unowo- cześnianiem regulacji prawnych statusu nauczycieli akademickich oraz nad pożądanym kształtem całego systemu naszego szkolnictwa wyższe- go, gdyż kwestii tych nie da się od siebie oddzielić. Podejmowane działania powinny mieć charakter dwukierunkowy. Z jednej strony, potrzebne jest istotne wzmocnienie wysiłków badawczych ze strony nauki prawa pracy w zakresie omawianej tu problematyki, z drugiej zaś strony, resort szkolnictwa wyższego powinien w procesie kształto- wania statusu nauczycieli akademickich w szerszym zakresie korzystać z myśli naukowej doktryny prawa pracy i wiedzy praktycznej jej specja- listów. Nie ma rzeczowych powodów, by w odniesieniu do omawianej tu sfery miały zachowywać swoją aktualność powiedzenia, że „najciem- niej jest pod latarnią”, czy też, że „szewc bez butów chodzi”. 18 Walerian Sanetra Ogólnie o odrębnościach statusu zatrudnienia nauczycieli akademickich 1. Uwagi wprowadzające Odrębność statusu nauczycieli akademickich jest konsekwencją stopnia swoistości i odrębności uczelni wyższych jako określonych struktur organizacyjnych. Uczelnie wyższe mają za sobą długą historię, długa jest też historia ewoluowania ich odrębności, a w następstwie tego także zmian w sposobie ukształtowania statusu prawnego (ale też społecznego i gospodarczego) nauczycieli zatrudnianych na uczelniach. Dla uczelni znamienną i wyróżniającą je cechą było i jest połączenie działalności dydaktycznej z prowadzeniem badań naukowych i posze- rzaniem różnych dziedzin wiedzy. Kształtowały się one jako instytucje prywatne, wspierane w różny sposób, w tym przez państwo (władców), oraz jako jednostki państwowe, przy przyjęciu założenia, że państwo przejmuje na siebie zadanie kształcenia młodzieży na poziomie akade- mickim oraz rozwijania badań naukowych, i w konsekwencji tego fi- nansuje działalność uczelni z budżetu. Stopień odrębności i swoistości uczelni jako osobnych struktur organizacyjnych, ze szczególnym statu- sem i autonomią, zmieniał i zmienia się z upływem czasu w poszczegól- nych krajach. Poza pewnymi najogólniejszymi cechami, które znamio- nują wszystkie uczelnie, istniały i istnieją między nimi także spore różnice, które determinowane są przez cały zespół czynników, takich jak postęp cywilizacyjny, ustrój państwa, uwarunkowania społeczne, gospodarcze i polityczne czy tradycja ukształtowana w danym państwie. Dla sposobu ukształtowania pozycji, zadań i roli uczelni wyższych w naszym kraju w okresie międzywojennym i po II wojnie światowej istotne znaczenie miała realizowana w nich wizja polityczna. W przyj- 19 Walerian Sanetra mowanych koncepcjach uczelni w mniejszym lub większym stopniu widziano element struktury organizacyjnej państwa i bezpośredniej realizacji jego zadań w zakresie dydaktyki na wyższym poziomie oraz rozwijania badań naukowych, co miało przy tym istotny wpływ na stopień przyznawanej im autonomii, określenia zadań oraz ukształto- wania ich wewnętrznej struktury organizacyjnej i podległości central- nym władzom administracyjnym państwa. Paradoksalnie przy tym koncepcja szkół wyższych widzianych jako struktury państwowe, finan- sowane zasadniczo ze środków publicznych, prowadziła do podkreślenia większej odrębności statusu prawnego zatrudnianych w nich nauczy- cieli akademickich, aniżeli koncepcja oparta na założeniu, że uczelnie wyższe są jednostkami prywatnymi, choć wspieranymi przez państwo i w pewnym zakresie wspomaganymi przez nie także finansowo. Związane było to z uformowaniem się prawa służby publicznej jako odrębnego zespołu regulacji prawnych, kształtowanej od końca XVIII wieku obok i niezależnie od prawa prywatnego, a w szczególności nie- zależnie od prawa fabrycznego (robotniczego, prawa pracy). Model stosunku służbowego został wykorzystany dla ukształtowania zatrud- nienia nauczycieli akademickich, co było możliwe i stanowiło konse- kwencję uformowania statusu szkół wyższych jako jednostek publicz- nych, stanowiących element struktury państwa (szeroko pojętego apa- ratu państwowego). Zastosowanie tego modelu nie było i zasadniczo nie jest możliwe w przypadku uczelni prywatnych, które poddane są regułom prawa prywatnego, co powoduje, że także zatrudnieni w nich nauczyciele akademiccy podlegali temu prawu, a od czasu gdy ich za- trudnienie nabrało cech zatrudnienia pracowniczego, objęci zostali prawem pracy jako częścią prawa prywatnego. Uwzględnić tu wszakże należy, że bywa, iż uczelnie prywatne traktowane są jako jednostki realizujące zadania państwa w zakresie kształcenia młodzieży i rozwijania nauki czy też wykonujące zlecone im w tym zakresie zadania przez państwo, co uzasadnia ingerencję władzy publicznej w ich funkcjonowanie oraz do pewnego stopnia wpływa także na sposób ukształtowania statusu prawnego zatrudnio- nych w nich nauczycieli akademickich. Z natury rzeczy uczelnie pry- watne są bardziej niezależne od władzy państwowej i w związku z tym wykazują mniej cech szczególnych w porównaniu do innych jednostek (struktur organizacyjnych) nienależących do sfery szeroko pojętego aparatu państwowego (publicznego). Skoro w przypadku uczelni pry- watnych brak jest zasadniczych odrębności o charakterze strukturalnym 20 Ogólnie o odrębnościach statusu zatrudnienia nauczycieli akademickich i organizacyjnym – które w przypadku uczelni państwowych są właśnie następstwem tego, że stanowią one część aparatu państwowego (struktury organizacyjnej państwa) – to w konsekwencji tego brak jest zdecydowanych przesłanek do tworzenia jakiegoś odrębnego statusu prawnego dla zatrudnionych w uczelniach prywatnych nauczycieli akademickich, a w każdym razie przesłanki te nie są tak mocne jak w przypadku uczelni państwowych. Pamiętać tu wszakże należy, że w naszych warunkach państwo bierze na siebie odpowiedzialność za poziom kształcenia wyższego także w uczelniach prywatnych, co stanowi uzasadnienie dla stosunkowo daleko posuniętej reglamentacji i swoiste- go regulowania statusu prawnego zatrudnionych w nich nauczycieli akademickich. 2. Prawo pracy a prawo służby publicznej Dla współczesnych społeczeństw charakterystyczną właściwością jest ukształtowanie się prawa pracy, zasadniczo stanowiącego część prawa prywatnego oraz prawa służby publicznej (nowożytnego prawa urzędniczego), często traktowanego jako część prawa administracyjnego (publicznego). W naszych obecnych warunkach prawo służby publicznej zasadniczo dzieli się jednak dalej na tę część, którą stanowią unormo- wania kształtujące status osób pozostających w niepracowniczym za- trudnieniu (służby mundurowe) oraz tę, która składa się z przepisów regulujących status osób zatrudnionych w charakterze pracowników (pozostających w stosunkach pracy) w aparacie publicznym. Status prawny pracowników zatrudnionych w aparacie publicznym, z jednej strony, różni się od statusu osób zatrudnionych w tej służbie w ramach tzw. niepracowniczego zatrudnienia typu administracyjnoprawnego (służby mundurowe) – różnice przy tym mają tu w sensie formalnym charakter jakościowy (pojęciowo różne jakości stanowią tu stosunek pracy i stosunek niepracowniczego, administracyjnoprawnego zatrud- nienia, inaczej stosunek służbowy), z drugiej strony, różni się także od stosunku pracy osób zatrudnionych poza aparatem publicznym. Wprawdzie w tym ostatnim przypadku mamy do czynienia tylko ze stosunkiem pracy i z pracownikiem, jednakże okoliczność, że stosunek ten powstaje raz w służbie publicznej, innym razem poza aparatem publicznym, ma istotne znaczenie dla zróżnicowania podstaw jego na- wiązania, zmiany i ustania oraz praw, obowiązków i odpowiedzialności 21 Walerian Sanetra pracowników zatrudnionych w sektorze publicznym i poza jego obsza- rem. Różnice ujawniają się już w fazie nawiązywania stosunku pracy, co wyraża się zwłaszcza w zastosowaniu w służbie publicznej mianowa- nia jako jego podstawy, które przy tym w rozważaniach na temat prawa służby publicznej urasta do miana swoistego symbolu czy hasła i cechy znamionującej (sygnalizującej) istnienie istotnych swoistości i różnic w ukształtowaniu praw, obowiązków i odpowiedzialności odnośnej grupy pracowników. Cele i zadania oraz ukształtowanie struktur organizacyjnych w łonie aparatu publicznego (władzy ustawodawczej, wykonawczej i sądowni- czej) są bardzo zróżnicowane. W konsekwencji tego dochodzi także do znacznego zdyferencjonowania i rozproszenia prawa służby publicznej (prawa normującego zatrudnienie w aparacie publicznym, zarówno w jego części pracowniczej, jak i niepracowniczej). Wyraża się to w istnieniu licznych pragmatyk służbowych, zarówno pracowniczych, jak i niepracowniczych (służb zbrojnych), których liczba przy tym w naszym państwie stale rośnie. Wypowiadanych i powtarzanych – zwłaszcza w okresie prac nad nową kodyfikacją prawa pracy – postula- tów uporządkowania i redukcji liczby obowiązujących pragmatyk służbowych (pracowniczych), czy wręcz scalenia prawa służby publicz- nej w jednym głównym akcie prawnym (na wzór ustawy z dnia 17 lutego 1922 r. o państwowej służbie cywilnej1, traktowanej w okresie między- wojennym jako ogólna, modelowa regulacja prawa służby cywilnej) nigdy nie udało się wcielić w życie, a co więcej i co gorsze z upływem lat prawo to staje się coraz bardziej rozbudowane, rozproszone oraz nieuporządkowane i coraz intensywniej modyfikowane, z tendencją do obejmowania nim coraz to nowych grup osób zatrudnionych. Prawo to do pewnego stopnia stanowi odrębną całość, przy czym o pragmaty- kach pracowniczych można powiedzieć, że są one w mniejszym lub większym stopniu nasycone elementami o charakterze publicznopraw- nym i zobowiązaniowym. W szczególności w mniejszym lub większym stopniu poddają one pracowników aparatu publicznego kierownictwu pracodawcy (publicznego). Podobnie jest zresztą również w przypadku pragmatyk niepracowniczych, gdzie element podporządkowania i wy- maganie karności najmocniej występują w przypadku żołnierzy zawo- dowych, natomiast znacznie słabiej zaznaczone są w odniesieniu do funkcjonariuszy straży pożarnej czy służby celnej. Dodatkowo procesom 1 Tekst jedn.: Dz. U. z 1949 r. Nr 11, poz. 72 z późn. zm. 22 Ogólnie o odrębnościach statusu zatrudnienia nauczycieli akademickich tym towarzyszy zjawisko wzmacniania i nasycania stosunku pracy osób zatrudnionych w poszczególnych działach aparatu publicznego elemen- tami o charakterze publicznoprawnym (konstrukcjami prawnymi znamiennymi dla prawa administracyjnego) w pewnych okresach, a następnie ich redukowanie. Zjawisko to występowało przy tym zarów- no w czasach PRL, jak i po 1989 r. Widać to między innymi na przykła- dzie zmian wprowadzanych w ustawach o służbie cywilnej uchwalonych w 19962, 19983, 20064 i 2008 r.5 Świadczą o tym zmiany wprowadzone do ustawy z dnia 18 września 1982 r. o pracownikach urzędów państwo- wych6 (usunięcie mianowania jako podstawy nawiązania stosunku pracy), czy modyfikacje stanowiące następstwo wprowadzenia ustawy z dnia 21 listopada 2008 r. o pracownikach samorządowych7 w miejsce ustawy o takiej samej nazwie z dnia 22 marca 1990 r.8 (w tym przypadku również zrezygnowano z mianowania jako sposobu nawiązania stosunku pracy). W moim przeświadczeniu, obecnie prawo służby publicznej (prawo urzędnicze) ma status dyscypliny dydaktycznej, a nie osobnej gałęzi prawa. Jest częścią prawa pracy, które jako osobna gałąź prawa obejmuje nie tylko uregulowania stosunków pracy, w tym także tych, które po- wstają na podstawie mianowania, powołania i wyboru, ale także niepra- cownicze stosunki zatrudnienia, w tym stosunki unormowane pragma- tykami służb zmilitaryzowanych. W łonie tak rozumianego prawa pracy istnieją poważne różnice i odrębności formalne (co do charakteru prawnego wchodzących w rachubę stosunków zatrudnienia) oraz me- rytoryczne, pomiędzy stosunkami pracy powstającymi na podstawie umowy o pracę (kodeks pracy), stosunkami pracy nawiązywanymi na podstawie mianowania (a także powołania i wyboru), regulowanymi w pierwszej kolejności przez pragmatyki pracownicze, oraz stosunkami 2 Ustawa z dnia 5 lipca 1996 r. o służbie cywilnej (Dz. U. Nr 89, poz. 402 3 Ustawa z dnia 18 grudnia 1998 r. o służbie cywilnej (Dz. U. z 1999 r. Nr 49, poz. 483 z późn. zm.). z późn. zm.). z późn. zm.). 4 Ustawa z dnia 24 sierpnia 2006 r. o służbie cywilnej (Dz. U. Nr 170, poz. 1218 5 Ustawa z dnia 21 listopada 2008 r. o służbie cywilnej (tekst jedn.: Dz. U. z 2014 r. poz. 1111 z późn. zm.). 6 Tekst jedn.: Dz. U. z 2013 r. poz. 269 z późn. zm. 7 Tekst jedn.: Dz. U. z 2014 r. poz. 1202. 8 Tekst jedn.: Dz. U. z 2001 r. Nr 142, poz. 1593 z późn. zm. 23 Walerian Sanetra niepracowniczego zatrudnienia typu administracyjnoprawnego, nor- mowanymi przez pragmatyki służbowe służb zbrojnych. Przyjmując podejście mniej ekspansjonistyczne, do prawa pracy należałoby zaliczyć, obok jego tradycyjnych unormowań prawnych, także regulacje zawarte w pragmatykach pracowniczych, bo trudno przyjąć, że unormowane w nich stosunki pracy nie są stosunkami pracy w rozumieniu art. 22 k.p., a pracownicy będący ich stroną nie mieszczą się w pojęciu „określonej kategorii pracowników”, o której mowa w art. 5 k.p. W tym ujęciu poza prawem pracy znalazłyby się pragmatyki służb zbrojnych. Wcześniej prawo służby publicznej w całości (łącznie z pracownikami kontraktowymi, co stanowiło pewną niekonsekwencję) uważane było za odrębny od prawa pracy dział prawa z uwagi na to, że stosunki służbowe miały naturę publicznoprawną i wobec tego zaliczane były do prawa publicznego (administracyjnego). 3. Periodyzacja i kierunki zmian unormowań prawnych zatrudnienia nauczycieli akademickich Od 1922 r. prawo służby cywilnej w naszym kraju przeszło długą ewolucję. Wraz z nim ewolucję przeszły także unormowania dotyczące nauczycieli akademickich, stanowiące jego część. Zmiany dokonywane w tym prawie, w tym także w prawie normującym status nauczycieli akademickich, nie miały charakteru jednokierunkowego czy linearnego. Od samego początku wprowadzane osobne unormowania dotyczące nauczycieli akademickich traktowane były jako regulacje z zakresu prawa służby państwowej, co oznaczało między innymi uznanie szkół wyższych za część aparatu państwowego, realizującego zadania i funkcje przynależne państwu. W tym kontekście przytoczyć można znane po- wiedzenie de Gaulle a, że jeżeli państwo ma dobrych nauczycieli (w tym nauczycieli szkół wyższych), to nie trzeba tylu policjantów, co oznacza że także nauczyciele akademiccy, podobnie jak policjanci, pełnią – choć tylko pośrednio – istotną funkcję w zakresie zapewnienia bezpieczeń- stwa wewnętrznego w państwie. W konsekwencji tego, skoro policjanci należą do służby publicznej, to i w służbie tej mieszczą się także nauczy- ciele akademiccy. Dokonywane z upływem lat zmiany w unormowaniach prawa służby cywilnej miały oczywiście różne przyczyny i były w różny sposób 24 Ogólnie o odrębnościach statusu zatrudnienia nauczycieli akademickich uwarunkowane. Wśród tych przyczyn i uwarunkowań można wskazać na takie – mające z reguły charakter ogólny – które były i są wspólne dla wszystkich działów prawa służby publicznej, a nie tylko tej jego części, która normuje status nauczycieli akademickich. Obok tego wskazać można wszakże również przyczyny i uwarunkowania o charak- terze swoistym, znamienne tylko dla pragmatyk nauczycieli akademic- kich. W szczególności wprowadzane zmiany do prawa służby publicznej oraz ich przyczyny i uwarunkowania można i warto podzielić oraz analizować w zależności od tego, czy miały one miejsce w okresie mię- dzywojennym, w okresie PRL, czy po 1989 r. W okresach tych wizja i model szkolnictwa wyższego, a w konsekwencji tego także regulacje statusu nauczycieli akademickich, kształtowane były i ulegały zmianom pod wpływem ogólnych czynników politycznych, ale także i społecz- no-gospodarczych. Po I wojnie światowej status prawny nauczycieli akademickich ukształtowany został według wzorca przyjętego w ustawie z 1922 r. o państwowej służbie cywilnej. W ustawie tej przyjęto, że sto- sunek państwowej służby cywilnej ma charakter publicznoprawny (art. 1), określany jako stosunek służbowy, jego podstawą jest akt mia- nowania, a jedna z jego stron (drugiej – państwa, wyraźnie przepisy nie definiowały), nie była określana mianem pracownika, natomiast nazywano ją, używając terminu „urzędnik” bądź „niższy funkcjonariusz państwowy”. Mianowanie jako podstawa nawiązania stosunku zatrud- nienia oraz określenie go słowami „stosunek służbowy” przewidziane zostały także w odniesieniu do nauczycieli akademickich w rozporzą- dzeniu Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 24 lutego 1928 r. o stosunku służbowym profesorów państwowych szkół akademickich i pomocniczych sił naukowych tych szkół9, co w istocie oznaczało na- danie charakteru publicznoprawnego także stosunkom zatrudnienia nauczycieli akademickim, mimo że przepisy wykluczały stosowanie do nich ustawy z 1922 r. Oznaczało to, że status prawny tych nauczycieli nie był statusem pracowniczym; nie byli oni zatrudniani (poza tzw. pracownikami kontraktowymi) w ramach stosunku pracy, nie byli też w związku z tym pracownikami, a uczelnie nie były ich praco- dawcami. 9 Tekst jedn.: Dz. U. z 1933 r. Nr 76, poz. 551 z późn. zm. Wcześniej stosunek służbowy nauczycieli akademickich normowała ustawa z dnia 13 lipca 1920 r. o szkołach akademickich (Dz. U. Nr 72, poz. 494 z późn. zm.). 25 Walerian Sanetra W okresie PRL model zatrudnienia nauczycieli akademickich ulegał zmianie między innymi w następstwie ogólnych przekształceń zacho- dzących w prawie służby publicznej, wyrażających się zwłaszcza w odejściu od zasady, że w każdym przypadku zatrudnienia na podsta- wie aktu mianowania powstaje stosunek o charakterze publicznopraw- nym (administracyjnoprawnym), a zatrudniony w ten sposób funkcjo- nariusz nie jest pracownikiem. Z upływem lat ustawodawca odszedł od zasady, że w żadnym przypadku mianowanie nie może rodzić sto- sunku pracy, co w szczególnie dobitny sposób wyrażone zostało w ko- deksie pracy (art. 2, 5, 76), wyraźnie sankcjonującym regułę, że pracow- nikiem może być także osoba zatrudniona na podstawie mianowania. Oznaczało to jednocześnie poddanie sporów mianowanych pracowni- ków tzw. drodze sądowej, w wyniku uznania ich w sensie formalnym za spory cywilne (spory ze stosunku pracy – art. 1 k.p.c.). Dopóki spory te wynikały ze stosunku służbowego (stosunku o charakterze publicz- noprawnym), to nie mogły być kwalifikowane jako spory cywilne i w konsekwencji tego co do zasady w ogóle nie stanowiły przedmiotu postępowania sądowego, bo na nowo sądownictwo administracyjne utworzone zostało dopiero w 1980 r. Nadanie części stosunków zatrudnienia charakteru prywatnopraw- nego (uznanie ich za stosunki pracy, w miejsce stosunków służbowych) nastąpiło w dość skomplikowany sposób i nie od razu. Ustawa o pań- stwowej służbie cywilnej uchylona została w 1975 r. i od tego czasu co do zasady osoby objęte jej zakresem podmiotowym nie pozostają już w stosunkach o charakterze publicznoprawnym, lecz zatrudniane są jako pracownicy w ramach stosunku pracy i w konsekwencji tego ich spory podlegają sądownictwu pracy (sądownictwu powszechnemu). Wcześniej jednak w unormowaniach ustawy z 1922 r. o państwowej służbie cywilnej wprowadzone zostały zmiany, które można ocenić jako sukcesywne odchodzenie od modelu stosunku służbowego jako stosun- ku o charakterze publicznoprawnym. Wyrażało się to między innymi we wprowadzeniu do jej treści – przy zachowaniu art. 1 wyrażającego regułę, że stosunki osób zatrudnionych na podstawie mianowania mają charakter publicznoprawny – w miejsce wyrażeń „urzędnik” i „niższy funkcjonariusz państwowy” terminu pracownik państwowy (art. 3 dekretu z dnia 25 października 1948 r. o zmianie ustawy z dnia 17 lutego 1922 r. o państwowej służbie cywilnej10), który sugeruje, że 10 Dz. U. Nr 50, poz. 381. 26 Ogólnie o odrębnościach statusu zatrudnienia nauczycieli akademickich chodzi o osobę pozostającą w stosunku pracy, a nie w stosunku służbo- wym. Można nawet na tym tle powiedzieć, że w ten sposób doszło do powstania pewnego rodzaju sprzeczności pojęciowej, gdyż pracownik to osoba pozostająca w stosunku pracy, a stosunek pracy jest stosunkiem zobowiązaniowym, a nie stosunkiem o charakterze publicznoprawnym. Podobny proces dotyczył również mianowanych nauczycieli aka- demickich. Kształtując status uczelni i zatrudnionych w nich nauczy- cieli akademickich, ustawodawca musiał uwzględnić także zadania, do realizacji których zostają oni powołani. Są to zadania swoiste (połączenie zadań o charakterze dydaktyczno-wychowawczym z zadaniami w za- kresie badań naukowych), które przesądzają o odrębności statusu uczelni, a w konsekwencji także i o odrębności statusu prawnego na- uczycieli akademickich. Tradycja zapoczątkowana przez ustawę z dnia 13 lipca 1920 r. o szkołach akademickich oraz rozporządzenie z 1928 o stosunku służbowym profesorów państwowych szkół akademickich i konieczność zapewnienia samodzielności myślenia oraz swobody prowadzenia badań naukowych (wolności nauki) sprawiały i sprawiają, że uczelniom gwarantuje się autonomię i samorządność, w tym samo- rządność studencką. W czasach PRL, zwłaszcza w jego początkach, ta autonomia i samorządność były wykluczane bądź poważnie ograniczane. Znajdowało to wyraz zwłaszcza w sposobie powoływania naczelnych władz uczelni (ich rektorów), ich ścisłym administracyjnym podporząd- kowaniu odnośnemu ministrowi oraz całkowitemu finansowemu uza- leżnieniu uczelni od decyzji władz centralnych. Poza formalnymi in- strumentami ograniczającymi autonomię i samorządność uczelni istniał także system instrumentów faktycznych stosowanych w praktyce w następstwie realizacji zasady kierowniczej roli PZPR (od 1976 r. wpisanej do Konstytucji z 1952 r.), który pod poważnym znakiem za- pytania stawiał realne swobody uniwersyteckie. Można ocenić, że swoistą ceną za ograniczenie autonomii i samorządu uczelnianego było korzystne kształtowanie statusu pracowniczego nauczycieli akademic- kich, wyrażające się zwłaszcza w zapewnieniu im trwałości zatrudnienia (głównie w przypadku mianowania na stałe i na czas nieokreślony) oraz w istocie w braku kontroli przestrzegania czasu pracy poświęcanego na badania naukowe. Ocena uprzywilejowanego ukształtowania statusu nauczycieli akademickich w tamtym czasie nie może jednak być jedno- znacznie krytyczna. Rozwiązania te bowiem jednocześnie pozwalały na względną swobodę w prowadzeniu działalności dydaktycznej i nie- zależność myśli naukowej, a także politycznej, co niewątpliwie wraz 27 Walerian Sanetra z rozluźnianiem się rygorów administracyjnych z czasem zaczęło sprzyjać kształtowaniu się ruchów opozycyjnych. 4. Zmiany statusu zatrudnienia nauczycieli akademickich po II wojnie światowej Gdy idzie o początki nowego ustroju po II wojnie światowej, to na uwagę zasługuje zwłaszcza ustawa z dnia 15 grudnia 1951 r. o szkolnic- twie wyższym i pracownikach nauki11. Połączyła ona w jednej regulacji kwestię ustroju szkolnictwa wyższego z materią stosunku zatrudnienia nauczycieli akademickich. Za pierwszoplanowe uznano w niej zadania w dziedzinie dydaktyki i wychowania („kształcenia i wychowania kadr inteligencji”). Utrzymany został w niej termin „stosunek służbowy”, ale jednocześnie nie ma mowy o mianowaniu, a zatrudnienie nauczy- cieli ma następować na podstawie „powołania” lub umowy (pracownicy kontraktowi). Można to odczytywać jako wyraz sprzecznych dążeń i brak konsekwencji. Utrzymanie terminu „stosunek służbowy” wska- zywałoby na zamiar nadania zatrudnieniu nauczycieli akademickich charakteru publicznoprawnego, czemu wszakże przeczy rezygnacja z aktu mianowania i wprowadzenie powołania. Ponadto z art. 67 ust. 3 tej ustawy wynikało, że „stosunek służbowy” nauczycieli kontraktowych (a nie tylko „powołanych”) regulują ogólne przepisy o stosunku pracy, co świadczyłoby o tym, że ustawodawca nie widział sprzeczności między służbowym charakterem stosunku zatrudnienia a jego umowną podsta- wą. Można to wyjaśniać w ten sposób, że ustawodawca chciał odejść od publicznoprawnego charakteru statusu zatrudnienia nauczycieli akademickich, ale jednocześnie nie zamierzał postawić kropki nad „i”, szukając jakiegoś rozwiązania pośredniego. Z jednej strony, musiał liczyć się z krytyką (Lenina) prawa służby publicznej jako prowadzącego do kastowości i alienacji urzędników oraz całego aparatu państwowego, a z drugiej strony, starał się zapewnić władzy centralnej pełną kontrolę nad funkcjonowaniem szkolnictwa wyższego, czemu sprzyja nadanie 11 Dz. U. z 1952 r. Nr 6, poz. 38 z późn. zm. Poprzedzały tę ustawę między innymi dekret z dnia 16 listopada 1945 r. o zmianie przepisów dotyczących szkół akademickich i stosunku służbowego profesorów i pomocniczych sił naukowych tych szkół (Dz. U. Nr 56, poz. 313) oraz dekret z dnia 28 października 1947 r. o organizacji nauki i szkolnic- twa wyższego (Dz. U. Nr 66, poz. 415 z późn. zm.). 28 Ogólnie o odrębnościach statusu zatrudnienia nauczycieli akademickich nauczycielom akademickim odrębnego statusu prawnego – w czym skądinąd są oni zainteresowani – zwłaszcza jeżeli jest to status publicz- noprawny, zakładający ścisłą hierarchię struktur i stanowisk uczelnia- nych. Inaczej można rzec, że prawodawca ówczesny starał się pogodzić wymagania ideologiczne – zakładające zniesienie odrębnego prawa dla urzędników państwowych – z oczekiwaniami politycznymi, polegają- cymi na dążeniu do stworzenia systemu umożliwiającego centralnej administracji ścisłą i sprawną kontrolę nauki i dydaktyki uniwersytec- kiej. Status umowny daje na ogół uczelniom większą niezależność wobec władzy państwowej, choć nauczyciele akademiccy zainteresowani są najczęściej w istnieniu dającego im dodatkowe korzyści i uprawnienia odrębnego statusu zatrudnienia, zwłaszcza jeżeli jest to status publicz- noprawny. Za pewnego rodzaju paradoks można więc uznać to, że wraz z pewną liberalizacją systemu politycznego i społeczno-gospodarczego po 1956 r. nie doszło do zliberalizowania i uelastycznienia – większego zbliżenia do rozwiązań prawa pracy – statusu prawnego nauczycieli akademickich. Dowodzą tego rozwiązania wprowadzone przez ustawę z dnia 5 listopada 1958 r. o szkolnictwie wyższym12. Ustawa ta wpraw- dzie pozostawiła „powołanie”, ale jednocześnie w jej świetle nie budziło wątpliwości, że nawiązywany przez nauczyciela akademickiego „stosu- nek służbowy” był stosunkiem publicznoprawnym, gdyż w sprawach nieunormowanych do stosunku tego należało stosować odpowiednio przepisy o państwowej służbie cywilnej (art. 107). W okresie przedwojennym i w czasach PRL zasadniczo zadania uczelni i tym samym obowiązki nauczycieli akademickich ujmowano w tzw. triadę, przyjmując, że uczelnie są po to, by zapewnić kształcenie młodzieży (dydaktyka), jej wychowanie (czasami utożsamiane z tzw. zadaniami organizacyjnymi) oraz prowadzenie badań naukowych (a także kształcenie kadr naukowych). Uznawano jednocześnie, że za- dania te są równorzędne. Podejście do tej kwestii nie było wszakże w całym tym okresie jednolite. W tym kontekście należy przypomnieć wspomniany już dekret z dnia 15 grudnia 1951 r. oraz ustawę z dnia 27 kwietnia 1972 r. – Karta praw i obowiązków nauczyciela13. Ustawa ta zastąpiła przepisy dotyczące statusu nauczycieli akademickich w ustawie z dnia 5 listopada 1958 r. i w zakresie ich dotyczącym obo- 12 Dz. U. Nr 68, poz. 336 z późn. zm. 13 Dz. U. Nr 16, poz. 114 z późn. zm. 29 Walerian Sanetra wiązywała do 1982 r., tj. do czasu uchylenia jej przez ustawę z dnia 4 maja 1982 r. o szkolnictwie wyższym14. Karta praw i obowiązków nauczyciela z 1972 r. łącznie normowała status nauczycieli szkół wyż- szych i status pozostałych nauczycieli. Pośrednio dawała tym samym wyraz stanowisku, że nie ma jakościowej różnicy między szkołami wyższymi a innymi szkołami, a tym samym także temu, iż zadanie, które jest jedynym (pierwszoplanowym) zadaniem szkolnictwa podsta- wowego, zawodowego i średniego, tj. dydaktyka (i wychowanie), jest także pierwszoplanowym zadaniem szkół wyższych, kosztem ich powin- ności naukowych. Jednocześnie był to argument na rzecz łącznego ukształtowania statusu pracowniczego nauczycieli i nauczycieli akade- mickich oraz stworzenia mechanizmów ułatwiających przepływ nauczy- cieli akademickich do szkół innych niż uczelnie i nauczycieli tych szkół do szkół wyższych. Pierwszeństwo zadań w zakresie kształcenia i wy- chowania młodzieży wynikało także z preambuły i art. 3 tej Karty. Przewidziano w niej możliwość przeniesienia nauczyciela akademickiego na jego prośbę bądź z urzędu za jego zgodą nie tylko do innej szkoły wyższej, ale także do innej szkoły (niższego stopnia). Ustawa ta posłu- giwała się terminem „powołanie”, ale jednocześnie przewidywała, że nawiązanie stosunku zatrudnienia nauczyciela akademickiego następuje na podstawie mianowania, z tym że mianowanie to było – według jej postanowienia – źródłem „stosunku pracy”, a nie stosunku służbowego. Karta ta przewidywała mianowanie na stałe, do odwołania oraz na czas określony. Nie przewidywała przy tym odwołania do ustawy z 1922 r. o państwowej służbie cywilnej, ale jednocześnie nie ustanawiała także odesłania – inaczej niż w przypadku nauczycieli kontraktowych – do powszechnie obowiązującego ustawodawstwa pracy (art. 101 ust. 7 Karty). Równocześnie postanowiono w niej, że w zakresie spraw w niej nieunormowanych mają być stosowane przepisy kodeksu postępowania administracyjnego. W tym stanie rzeczy ocena charakteru prawnego stosunku zatrudnienia unormowanego w Karcie z 1972 r. nie jest – podobnie jak i we wcześniejszych unormowaniach po II wojnie świato- wej – jednoznaczna. Wprowadzenie w niej terminu powołanie, a zwłaszcza posłużenie się określeniem „stosunek pracy” w miejsce wyrażenia „stosunek służbowy”, wskazywałoby na to, że chodzi o sto- sunek zobowiązaniowy (o charakterze prywatnoprawnym, cywilnym), natomiast brak odesłania do powszechnie obowiązującego ustawodaw- 14 Dz. U. Nr 14, poz. 113 z późn. zm. 30 Ogólnie o odrębnościach statusu zatrudnienia nauczycieli akademickich stwa pracy i nakaz pomocniczego stosowania k.p.a. wskazują na to, że stosunek ten miał raczej charakter publicznoprawny (administracyjno- prawny). Jest to dla mnie świadectwem pewnego braku zdecydowania ze strony ówczesnego ustawodawcy, który, z jednej strony, chciałby widzieć w nauczycielach akademickich pracowników pozostających w zobowiązaniowym stosunku pracy, a z drugiej strony, nie chce zrezy- gnować z publicznoprawnej natury ich zatrudnienia. Można w tym wszakże upatrywać również chęci stworzenia rozwiązania o charakterze hybrydowym (swoistej trzeciej drogi), łączącego w sobie elementy pu- blicznoprawne i elementy prywatnoprawne, którego nie da się w całości zredukować ani do prawa publicznego, ani do prawa prywatnego. Z różnych względów podejście takie – w moim przekonaniu – nie jest zasadne. Prowadzi ono między innymi do powstawania różnego rodzaju wątpliwości i trudności pojęciowych oraz terminologicznych, a także praktycznych, związanych z kwestią dopuszczalności drogi sądowej. 5. Kodeks pracy i zmiany statusu nauczycieli akademickich w 1982 r. W czasie obowiązywania Karty praw i obowiązków nauczycieli z 1972 r. wszedł w życie kodeks pracy (1975 r.), który między innymi przewidział, że stosunek pracy jest stosunkiem zobowiązaniowym, że jego podstawę może stanowić również akt mianowania, oraz że w sferze służby cywilnej stosunki pracy mogą być regulowane w drodze rozpo- rządzeń wykonawczych. Uchylona przy tym została ustawa o państwo- wej służbie cywilnej z 1922 r., a w jej miejsce na mocy art. 298 k.p. co do zasady weszło w życie rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 20 grudnia 1974 r. w sprawie praw i obowiązków pracowników urzędów państwowych15, które jako podstawę stosunku pracy przewidywało powołanie i umowę o pracę. Ponadto zgodnie z art. 5 k.p. postanowiono, że jeżeli stosunek pracy określonej kategorii pracowników regulują przepisy szczególne, przepisy kodeksu pracy stosuje się w zakresie nie- uregulowanym tymi przepisami. Na tym tle można zadać pytanie, czy wobec tego z chwilą wejścia w życie kodeksu pracy stosunek pracy mianowanych nauczycieli akademickich należało w pełni traktować jako stosunek pracy w pojęciu art. 22 k.p. oraz czy do tego stosunku 15 Dz. U. Nr 49, poz. 300. 31 Walerian Sanetra pomocniczo powinno się stosować przepisy tego kodeksu na zasadzie ustanowionej w jego art. 5. Mimo pewnych wątpliwości, sądzę, że nale- żało na nie udzielić odpowiedzi przeczącej. Przemawia za tym zwłaszcza to, że w art. VII pkt 20 ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. – Przepisy wprowadzające Kodeks pracy16 postanowiono, iż kodeks pracy nie na- rusza Karty praw i obowiązków nauczyciela; ustawa ta nie została umiejscowiona natomiast w grupie aktów prawnych, do których zasto- sowano zasadę, że pozostają w mocy dotychczasowe przepisy dotyczące przedmiotów unormowanych w k.p., jeżeli przepisy te mają charakter przepisów szczególnych (art. V i VI), z czego można wyprowadzić wniosek, że w ujęciu przepisów wprowadzających Karta z 1972 r. nie dotyczyła przedmiotów unormowanych w kodeksie pracy. Pod rządami kodeksu pracy, w okresie stanu wojennego, jak wspomniano, uchwalona została w dniu 4 maja 1982 r. ustawa o szkolnictwie wyższym. Wzorem dekretu z dnia 15 grudnia 1951 r. oraz ustawy z dnia 5 listopada 1958 r. łącznie unormowano w niej za- gadnienia ustroju szkolnictwa wyższego i statusu zatrudnienia nauczy- cieli akademickich. Ustawa z dnia 4 maja 1982 r. przewidywała zatrud- nienie pracowników naukowo-dydaktycznych (nauczycieli akademic- kich) na podstawie mianowania na stałe, na czas nieokreślony (co od- powiadało dawnemu mianowaniu do odwołania) i na czas określony. Mianowanie rodziło stosunek pracy, a zatrudnieni w jego ramach na- zywani byli pracownikami. Ponieważ ustawa z dnia 4 maja 1982 r. o szkolnictwie wyższym została uchwalona już pod rządami kodeksu pracy, to zastosowanej w niej podstawowej aparatury pojęciowej (sto- sunek pracy, pracownik) nie można było inaczej pojmować niż to wy- nikało z tego kodeksu. Oznaczało to w szczególności, że po jej wejściu w życie w sprawach w niej nieuregulowanych do nauczycieli akademic- kich na podstawie art. 5 k.p. należało stosować przepisy tego kodeksu. Dodatkowo potwierdzał to dodany w 1985 r. jej art. 171a, w którym postanowiono, że w sprawach dotyczących rozwiązania stosunku pracy, nawiązanego w drodze mianowania, pracownikowi naukowo-dydak- tycznemu służy skarga do Naczelnego Sądu Administracyjnego, nato- miast w innych sprawach o roszczenia ze stosunku pracy tych pracow- ników należało stosować przepisy kodeksu pracy. Podobne rozwiązanie w tym czasie przyjęte zostało także w ustawie z dnia 16 września 1982 r. 16 Dz. U. Nr 24, poz. 142 z późn. zm. 32 Ogólnie o odrębnościach statusu zatrudnienia nauczycieli akademickich o pracownikach urzędów państwowych17 (art. 38 i 39). Nawiązywany na podstawie mianowania stosunek pracy należało traktować jako sto- sunek o charakterze zobowiązaniowym, a ustanowienie zasady, że w sprawach dotyczących rozwiązania stosunku pracy (ale już nie jego nawiązania czy zmiany) służy skarga do Naczelnego Sądu Administra- cyjnego, oznaczało wprowadzenie jedynie ustawowego wyjątku od re- guły, iż stosunek ten zarówno w płaszczyźnie materialnoprawnej, jak i procesowej regulowany jest przez przepisy prawa pracy jako stosunek o charakterze zobowiązaniowym, a nie publicznoprawnym. Można więc tym samym stwierdzić, że proces odchodzenia w przypadku na- uczycieli akademickich od modelu stosunku publicznoprawnego i przekształcenie go w stosunek zobowiązaniowy, został w ten sposób zakończony, co wszakże równocześnie nie oznacza, że tym samym na- uczyciele akademiccy znaleźli się poza ramami szeroko rozumianego prawa służby publicznej, bo prawo to obejmuje jednocześnie stosunki służbowe (publicznoprawne) – pragmatyki służb mundurowych – i stosunki pracy (pragmatyki pracownicze). Prawa, obowiązki i odpo- wiedzialność nauczycieli akademickich wykazują szereg istotnych swoistości, co uzasadnia zaliczenie ich do grupy pracowników służby państwowej, ale jednocześnie nie usprawiedliwia obecnie tezy, że nie pozostają oni w stosunku pracy, czy też że stosunek ten ma charakter publicznoprawny, bądź też że pod względem swojego charakteru prawnego jest swego rodzaju hybrydą, czyli w istocie nie jest on ani stosunkiem pracy (stosunkiem zobowiązaniowym), ani stosunkiem służbowym (stosunkiem publicznoprawnym). Chcąc przekonać do siebie – a w pewnym sensie przekupić – śro- dowiska uczelniane, zarówno w Karcie z 1972 r., jak i w ustawie z dnia 4 maja 1982 r. o szkolnictwie wyższym, ówczesne władze zapewniły mianowanym nauczycielom akademickim daleko posuniętą stabilizację zatrudnienia, a także szereg dodatkowych i istotnych uprawnień. For- malnie zapewniano też uczelniom autonomię i samorządność (samorząd studencki, samorząd nauczycieli akademickich). W ustawie z 1982 r. nie zdecydowano się wszakże na powrót do zatrudnienia nauczycieli akademickich w ramach stosunku publicznoprawnego, zaś w Karcie z 1972 r. przyjęte rozwiązania w tym względzie nie były jednoznaczne, podobnie jak było to już w dekrecie z 1951 r. oraz w ustawie z 1958 r. Z dotychczasowych rozważań wynika, że powojenne (po II wojnie 17 Dz. U. Nr 31, poz. 214 z późn. zm. 33 Walerian Sanetra światowej) unormowania statusu prawnego nauczycieli akademickich różnie kształtowały się w okresie od 1945 r. do 1951 r., między rokiem 1951 a 1958, w czasie od 1958 r. do 1972 r. oraz w latach 1972–1982. Zmiany w nich wprowadzane stanowiły głównie konsekwencję nastę- pujących wydarzeń i zwrotów politycznych. W pierwszym okresie mimo pewnych zmian utrzymane zostało rozporządzenie z 1928 r. dotyczące profesorów szkół wyższych i pomocniczych sił naukowych. Lata 1951–1958 to okres obowiązywania rozwiązań kształtowanych pod wpływem ideologii i koncepcji stalinowskich, okres 1958–1972 to funkcjonowanie rozwiązań tzw. odwilży gomułkowskiej, lata 1972–1982 to realizacja pomysłów związanych z rządami E. Gierka, zaś kształt unormowań z lat 1982–1990 był głównie wynikiem koncepcji i uwarun- kowań oraz poszukiwań wyjścia z trudnej sytuacji politycznej oraz społeczno-gospodarczej, stanowiącej konsekwencje wprowadzenia w 1981 r. stanu wojennego. Wprowadzone kolejne zasadnicze zmiany w unormowaniach ustroju szkolnictwa wyższego oraz statusu prawnego nauczycieli akademickich z oczywistych względów następowały z pewnym opóźnieniem w stosunku do poprzedzających je zasadniczych przełomów ustrojowych i politycznych. Nie miały one przy tym – jak wspomniałem – charakteru jednokierunkowego, stąd ich istota, cele i uwarunkowania są trudne do uchwycenia i wyjaśnienia. Gdy idzie o charakter prawny zatrudnienia, to stopniowo doprowadziły one do przekształcenia się statusu nauczycieli akademickich ze statusu publicz- noprawnego w status prawnopracowniczy (prywatnoprawny). 6. Odrębności statusu nauczycieli akademickich po 1989 r. Radykalna zmiana ustroju politycznego i społeczno-gospodarczego zapoczątkowana została w 1989 r. Oznaczała ona powrót do zasad go- spodarki rynkowej (kapitalistycznej) oraz oparcie ustroju politycznego na regułach demokracji i pluralizmu. Następstwem tego było między innymi uchwalenie nowej ustawy o szkolnictwie wyższym (z dnia 12 września 1990 r.18), która uchyliła ustawę z 1982 r. Utrzymała ona zasadę zatrudniania nauczycieli akademickich na podstawie mianowania na stałe, mianowania na czas nieokreślony i (wyjątkowo) na czas 18 Dz. U. Nr 65, poz. 385 z późn. zm. 34 Ogólnie o odrębnościach statusu zatrudnienia nauczycieli akademickich określony. Wyjątkiem było zatrudnianie nauczycieli akademickich na podstawie umowy o pracę. W myśl jej art. 124 w sprawach wynikających ze stosunku pracy pracowników uczelni nieuregulowanych w tej ustawie należało stosować przepisy kodeksu pracy, co oznaczało tylko potwier- dzenie ogólniejszej zasady, że mianowani nauczyciele akademiccy są pracownikami, a więc pozosta
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Zatrudnienie nauczycieli akademickich
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: