Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00448 011162 20696219 na godz. na dobę w sumie
Zazdrość i działalność naukowa. Studium z zakresu naukoznawstwa pedagogicznego - ebook/pdf
Zazdrość i działalność naukowa. Studium z zakresu naukoznawstwa pedagogicznego - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 284
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-226-3932-0 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> edukacja >> pedagogika
Porównaj ceny (książka, ebook (-18%), audiobook).

Jednym z motywów przedsięwzięcia badawczego stały się troska o jakość życia naukowców oraz jakość ich aktywności zawodowej, zwłaszcza dynamizm indywidualnego rozwoju naukowego. W badaniach o orientacji jakościowej (z zastosowaniem metody indywidualnych przypadków realizowanej za pośrednictwem technik: wywiadu z pracownikami naukowymi i naukowo-dydaktycznymi oraz hermeneutycznej analizy treści opublikowanych biografii i autobiografii naukowców), przedmiotem uczyniłam dogłębne poznanie opinii naukowców odnośnie do m.in. przejawów, typów, uwarunkowań, a także zapobiegania zazdrości w tej grupie zawodowej. Problematyka zazdrości wraz z upływem kolejnych epok nie stała się tematem zdezaktualizowanym, wręcz przeciwnie – wciąż istotnym pod wieloma względami: społecznym, prawnym, politycznym, moralnym, religijnym czy wychowawczym.
W strukturze monografii (liczącej 250 stron) odzwierciedlają się zagadnienia niezbędne w realizacji celów badań. Tworzy ją, oprócz spisu treści i części wprowadzającej (z uzasadnieniem problematyki, opisem metodologicznych oraz organizacyjnych podstaw badań, a także struktury monografii), siedem rozdziałów, zakończenie, bibliografia, indeks osobowy, summary, słowa kluczowe w języku polskim i angielskim, a także nota o autorce. W rozdziale pierwszym w celu zidentyfikowania emocji zazdrości konieczne stało się odróżnienie jej od „zawiści”, „nienawiści”, „chciwości”. Analizy leksykalne umożliwiły również dostrzeżenie innych terminów, takich jak „współzawodnictwo”, „rywalizacja”, „konkurencja”, „ambicja” i „aspiracje”, mających pewne znaczenie w ujawnieniu genezy zazdrości. W rozdziale drugim scharakteryzowałam typy i poziomy zazdrości. Dokonałam deskrypcji faz zazdrości nadawczej i reakcji odbiorcy na zazdrość. Rezultat refleksji nad trwałością odczuwanej zazdrości stanowi opis zazdrości krótkotrwałej i chronicznej. Odsłonięcie mechanizmu, przyczyn i przedmiotów zazdrości w rozdziale trzecim pozwoliło dostrzec czynniki osobowościowe, środowiskowe i sytuacyjne stanowiące istotne przeszkody w pomyślnym rozwoju zawodowym pracowników naukowych i naukowo-dydaktycznych. Rozdział czwarty służył opisowi dyferencyjnemu objawów zazdrości: somatycznych, psychicznych i behawioralnych, oraz odsłonięciu podobieństw i różnic w ekspresji tej emocji negatywnej. W rozdziale piątym respondenci wypowiedzieli się na temat prawdopodobnych konsekwencji zazdrości dla człowieka, który jej ulega i dla doświadczającego zazdrości ze strony otoczenia społecznego. Treść rozdziału szóstego stanowi deskrypcję wartości, dyspozycji i postaw naukowców, które są przeciwieństwem zazdrości. Zawartość merytoryczna rozdziału ostatniego – siódmego dotyczy zapobiegania emocji zazdrości i niwelowania przyzwyczajenia do odczuwania zazdrości za pośrednictwem procesu edukacyjnego, zwłaszcza adeptów nauki.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Zazdrość i działalność naukowa Studium z zakresu naukoznawstwa pedagogicznego Primum non nocere, po drugie – służyć ludzkości w zgodzie z sumieniem Ku powstrzymaniu destrukcji na uczelniach wyższych! Alicja Żywczok Zazdrość i działalność naukowa Studium z zakresu naukoznawstwa pedagogicznego Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego • Katowice 2020 Recenzent Wiesław Andrukowicz Spis treści Zamiast wprowadzenia Uzasadnienie wyboru problematyki Deskrypcja metodologicznych i organizacyjnych podstaw badań o orien- tacji jakościowej Szczegółowy opis struktury i zawartości merytorycznej monografii Słowo do czytelników – odbiorców i twórców kultury Rozdzia ł pier wszy Zazdrość i terminy zbliżone pod względem semantycznym Uściślenia leksykalne oraz wartościowanie zazdrości Zazdrość jako złożony stan emocjonalny współtworzony przez komponenty: niepokój i pożądliwość Zawiść – etap zaawansowany emocji zazdrości Nienawiść – połączenie wrogości z zawiścią Nieżyczliwość i nieprzychylność Próżność – nadmierne pragnienie uznania społecznego Zachłanność i chciwość, czyli niepohamowana chęć posiadania cudzych dóbr Współzawodnictwo, rywalizacja, konkurencja Podsumowanie Rozdzia ł drugi Typy, poziomy, fazy oraz trwałość zazdrości Zazdrość – jedna czy wiele? O typach zazdrości Poziomy zazdrości Fazy zazdrości nadawczej i reakcji odbiorcy na zazdrość Trwałość czy zmienność odczuwanej zazdrości? Podsumowanie Mechanizm, przyczyny, przedmioty zazdrości wśród naukowców Rozdzia ł trzeci Zazdrość jako mechanizm afektywny służący przetrwaniu człowieka 9 9 17 25 28 31 36 40 42 43 44 48 53 59 63 65 66 68 73 6 Spis treści Przyczyny zazdrości Relacje panujące w rodzinie macierzystej Nieprawidłowe rozwiązania systemowe i  organizacyjne w  instytucjach publicznych tości Dyskurs medialny obfitujący w ekspresję emocji negatywnych Powszechny konsumeryzm i merkantylizm Nieprawidłowa samoocena oraz stosunek do wysiłku – niedobór pracowi- Deprywacja potrzeb samorealizacji i uznania społecznego Niski status społeczny połączony z usilnym dążeniem do jego podwyższenia Deficyt kontroli wolicjonalnej Niezadowolenie z życia i defetyzm Zazdrość – mankament w pracy naukowej. Przedmioty zazdrości wśród pra- cowników uczelni wyższych Podsumowanie Rozdzia ł czwar t y Przejawy zazdrości w środowisku naukowców Ekspresja emocji zazdrości wśród mężczyzn i kobiet Psychiczne i somatyczne przejawy zazdrości Behawioralne przejawy zazdrości Kompulsywne porównywanie siebie z innymi ludźmi Wzbudzanie zazdrości w  otoczeniu społecznym jako forma manipulacji Niedociekanie prawdy, niejasny przekaz komunikatów i podtrzymywanie bezładu organizacyjnego Wrogość wobec ludzi mających wyższy status społeczny Imitacja zakresu zainteresowań naukowych oraz problematyki badawczej Dyskredytacja, czyli umniejszanie dokonań i  zasług rzekomych przeciw- ników Uszczuplanie zasobów konkurenta Przejawy zazdrości doznane od współpracowników z jednej uczelni Przejawy zazdrości doznane od pracowników innych uczelni Podsumowanie Naukowcy o skutkach zazdrości w ich pracy naukowej Rozdzia ł piąt y Prawdopodobne skutki zazdrości dla człowieka przejawiającego tę emocję negatywną Cierpienie psychiczne Resentyment Zakłócenia komunikacji interpersonalnej i poczucie osamotnienia Nabywanie innych niekorzystnych cech charakteru i zachowania Inklinacja negatywna i obniżenie poziomu jakości życia 76 76 78 83 85 88 89 91 92 93 95 99 105 106 109 109 110 111 112 113 114 119 120 123 125 131 131 133 135 135 138 Spis treści 7 Niepochlebna opinia społeczna Narażenie na marginalizację społeczną Zagrożenie indywidualnego rozwoju naukowego Prawdopodobne skutki, jakie doznający zazdrości ponosi od otoczenia spo- łecznego Zachwianie obrazu świata, innych ludzi i siebie Rodzenie emocji i  uczuć negatywnych wśród pracowników, którym inni zazdroszczą Odczuwanie braku wsparcia naukowego Narażenie na nieuzasadnioną krytykę i reakcje hiperkrytyczne Podleganie nieprawidłowemu doborowi kadry, negatywnej rotacji i fluktu- acji pracowników interpersonalnych Doświadczanie ostracyzmu środowiskowego, mobbingu i  konfliktów Usiłowanie utrudnienia rozwoju naukowego bądź opóźnienia awansu zawodowego Próby nieformalnej ingerencji w ocenę/opinię merytoryczną projektów i prac naukowych oraz w postępowanie awansowe Aranżowanie sytuacji stanowiących niebezpieczeństwo dla pozytyw- nego wizerunku pracownika ubiegającego się o  stopień bądź tytuł naukowy (Za)hamowanie kreatywności utalentowanych naukowców Podsumowanie Rozdzia ł szóst y Wartości, dyspozycje i postawy naukowców będące przeciwieństwem zazdrości Współwystępowanie wdzięczności, szczodrości, hojności, bezinteresowności Uczynność i  skromność związane z  przekonaniem uczonych o  służebności względem ludzkości i nauki Podziw, uznanie, szacunek, poważanie Niezłomność w dążeniu do poznania prawdy Sprawowanie pieczy nad rozwojem naukowym własnym i  współpracow- ników naukowych Zamiłowanie do pracy badawczej i wrażliwość na przejawy oryginalności dzieł Niechęć do formalizmu oraz bliskość uczuciowa między naukowcami: relacje koleżeńskie i przyjacielskie Pochodne wolności: otwartość, tolerancja, niezależność intelektualna Niezawisłość moralna, wspaniałomyślność i autentyczność Uczciwość i odwaga afirmacji życia Podsumowanie 139 139 140 141 141 142 143 144 146 151 153 157 158 159 161 165 168 171 173 174 177 179 183 186 189 193 8 Spis treści Rozdzia ł siódmy Zapobieganie i rugowanie zazdrości w procesie edukacyjnym adeptów nauki oraz młodych naukowców Zasady wychowania i samowychowania moralnego wspomagające zapobiega- nie zazdrości Metody rugowania zazdrości zazdrości Refleksja i autorefleksja – wysiłek wolicjonalny zmierzający do eliminacji Przezwyciężanie stereotypów oraz nieuleganie złudzeniom Rozwijanie zalet – antidotum na destrukcyjną zazdrość Redukowanie perfekcjonizmu predysponującego do przejawiania zazdrości Wypracowanie tradycji świętowania własnych i cudzych osiągnięć, zwłasz- cza sukcesów współpracowników Niewzmacnianie zachowania wynikającego z zazdrości oraz wykazywanie bezcelowości tego stanu emocjonalnego Kodeks etyki zawodowej – środek pomocny w ukierunkowaniu emocji zazdro- ści na realizację celów konstruktywnych społecznie Zmiana bądź modyfikacja procedur instytucjonalnych w celu przezwyciężenia zachowania negatywnego motywowanego zazdrością Podsumowanie Zakończenie Bibliografia Indeks osobowy Nota o autorce Summary Zusammenfassung 197 201 201 207 210 212 213 218 219 221 224 231 245 261 269 275 279 Zamiast wprowadzenia Uzasadnienie wyboru problematyki Skłonność do zazdrości jest niewątpliwie faktem psychospołecznym i kul- turowym. Nauki zajmujące się człowiekiem słusznie próbują dociekać, w jakim stopniu zazdrość stanowi jego filogenetyczną skłonność, a w jakim – zachowa- nie wyuczone, czyli podlegające kształtowaniu wychowawczemu. Dociekanie to jest uzasadnione koniecznością nie tylko zapobiegania i rugowania nasilonej emocji zazdrości z  ludzkiej psychiki, ale także zadbania przede wszystkim o wychowanie człowieka wolnego od patologicznej zazdrości (jako dyspozycji negatywnej) i ma na względzie pokojowe współżycie społeczne. Nadzieja zwią- zana z procesem wychowania oraz samowychowania w tym zakresie nie należy więc do bezpodstawnych. Dzięki odpowiedniemu stosunkowi do wartości moralnych, przeżywaniu wielu emocji pozytywnych (przeciwieństw emocji za- zdrości) i uosabianiu pozytywnych cech charakteru (przeciwieństw dyspozycji zazdrości) człowiek lepiej będzie kontrolować emocje negatywne, nie zezwalając na rozpanoszenie się zazdrości w strukturze swego charakteru i osobowości. Biorąc pod uwagę usytuowanie zagadnienia w  nauce, zazdrość poj- mowaną jako emocję kwalifikuje się najczęściej do zagadnień psychologii jednostki (psychologii rozwojowej, a także psychologii klinicznej). Stanowi również przedmiot badań antropologii (kulturowej i  społecznej), socjologii (między innymi socjologii konfliktu), ekonomii (na przykład politycznej), prawa, filozofii (zwłaszcza dziedziny etyki – deontologii, czy fenomenologii) oraz pedagogiki (teorii wychowania, pedagogiki ogólnej, pedagogiki kultury, pedagogiki pracy, pedagogiki społecznej, pedagogiki zdrowia, andragogiki). Zazdrość bywa więc ujmowana jako kategoria humanistyczna, społeczna (jurydyczna, historyczna, pedagogiczna, socjologiczna, politologiczna), a także medyczna oraz ekonomiczna. Niestety, jest poddawana badaniu stosunkowo rzadko, prawdopodobnie ze względu na powszechną niechęć do ujawniania tej przywary i obawę przed konsekwencjami (w postaci choćby dezaprobaty) tak wyrażanej prawdomówności. 10 Zamiast wprowadzenia Zazdrość zalicza się do wad (inaczej – przywar, występków) człowieka, co potwierdza jedno z  przysłów polskich: „Zazdrość – sąsiedzka wada”. Wada ta znajduje odzwierciedlenie w  najstarszych kodeksach etycznych, na przykład Dekalogu (dziesiąte przykazanie). Ma swe miejsce również wśród siedmiu grzechów głównych1, a zatem zazdrość uważana jest za niebezpieczną odmianę pożądliwości, rodzącą powszechną dezaprobatę. „W Biblii zazdrość jest oceniana jednoznacznie jako zło, dlatego nie należy z zazdrością przyglą- dać się doraźnym sukcesom i  radościom niesprawiedliwych. »Nie zazdrość ludziom nieprawym, nie pragnij ich towarzystwa«. Taką poradę można zna- leźć w Księdze Przysłów (24,1)”2. Oprócz tego zawiera pouczenie, że zazdrość przejawiają raczej ludzie źli i nierozumni niż dobrzy i mądrzy. Pierwsi często zazdroszczą drugim (Syr 14,8; 18,18; 1 Kor 3,3; Mdr 7,13; Rdz 26,14; Dz 7,9). W tekstach biblijnych zazdrość współtworzy katalog nieprawości, takich jak: spór, niezgoda, rozłam, kradzież, podstęp, obłuda, obelga, obmowa, kłamstwo, zabójstwo, prześladowanie, bezład. Zresztą nie ma systemu etycz- nego ani religijnego, który sankcjonowałby zazdrość. Większość systemów normatywnych (dzięki którym zachodził rozwój kulturalny, gospodarczy i techniczny społeczeństw) zawiera liczne zakazy, restrykcje i zalecenia jedno- znacznie sprzeciwiające się prowokowaniu do zazdrości. Systemy te spełniają zatem wymóg tłumienia, a nawet eliminowania zazdrości. Już od starożytności (aż do nowożytności) uważano, że zazdrości jako wady należy się wstydzić i starać się ją eliminować za pośrednictwem samo- doskonalenia. W starożytnej Grecji dobra, które mogły stać się przedmiotem czyjejś zazdrości, takie jak: dobry los, zdrowie, uroda, mądrość, uzdolnienia, postrzegano nie jako zasługę człowieka, lecz dar Boga i jednocześnie zadanie3 związane z ich odpowiedzialnym użytkowaniem. Zazdrość uznawano za akt bezbożności oraz godny politowania przejaw braku wdzięczności, a  także niezadowolenia z  tego, co się otrzymało. Wraz z  upływem kolejnych epok zazdrość nie stała się tematem zdezaktualizowanym, wręcz przeciwnie – wciąż istotnym pod wieloma względami: społecznym, politycznym, prawnym, moralnym, religijnym czy wychowawczym. Współcześnie, zwłaszcza emocję/uczucie zazdrości, uważa się za naturalne wyposażenie człowieka (komponent ludzkiej natury), natomiast zachowanie wynikające z zazdrości traktuje się raczej pobłażliwie. To „usankcjonowanie” zazdrości nie wydaje się jednak, w przekonaniu wielu humanistów, korzystne ze względu na zagrożenie, jakie rodzi – rozpad więzi braterstwa oraz solidar- 1 Zob. O grzechu zazdrości. Przeł. A. Wojnowski. Hajnówka, Wydawnictwo „Bratczyk”, 2 A. Zwoliński: Siedem grzechów głównych. Zazdrość. Radom, Polskie Wydawnictwo 1999. Encyklopedyczne „Polwen”, 2008, s. 29–30. 3 Zob. ibidem, s. 82. Zamiast wprowadzenia 11 ności, wpierw mniejszych grup i  społeczności, a  następnie takiej wspólnoty powszechnej, jak ludzkość. Powody te zadecydowały o  niniejszej analizie zazdrości, pojmowanej jako dyspozycja ludzka utrudniająca (przeszkoda we- wnętrzna i zewnętrzna), a w niektórych przypadkach nawet uniemożliwiająca optymalny rozwój naukowy, czyli spowalniająca i postęp kulturowy. Zdaniem Leszka Kołakowskiego, zazdrość powoduje w świecie wiele szkód, nieszczęść i  nikczemności, takich jak zbrodnie i  wojny. Choć ludzie, popeł- niając czyny, w których kierują się zazdrością, rzadko ją wyraźnie ujawniają, relatywnie często są demaskowani jako naruszający zasady moralne. Filozof ten uważa również, że Polska, w porównaniu na przykład ze społeczeństwem amerykańskim, wolnym od hierarchii i  nieuzasadnionych przywilejów, jest krajem dogodnym dla rozwoju tej emocji negatywnej. Stany Zjednoczone są, w jego przekonaniu, znacznie mniej narażone na eskalację zazdrości4. Stwier- dzenie to powinno wydawać się Polakom niepokojące i  skłaniać do badaw- czego namysłu nad destruktywnym wpływem zazdrości na różne dziedziny życia społecznego, między innymi – na naukę (na jej postęp wyznaczony jakością osiągnięć poszczególnych naukowców i zespołów badawczych). Już filozof oświecenia Stanisław Wawrzyniec Staszic piętnował w narodzie polskim takie przywary, jak zazdrość, chciwość, próżniactwo, nieuczciwość (zwłaszcza grabieże), które zniekształcały prawidłowe wyobrażenie obywateli o cudzej własności5. „W postawie wobec zazdrości obywatele […] krajów różnią się, na przykład we Francji zabójstwo z pobudek zazdrości jest karane łagod- niej niż w przypadku zabójstw z innych pobudek. Wynika to z powszechnego poczucia, że zabicie rywala może świadczyć o  miłości do drugiej osoby”6. Zazdrość, w  przekonaniu autora koncepcji sprawiedliwości Johna Rawlsa, zagraża sprawiedliwości społecznej7, gdyż prowadzi człowieka zazdrosnego do naruszania zasad współżycia obowiązujących w społeczeństwie. Postrzega on bowiem innych ludzi jako konkurentów, których należy wyeliminować. Uzasadniając wybór tej emocjonalnie niełatwej tematyki zjawisk destruk- tywnych w  działalności naukowej, pragnę podkreślić, że uczyniłam to nie w celu piętnowania zła zakorzenionego w określonym środowisku, instytucji 4 Zob. L. Kołakowski: O  zawiści. W: Idem: Mini wykłady o  maxi sprawach. Kraków, Wydawnictwo „Znak”, 2004, s. 252. 5 Zob. S. Staszic: Być narodowi użytecznym. Wybór B. Suchodolski. Katowice, Wy- dawnictwo Stronnictwa Demokratycznego „Epoka”, 1985, s. 44, 68; S. Staszic: Uwagi nad życiem Jana Zamoyskiego. Oprac. S. Czarnowski. Wrocław, Zakład Narodowy im. Ossoliń- skich – Wydawnictwo, 2005, s. 93. 6 M. Klein: Pisma. T. 3: Zawiść i  wdzięczność oraz inne prace z  lat 1946–1963. Przeł. A. Czownicka, H. Grzegołowska-Klarkowska. Gdańsk, Gdańskie Wydawnictwo Psy- chologiczne, 2007, s. 191. 7 Zob. J. Rawls: Teoria sprawiedliwości. Przeł. M. Panufnik, J. Pasek, A. Romaniuk. Warszawa, Wydawnictwo Naukowe PWN, 2013. 12 Zamiast wprowadzenia czy grupie zawodowej. Jednym z  motywów okazała się chęć i  zarazem konieczność ujawnienia blokad rozwoju naukowego w  postaci tworzonych przez ludzi zazdrosnych tak zwanych sztucznych przeszkód nadwerężających relacje i  komplikujących innym przebieg kariery zawodowej, zwłaszcza przez proceder nierównego traktowania pracowników (nie zawsze mający charakter mobbingu, ale relatywnie często – nierówności dystrybutywnej). Kolejnym motywem przedsięwzięcia badawczego stały się niepokój i troska o  jakość życia naukowców (podmiotów poznania naukowego) oraz jakość ich aktywności zawodowej (dynamizm indywidualnego rozwoju naukowego). Kwintesencja zamysłu autorki wyraża się w dążeniu do powstrzymania w śro- dowisku zawodowym naukowców destruktywnego zachowania wynikającego z eskalacji tej emocji ze względu na rozwój nauki (i jej funkcje kulturotwór- cze), a przede wszystkim z uwagi na wrażliwość jednostek ponadprzeciętnych, stanowiących najistotniejsze jej ogniwo i kapitał, a także na wymóg zapewnie- nia im optymalnego funkcjonowania zawodowego. Poparcie mecenatu, jakim mogliby zostać otoczeni naukowcy, świadczyłoby o należytym uwzględnianiu interesu społecznego w naszym kraju. Jest jeszcze inny powód mego wyboru problematyki zazdrości w odniesieniu do działalności naukowej. Jan Ámos Komensky uważał, że celem powszechnego i permanentnego kształcenia jest doprowadzenie ludzi do osiągnięcia człowie- czeństwa za pośrednictwem między innymi umiejętności cieszenia się z życzli- wości ludzi, którzy im nie zazdroszczą, lecz gratulują spokojnego, szczęśliwego i  bezpiecznego życia8. Jeden z  celów edukacji akademickiej adeptów nauki, celów dostępnych realizacyjnie, mógłby więc brzmieć podobnie. Zajmując się naukowo ponad ćwierć wieku problematyką ludzkiej afirma- cji życia (w tym – satysfakcji z pracy), czułam się zobligowana do odsłonięcia i wyjaśnienia również procesów i mechanizmów, zwłaszcza osobowościowych oraz społecznych, niekorzystnych dla postępu nauki (a tym samym przyczy- niających się do regresji kulturowej). Inne zagadnienia z zakresu naukoznaw- stwa pedagogicznego stanowiły przedmiot mych zainteresowań badawczych już wcześniej, wyrażonych w monografii dotyczącej aksjologicznych uwarun- kowań odkrycia naukowego, a  także w  licznych artykułach, jednak termin ten wprowadziłam w użycie w niniejszej monografii, a tym samym uznałam za istotny termin pedagogiczny. „Naukoznawstwo pedagogiczne”, jako zakre- sowo szersze od „pedagogiki szkoły wyższej”, będzie, jak sądzę, stopniowo zaznaczało swój obszar badawczy, rozwijając się nie tylko w Polsce, ale i w in- 8 Zob. J.Á. Komensky: Pampaedia. Przeł. K. Remerowa. Wrocław, Ossolineum, 1973; Z. Kwieciński: Nauczyciel akademicki. Pomiędzy autonomią, zaangażowaniem i nihilizmem. W: Idem: Grzęzawisko. Eseje z pedagogiki społecznej i krytycznej socjologii edukacji. Stary To- ruń, Wydawca Studio Kropka dtp – Piotr Kabaciński, 2019, s. 97, 98. Por. B. Śliwerski: Klini- ka akademickiej pedagogiki. Kraków, Oficyna Wydawnicza „Impuls”, 2013. Zamiast wprowadzenia 13 nych krajach. Naukoznawstwo pedagogiczne stanowiące dział naukoznawstwa można uznać również za dział metateorii pedagogicznej, badający między innymi znaczenie pedagogiki jako nauki oraz jej powiązania z  innymi dy- scyplinami i subdyscyplinami. Głównymi badanymi podmiotami tego działu naukoznawstwa są naukowcy (w odróżnieniu od pedagogiki szkoły wyższej, której założenia dotyczą zasadniczo edukacji studentów i doktorantów). Przyjęłam, że treść monografii Aksjologia odkrycia naukowego – studium roz- woju i wychowania osobowości naukowych stanowi teoretyczną podwalinę kon- cepcyjną niniejszej pracy naukowej oraz przyczynek do kontynuacji badań, gdyż zawarta w publikacji aksjologiczno-aretologiczna koncepcja rozwoju naukowego pozwala dostrzec główne (zewnątrzpochodne i wewnątrzpochodne) katalizatory oraz inhibitory indywidualnego rozwoju naukowego, a także postępu w nauce jako dziedzinie kultury. Niektóre jakości deontyczne nie tylko sprzyjają pracy naukowej, lecz wręcz konstytuują osobowość uczonego, są więc konieczne w dochodzeniu do spektakularnych osiągnięć naukowych, takich jak odkrycia. Jeśli uznać, że określone jednostki wartości (na przykład odwaga, uczciwość, wierność) oraz związane z nimi cechy (takie jak autentyczność czy skromność) sprzyjają dynamizowaniu indywidualnego rozwoju naukowego9, należy również konsekwentnie przyjąć, że antywartości (przeciwieństwa wartości) oraz wady (przeciwieństwa zalet/cnót) decydują o komplikowaniu, spowalnianiu rozwoju naukowego, a w niektórych przypadkach nawet go uniemożliwiają. Potwierdzenie tego daje się dostrzec już w wynikach badań przedstawicieli innych nauk10, na przykład w niektórych pracach psychologów analizujących i  opisujących powiązanie między typem osobowości (oraz postawami spo- łecznymi) i funkcjonowaniem poznawczym człowieka11. Dokładne poznanie tych zależności będzie można uznać za znaczący wkład w rozwój „psychologii nauki” oraz innych obszarów naukoznawstwa. Będąc przekonana, że ludzkość wiele zawdzięcza ofiarności naukowców, którzy inicjują postęp kulturowy i cywilizacyjny, przyjęłam, że warto pozna- wać zarówno ich osobowość, losy, egzystencję, jakość życia, dążenia, potrzeby, postawy, talent, jak i proces twórczy czy rozwój naukowy. Sporo dotychcza- sowych publikacji dotyczyło zagadnień związanych choćby z  ideą i  etosem uniwersytetu, możliwością reformowania, wprowadzania zmian w  kształce- niu i organizacji szkolnictwa wyższego w kraju, a także poza jego granicami. 9 Zob. A. Żywczok: Aksjologia odkrycia naukowego – studium rozwoju i  wychowania osobowości naukowych. Toruń, Wydawnictwo Adam Marszałek, 2009. Zestawienie zewnątrz- pochodnych i wewnątrzpochodnych aktywatorów rozwoju naukowego – s. 263, 264. 10 Zob. A.M. de Tchorzewski: Inter- i multidyscyplinarny charakter współczesnych nauk pedagogicznych i ich aplikacyjne konsekwencje. „Rocznik Komisji Nauk Pedagogicznych PAN” – Oddział w Krakowie, 2010, t. 63. 11 Zob. M. Rokeach: Umysł otwarty i zamknięty. Przeł. A. Wojciechowski. Warszawa, Wydawnictwo Naukowe PWN SA, 2018. 14 Zamiast wprowadzenia Choć z  zakresu epistemologii powstało już wiele prac naukowych12, wciąż brakuje publikacji, w  których podejmuje się problematykę osobowości bądź charakteru jako wyznaczników rozwoju naukowego (albo stagnacji) i czynni- ków progresji (lub inwolucji) w nauce jako dziedzinie kultury. Staranna kwerenda literatury naukowej, polskiej i  zagranicznej, upewniła mnie w przeświadczeniu, że podjęty przeze mnie problem nie należy do odtwór- czych. Brak rozważań lub co najwyżej śladowe wzmianki na ten temat pozwalają na zainicjowanie takiego kierunku poznawczego oraz wypełnienie faktycznej luki w badanym zakresie, mianowicie powiązań między działalnością13 naukową (oraz jej rezultatem – indywidualnym rozwojem naukowym) i zazdrością (którą dany uczony odczuwa, a także doznaje jej przejawów od innych naukowców). Ignorancją byłoby twierdzenie, że w zasobach bibliograficznych nie ma publikacji dotyczących zazdrości; naturalnie, daje się odnaleźć kilka znaczących. Twierdzę jednak stanowczo, że poszukiwanie monografii bądź artykułów naukowych odnośnie do zazdrości badanej w  kontekście rozwoju naukowego i  postępu w nauce, zazdrości ujmowanej jako katalizator albo inhibitor zdaje się syzyfową pracą i w tym wypadku popularne powiedzenie: „Kto szuka, ten znajdzie” może badaczy wręcz demotywować. Nurt badań nad znaczeniem wartości i  emocji w działalności naukowej może odegrać kluczową rolę w profilaktyce, diagnozie i terapii życia akademickiego, a przede wszystkim zająć znaczące miejsce w do- głębnym poznaniu profesjonalnej aktywności naukowej. Oprócz niedoborów literatury jako badaczka tej problematyki musiałam się zmierzyć również z innymi problemami. Zagadnienie zazdrości nie należy do prostych badawczo, ponieważ zdaje się wyjątkowo osobistym, niemal in- tymnym. Wymaga bowiem od respondentów szczerości, otwartości i odwagi ujawniania swych poglądów, postrzegania zjawiska, odsłonięcia (niekiedy traumatycznych) doświadczeń emocjonalnych, bez nadmiernego skrępowa- nia czy obawy przed utratą „dobrego imienia”. Już refleksja nad zazdrością 12 Jako przykład współczesnej pracy naukowej z tego zakresu, zasługującej na uwagę na- ukoznawców, podaję monografię Adama Groblera. Zob. A. Grobler: Epistemologia. Sandwi- czowa teoria wiedzy. Kraków, Towarzystwo Autorów i Wydawców Prac Naukowych „Univer- sitas”, 2014. 13 Działalność to zespół działań bądź czynności, podejmowanych w jakimś celu, zakresie, czynny udział w  czymś, na przykład działalność: artystyczna, konspiracyjna, dyplomatycz- na (w niniejszej monografii przedmiot poznania stanowi działalność naukowa); ogół zorga- nizowanych działań podejmowanych przez jednostkę, grupę bądź instytucję w  określonym celu; układ intencjonalnych czynności, których celem jest przystosowanie się do otoczenia lub zmiana tego otoczenia. Wszelka działalność opiera się na: wyznaczaniu celu działań, ustala- niu warunków działań, wyborze środków adekwatnych zarówno do celu, jak i do warunków danej rzeczywistości. Zob. W. Okoń: Nowy słownik pedagogiczny. Warszawa, Wydawnictwo Akademickie „Żak”, 2001, s. 85; Inny słownik języka polskiego PWN. T. 1: A–Ó. Red. M. Bań- ko. Warszawa, Wydawnictwo Naukowe PWN SA, 2017, s. 348. Zamiast wprowadzenia 15 własną (a co dopiero zazdrością innych ludzi) nastręcza pewnych trudności, związanych ze złożonością analizowanej emocji oraz z niepewnością wypo- wiadanych na ten temat twierdzeń. Refleksja wzbudzająca w  respondentach dyskomfort nie stanowi jednak czynnika zniechęcającego doświadczonego badacza do przeprowadzenia badań, ale jeszcze silniej motywuje i  inspiruje go do tego, by osiągnął rezultat – pozyskanie cennych danych jakościowych, za których pośrednictwem może dojść do zdynamizowania indywidualnego rozwoju naukowego czy osiągnięcia postępu w nauce, a także do wypracowa- nia wyższego poziomu kultury akademickiej. Naukowe poznanie problematyki zazdrości wymagało również wnikli- wości psychologicznej i  filozoficznej, by uchwycić istotę rzeczy kryjącą się w  wypowiedziach, odsłonić przekaz za pośrednictwem analizy treści języ- kowych. Konieczne okazało się także przekroczenie środowiskowego tabu, wyrażającego się w  przekonaniu, że niedoskonałości tej grupy nie należy ujawniać czy wystawiać na publiczną krytykę. W mojej opinii – nie należy się nimi szczycić, lecz nie zdoła się ich wyeliminować bez wzbudzenia refleksji i  poddania analizie naukowej, pamiętając o  tym, by nie demaskować ludzi (ani ich emocji), lecz jedynie niewłaściwe czyny, zachowanie, postępowanie. Skoro za pewnik uznaje się obecność zazdrości w  sferze emocjonalnej (inaczej – emotywnej) niemal każdej jednostki ludzkiej, to pewne okazuje się również przeżywanie tej emocji w grupie ludzi zajmujących się profesjonalnie nauką. Wbrew panującemu poglądowi, że jest to emocja typowo ludzka, na ogół negatywna, ale czasem postrzegana jako aksjologicznie neutralna, a  nawet pozytywna, założyłam, iż chroniczna zazdrość stanowi postawę wynikającą z  niedojrzałości emocjonalnej, społecznej bądź moralnej na- ukowca oraz zaniedbań w zakresie kultury osobistej i naukowej (postępów poczynionych w indywidualnym rozwoju naukowym), mających przełożenie prawdopodobnie na globalny postęp w nauce. Człowiek zazdrosny zaniedbuje bowiem powinności moralne nie tylko wobec innych, ale przede wszystkim wobec siebie. Realistycznie ujmując problem – nie wydaje się, by owe rodzaje dojrzałości, dzięki którym ludzie potrafią zapanować nad swą zazdrością (zwłaszcza nad zachowaniem kierowanym tą emocją), zdołał osiągnąć każdy. W  koincydencji z  przyjętym założeniem pozostaje także twierdzenie, że niedojrzałość niektórych naukowców wynika nie tylko z niedoboru samodo- skonalenia, lecz również z utrwalonych wielopokoleniowo w danym środo- wisku akademickim negatywnych wzorców postępowania (w tym – wzorców działań naukowych i organizacyjnych). O wielu nieprawidłowościach w środowisku akademickim, którym warto stawić czoło, wspominają między innymi Zbigniew Kwieciński14, Zbyszko 14 Zob. Z. Kwieciński: Dewiacyjne zmiany w środowisku akademickim. Patologie czy epi- demie. W: Świat idei edukacyjnych. Zbiór studiów ofiarowanych Księdzu Profesorowi Jerzemu 16 Zamiast wprowadzenia Melosik15, Janusz Goćkowski i  Przemysław Kisiel16, Urszula Ostrowska17, Agnieszka Gromkowska-Melosik18, Wiesław Andrukowicz19, a  także Alicja Żywczok20. Bagrowiczowi w 70. rocznicę urodzin. Red. W. Szulakiewicz. Toruń: Wydawnictwo Adam Marszałek, 2008; Z. Kwieciński: Nauczyciel akademicki. Pomiędzy autonomią, zaangażo- waniem i  nihilizmem…; Idem: Socjopatologia edukacji. Warszawa–Toruń, Polska Akademia Nauk, Wydawnictwo „Edytor”, 1992; Idem: O  pułapce pewnego programu badawczego. W: Idem: Dylematy, inicjatywy, przebudzenia. Nad przesłankami odrodzenia edukacji w  Polsce. Wrocław, Wydawnictwo Naukowe Dolnośląskiej Szkoły Wyższej, 2011, s. 144–146; Idem: Pa- tologie w pedagogice. Inspiracje Stephena Heinemanna. W: Idem: Cztery i pół. Preliminaria – liminaria – varia. Wrocław, Wydawnictwo Naukowe Dolnośląskiej Szkoły Wyższej, 2011, s. 377–378. 15 Zob. Z. Melosik: Pasja i  tożsamość naukowca. O  władzy i  wolności umysłu. Po- znań, Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza, 2019; Idem: Uni- wersytet i  społeczeństwo. Dyskursy wolności, wiedzy i  władzy. Kraków, Oficyna Wy- dawnicza „Impuls”, 2009; Idem: Kontrowersje wokół promocji akademickiej w  Stanach Zjednoczonych: rekonstrukcja debaty wokół „tenure”. „Rocznik Lubuski” 2018, t. 44, cz. 2: Parametryzacja nauki – między wolnością a  zniewoleniem. Perspektywa nauk społecznych i humanistycznych. 16 Zob. J. Goćkowski: Patologia i terapia życia naukowego. Red. J. Goćkowski, P. Ki- siel. Kraków, Towarzystwo Autorów i  Wydawców Prac Naukowych „Universitas”, 1994; J. Goćkowski: Ludzie „systemu” i ludzie „problemu” – wieczna wojna w teatrze życia nauko- wego. Kraków, „Secesja”, 2000. 17 Zob. U. Ostrowska: Etyczne aspekty procesu badawczego (ze szczególnym uwzględnie- niem pedagogicznych badań jakościowych). W: Po co etyka pedagogom?. Red. W. Sawczuk. Toruń, Wydawnictwo Adam Marszałek, 2007; U. Ostrowska: W kręgu autorytetu naukowe- go/autorytetu w nauce. Refleksje z perspektywy aksjologicznej. W: Naukowcy. Osobowość, rola, profesjonalizm. Red. A. Żywczok, M. Kitlińska-Król. Katowice, Wydawnictwo Uniwersy- tetu Śląskiego, 2019. 18 Warto zapoznać się z problematyką kariery zawodowej jako nieograniczonego wyścigu wolnych jednostek, a także życia utożsamianego z karierą zawodową i presją związaną z osią- ganiem sukcesu. Niezwykle interesująca jest również kwestia nierówności kobiet w dostępie do sukcesu zawodowego oraz dyskryminacji kobiet przez kobiety. Zob. A. Gromkowska-Me- losik: Edukacja i (nie)równość społeczna kobiet. Studium dynamiki dostępu. Kraków, Oficy- na Wydawnicza „Impuls”, 2011, s. 281–298, 311–342; Eadem: Globalne rankingi uniwersytetów i akademicka gra o status. „Studia Edukacyjne” 2015, nr 37; Eadem: Ściągi, plagiaty, fałszywe dyplomy. Studium z socjopatologii edukacji. Gdańsk, Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, 2007. 19 Zob. W. Andrukowicz: Wokół fenomenu autokreacji. Szczecin, Wydawnictwo Nauko- we Wydziału Humanistycznego US „Minerwa”, 2017; Idem: By dziecko było geniuszem. Wpro- wadzenie do edukacji komplementarnej. Kraków, Oficyna Wydawnicza „Impuls”, 2012; Idem: Antycypacja kierunku i modelu edukacji. Szczecin, Wydawnictwo Naukowe US, 1994. 20 Zob. A. Żywczok: Współczesny uniwersytet – w pułapce racjonalności eksplikatywnej. „Rocznik Lubuski” 2018, t. 44, cz. 2: Parametryzacja nauki – między wolnością a zniewoleniem. Zamiast wprowadzenia 17 Deskrypcja metodologicznych i organizacyjnych podstaw badań o orientacji jakościowej21 Opinie naukowców (pracowników naukowych oraz naukowo-dydaktycz- nych szkół wyższych; pracowników z tytułem profesora, ze stopniem doktora i doktora habilitowanego) odnośnie do przejawów, typów oraz uwarunkowań, a także zapobiegania chronicznej zazdrości w tej grupie zawodowej uczyniłam przedmiotem badań, których wyniki komunikuję w  niniejszej monografii. Nasiloną bowiem i  długotrwałą zazdrość ujawnianą na ogół we wrogim zachowaniu wobec innych pracowników uznaje się za inhibitor rozwoju naukowego, to znaczy czynnik utrudniający zarówno zazdroszczącemu, jak i narażonemu na akty zazdrości otoczenia społecznego względnie normalne funkcjonowanie zawodowe. Poznawcza koncentracja na jednym czynniku osobowościowym (emocji negatywnej, dyspozycji psychicznej i  postawie, jaką jest zazdrość) po- zwoliła zintensyfikować jego poznanie, jednocześnie nie poprzestając na badaniu wyłącznie tego czynnika. Poddałam więc analizie także emocje, dyspozycje i  postawy zbliżone, zwłaszcza zawiść, nienawiść oraz zachłan- ność (inaczej – chciwość), wzbogacając zawartość merytoryczną o  możliwe Perspektywa nauk społecznych i humanistycznych; Eadem: Wybrane problemy rozwoju nauki i uczonych. Interpretacja dziedzictwa epistemologicznego Tadeusza Kotarbińskiego. W: Uczeni z  odległej i  nieodległej przeszłości. Rekonstrukcje, interpretacje, refleksje. Red. A. Żywczok, M. Kitlińska-Król. Katowice, Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, 2019; A. Żywczok: Naukowcy – zbiorowość oddana nauce. W: Naukowcy. Osobowość, rola, profesjonalizm…, s. 11–18; Eadem: Dobro, prawda, wolność. Profesjonalizm ludzi nauki reprezentujących war- tości akademickie. W: Naukowcy. Osobowość, rola, profesjonalizm…, s. 285–292; Eadem: Uczeni w stałej służbie sumieniu i ludzkości. W: Uczeni z odległej i nieodległej przeszłości…, s. 9–16. 21 Zob. Metody badań jakościowych. T. 1. Red. N. Denzin, Y. Lincoln. Przeł. K. Po- demski, M. Niezgoda, F. Schmidt, P. Binder i  in. Warszawa, Wydawnictwo Naukowe PWN, 2010; U. Flick: Projektowanie badania jakościowego. Przeł. P. Tomanek. Warszawa, Wydawnictwo Naukowe PWN, 2012; G. Gibbs: Analizowanie danych jakościowych. Przeł. M. Brzozowska-Brywczyńska. Warszawa, Wydawnictwo Naukowe PWN, 2011; D. Silver- man: Interpretacja danych jakościowych. Metody analizy rozmowy, tekstu i interakcji. Przeł. M. Głowacka-Grajper, J. Ostrowska. Warszawa, Wydawnictwo Naukowe PWN SA, 2017; U. Flick: Jakość w  badaniach jakościowych. Przeł. P. Tomanek. Warszawa, Wydawnictwo Naukowe PWN, 2011; D. Urbaniak-Zając, E. Kos: Badania jakościowe w  pedagogice. Wy- wiad narracyjny i obiektywna hermeneutyka. Warszawa, Wydawnictwo Naukowe PWN, 2013; Eadem: W  poszukiwaniu kryteriów oceny badań jakościowych. W: Metodologia pedagogiki zorientowanej humanistycznie. Red. D. Kubinowski, M. Nowak. Kraków, Oficyna Wydaw- nicza „Impuls”, 2006. 18 Zamiast wprowadzenia powiązania oraz postawami. teoretyczne między wyliczonymi emocjami, dyspozycjami Zastanawiając się nad tym, czy zazdrość stanowi wyróżnik ludzi należą- cych do środowiska naukowców, niewątpliwie należałoby udzielić odpowiedzi przeczącej. Zazdrość to przecież specyficzna cecha natury ludzkiej, więc mogą ją uosabiać wszyscy. Gdyby jednak drążyć problem, zadając pytanie: czy wa- runki osobowościowe i  środowiskowe w  tej grupie zawodowej predysponują naukowców do przejawiania zazdrości, odpowiedź przecząca nie wydaje się już pewna. Wątpliwości są związane zwłaszcza z interakcyjnym przebiegiem pracy naukowej i  ze specyfiką tych interakcji. Do charakteryzowanych obszernie warunków, w  jakich pracują uczeni, zalicza się między innymi: częstą ocenę wyników pracy (która stanowi rodzaj presji pracodawców na osiąganie przez pracowników wysokich efektów w  działalności naukowej, organizacyjnej i  w  nauczaniu akademickim), trud związany z  pracą twórczą wymagającą dużego zaangażowania i  wolicjonalnego (motywacyjnego) pracownika naukowego. Warunki te sprzyjają tendencji do powstawania relacji opartych głównie na współzawodnictwie, instrumentalnej współpracy zmierzającej do realizacji celów służbowych (między innymi osiąga- nia wysokich wskaźników naukowości czy efektów kształcenia studentów i dok- torantów) za pośrednictwem wymiany usług w ramach priorytetów przyjętych w tej profesji. intelektualnego, emocjonalnego Poddając badaniu problem zazdrości w  tej grupie zawodowej, oprócz realizacji celów kognitywnych związanych ze wskazanym przedmiotem badań, za istotną uznałam realizację również celów utylitarnych (doty- czących podnoszenia poziomu świadomości w  zakresie destruktywnych skutków eskalacji zazdrości w  życiu zbiorowym, zwłaszcza w  odniesieniu do rozwoju naukowców oraz postępu w  nauce jako dziedzinie kultury). Nie bez znaczenia okazało się kształtowanie w  pracownikach naukowych i naukowo-dydaktycznych odpowiedniego stosunku do problemu zazdrości manifestującego się w  relacjach, jakie panują w  środowisku zawodowym, wspieranie postaw przeciwnych zazdrości, wzmacnianie samokontroli zachowania powodowanego tą złożoną emocją negatywną. Wyszczegól- nione cele, a  także ukazanie różnych wariantów przeżywania, komuni- kowania, zapobiegania oraz przezwyciężania toksycznych emocji da się zakwalifikować do celów wychowawczych i profilaktycznych, co przekonuje o  konieczności wykraczania w  badaniach poza funkcję poznawczą/eks- ploracyjną. Zamiast wprowadzenia 19 Skorzystałam z metod hermeneutycznych22 (interpretacji23: kontekstowej, intertekstowej i analizy pól pojęciowych) oraz metody indywidualnych przy- padków, a ściślej – z klasycznego studium przypadku, w którym przypadek stanowi badany. Studia przypadku autorów należących do chicagowskiej szkoły socjologii były historiami życia ludzi, na przykład wzorowych studen- tów, pacjentów, młodocianych przestępców. W  każdym z  tych przykładów dany człowiek był badanym przypadkiem, a  zarazem prymarną jednostką analizy, o  której należy zebrać informacje. Kilka bądź kilkanaście osób, czyli przypadków, składa się na wielokrotne studium przypadku24. W mych badaniach zastosowałam więc ten typ studium przypadku obejmującego pięćdziesięciu czterech naukowców. Powodem posłużenia się wielokrotnym studium przypadku był jego odkrywczy charakter – ukazanie rzeczywistych sytuacji i  zdarzeń do tej pory nieudostępnionych w  badaniach społecznych. Wielokrotne studium przypadku zapewnia badaczowi korzystne warunki poznawcze: przypadki mogą ujawnić odkrycie, a  replikacje – prowadzić do istotnego przełomu w  teorii25. Przypadki naukowców miały odsłonić słusz- 22 Zob. J. Grondin: Wprowadzenie do hermeneutyki filozoficznej. Przeł. L. Łysień. Kraków, Wydawnictwo WAM, 2007; B. Milerski: Hermeneutyka pedagogiczna. Perspekty- wy pedagogiki religii. Warszawa, Wydawnictwo Naukowe ChAT, 2011; A.B. Stępień: Wstęp do filozofii. Lublin, Towarzystwo Naukowe Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, 2001; Wartość i  sens. Aksjologiczne aspekty teorii interpretacji. Red. A. Tyszczyk, E. Fiały, R. Zajączkowski. Lublin, Wydawnictwo Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, 2003; M. Foucault: Hermeneutyka podmiotu. Przeł. M. Herer. Warszawa, Wydawnictwo Nauko- we PWN, 2012. 23 Posłużenie się wieloma rodzajami interpretacji hermeneutycznej umożliwiło, oprócz rozwiązania podanych na stronie 22 zasadniczych – głównego i  szczegółowych – proble- mów badawczych, zyskanie odpowiedzi (w  świetle aktualnego stanu wiedzy) na kolejne pytania: Jakie terminy (emocji/stanów emocjonalnych i  dyspozycji) są z  zazdrością najściś- lej związane?; Jakie daje się wyodrębnić typy, poziomy, fazy/etapy zazdrości?; Jaką trwa- łość przypisuje się zazdrości? (nadmieniam, że chodzi o  utrzymywanie się tej emocji bądź stanu emocjonalnego w  czasie); Na czym polega biologiczny mechanizm wzniecania tej emocji w  sobie oraz wzbudzania jej w  innych ludziach?; Jak przejawia się emocja zazdro- ści wśród mężczyzn, a  jak wśród kobiet?; Jakie dyspozycje i  postawy naukowców stanowią przeciwieństwa zachowania motywowanego zazdrością?; Jakie daje się wyodrębnić za- sady oraz metody zapobiegania, a  także rugowania zazdrości wśród dzieci i  młodzieży? 24 Zob. R.K. Yin: Studium przypadku w badaniach naukowych. Projektowanie i metody. Przeł. J. Gilewicz. Kraków, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2015, s. 62, 63. Por. J. Gajda: Metoda indywidualnych przypadków w  badaniach andragogicznych. W: Problemy i dylematy andragogiki. Red. M. Marczuk. Lublin–Radom, Wydawnictwo Wolnej Wszech- nicy Polskiej, 1994. 25 Warto podkreślić, że studium przypadku służące celom naukowym (uznawanym za metodę badań) różni się od zastosowania studium przypadku jako popularnego narzę- dzia diagnostycznego. Tylko pierwsze spełnia wymogi formalnych procedur metodologicz- 20 Zamiast wprowadzenia ność bądź niesłuszność powszechnych przekonań dotyczących tej grupy za- wodowej, skłaniając do publicznej debaty na dany temat. Do wskazanej metody badań dostosowałam techniki26: wywiadu indywi- dualnego, pogłębionego27 (z  trzydziestoma naukowcami, przeprowadzonego za pośrednictwem kontaktu bezpośredniego i  poczty elektronicznej) oraz analizy treści dokumentów biograficznych28 (zapoznając się z dwudziestoma czterema opublikowanymi biografiami bądź autobiografiami naukowców). „»Historia życia« jest jednym z pojęć, które zostały przemycone do nauki; naj- pierw, bez rozgłosu, wśród antropologów, potem, całkiem niedawno i nie bez hałasu, wśród socjologów. Mówienie o historii życia zakłada […], że życie jest historią i że życie jako zbiór wydarzeń z indywidualnej egzystencji ujmowanej jako historia jest nierozłącznie związane z opowiadaniem tej historii. Właśnie to mówi […] język potoczny, który opisuje życie jako drogę, szlak, karierę […] lub jako wędrówkę, to znaczy trasę, bieg, cursus, przeprawę, podróż, wytyczony tor, linearne i  jednokierunkowe zmiany miejsca (»mobilność«), obejmujące rozpoczęcie (»początek życia«), kolejne etapy oraz zakończenie w podwójnym sensie końca i celu (zdanie »on przejdzie swoją drogę« oznacza, że komuś się powiedzie i zrobi karierę), zakończenie historii. Oznacza to […] akceptację filozofii historii w  sensie następstwa wydarzeń historycznych, nych. Klasyczne studia przypadku definiowały jako przypadek zazwyczaj jednostkę ludzką. Aktualnie „przypadkiem” może być nie tylko jednostka czy grupa, lecz choćby zdarzenie, program, system, na przykład organizacyjny, gospodarczy, społeczno-polityczny. Do tech- nik badań mających najczęściej zastosowanie w  studium przypadku należą: analiza doku- mentów/dokumentacji (na przykład zapisów archiwalnych), wywiad, obserwacja i  arte- fakty fizyczne. Zob. R.K. Yin: Studium przypadku w  badaniach naukowych…, s. 232, 239, 135, 62–63. 26 Warto zaznaczyć, że jakość analizy studium przypadku zależy nie tylko od zastosowa- nych technik, choć niewątpliwie są ważne. Nie mniej istotne jest skorzystanie przez badacza z własnego doświadczenia analitycznego. Zob. ibidem, s. 201. 27 Wywiad pogłębiony (inaczej – „swobodny” bądź „intensywny”) wymaga od badacza realizacji dwóch zadań: po pierwsze – postępowania zgodnie z ustalonym w protokole tokiem badania, po drugie – zadawania pytań skierowanych bezpośrednio do rozmówcy w wolnym od uprzedzeń dialogu, co również powinno służyć wytyczonej linii badania. Zob. ibidem, s. 142. 28 Termin „dokumenty biograficzne” na określenie biografii i  autobiografii okazuje się prawidłowy, zwłaszcza gdy przyjmiemy pogląd Paula Ricoeura (1913–2005) wyrażający się w twierdzeniu, że różnica między biografią a autobiografią jest niewielka. Zarówno biografia, jak i autobiografia stanowią opis życia człowieka i wymagają selektywności faktów, dokona- nych jednak z odmiennej perspektywy podmiotowej. Różnica między tymi dwoma perspek- tywami zmniejsza się, jeśli autor biografii odpowiednio, z  empatią zinterpretuje losy opisy- wanego bohatera. Zob. P. Ricoeur: Refleksja dokonana. Autobiografia intelektualna. Przeł. P. Bobowska-Nastrzewska. Kęty, Wydawnictwo „Antyk”, 2005, s. 7. Zamiast wprowadzenia 21 implikowanej przez filozofię historii w  sensie opowiadania historycznego”29, oznacza również docenienie w twórczości naukowej biografii i autobiografii. Na potrzeby badań skonstruowałam również narzędzia: – Kwestionariusz wywiadu, który składał się z  czternastu pytań otwartych dotyczących postrzegania zazdrości i  udziału tej emocji w  działalności zawodowej. Pytania były sformułowane tak, by otrzymane odpowiedzi należały do jednoznacznych, w  miarę szczerych (kwestionariusz zawiera pytania sprawdzające), a więc pozwoliły na rozwiązanie wszystkich prob- lemów badawczych. Nie ograniczyłam się jednak do z  góry ustalonego toku badania tym narzędziem, lecz dopuszczałam możliwość zadawania dodatkowych pytań w celu zgłębienia badanych problemów. – Kryteria (wyszczególnione na stronach 24 i 25) służące do analizy treści dwudziestu czterech wydanych drukiem prac: autobiografii30 i  biografii naukowców. Źródła biodoksograficzne obejmowały sylwetki naukowców z  przeszłości i  współczesnych, zagranicznych i  polskich, reprezentantów różnych dyscyplin naukowych: Aarona T. Becka, Melanie Klein, Carla Rogersa, Philipa Zimbarda, Williama Jamesa, Marii Skłodowskiej- -Curie, Piotra Curie, Maxa Webera, Paula Ricoeura, Richarda Feynmana, Randy’ego Pauscha, Stanisława Staszica, Stefana Banacha, Czesława Miłosza, 29 P. Bourdieu: Rozum praktyczny. O  teorii działania. Przeł. J. Stryjczyk. Kraków, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2009, s. 62. Zob. też A. Żywczok: Losy uczo- nych – inspiracja do badań naukoznawczych. W: Uczeni z odległej i nieodległej przeszłości…, s. 271–275. 30 Pragnę dodać, że o demokratyzacji badań autobiograficznych świadczy przebieg dzia- łalności naukowej Philippe’a Lejeune’a, który w latach siedemdziesiątych XX wieku zajmował się arcydziełami literatury autobiograficznej, ale już od początku następnego dziesięciolecia poświęcał coraz więcej uwagi autobiografiom zwykłych ludzi (choćby nauczycieli, urzędników, kupców). Zmieniło się przy tym nastawienie Lejeune’a do badanych dokumentów. Przestrzeń krytycznego sądzenia została zastąpiona przestrzenią ludzkiego porozumienia, co było moż- liwe dzięki odejściu od stricte tekstualnego rozumienia autobiografii i stricte scjentystycznego rozumienia roli badacza. Ujmując z perspektywy XXI wieku historię refleksji nad pisarstwem autobiograficznym we Francji, Lejeune wskazał próby znalezienia pojęć bardziej pojemnych i  elastycznych niż słowo „autobiografia” (podejrzana zresztą o  stronniczość). W  1970 roku wprowadzono termin „opowieść o  życiu”, określenie interdyscyplinarne zakreślające teren wspólny dla wyspecjalizowanych humanistów. Od początku lat osiemdziesiątych XX wieku aż do pierwszego dziesięciolecia XXI wieku pojawiły się natomiast pojęcia takie, jak „pisanie o ja” lub „pisanie o sobie”, których celem było rozszerzenie bieguna prawdziwości, a zarazem fikcji. Zob. M. Buchholtz: Henry James i  sztuka auto/biografii. Toruń, Wydawnictwo Na- ukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, 2011, s. 22. Por. Biografia. Historiografia dawniej i  dziś. Biografia nowoczesna – nowoczesność biografii. Red. R. Kasperowicz, E. Wolicka. Lublin, Towarzystwo Naukowe Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, 2005; D. Lalak: Życie jako biografia. Podejście biograficzne w badaniach pedagogicznych. Warszawa, Wydawnictwo Akademickie „Żak”, 2010. 22 Zamiast wprowadzenia Jana Strelaua, Józefa Pietera, Andrzeja Niesiołowskiego, Stefana Swieżawskie- go, Karola Wojtyły (Jana Pawła II), Mieczysława A. Krąpca, Zbigniewa Kwie- cińskiego, Janusza Gajdy, Jana Andrzeja Kłoczowskiego, Jana Głuchowskiego. Zastosowanie wskazanych metod, technik i narzędzi badawczych ułatwiło rozwiązanie trudności teoretycznych, wyrażających się w pytaniach badaw- czych odnośnie do postrzegania roli tego komponentu osobowości w rozwoju naukowym (jako destruktywnego, neutralnego bądź pozytywnego). Prob- lem główny sformułowałam następująco: Jak badani pracownicy (naukowi i naukowo-dydaktyczni uniwersytetu bądź innej szkoły wyższej) pojmują, po- strzegają zazdrość (jej przyczyny, przejawy, skutki) i doświadczają zazdrości oraz jak zapobiegają eskalacji tej emocji negatywnej (względnie jak ją rugują) w sobie bądź wśród współpracowników? Me zainteresowanie wzbudzały więc pytania służące poznaniu opinii respondentów na temat wielu szczegółowych kwestii, zwłaszcza: – Jak naukowcy pojmują (względnie definiują) oraz jak wartościują zazdrość? – Jak naukowcy postrzegają główne przejawy zazdrości: a) rozpoznane w sobie oraz ujawnione wobec innych uczonych; b) rozpoznane wśród współpracowników z macierzystej uczelni i pracowni- ków innych uczelni wyższych? – Jak naukowcy postrzegają przyczyny, przedmioty zazdrości oraz mecha- nizm prowokowania tej emocji w badanej grupie zawodowej? – W  jakich sytuacjach zawodowych badani doświadczali zazdrości innych naukowców? – Jakich prawdopodobnych31 skutków zazdrości doznaje naukowiec przeja- wiający tę emocję negatywną? – Jakie prawdopodobne skutki doświadczania zazdrości otoczenia społecz- – Jak w  zawodowych relacjach naukowców zapobiegać wzniecaniu emocji nego ponosi doznający zazdrości? zazdrości oraz jak ją redukować? – Za pośrednictwem jakich wartości, norm moralnych, zasad, metod, form, środków, treści, sytuacji, relacji, warunków, jakiej atmosfery akademickiej kształtować adeptów nauki i młodych naukowców, by potrafili kontrolować emocje negatywne, takie jak zazdrość? – Jak wychowywać dzieci i młodzież, by silnym zainteresowaniom poznaw- czym (zwłaszcza stricte naukowym) nie towarzyszyła antagonistyczna rywalizacja nasilająca emocję zazdrości? 31 W  sformułowaniu piątego i  szóstego z  kolei problemu badawczego wprowadzenie wyrazu „prawdopodobne” uważam za konieczne ze względu na metodologiczny wymóg precyzyjnego określenia stopnia pewności wiedzy zdobytej dzięki rozwiązaniu wskazanych problemów. Należy zaznaczyć, że badanie nie zostało ukierunkowane na poznanie skutków zazdrości, lecz na poznanie opinii badanych naukowców w tej kwestii. Zamiast wprowadzenia 23 Badanie przybliżyło również rozstrzygnięcie wielu kwestii prakseo- logicznych związanych z  wykrywaniem zjawiska (rozpoznaniem emocji zazdrości wśród naukowców, a  zwłaszcza zachowania nią spowodowanego), redukowaniem tej emocji oraz minimalizacją ewentualnych skutków w śro- dowisku akademickim. Służyło również zgromadzeniu wiedzy odnośnie do kreowania pozytywnej atmosfery sprzyjającej rozwojowi uczuć, dyspozycji i  postaw – przeciwieństw zazdrości, takich jak wdzięczność, szczodrość, hojność, bezinteresowność, uczynność, skromność, podziw, uznanie, szacunek, poważanie, odwaga, wytrwałość (niezłomność), opiekuńczość (piecza), wrażliwość, szczerość, autentyczność, pracowitość, uczciwość, nie- zależność intelektualna, niezawisłość moralna, wspaniałomyślność, afirmacja życia. Badanie trwało dwa lata i obejmowało 2017 oraz 2018 rok. Jako respon- dentów udało się pozyskać do udziału w badaniach naukowców z wielu pol- skich ośrodków badawczych: uniwersytetów, akademii i politechnik. Miasta, w  których je prowadzono, to Katowice, Opole, Kraków, Poznań, Warszawa, Białystok, Rzeszów. Zarówno miasta (w  których znajdowały się ośrodki naukowo-badawcze), jak i  określone ośrodki naukowo-badawcze stanowiły teren mych badań. Mając świadomość, że sprawna organizacja czynności badawczych w znacznym stopniu decyduje o powodzeniu bądź niepowodzeniu przedsię- wzięcia, postępowanie wyznaczyły następujące etapy: – Wzbudzenie zaciekawienia, a następnie zainteresowania emocją zazdro- ści (oraz klaryfikacja przedmiotu badań). „Wyższy stopnień ciekawości rozwija się pod wpływem pobudek społecznych […]. Ciekawość wznosi się ponad sferę organiczną i społeczną i staje się intelektualna, przemieniając się w  zainteresowanie problemami, które wyłoniły się z  obserwacji rze- czy […]. Dla otwartego umysłu natura i doświadczenie społeczne są pełne różnorodnych, subtelnych wyzwań do spoglądania poza chwilę obecną […]. U niewielu ludzi ciekawość intelektualna, wynikająca z wrażliwości na rze- czy problematyczne, jest tak nienasycona, że nic jej nie zraża”32, pisze John Dewey. Zainteresowanie, a nawet zamiłowanie poznawcze doprowadziło do sprecyzowania przedmiotu badań. – Refleksja prowadząca do dostrzeżenia sytuacji problemowej (czyli trud- ności we wskazanym zakresie), którą za pośrednictwem badań naukowych pragnie się przezwyciężyć. Na tym etapie niebagatelne znaczenie miała systematyczność, niemal ciągłość namysłu nad daną problematyką. – Formułowanie celów i problemów badawczych (ogólnego oraz szczegóło- wych) po przeanalizowaniu aktualnego stanu wiedzy naukowej w badanym 32 J. Dewey: Jak myślimy?. Przeł. Z. Bastgenówna. Warszawa, Państwowe Wydawnic- two Naukowe, 1988, s. 58, 59, 60. 24 Zamiast wprowadzenia zakresie i stwierdzeniu, że wyodrębnione problemy, a zwłaszcza odpowiedzi na nie należą do dotychczas niepoznanych i twórczych. – Wybór określonej orientacji badawczej, metody, technik i  narzędzi ba- dawczych (opisu poszczególnych – dokonałam wcześniej). – Wybór grupy badanej (celowy – w  odniesieniu zarówno do naukowców, z którymi przeprowadziłam wywiad, jak i w odniesieniu do hermeneutycz- nej analizy materiału biograficznego dotyczącego określonych naukowców) i wyznaczenie terenu badań, na tyle rozległego, by obejmował uniwersytety, akademie i politechniki znajdujące się w różnych regionach kraju. – Badania pilotażowe, które pozwoliły nieznacznie zmodyfikować narzędzia służące do zastosowania w badaniach właściwych. Za pośrednictwem kwe- stionariusza wywiadu zbadałam pięciu respondentów, z  kolei do analizy oraz interpretacji źródeł biograficznych wybrałam autobiografię i biografię zawierające przypadki bardziej skomplikowane od innych, dzięki czemu już w badaniu pilotażowym mogły ujawnić się ewentualne przyszłe trudności, związane z gromadzeniem, a także interpretacją danych, i dzięki temu im zapobiec. – Przeprowadzenie badań właściwych w ciągu dwóch lat, z uwzględnieniem techniki analizy dokumentów: wydanych drukiem biografii i autobiografii naukowców, oraz techniki wywiadu (indywidualnego, pogłębionego) z pra- cownikami naukowymi i naukowo-dydaktycznymi. – Opracowanie wyników badań. Na podstawie zebranych danych jakościo- wych zaprezentowanie ich interpretacji, a następnie sformułowanie wnio- sków uznawanych za rezultat badań33. – Zaprezentowanie propozycji wychowawczych oraz profilaktycznych służą- cych zapobieganiu nieprawidłowym postawom (zazdrości i zawiści), a także ich rugowaniu, zwłaszcza w środowisku zawodowym szkoły wyższej. Kata- log podanych propozycji mieści się w specyfice procesu wychowania oraz samowychowania moralnego. Posłużenie się techniką analizy dokumentów wymagało sprecyzowania kryteriów, jakie zastosowałam podczas analizy tekstu (opublikowanych biografii i  autobiografii). Oto kryteria umożliwiające dokładne i  trafne badanie: – Obecność w  opublikowanych biografiach bądź autobiografiach terminu głównego, to znaczy zazdrości bądź pokrewnych leksykalnie, zwłaszcza zawiści. Badanie również kontekstu, w jakim zostały zidentyfikowane. 33 Zaprezentowana organizacja badań stanowi własną modyfikację etapów wyliczonych przez metodologów nauk społecznych, między innymi Mieczysława Łobockiego, Tadeusza Pilcha, Stefana Nowaka, Stanisława Palkę, Władysława Zaczyńskiego, Janusza Gniteckiego, Alberta Wojciecha Maszke. Prace naukowe, w których wyliczeni metodolodzy wskazują etapy badań naukowych, zostały zamieszczone w bibliografii. Zamiast wprowadzenia 25 – Rozpoznanie w dwudziestu czterech (spośród trzydziestu pięciu) źródłach biograficznych zwartych, dotyczących uczonych z  różnych dyscyplin, że zasadniczy termin ma odniesienie do ich aktywności zawodowej. Następnie zakreślenie szerszego pola analizy semantycznej (kierunek ekstensywny). Przesiew przypadków okazał się konieczny i nie powinien stanowić zarzutu, ponieważ odpowiednia selektywność nie jest równoznaczna z  tendencyj- nością wyboru. – Wyszczególnienie tych fragmentów tekstu, które miały kluczowe znaczenie w rozstrzygnięciu problemów badawczych (kierunek intensywny). Analizu- jąc je, brałam pod uwagę nie tylko warunki intra- i interpersonalne, w ja- kich powstaje czy utrzymuje się emocja zazdrości wśród członków tej grupy zawodowej, ale także emocje stanowiące jej przeciwieństwo oraz warunki (okoliczności i  sytuacje pozytywne) uniemożliwiające eskalację zazdrości. Chcąc zachować obiektywizm badawczy, oprócz przypadków ilustrujących destruktywne oddziaływanie emocji zazdrości na naukowców poszuki- wałam biografii bądź autobiografii „konkurencyjnych”, to znaczy takich, w których uczeni uznaliby emocję zazdrości za konstruktywną w rozwoju naukowym bądź w  których nietrudno dostrzec emocje i  uczucia (pozy- tywne) stanowiące przeciwwagę zazdrości. Świadczy to o  uwzględnieniu dokumentów treściowo komplementarnych, umożliwiających interpretacje alternatywne. Szczegółowy opis struktury i zawartości merytorycznej monografii Struktura monografii odzwierciedlona w  spisie treści okazała się dość rozbudowana, ponieważ zawiera wszystkie zagadnienia niezbędne do udzielenia odpowiedzi na problemy badawcze i  do opisu realizacji celów badań. Tworzy ją, oprócz spisu treści i  szczegółowej części wprowadzającej (w  której znajdują się także uzasadnienie podjętej problematyki, deskrypcja metodologicznych oraz organizacyjnych podstaw badań, jak również opis struktury monografii), siedem rozdziałów ściśle powiązanych meryto- rycznie i  logicznie, a  także zakończenie, bibliografia (zbudowana z  około trzystu pozycji naukowych), indeks osobowy, nota o autorce oraz summary, zusammenfassung. W  rozdziale pierwszym w  celu zidentyfikowania emocji zazdrości ko- nieczne stało się poznanie etymologii terminu „zazdrość” oraz odróżnienie go od terminów semantycznie pokrewnych, zwłaszcza zawiści, nienawiści, chciwości (i  zachłanności), próżności, nieżyczliwości i  nieprzychylności. 26 Zamiast wprowadzenia Analizy leksykalne umożliwiły również dostrzeżenie innych terminów, takich jak „współzawodnictwo”, „rywalizacja”, „konkurencja”, „ambicja” i  „aspira- cje”, mających pewne znaczenie w ujawnieniu genezy zazdrości. W  rozdziale drugim scharakteryzowałam typy zazdrości (przyjmując liczne kryteria wyodrębnienia, takie jak: przyczyny i motywy, objawy, stopień ujawnienia i nasilenia tej emocji oraz kontroli świadomości nad nią, wartoś- ciowanie etyczne, rodzaj wpływu na zachowanie i funkcjonowanie człowieka). Chcąc zobrazować narastanie tej emocji negatywnej, przeanalizowałam trzy poziomy zazdrości. Dokonałam deskrypcji faz zazdrości nadawczej i reakcji odbiorcy na zazdrość. Rezultat refleksji nad trwałością odczuwanej zazdrości stanowi opis zazdrości krótkotrwałej i chronicznej. Odsłonięcie mechanizmu, przyczyn i przedmiotów zazdrości w rozdziale trzecim pozwoliło dostrzec czynniki osobowościowe, środowiskowe i sytua- cyjne stanowiące istotne przeszkody w  pomyślnym rozwoju zawodowym pracowników naukowych i  naukowo-dydaktycznych. Zazdrość ukazałam jako zarazem mechanizm afektywny służący przetrwaniu człowieka oraz mankament w działalności naukowej. Wśród przyczyn (czynników zewnątrz- i  wewnątrzpochodnych) zazdrości wyliczyłam: relacje panujące w  rodzinie macierzystej, nieprawidłowości systemowe i  organizacyjne w  instytucjach publicznych, takich jak szkoła (w  tym szkoła wyższa), dyskurs medialny obfitujący w ekspresję emocji negatywnych, powszechny konsumeryzm i mer- kantylizm, nieadekwatną samoocenę, niewłaściwy stosunek do wysiłku – nie- dobór pracowitości, deprywację potrzeb samorealizacji i uznania społecznego, niski status społeczny połączony z  dążeniem do jego podwyższenia, deficyt kontroli wolicjonalnej, niezadowolenie z  życia i  defetyzm. Zaakcentowałam wielość i różnorodność przedmiotów zazdrości, od typowych do zdumiewają- cych, oraz fakt, że ich liczba jest nieograniczona. Rozdział czwarty zawiera opis dyferencyjny objawów zazdrości: somatycz- nych, psychicznych i  behawioralnych, oraz odsłania podobieństwa i  różnice w ekspresji tej emocji negatywnej wśród mężczyzn i kobiet. Do szczegółowych przejawów zazdrości manifestujących się w zachowaniu również pracowników naukowych i  naukowo-dydaktycznych zaliczyłam: kompulsywne porówny- wanie siebie z  innymi, wzbudza
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Zazdrość i działalność naukowa. Studium z zakresu naukoznawstwa pedagogicznego
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: