Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00193 004444 13086378 na godz. na dobę w sumie
Zbawić się na ziemi. O soteriologii immanentnej - ebook/pdf
Zbawić się na ziemi. O soteriologii immanentnej - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 345
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-7969-201-9 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> politologia
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Autor porusza problematykę socjologiczną, filozoficzną, psychologiczną, podporządkowaną politologii. Tytułowe „zbawienie” oznacza dla niego spełnienie jednostek i grup społecznych w trzech wymiarach, czyli materialnym, emocjonalnym i intelektualnym. Rozum przenika rzeczywistość wedle kartezjanizmu, a wedle Pascala tylko nieco rozświetla otaczający nas mrok, bo rzeczywistość wciąż pozostaje niepojęta mimo takich wzlotów rozumu. Wciąż nie potrafimy przewidzieć przyszłości, mimo że rzekomo poznano zasady rządzące tą rzeczywistością, która rodzi przyszłość. Przez długi czas racjonalizm epistemologiczny łączył się z irracjonalizmem ontologicznym. Skoro czynniki jakościowe i ilościowe mają tak istotny wpływ na zachowania wielkich grup ludzkich, to musimy się nimi interesować pytając wpierw, czym są nadzieje, strachy, pragnienia zbawienia, spełnienia w doczesności i transcendencji. Najczęściej spotykane strategie wyjaśniania zwykle opierają się na splocie determinant tworzących teorie cząstkowe, jednostronne, opierane zwykle na aspektach wydarzeniowych.

 

Inspirująca i intrygująca tematyka jest oryginalna przez zorientowanie się na czynniki zmian, jakie umykają uwadze badaczy. Takiej liczby hipotez, pytań badawczych nie spotykamy często. To, co niektórzy metodolodzy nazywają „odwagą myśli” jest widoczne w nowatorskim podejściu do problemów demokracji, ideologii i utopii. Walory praktyczne tych rozważań są niewątpliwe. Praca jest interdyscyplinarna i może być inspiracją dla wszystkich.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Andrzej Sepkowski – Uniwersytet Łódzki, Wydział Studiów Międzynarodowych i Politologicznych, Zakład Metodologii Badań Politologicznych i Prognozowania Politycznego, 90-127 Łódź, ul. Składowa 41/43 RECENZENT Patrycja Jakóbczyk-Adamczyk SKŁAD I ŁAMANIE AGENT PR PROJEKT OKŁADKI Barbara Grzejszczak © Copyright by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2014 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.06478.14.0.M ISBN (wersja drukowana) 978-83-7969-086-2 ISBN (ebook) 978-83-7969-201-9 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl tel. (42) 665 58 63, faks (42) 665 58 62 Spis treści Wstęp 1. CzłoWiek i Wiara 2. zbaWienie 3. W stronę nadziei 4. ideologie 5. demokraCja 6. duCh i praktyka utopii 7. zbaWienie W postępie 8. zbaWienie W narodzie i europie 9. polskie Wizje zbaWienia 10. zbaWienie dla WszystkiCh – globalizaCja 11. kroki W przyszłość bibliografia 7 11 45 79 109 139 167 197 223 253 277 303 329 Wstęp Poszukiwanie wiedzy prawdziwej, pewnej i przydatnej w życiu codziennym, jest odwiecznym zadaniem nauki i niekiedy wysiłki na- ukowych poszukiwaczy spełzają na niczym, niekiedy pojawiają się wy- jaśnienia, które tylko przez pewien czas satysfakcjonują i przestają wtedy, kiedy zmienia się kulturowa homeostaza świata, a takie zmiany ukrywane bywają tak głęboko, że nie sposób ich dostrzec przez „oku- lary”, o których wspomina filozof, gdyż to te kultury są twórcami tych intelektualnych „okularów”, za pomocą których interpretujemy rzeczy- wistość1. Dziś patrzymy na naszą rzeczywistość przez szkiełka oświe- ceniowego racjonalizmu z wmontowanym weń mechanicznym struktu- ralizmem i teleologicznym indywidualizmem. Za ich sprawą chyba zbyt łatwo i często przechodzimy od konstruowanych ekstrakcji modeli do rzeczywistości i traktujemy te modele jako autonomiczne, samosterow- ne. Lubimy – zauważała B. Skarga – kreślić wielkie linie rozwoju pomi- jając wszystko to, co powstało poza nimi2. Ale lubimy także analizować to, co już analiz zdaje się nie wymagać i uważamy, że jest to potrzebne. „Racjonalne” nauki usypiają nas i zniewalają – konstatował L. Szestow – a rzekomo coraz doskonalsze myślenie przeobraża nas w bezwolne, pokorne istoty, potrafiące szukać w życiu wyłącznie „porządku” oraz widzieć i mieć zasady i normy ustanowione przez ów „porządek”3. Rozum przenika rzeczywistość wedle kartezjanizmu, a wedle Pas- cala tylko nieco rozświetla otaczający nas mrok, bo rzeczywistość wciąż pozostaje niepojęta mimo takich wzlotów rozumu. Wciąż nie potrafimy 1 R.M. Pirsig, Lila czyli rozprawa o moralności, Poznań 1995, s. 81. 2 B. Skarga, Kłopoty intelektu, Warszawa 1975, s. 9. 3 L. Szestow, Ateny i Jerozolima, Kraków 1993, s. 21. 8 zbaWić się na ziemi – pytania o soteriologię immanentną przewidzieć przyszłości, mimo iż rzekomo poznano zasady rządzące tą rzeczywistością, która rodzi przyszłość. Przez długi czas racjonalizm epistemologiczny łączył się z irracjonalizmem ontologicznym za przy- czyną niepojętego człowieka – irracjonalnej części racjonalnego świata. Poszukując mądrości poza nim samym nader często poprzestawaliśmy na pozorach pewności, a owocami są rozpoznania, jakie nie przydają się w praktyce życiowej. Nietrudno zauważyć, że przez dekady jakościo- we czynniki zmian były na planie trzecim zainteresowań ludzi nauki, a determinanty stamtąd wypływające traktowano jak mało znaczące korektory postaw i zachowań, choć kłóciło się to z indywidualnymi od- czuciami, bo nigdy nie kwestionowaliśmy mocy naszych strachów i na- dziei, pragnień, emocji. Nie zauważając poczęliśmy szukać remediów w metodach jakościowych, nie zawsze wykazując się umiejętnościami poszukiwaczy. Do takiego mniemania wiedzie nas choćby lektura pra- cy, w której przypisuje się ogromne role metodom jakościowym, jaki- mi są wywiad pogłębiony, czy obserwacja uczestnicząca (Metody ba- dań jakościowych pod redakcją N.K. Denzina i Y. Lincoln). Zdaje się to tylko nieporozumieniem, gdyż w obu „metodach” spotkamy czynniki jakościowe i ilościowe. Jakościowe jednak są częścią integralną prak- tycznie każdej metody, nawet takiej, jaka bywa uznawana za ilościową i przekonamy się do tego analizując nasze metapoznanie. Być może nie wszystkie one nie są tak „racjonalne”, jak chcieliby tego niektórzy, ale skoro mają tak istotny wpływ na zachowania wielkich grup ludzkich, to interesować się nimi musimy pytając wpierw, czym są nadzieje, stra- chy, pragnienia zbawienia, spełnienia w doczesności i transcendencji. Takich pytań zdaje się jednak brakować, trochę dlatego, że – jak zauważała ze sporym sarkazmem M. Janion – brak odkrywczości wy- powiedzi został w naszym czasie uznany za pożądaną normę4. Swoistą konsekwencją tego stanu w nauce jest to choćby, że wyżej cenione przez praktyków bywają propozycje publicystów, ale tu zauważmy też, że owi „publicyści” to nader często przedstawiciele świata nauki. Na stare py- tania niby udziela się nowych odpowiedzi, ale te bywają zwykle rein- terpretacjami dawno udzielonych i miast prowokować tylko usypiają tymi pozorami pewności. Nie roszcząc sobie najmniejszych pretensji do odkrywczości chcieliśmy zaprezentować kilkanaście wymiarów soterio- logii ziemskiej – wyobrażeń zbawienia w doczesności, choć, być może lepiej mówić o spełnieniu. Chcemy zaproponować próby zrozumienia i wyjaśnienia integralnego skupiając się nie na przyczynowym wyja- śnianiu skutków, ale wyjaśnieniu „racjonalnym” i pozaracjonalnym ze 4 M. Janion, Niesamowita Słowiańszczyzna, Kraków 2007, s. 9. Wstęp 9 zwróceniem szczególnej uwagi na struktury motywacyjne działań ludz- kich, tak często nieobecne w wysiłkach nauk społecznych. Najczęściej spotykane strategie wyjaśniania zwykle opierają się na splocie determinant tworzących teorie cząstkowe, jednostronne, opie- rane zwykle na aspektach wydarzeniowych. Dowiadujemy się z nich tego, jak zrealizowała się jakaś alternatywa, zbyt często jednak nie odnajdując równie prawdziwych mocy sprawczych, jakich nie da się kwantyfikować na sposób taki, jakim mierzymy te policzalne. Takim sposobem nasze wysiłki, jak powiadał K. Popper, są „historią niedo- powiedzianych snów, uporu, błędów”5. Prowadzący nieustanny dialog z historią rozumienia i wyjaśniania złożoności naszego świata badacze odkrywają coraz to nowe rysy procesów, zjawisk, nowe determinacje, zwykle nie docierając do podskórnego nurtu „historii nieświadomej”, do afektów, motywacji, oczekiwań będących czymś pierwotnym dla świa- domych myśli i wypływających z nich działań. Obiegową mądrością nauk społecznych – utrzymywał nie bez racji M. Ridley – jest twierdze- nie, że natura ludzka to rezultat wychowania i doświadczenia jednost- ki. Nasze kultury nie są jednak zbiorami arbitralnych nawyków, ale ukierunkowanym wyrazem naszych instynktów6. Zdaniem wielu (Bourdieu, Popper) nauki społeczne muszą unikać pułapek redukcjonizmu zawierzając obiektywistycznym punktom wi- dzenia, które kuszą do reifikacji struktur społecznych i uznawania ich za byty autonomiczne. Ci badacze proponują nawrót do romantyzmu epistemologicznego uznając, że winniśmy uznawać wizje i interpre- tacje podmiotów społecznych, od jednostek poczynając, za oczywisty komponent rzeczywistości świata społecznego. Nie kwestionując obiek- tywizmu wielkich struktur winniśmy mieć także na uwadze wolę, pro- jekcje i emocje jednostek i zbiorowości. A także to, że jednak ludzkie postrzeganie i poznanie są w nas elementami nieprzewidywalnymi, a one przesądzają o ukierunkowaniu działań mających kreować Nowe. Zwłaszcza praca nad kształtami amerykańskiej religii obywatel- skiej7 uczulała autora na problem determinant jakościowych, bez ich uwzględnienia próba analizy tego fenomenu musiałaby zakończyć się fiaskiem. W pracach wielu badaczy problem zbawienia tu, na ziemi, pojawił się nader często, acz najczęściej w charakterze ozdobnika. Za- uważali, że ludzkie pragnienia i potrzeby spełnienia mają charakter generujący, ale poprzestawali na tym zauważając ogrom trudności 5 K. Popper, Conjectures and Refutations. The Growth of Scientific Knowledge, New York 1966, s. 216. 6 M. Ridley, O pochodzeniu cnoty, Poznań 2000, s. 16. 7 A. Sepkowski, Początki misji. Narodziny amerykańskiej „religii obywatelskiej”, Toruń 2008. 10 zbaWić się na ziemi – pytania o soteriologię immanentną w konceptualizacjach tyczących ich ról społecznych. Te trudności rze- czywiście są ogromne i wymagają zdecydowanie interdyscyplinarnego podejścia, także niełatwego choćby za sprawą nieprzystawalności metod wielu nauk. Kilka prób, uwzględnionych w jedenastu poniższych zbli- żeniach, było wielką inspiracją do zmierzenia się z tą powikłaną mate- rią. Te zbliżenia powstały z przekonania, że chyba powinniśmy spojrzeć inaczej na czynniki jakościowe pytając przede wszystkim o możliwości ich badania, a jesteśmy przekonani, że dają się badać, kwantyfikować, ale tylko przy wysiłku specjalistów wielu nauk humanistycznych. Taki wysiłek zdaje się konieczny, jeśli chcemy wiedzieć więcej o sobie sa- mych przyjmując za punkt wyjścia tezy A.C. Clarke’a z Childchoods End, a ten naukowiec i pisarz twierdził, że nasze zadufanie w wiedzę jest zdecydowanie za duże, że dopiero wychodzimy z wczesnego dzie- ciństwa ucząc się chodzić. To samo spotkamy u Teilharda de Chardin, a wedle niego „energetycznie” ludzkość jest wciąż młoda, wciąż świeża8. Chciałoby się dodać, że wciąż zdarzają się jej błędy, jakie zwykle towa- rzyszą odważnej, bezkompromisowej, ale naiwnej, zbyt spontanicznej młodości człowieka. Autor jest daleki od postawy konstruktywistycznej, utrzymywania, że wszystkie światopoglądy są arbitralne, wszystkie prawdy względ- ne, ale też równie daleki od tych, którzy na siłę „obiektywizują” poszu- kując przede wszystkim tej pewności Ricouera. Zgadza się natomiast z K. Popperem powiadającym, że cała nasza wiedza naukowa jest wiedzą przypuszczeń, wiedzą hipotetyczną9. Stąd wiele sugestii ma charakter właśnie przypuszczeń wynikających z przeświadczenia, że w próbach zrozumienia i wyjaśniania istoty świata społecznego coś nam jednak umyka, a potrzeba zrozumienia tego świata staje się palą- ca właśnie w naszej ponowoczesności, w której nie porozstawiano dro- gowskazów, w której niemal wszystko staje się zamazane, nieczytelne. Mimo rosnącej liczby informacji „społeczeństwo jako całość wydaje się mniej czytelne, wręcz nieprzejrzyste”, jak zauważał Z. Bokszański10, a to stanowić musi wyzwanie dla nauki, jeśli ta chce pomagać w rozu- mieniu i wyjaśnianiu złożoności świata. Można spodziewać się reakcji tych, którzy hołdują innym sposo- bom poszukiwania prawd naukowych, oskarżeń o korzystanie z „meto- dy kubłowej”, uprawiania pseudonauki, i tym podobnych, ale, zdaniem autora, każda droga jest dobra, jeśli pozwoli nam na uwzględnienie nowych przesłanek do nowych wniosków. 8 T. de Chardin, The Future of Man, New York 2004, s. 62. 9 K. Popper, Wiedza obiektywna, Warszawa 2002, s. 3. 10 Z. Bokszański, Tożsamości zbiorowe, Warszawa 2005, s. 25. 1 człowiek i wiara Celem nauki jest poszukiwanie dobrych wyjaśnień dla wszystkie- go, co według nas potrzebuje wyjaśnienia – pisał K. Popper1, a naszym zdaniem czynnik historii nieświadomej, jakim jest pragnienie zbawie- nia/spełnienia nie tylko w transcendencji, ale i w doczesności potrzebu- je i zrozumienia i wyjaśnienia, jeśli już zauważamy jego niezwykłe, ge- nerujące role, a takie chyba nie dają się kwestionować. A zauważamy te role nie tylko w literaturze pięknej powtarzając czasami, że pragnąc spełnienia w wielu wymiarach chcemy stawiać Bogu świeczkę, a diabłu ogarek i wtedy nie zdajemy sobie sprawy z prawdziwości takiego po- wiedzenia potwierdzanego przecież codzienną praktyką każdego z nas. Można to interpretować tak, że myśląc o Bogu mamy na uwadze zba- wienie poza tym światem, a o diable spełnienie tu i teraz, nawet wtedy, kiedy jesteśmy zadeklarowanymi ateistami, choć nietrudno zauważyć, że ateizm może być postawą równie dogmatyczną jak jej przeciwień- stwo – zauważał R. Dawkins2. W tej żmudnej praktyce codzienności pragniemy także tego, co zwie się pewnością istnienia, ale nie możemy żyć bez jej przeciwieństwa – niepewności, która nieustannie otwiera nas na transcendencję i przywołuje to stare pytanie o to, czy po dru- giej stronie życia istnieje inne, a jeśli istnieje, to jakie miejsce nas tam czeka i czy możemy już teraz jakoś zapewnić sobie w miarę wygodne. A kiedy pytamy, sama myśl o wszechobejmującej konieczności przej- ścia tej bariery mrozi przeczuciem zniewolenia. Nie jesteśmy wystarczająco tchórzliwi – pisał Cioran – by nadać życiu pewność stałości i ostateczności3. Takie tchórzostwo odebrałoby 1 K. Popper, Wiedza obiektywna. Ewolucyjna teoria epistemologiczna, Warszawa 2002, s. 231. 2 R. Dawkins, Bóg urojony, Warszawa 2008, s. 11. 3 E. Cioran, Księga złudzeń, Warszawa 2004, s. 56. 12 zbaWić się na ziemi – pytania o soteriologię immanentną nam nadzieje, marzenia, strachy, uczyniłoby świat koszmarem pewno- ści, a wbrew pozorom nie chcemy żyć w takim koszmarze, choć czasa- mi powtarzamy, że jednak chcemy mieć pewność, bo niepewność jest dręcząca, niepokojąca, stale budzi uczucie niedosytu, bez którego tak trudno byłoby nam żyć. Miotając się między potrzebą pewności, a jej przeciwieństwem często dochodzimy do wniosków, że chyba jednak nie wiemy, jak i gdzie chcemy żyć ulegając tysiącom złudzeń przekładają- cych się na działania, mniej czy bardziej „racjonalne”. Te złudzenia są tak oczywiste, że czasami niektórych nawet nie zauważamy, nie za- uważając także tego, że ci, którzy zaspokajają naszą potrzebę złudzeń, często chcą nad nami zapanować – jak powiadał E. Topitsch4. Ale, to- nąc w złudzeniach, wiemy, że chcemy wiedzieć także o nich, poznawać naturę tych złudzeń, a przez to samych siebie z poczuciem niedokoń- czoności naszego poznania, choć nie wszyscy chcą wiedzieć czym są owe złudzenia. Nurtują nas niejasne niepokoje o to, że nie jesteśmy jednak autentyczni, że nie potrafimy właściwie oceniać świata i siebie, że jeste- śmy warunkowani wieloma nierozpoznanymi jeszcze determinantami, choć może nie do takiego stopnia jak sugerował to filozof5. Chcemy to czynić w poczuciu, że nic co ludzkie…. Nie wiedząc jak, mimo tylu drogowskazów, chcemy żyć, by godnie przejść naszą wędrówkę w czasie, nie zapominając przy tym nawet na chwilę o zbawieniu poza ziemią, czynimy wszystko, by zbawiać się tu, na ziemi, poszukiwać spełnienia materialnego i duchowego i czynią to nawet ci, którzy kwestionują takie spełnienie, bo spełniać się można także w kontestacji, choć czasami to zdaje się ocierać o granice dewia- cji. Przede wszystkim, co zauważamy na każdym kroku, poszukujemy spełnienia materialnego, zbawienia w rzeczach, dla rzeczy i przez rze- czy, bo to jest łatwiejsze wtedy, kiedy czujemy, że brak nam pełni du- chowej, intelektualnej i chcemy potwierdzać postać naszej tożsamości właśnie tysiącami nowych rzeczy, potrzebnych i mniej potrzebnych. Wtedy, ponieważ odkrywamy, że życie, jakim żyjemy, jest puste – pisał O. Marquard – pragniemy, by ono i wszystko w nim było co najmniej podwojone: drugi telewizor, drugie auto, drugi dom6. Ale i takie po- dwojenie zbyt często nie daje satysfakcji, tego upragnionego poczucia spełnienia, choć czujemy, że osiągnięcie takiego stanu mogłoby okazać się dla nas katastrofalne, bo całkowite spełnienie, coś niewyobrażal- nego, może oznaczać marazm. Czasami zdaje się nam, że przez rzeczy podwajamy się także duchowo przyjmując wobec innych postawy i za- 4 Cyt. za: R. Baader, Śmiercionośne myśli. Dlaczego intelektualiści niszczą nasz świat, Wrocław 2009, s. 129. 5 J. Ortega y Gasset, Bunt mas, Warszawa 2004, s. 141. 6 O. Marquard, Apologia przypadkowości, Warszawa 1994, s. 38. CzłoWiek i Wiara 13 chowania, jakie świadczyć mają o naszej inności, wyjątkowości. Bole- śnie odczuwamy także przejściowość niemal wszystkiego, co nas ota- cza, zwłaszcza w ponowoczesności, kiedy tak wiele zmienia się z dnia na dzień zaskakując nas i budząc poczucie trwałego niedosytu7. Tu nie wystarcza nawet podwojenie czy potrojenie posiadanych dóbr, bo w epoce dekretowanego dobrobytu potrzebujemy już niezliczonej ilości przedmiotów, zdecydowanie więcej niż w epoce przemysłowej i bez nich ciężko nam budować własną tożsamość8. Dziś już nawet nie mówimy o reifikacji godząc się z tym, że wszyscy jesteśmy urzeczowieni bardziej lub mniej, ale pewnie będziemy bardziej. Godzimy się tylko z banalny- mi w gruncie rzeczy twierdzeniami, że im bardziej staramy się osiągnąć szczęście, tym bardziej jest ono ulotne9. Pustkę, mimo ogromu rzeczy martwych wokół nas, odczuwaną czasami przez każdego, pogłębia egzystencjalna samotność, jakiej do- świadczamy wszyscy wgłębiający się w tajniki egzystencji i weryfiku- jący powiedzenie Lukrecjusza: „Życie nie jest własnością niczyją, lecz wszystkich dzierżawą”. Nawet podwojeni, potrojeni w rzeczach nie za- wsze czujemy, że zbliżyliśmy się ku tej pełni i czasami, acz nie zawsze, otwieramy się na inne, zawsze otwarte wymiary spełnienia przez wie- dzę, samodoskonalenie umysłu albo ciała, jak robią to asceci albo praw- dziwi sportowcy. Choć czasami nie chcemy tego zauważać, to przecież bezustannie, bez względu na wiek, myślimy o spełnieniu emocjonal- nym i intelektualnym, pragniemy go i zbyt często poddajemy się po małych porażkach. Każdy pragnie kochać i być kochanym, przeżywać wielką, oczywiście spełnioną, miłość, każdy chce odczuwać swoistą eks- tazę emocjonalną i chyba jednak każdy dąży do spełnienia intelektual- nego na swój sposób, zależnie od możliwości. Nie oznacza to przecież, że każdy chce zostać mędrcem na wzór starożytnych, ale chce wyróżniać się na tle innych, choćby przez lepszą znajomość tajników jakiejś dzie- dziny, niekiedy bardzo wąskiej. Wszystko po to, by spełniać się przed innymi z wyższością eksperta i budzić podziw innych taką, swoistą po- stacią spełnienia. Zresztą, można godzić się z autorem twierdzącym, że większość ludzi nie wie, czego chce, dopóki nie zobaczy tego w okre- ślonym kontekście społecznym10. Natomiast dość trudno zgodzić się z E. Cioranem, powiadającym, że im bardziej się jest, tym mniej się chce11. Tak mogą twierdzić ludzie czujący smak spełnienia material- 7 A. Finkielkraut, Zagubione człowieczeństwo, Warszawa 1999, s. 114. 8 J. Riffkin, Wiek dostępu, Wrocław 2003, s. 117. 9 D. Icke, Wolność. Przewodnik dla robotów, Katowice 2009, s. 137. 10 D. Ariely, Potęga racjonalności. Ukryte siły, które wpływają na nasze decyzje, Wroc- ław 2009, s. 21. 11 E. Cioran, Upadek w czas, Warszawa 2008, s. 21. 14 zbaWić się na ziemi – pytania o soteriologię immanentną nego i duchowego, a filozof pisząc patrzył na to z ogromnym bagażem doświadczeń, ale nie ci, którzy jeszcze go nie doświadczyli i karmią się tylko złudzeniami spełnienia. Poszukując wszystkich postaci spełnienia, tych ziemskich namia- stek zbawienia na zawsze, cały czas myślimy o ciemnych zasłonach dzielących nas od niewiadomego, czasami bezkrytycznie przyjmujemy, a czasami kwestionujemy wizje teologów mówiących nam o tym, co poza tym ziemskim życiem, ale świadomość kresu sprawia, że myśli o życiu poza życiem nie opuszczają nas, zwłaszcza od linii, za którą czekający na życie odkrywają, że teraz pozostaje im czekanie na śmierć. Czynimy to i chyba rację miał C.G. Jung powiadając, że wszystko, co spoczywa w nieświadomości chce stać się zdarzeniem12, a w naszej nieświadomo- ści mamy i piekła, i raje. Tylko intuicyjnie rozpoznajemy naszą nieświadomość wypełnioną tysiącami symboli, ale odczuwamy zakodowany w niej ogrom strachów i nadziei na trwanie, wtedy zwłaszcza, kiedy znajdujemy się w sytu- acjach niezwykłych, ekstremalnych. Choć jeszcze zdaje się niepozna- walna, to powinniśmy próbować ją poznawać pomni nauk Kanta prze- konującego do nieodzowności metafizyki, a taka nieodzowność kieruje nas w stronę nieistniejącego paradygmatu człowieka, paradygmatu, ja- kiego chyba nie stworzymy, choć próbujemy od wieków. Obezwładnieni przywiązaniem do innych paradygmatów powinniśmy powoli zbliżać się do „ostatecznych” problemów ludzkiego istnienia, choć te są pogrą- żone w irracjonalności, nieuchwytnej dla naszego intelektu – powiadał G. Lukacs13. Musimy zacząć próbować je poznawać choć w części, bo przede wszystkim chcemy przeżyć to życie jak najpełniej poruszając się między byciem i posiadaniem, często uzależniając posiadanie od by- cia, a bycie od posiadania, często nierozumiejąc tego starego dylematu „mieć” czy „być”, mimo iż ten istnieje cały czas w historii ludzkiej, nie od chwili takiego wyartykułowania go przez E. Fromma. Wydaje się, że taki dylemat, mający rzekomo być największym dylematem końca wieku XX, nie jest nim w ogóle, zwłaszcza dla tych, którzy nie sycili się posiadaniem, ale i nie jest nim dla tych, którzy posiadają wiele. Nie jest tak wielkim dylematem i nie będzie nim nigdy, co jest także prostą konsekwencją dualności człowieka. Poszukiwanie przez autora wyjaśnień różnych zachowań wielkich zbiorowości, zwłaszcza amerykańskiej, inspirowało sięganie po deter- minanty jakościowe zachowań i postaw jednostek i zbiorowości, zwy- kle niedoceniane w nauce i metodach w niej stosowanych, między nimi 12 C.G. Jung, Wspomnienia, sny, myśli, Warszawa 1993, s. 15. 13 G. Lukacs, Antynomia myśli mieszczańskiej, [w:] B. Jasiński, Lukacs, Warszawa 1985, s. 215. CzłoWiek i Wiara 15 po wyrastające z wiary nadzieje, strachy zbiorowe i rozpinane między nimi pragnienia urzeczywistnienia się w treści człowieka i zbiorowości. Bez ich uwzględniania zarówno zrozumienie, jak i wyjaśnianie wielu zjawisk, procesów staje się coraz trudniejsze, a bez tego nauka traci swoje walory praktyczne. Nietrudno zauważyć to, jak zmalały jej moż- liwości predykcyjne, jak oddala się od nagiego życia zajmując się sama sobą i starając się przekonywać do tego, że jest nieodzowna. Nie po- trafimy przewidywać nawet zdarzeń czy procesów, do których mamy niekiedy setki mocnych przesłanek, a, być może, uwzględnianie owych determinant mogłoby nam pomóc choćby tylko w zrozumieniu. Wiemy dobrze, jak trudne jest przewidywanie, ale nie możemy jego braku w nauce tłumaczyć tym, iż jest niemożliwe, bo takim sposobem uniemożliwiamy wszelkie planowanie, kolonizację przyszłości, która jest przecież naszą codziennością i oczywistą koniecznością. Nadto, ta- kie poszukiwania zdają się niezbędne, zwłaszcza w naszym czasie, za sprawą nagłych, szybkich zmian, czasie coraz bardziej otwartym na atakującą nas przyszłość, pełnym nowych obietnic, o jakich nie mogli nawet myśleć nasi przodkowie przyjmujący z nieznanym nam fatali- zmem to, co przynosi los. To czas zmuszający do radykalnych reorien- tacji stylów myślenia, postaw, zachowań i zdaje się, że symptomy nie- których już zauważamy, bo chyba jednak z jednostek epimetejskich powoli, bardzo powoli zmieniamy się w prometejskie. A prometeizm, wedle M. Boxela, oznacza myślenie na zapas, gdy epimeteizm – myśle- nie poniewczasie, a takie zachowania cechowały bliźniaków-tytanów – Prometeusza i Epimeteusza14. Powoli, zdaniem wielu zbyt powoli, zaczynamy myśleć o jutrze i sobie samych w jutrze. Wciąż za mało, bo nietrudno dostrzec, że tak częste diagnozy nie pociągają za sobą nawet prób terapii, a takie byłyby możliwe, gdybyśmy śmielej tworzyli prze- myślane projekty jutra i konsekwentnie zmierzali ku nim korygując je po drodze, nie zawierzając swoiście pojmowanemu determinizmowi. Powiada się, że skoro jutro jest nieprzewidywalne, to tworzenie takich projektów mogących uzdrawiać nasz świat jest bez sensu. Jest w tym sporo zdroworozsądkowych racji, ale zauważmy, że nie kwestionujemy takich projektów w odniesieniu do nas samych, bo przecież jako jed- nostki uparcie i konsekwentnie kolonizujemy to jutro wiedząc o tym, że jest nieodgadnione, a mimo to osiągając wiele zawieszonych w nim celów. Ale wiemy także – zauważał F. Hayek – jak wiele uczymy się na zawiedzionych oczekiwaniach wtedy, kiedy te cele są nieosiągalne15. W takim sensie możemy stać się prometejscy, o ile jesteśmy skłon- ni zawierzyć A. Tofflerowi, który od lat utrzymuje, że: „Na naszych 14 M. Von Boxel, Encyklopedia głupoty, Warszawa 2005, s. 39. 15 F.A. Hayek, Konstytucja wolności, Warszawa 2006, s. 43. 16 zbaWić się na ziemi – pytania o soteriologię immanentną oczach, w naszym życiu rodzi się nowa cywilizacja, a ślepcy usiłują ją uśmiercić. Ta nowa cywilizacja niesie ze sobą nowy styl życia ro- dzinnego, zmiany w sposobie pracy, odnoszenia się do siebie i życia, nowy kształt życia gospodarczego, nowe konflikty polityczne, a przede wszystkim nową świadomość”16. Zbyt wolno godzimy się na to, że jed- nak zmienia się wiele, o ile nie wszystko, ale jednak godzimy się z tym, że na naszych oczach staje się Nowe. W takim czasie powinniśmy wy- raźniej określać granice wiedzy i wiary, odkrywać, do jakiego stopnia wiara tworzy przestrzenie obietnicy, aktywizuje, ale także winniśmy dostrzegać nowe przestrzenie przyzwolenia dla działania. I mamy tu na myśli wiarę w immanencję i w immanencji, na wiarę będącą przy- zwoleniem na konkretne działania polityczne i inne, rzekomo zgodne z naszą wolą. Możemy, a nawet może musimy poszukiwać postaci zbio- rowego prometeizmu, jeśli chcemy, by szybkie zmiany nie wywoływały poczucia bolesnej straty, ciągłej tęsknoty w ogólnym nastroju depresji, powodującym uczucie ciągłego wyczerpania, a wedle Tofflera to one są wielką przeszkodą na drodze ku prometeizmowi17. Możemy to potwier- dzać przyglądając się choćby jakości naszego społeczeństwa. W takim czasie jak nasz koniecznością jest reorientacja jednostki i zbiorowości na nowe cele i sposoby ich osiągania, bo tym naturalnym dążeniem każdego z nas jest osiąganie spełnienia materialnego i du- chowego, spełnienia bez granic, bo nigdy nie wiemy, co zaspokoi nasze pragnienia posiadania i bycia, czy one w ogóle są do zaspokojenia, czy te, które nas dręczą teraz, są ostatnie, najważniejsze. Nie wiemy nawet jak wygląda nasze zaspokojenie „bycia”, czym jest, czym być może. Ale myślimy o tym bezustannie nie pytając o to, dlaczego oczywiste pytanie o spełnienie i jego granice jest tak ciche mimo konsumpcyjnego zgiełku, permisywizmu obyczajowego, poczucia coraz większej zewnątrzsterow- ności i zagubienia w znakach i symbolach ponowoczesności. Pytający o to samo filozof odpowiedział po prostu, że pytanie człowieka o zbawie- nie w doczesności zbytnio go obciążało i dlatego zostało usunięte poza kwestionariusz pytań życiowych18. Próby odpowiedzi na te, codzienne przecież, pytania wymagały zbyt wiele wysiłku, były równoznaczne z koniecznością pełnej, krytycznej oceny siebie samego jako pragnące- go „mieć”, a taka zdaje się niemożliwa z wielu względów. Wspominamy o spełnieniu już właśnie tu, bo jego pragnienie jest mocno bijącym źró- dłem tej „małej” wiary. Powrócimy do pytań o nie niżej. Chyba jednak nie do końca potrafimy się pozbyć i pytań i odpowie- dzi o spełnienie w jego wielu wymiarach, bo takie nieme pytanie prze- 16 A i H. Toffler, Budowa nowej cywilizacji. Polityka trzeciej fali, Poznań 1996, s. 17. 17 A. Toffler, Szok przyszłości, Warszawa 1974, s. 115. 18 O. Marquard, Szczęście w nieszczęściu, Warszawa 2001, s. 78. CzłoWiek i Wiara 17 jawia się na każdym kroku, w każdym zamiarze działania i działaniu samym. Jest przecież pytaniem o to, kim chcemy być, jak żyć i istnieje w nas, mimo że nie zostało wyraziście wyartykułowane, a także pyta- niem o to, czy czyniąc to, co czynimy, czynimy to dla własnego dobra, o ile wiemy, czym jest to dobro, czy potrafimy dobrze czynić coś sami. To także nigdy nie jest proste, a czasami bywa tak skomplikowane, że nie chcemy wiedzieć czym jest. Doświadczenie podpowiada nam, że od takich pytań nie sposób się uwolnić, one pojawiają się znikąd, dręczą, nieustannie zmuszają do udzielania praktycznych odpowiedzi czyna- mi, zachowaniami, czasami sensownymi, czasami nie. Bywa, że one często rodzą działania chaotyczne, generowane przypadkowymi zda- rzeniami, bodźcami, jakie często zwiemy okazjami życiowymi albo zwy- kłym pechem. Poszukując zbawienia, o którym będziemy mówić szerzej w rozdziale drugim, może powinniśmy, mając na myśli taką dozę cha- osu w okazjonalnych działaniach ,może powinniśmy inaczej spojrzeć na dość kontrowersyjną sugestię: „Musimy zarządzać własnym życiem zupełnie tak, jakbyśmy prowadzili niewielkie przedsiębiorstwo”19. Mo- żemy spojrzeć na nią inaczej tylko wtedy, kiedy czujemy się na siłach poprowadzić to „przedsiębiorstwo”, a wiemy przecież, że wielu ludzi uznaje to za zadanie ponad siły i poszukuje plenipotentów odnajdując ich często przypadkowo i zawierzając im z wiarą w to, że jednak dobrze wybrali. Niektóre reguły takiej przedsiębiorczości z pewnością były- by przydatne, ale niektóre mogłyby prowadzić nawet do bankructwa, a mogłoby stać się tak w przypadku, gdybyśmy choćby regułę maksy- malizacji zysku zamienili na regułę maksymalizacji przyjemności nie myśląc tu o ich wyrafinowanych formach, ale o zwykłych, codziennych przyjemnościach, jakich sobie odmawiamy w imię imaginowanego, większego dobra w przyszłości. Nie trzeba przekonywać się do tego, iż nie można prowadzić takiej „firmy” nie powodując się ani wiedzą, ani emocjami i impulsami, a to są siły sprawcze większości z nas dla N. Chomsky’ego i chyba trzeba się z nim zgodzić20. Próbując czynić to samodzielnie zdobywamy się na wysiłek, który może dać nam poczucie pełni, ale także uczynić przegra- nym, a nawet życiowym bankrutem. Wydaje się, że określając status naszego „przedsiębiorstwa” musimy zadawać intensywne pytania o to, dlaczego jako jednostki tracimy swą indywidualność w masie, dlaczego tylko w niej możemy sublimować i desublimować emocje, kultywować wartości, a jeśli tak, to czy nie powinniśmy moderować struktur tej masy tak, aby były rozwiązaniem optymalnym dla jak największej czę- 19 A. Aldridge, Konsumpcja, Warszawa 2006, s. 20 N. Chomsky, Media Control, New York 2002, s. 20. 18 zbaWić się na ziemi – pytania o soteriologię immanentną ści tej masy i to nie w imię jej, ale naszego dobra, bo czynilibyśmy to w imię spełniania się w masie i przez masę. Pytając winniśmy pamię- tać o tym, że wobec tej „masy” nie można określić się na długo i cały czas trzeba korygować, dopełniać więzy między nami a nią nie do końca zawierzając pośrednikom, jakich w życiu każdego z nas nie brakuje. Winniśmy pytać także o to, czy wiedza dostarczana nam choćby przez psychologów i socjologów wystarcza dla tworzenia siebie, a jeśli nie, to jak mamy zdobywać ją w sobie i czy jest to możliwe. Wiemy albo tylko wierzymy w to, że najważniejsze procesy społeczne zachodzą wewnątrz masy i są konsekwencją indywidualnych jakości21. To czasami skutecz- nie zniechęca do poszukiwania siebie w sobie, a nikt nie przekonuje nas do tego, że mit „jednostki społecznej” jest tylko mitem, który nie wyjaśnia właściwie niczego. Wierząc weń nie musimy jednak domagać się pełnych wyjaśnień tyczących nas samych, bo takie są nieosiągalne, ale do takiej pełni winniśmy dążyć w imię siebie. Jakąś barierą w próbach rozumienia i wyjaśniania naszego miejsca i ról są dominujące w Europie koncepcje człowieka oświeconego, nie- przygotowujące do rozwiązywania takich problemów, jakie pojawiają się w splątanej ponowoczesności, do śmiałego kolonizowania nieprze- widywalnej przyszłości, ergo, nieuczące nas wiary w siebie, innych, świat, w nasze moce sprawcze. To wcale nie kazuistyka, a wniosek płynący z wielu prób analizy stosunku człowieka do tego nieustannie wyzywającego nas „jutra”. Przy pomocy ułomnej wiedzy nie jesteśmy w stanie go rozpoznawać, co i tak jest niemożliwe, ale nie potrafimy zagospodarować przyszłości z myślą o własnym dobru, czego potwier- dzeń nie musimy szukać przyglądając się tysiącom prób przewidzenia biegu spraw jutra, które bywają nie porażkami, a klęskami. Jeśli więc nie możemy z pozoru ufać ułomnej wiedzy, pozostaje nam wiara przyj- mująca wiele postaci, ale stale w nas obecna, nieustannie domagająca się potwierdzeń. Jednostka nieprzygotowana do formułowania jednost- kowych kwestionariuszy pytań o wszystko, niepotrafiąca antycypować, jest szokowana na co dzień nowymi faktami, wydarzeniami, które ją przygniatają, tłamszą, kwestionują jej miejsce, przynależność grupo- wą. Zdobycie wiedzy choćby o części tych faktów i zdarzeń nader często przekracza jej siły i dlatego odwołuje się do swoich pokładów wiary i to nie zależy od statusu społecznego ani wykształcenia. Zdaje się, że poza religią także powinniśmy stosować credo Tertuliana22, jak powiada N. Wiener, czyli wierzyć w to, co absurdalne. Widząc, że nie może do końca zaufać ułomnej wiedzy, poszukują- cy człowiek poczyna sięgać do pokładów wiary, swoich „wierzeń bazo- 21 E. Canetti, Masa i władza, Warszawa 1996, s. 18. 22 N. Wiener, God Golem Inc., Cambridge 2007, s. 2. CzłoWiek i Wiara 19 wych”, które są także swoistymi postaciami projekcji w jutro, bo więk- szość w nas jednak, mimo przesłanek do innego wniosku, wierzy w to, że będzie lepsze niż dziś23. Jeśli nie ma rezerwuarów takiej wiary, wte- dy ów człowiek przejawia frustrację, strach i życie przestaje być cen- trum spełnienia przez siebie, staje się koszmarem, i wtedy zdaje się, że z niego wybawić mogą polityczni i społeczni soterzy, jakich zwykle nie brakuje, zwłaszcza w demokracjach. Samozbawienie poczyna wydawać się niemożnością i jednostki poszukują na zewnątrz sił, jakie pomagają w tłumaczeniu świata, wskazują na istotę egzystencji, ich rzeczywi- ste czy mniemane potrzeby, a poszukując ich tam, przejawiają coraz większą podatność na sterowanie nimi z zewnątrz. A, co jest jeszcze ważniejsze, bez wiary nie są w stanie kultywować systemów wartości, bo one wszystkie wyrastają z niej. Wiara w wiarę, że coś ma jakieś zna- czenie jest i mocna i szeroko rozpowszechniona – uważał D.C. Dennet i nie wypada się z nim nie zgodzić24. W okresie niepojętego przyspieszenia, eskalacji ryzyka, rosnącej „nieprzejrzystości” społeczeństwa i swoistego kryzysu podstaw nauki w ponowoczesności, musimy zacząć intensywnie poszukiwać tych „do- brych wyjaśnień” dla setek zjawisk i procesów, które nas zaskakują i które z nawyku odwzorowujemy na starych wzorach myląc się, po- pełniając błędy, wykazując coraz więcej symptomów tego, co uczony nazwał schizochronią. Schizochronia, choć samo określenie brzmi egzo- tycznie, to nic innego jak „choroba” utraconych szans będąca oczywistą konsekwencją złego wyboru spośród wielu możliwości, jakie stawały przed nami w przeszłości i nieustannie pojawiają się w płynnej teraź- niejszości. Chyba wszyscy znamy ją z własnego doświadczenia, wiemy jak wiele niewykorzystanych możliwości pozostawiliśmy za sobą i czę- sto cierpimy przekonani, że nasz wybór mógł być lepszy, trafny, a często nasz rozum instrumentalny podpowiada, że tak25. Rozpamiętując zaś wybory, te przeszłe wybory, zwykle nie przyglądamy się bieżącym i po- pełniamy podobne błędy, których także będziemy żałować wedle starej zasady, że czego byśmy nie uczynili i tak będziemy żałować. Pamiętając o tym, że błądzić będziemy ciągle, starajmy się jednak unikać sympto- mów tej „choroby” wybierając ostrożnie spośród tysięcy możliwości, wy- korzystując przy codziennych wyborach i wiarę i wiedzę. Niestety, na tę powszechną dolegliwość nie ma i nie będzie skutecznego lekarstwa, a wybory są tak często czystym ryzykiem. Twórca koncepcji „społeczeń- stwa ryzyka” U. Beck przekonuje, że powinniśmy je minimalizować, ale 23 T.A. van Dijk, Ideology. An Interdisciplinary Approach, London 2000, s. 24. 24 D.C. Dennet, Odczarowanie. Religia jako zjawisko naturalne, Warszawa 2008, s. 242. 25 A. Demandt, Historia niebyła, Warszawa 1999, s. 46. 20 zbaWić się na ziemi – pytania o soteriologię immanentną takie przekonanie bez praktycznych wskazówek wystarczyć nie może26. Tu nie zawsze pomoże nam nawet krańcowa ostrożność i przezorność, one czasami mogą także maksymalizować ryzyko. Powracanie ku tym wyborom i rozpamiętywanie ich, czasami ze szkodą dla siebie, zdaje się być pochodną recentywizmu, czyli stałego oglądania się na teraźniejszość i poszukiwania tylko w niej odpowie- dzi na najbardziej palące pytania, a przecież każde pytanie o sprawy istotne ma także korzenie w przeszłości i przyszłości, o czym czasami nie chcemy pamiętać, choć dobrze wiemy, że każdy wybór służy tylko przyszłości. W jakiejś mierze są to efekty wpływu nerwowej, chaotycz- nej, zrelatywizowanej ponowoczesności – epoki obrazu i dźwięku wy- pełniającego życie. Coraz większa liczba ludzi chce w niej przeżywać rzeczywistość, a nie wyjaśniać ją, szukać wygodnych miejsc w szero- ko rozumianej przyszłości, a nie męczyć się jej kolonizowaniem, które przecież wymaga sporego wysiłku wiązanego ze zdobywaniem wiedzy, kwalifikacji. Sprzyja temu fragmentacja przekazów, pomijanie niektó- rych informacji, falsyfikowanie, produkowanie rzeczywistości i korze- nienie wielu postaci wiary naprawdę „fałszywej” i oczywiście cały czas mamy tu na uwadze tą „zwykłą” wiarę, nie transcendentną. Animatorzy i kreatorzy wyobrażeń zbiorowych w krajach rozwinię- tych zdają się wiedzieć o tym, że istotną właściwością umysłu ludzkie- go jest ujmowanie oddzielnie tego, co doświadczenie podpowiada jako całość27. Korzystając z tej wiedzy oraz z naszych naturalnych pokładów wiary nieustannie przekonują nas także do tego, że żyjemy w czasach najlepszych z najlepszych starając się rytualizować sądy, że jesteśmy już zbawieni w doczesności, że jednak jest to swoisty koniec historii, choć zwykle nie pytają o to, jakiej historii. My zaś nie wiemy, czy zaufać (bo jedną z postaci wiary jest zaufanie) wiedząc za to, że zajmujemy tylko maleńką część świata, poruszamy się w zamkniętych kręgach, w każdym wydarzeniu widzimy tylko jakąś fazę, jakiś aspekt – tak widział zagubionego człowieka W. Lippman28. Poczucie małości spra- wia, że minimalizujemy także naszą wiarę w wiedzę o świecie i o sobie samych godząc się często na to, iż jesteśmy tak mało ważni, że prawie niezauważalni. Do w miarę spokojnego życia wystarczają nam podsta- wy w rozumieniu świata zdobywane w trakcie wczesnej socjalizacji w szkole, w domu, na ulicy. Jesteśmy tacy, jacy jesteśmy dzięki setkom autorytetów, przed jakimi ostrzegał Kant w swoim traktacie o oświece- niu. Nie jesteśmy w stanie skutecznie przekonać się do tego, że jeste- śmy niepowtarzalnym mikrokosmosem, całym światem pośród wielu 26 U. Beck, Społeczeństwo ryzyka, Warszawa 2002, s. 28. 27 P.L. Berger, Rewolucja kapitalistyczna, Warszawa 1995, s. 48. 28 W. Lippman, Public Opinion, New York 1996, s. 53. CzłoWiek i Wiara 21 innych światów i nie pytamy o to, czy taki świat winien stworzyć wła- sne prawa nie zawsze zgodne z powszechnie przyjętymi. Nie jesteśmy, a powinniśmy powtarzać za P. della Mirandolą, że jesteśmy przede wszystkim zdeterminowani przez samych siebie. W wiedzy, w wierze i potem w czynach. Takich nauk nam trzeba, a dobrych nauczycieli nie brakuje w przeszłości i teraźniejszości. Powinniśmy pamiętać o tym, że człowiek jako gatunek i nie tylko jako gatunek, istnieje dzięki stałemu definiowaniu siebie29, co wcale nie oznacza, że takie potrzeby stałego określania się na nowo wszy- scy odczuwają jednakowo, ale nie sposób przyjąć, że są ludzie, którzy tego nie robią, bo codzienna transgresja, „przekraczanie siebie”, czyli takie definiowanie jest częścią życia, choć wiemy o tym, że wielu z nas ogranicza takie przekraczanie z przekonaniem, że wiedzą wszystko, co jest im potrzebne i chyba takich nie brakuje. Sama transgresja oznacza konieczność stałego zadawania pytań egzystencjalnych, tych bazowych pytań Kanta: co mogę wiedzieć?, co powinienem uczynić?, czego mogę się spodziewać?. Wydaje się, że wszyscy chcemy zadawać takie pytania wbrew temu, co mówią sceptycy widzący człowieka współczesnego jako zewnątrzsterowną kukłę, przy czym nie same pytania są ważne, ale próby odpowiedzi na nie, bo te pytania są w nas. Jakimś poświadcze- niem konieczności takiego pytania jest dla autora niedawny fenomen filmu Wachowskich „Matrix”, filmu, który zdobył niezwykłą i zasłużoną popularność, zwłaszcza wśród młodych, co także znaczy wiele. Zasłuże- ni krytycy widzieli w nim tylko formy, nie treści, i opinie o nim, recen- zje czasami śmieszyły, czasami przerażały. Nie pytano o to, dlaczego setki tysięcy młodych odebrały ten film jako adresowany właśnie do siebie czyniąc go „kultowym” (a nie bardzo wiemy co to znaczy). Pisano o tym, że magnesem były sceny walk, że muzyka, ale były to wydumane tłumaczenia wynikające z bezradności interpretacyjnej. Te ważkie treści zauważali za to młodzi odbiorcy, dla których te przesłania stały się „kultowe”. One nie były aż tak oryginalne, bo zna- my je od dawna z antropologii filozoficznej, ale w tym filmie są skon- densowane do granic i w takim czasie przywoływane dla tych, którzy nie stykali się z nimi w szkołach i tych zwykłych i szkołach życia. Neo – bohater filmu, chyba nie znający Kanta – a wraz z nim miliony wi- dzów zetknęły się z pytaniami zadanymi wprost, brutalnie, z niezwykłą siłą: kim jestem?, czy jestem sobą?, czy mogę być kim innym i za jaką cenę?, jak wyzwolić się od siebie?, jak narodzić się na nowo? Natłoku takich pytań młodzi, którzy na co dzień raczej nie stykają się z filozofią, nie znajdowali w miałkiej pop-kulturze i zetknięcie z nimi było jakąś 29 C. Castoriadis, The Imaginary Institution of Society, Cambridge 1987, s. 47. 22 zbaWić się na ziemi – pytania o soteriologię immanentną formą traumy, ozdrowieńczej traumy. Takie pytania, choć czasem nie- wypowiedziane, pozostają w nas na zawsze, nurtują, zmuszają do od- powiedzi, transgresji, zmieniania siebie, a potem świata. A są o wiele aktualniejsze właśnie dziś, kiedy wchodząc w życie nie wiemy, jakie miejsce możemy zająć w hierarchii społecznej, jak było kiedyś, kiedy role życiowe pisano przed wejściem w dorosłość i przyszłość była już niejako „napisana”. Dziś nie da się ich określić bez zadawania setek nowych pytań o to, jak żyć i jak najlepiej przeżyć całe życie, a takich pytań w kulturze masowej brakuje. Przekonuje się nas także do tego, że przeżycia, marzenia, tropi- zmy to nie nasza poszukująca istota, ale że są wytwarzane niejako na zewnątrz i inni wiedzą najlepiej, co jest dla nas dobre, a nasze „życie nieprzeżyte” jest dla nich czymś naturalnym, że marzenia to zwykłe mrzonki. Często z biernością godzimy się z tym, że inni wiedzą lepiej o tym, co jest dla nas dobre, uznajemy, że powinniśmy z pokorą znosić los zaprojektowany przez społecznych kreatorów desublimując swoje pragnienia namiastkami albo przeżyciami innych, tłumiąc i przeno- sząc na innych swoje emocje, bo często uważamy, że nasze przeżycia są zbyt zwyczajne, prozaiczne, niewarte uwagi nie innych, a samych sie- bie. Wtedy kradniemy przeżycia innych z wiarą, że wzbogacamy siebie, a to są jakby klasyczne symptomy tożsamości lustrzanej albo tego, co psychologowie nazywają dyfuzją tożsamości, w której „ja” jest rozmyte, a człowiek nie potrafi odpowiedzieć nawet na proste pytanie o to, kim jest, a bardzo boi się pytania o to, po co istnieje, bo po nim jednak może pojawić się odpowiedź. To pogłębia syndromy „życia nieprzeżytego”, czyli tego, jakie chce- my przeżyć, ale wiemy, że nie uczynimy tego nigdy, choć z drugiej strony takie kradzieże, nawet z seriali południowoamerykańskich, pogłębiają naszą emocjonalność, uczą transgresji, mają walory ozdrowieńcze jak- by na zasadzie placebo. Potępianie „oglądaczy” takich seriali nie dość, że bywa wymogiem środowiska, to jest jeszcze potępianiem zubożonej formy emocjonalności milionów ludzi, którzy nie potrafią odnaleźć bar- dziej wyrafinowanej, bo w tym nie pomaga im kultura, w jakiej żyją. To potępienie, ze strony niby intelektualistów bierze się chyba stąd, że marzenia i same emocje długo były uważane za niekontrolowane i destrukcyjne w „porównaniu z konstruktywnymi płodami rozważnego umysłu”30. O tym, że znaczą więcej niż sądziliśmy, zaczynamy prze- konywać się dopiero teraz, kiedy znowu zaczynamy poszukiwać spo- łecznych więzów z innymi szukając nowych dróg, takich jak Internet. Poświadczają to także coraz bardziej zdecydowane sądy badaczy, jak 30 K. Oatley, J.M. Jenkins, Zrozumieć emocje, Warszawa 2003, s. 39. CzłoWiek i Wiara 23 choćby R. Dahla, który przekonuje, że umysł nie może być oddzielony od uczuć i emocji31. Z kolei socjologowie, którzy od niedawna poczęli doceniać kreatywną siłę emocji, stwierdzają, że emocje zdecydowanie są konstrukcjami społecznym i jako takie wręcz muszą znaleźć się w kręgu zainteresowania nauki32. Przy ich uwzględnianiu w metodach badawczych możemy na wiele procesów i zjawisk spojrzeć na nowo. Problem w tym, że badania nad nimi znajdują się jeszcze w stadium prenatalnym, co potwierdza wielu ludzi nauki33. Zbyt często nie chce się zauważać tego, że emocje są częścią regu- lacji homeostatycznej i mają zapobiegać utracie integralności naszej psychosomy i bez nich tracimy zbyt wiele, ale tracimy równie wiele, kiedy je trwonimy uważając, że ich rezerwuary nigdy się nie wyczer- pią34. A przecież to jednostki wytwarzają to wszystko i ich emocje, ma- rzenia i nadzieje wyrastające ze „zwykłej” wiary stają się społeczną kanwą. Nie doceniamy ich, choć rzeczywistość, nie tylko polityczna, rodzi się z fantazji – przekonywał autor zbliżający europejskich wizjo- nerów, których czasami podejrzewano o szaleństwo (jak Cedenhoueva Kalergiego)35. Nie był zbyt oryginalny jak wieki temu de la Mettrie, dla którego wyobraźnie to główna władza duchowa36. Ich rezerwuar zdaje się nieprzebrany, może zrodzić nowe światy, choć – jak mówił Gan- dhi – świat jest w stanie zaspokoić wszystkie potrzeby człowieka, ale nie jego chciwość. Ta niesprecyzowana chciwość, żądza spełniania się w dobrach materialnych odebrała nam wiele z emocjonalności jeszcze w dobie nowoczesnej, czyniąc stosunki z innymi funkcjonalne, powierz- chowne, z zasadą ograniczonego zaangażowania37. Tej cechy, mającej służyć samozbawieniu jednostek, ale także ca- łych zbiorowości, zakwestionować nie można, podobnie jak nie jesteśmy w stanie kwestionować prawdziwego altruizmu nie tyle jednostek, co ca- łych grup, dualnych jak ich atomy, bo jednostki spodziewają się tego po innych i skłaniają się ku takim postawom wtedy, kiedy widzą podobne u innych. Człowiek potrafi zmieścić w sobie wszystko, jest dualny, a na- sze umysły – zauważał J. Gould – działają przez dychotomię, wyobrażają złożone problemy w postaci alternatywy albo-albo, uznając tym samym wybór jednego z ekstremów38. Nie sposób godzić się z takimi stwierdze- 31 R.A. Dahl, On Political Equality, Yale University 2006, s. 40. 32 J.H. Turner, J.E. Stets, Socjologia emocji, Warszawa 2009, s. 16. 33 D. Norman, Kognitywne protezy, [w:] Prognozy. Trzydziestu myślicieli o przyszłości, ed. G. Griffith, Poznań 2006, s. 204. 34 A.R. Damasio, Tajemnice świadomości, Poznań 2000, s. 63. 35 G. Gross, Federacje i konfederacje europejskie, Warszawa 1994, s. 14. 36 J.O. de la Mettrie, Człowiek–maszyna, Warszawa 1984, s. 39. 37 U. Hannerz, Odkrywanie miasta, Warszawa 2008, s. 89. 38 J. Gould, Skały wieków, Poznań 2002, s. 40.
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Zbawić się na ziemi. O soteriologii immanentnej
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: