Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00332 005784 11248010 na godz. na dobę w sumie
Zbieg odpowiedzialności karnej i administracyjno-karnej jako zbieg reżimów odpowiedzialności represyjnej - ebook/pdf
Zbieg odpowiedzialności karnej i administracyjno-karnej jako zbieg reżimów odpowiedzialności represyjnej - ebook/pdf
Autor: Liczba stron:
Wydawca: Wolters Kluwer Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-8107-141-3 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki >> karne
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).
W publikacji kompleksowo przedstawiono zbieg odpowiedzialności karnej i administracyjno-karnej, także w odniesieniu do innych reżimów odpowiedzialności represyjnej. W książce omówiono:
problematykę występowania zbiegu odpowiedzialności,
kryteria wyróżnienia odpowiedzialności administracyjno-karnej w ramach odpowiedzialności administracyjnej,
kwestie konieczności interwencji prawodawcy oraz jej charakteru.
W opracowaniu przeanalizowano rozwiązania przyjęte przez polskiego prawodawcę w stosunku do niektórych przypadków zbiegu odpowiedzialności karnej i administracyjno-karnej oraz rozwiązania ustanowione w prawie angielskim, niemieckim i czeskim. Na ich podstawie sformułowano modele rozstrzygania takiego zbiegu odpowiedzialności, poddano je ocenie z perspektywy przyjętych kryteriów, przede wszystkim zasady ne bis in idem, i wskazano najlepsze w ocenie Autorki rozwiązania. Przedstawione w pracy zagadnienia wyjaśniono z uwzględnieniem orzecznictwa polskiego i unijnego.
Książka skierowana jest do przedstawicieli nauki prawa oraz praktyków sędziów, prokuratorów, adwokatów i radców prawnych.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

zbieg odpowiedzialności karnej i administracyjno-karnej jako zbieg reżimów odpowiedzialności represyjnej Anna Błachnio-Parzych MONOGRAFIE WARSZAWA 2016 Projekt został sfi nansowany ze środków Narodowego Centrum Nauki przyznanych na podstawie decyzji numer DEC-2013/09/D/HS5/04455 Stan prawny na 1 października 2016 r. Recenzenci Prof. dr hab. Lech K. Paprzycki Prof. dr hab. Wojciech Radecki Wydawca Małgorzata Stańczak Redaktor prowadzący Joanna Tchorek Opracowanie redakcyjne Michał Dymiński Łamanie Wolters Kluwer Ta książka jest wspólnym dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, byś przestrzegał przysługujących im praw. Książkę możesz udostępnić osobom bliskim lub osobiście znanym, ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A jeśli musisz skopiować część, rób to jedynie na użytek osobisty. SZANUJMY PRAWO I WŁASNOŚĆ Więcej na www.legalnakultura.pl POLSKA IZBA KSIĄŻKI © Copyright by Wolters Kluwer SA, 2016 ISBN 978-83-8092-829-9 ISSN 1897-4392 Dział Praw Autorskich 01-208 Warszawa, ul. Przyokopowa 33 tel. 22 535 82 19 e-mail: ksiazki@wolterskluwer.pl www.wolterskluwer.pl księgarnia internetowa www.profi nfo.pl Niniejszą pracę dedykuję moim córkom: Wiktorii i Hannie Spis treści Wykaz skrótów / 13 Wstęp / 19 1. 2. 3. 4. 3.3. 3.4. Rozdział I Odpowiedzialność represyjna a odpowiedzialność administracyjno-karna / 35 Pojęcie odpowiedzialności prawnej / 35 Odpowiedzialność represyjna jako kategoria odpowiedzialności niezależna od podziału na dziedziny prawa / 42 Kryteria wyróżnienia odpowiedzialności represyjnej / 50 3.1. 3.2. Wprowadzenie / 50 Kryteria wyróżnienia odpowiedzialności represyjnej w orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego / 51 Kryteria wyróżnienia odpowiedzialności represyjnej w orzecznictwie Europejskiego Trybunału Praw Człowieka / 66 Kryteria wyróżnienia odpowiedzialności represyjnej w orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej / 76 Odpowiedzialność administracyjno-karna jako odpowiedzialność represyjna – propozycja testu oceny / 79 Miejsce odpowiedzialności administracyjno-karnej w systemie odpowiedzialności represyjnej / 88 4.1. 4.2. Geneza odpowiedzialności administracyjno-karnej / 88 Odpowiedzialność administracyjno-karna a inne reżimy odpowiedzialności represyjnej / 95 3.5. Rozdział II Zbieg odpowiedzialności represyjnej – istota i ocena / 99 7 Spis treści 1. 2. 3. 4. Zarys pojęcia czynu w prawie karnym / 108 Tożsamość czynu / 117 Zbieg odpowiedzialności represyjnej a zbieg przepisów / 99 Tożsamość czynu jako przesłanka zbiegu odpowiedzialności / 108 2.1. 2.2. Zbieg przepisów a zbieg norm / 126 Zbieg odpowiedzialności karnej i administracyjno-karnej jako sytuacja wymagająca interwencji prawodawcy / 133 4.1. 4.2. Wprowadzenie / 133 Zbieg odpowiedzialności karnej i administracyjno-karnej w orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego / 135 Zbieg odpowiedzialności karnej i administracyjno-karnej w orzecznictwie Europejskiego Trybunału Praw Człowieka / 148 Zbieg odpowiedzialności karnej i administracyjno-karnej w orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej / 157 Ocena zbiegu odpowiedzialności karnej i administracyjno-karnej – wnioski / 162 4.3. 4.4. 4.5. Rozdział III Reguły wyłączania wielości ocen prawnych a zewnętrzny zbieg przepisów / 174 3.3. 3.4. 3.5. 8 1. 2. 3. Reguły wyłączania wielości ocen prawnych – wprowadzenie / 174 Reguły wyłączania wielości ocen prawnych – przyczyny redukcji wielości ocen / 185 Pomijalny zbieg przepisów zawierających normy sankcjonujące przynależne do różnych reżimów odpowiedzialności represyjnej / 192 3.1. 3.2. Wprowadzenie / 192 Źródło obowiązku stosowania reguł wyłączania wielości ocen prawnych / 195 Zakres i znaczenie zakazu multiplikacji deliktów penalnych / 201 Niepomijalny (rzeczywisty) zbieg przepisów jako podstawa stosowania dyrektyw rozstrzygania zbiegu przepisów / 204 Idealny zbieg deliktów penalnych a inne dyrektywy rozstrzygania zbiegu przepisów / 207 Spis treści 3.6. 3.7. Celowość korzystania z reguł wyłączania wielości ocen prawnych na przedpolu zastosowania dyrektywy opartej na modelu idealnego zbiegu deliktów penalnych / 213 Odrębny charakter zbiegających się reżimów odpowiedzialności represyjnej / 217 Rozdział IV Dyrektywy rozstrzygania zbiegu odpowiedzialności karnej i administracyjno-karnej w prawie polskim oraz w prawie wybranych krajów europejskich / 223 1. 2. Dyrektywy rozstrzygania zbiegu odpowiedzialności karnej i administracyjno-karnej w prawie polskim / 223 1.1. 1.2. Wprowadzenie / 223 Dyrektywa zawarta w art. 38a ustawy o zapobieganiu zanieczyszczaniu morza przez statki / 225 Dyrektywa zawarta w art. 24 ust. 1b–1d ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych / 230 Dyrektywa zawarta w art. 92a ust. 5 ustawy o transporcie drogowym / 234 Dyrektywa zawarta w art. 111 ust. 2 ustawy o podatku od towarów i usług / 237 Dyrektywa zawarta w art. 25 ustawy o odpowiedzialności za naruszenie dyscypliny finansów publicznych / 243 Dyrektywa zawarta w art. 129 ustawy o bezpieczeństwie morskim / 247 Dyrektywa zawarta w art. 87 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów / 250 1.3. 1.4. 1.5. 1.6. 1.7. 1.8. Dyrektywy rozstrzygania zbiegu odpowiedzialności karnej i administracyjno-karnej w wybranych krajach europejskich / 255 2.1. 2.2. Wprowadzenie / 255 Dyrektywy przewidziane w prawie angielskim / 255 2.2.1. Odpowiedzialność za czyny bezprawne zagrożone sankcją civil penalty / 255 Zbieg odpowiedzialności karnej i administracyjno-karnej w prawie angielskim / 264 2.2.2. 2.3. Dyrektywy przewidziane w prawie niemieckim / 274 9 Spis treści 2.4. 2.3.1. 2.3.2. Odpowiedzialność administracyjno-karna w prawie niemieckim / 274 Zbieg odpowiedzialności karnej i administracyjno-karnej w prawie niemieckim / 278 Dyrektywy przewidziane w prawie czeskim / 288 2.4.1. Odpowiedzialność administracyjno-karna w prawie czeskim / 288 Zbieg odpowiedzialności karnej i administracyjno-karnej w prawie czeskim / 291 2.4.2. Rozdział V Modele rozstrzygania zbiegu odpowiedzialności karnej i administracyjno-karnej / 297 1. 2. 3. 4. Dyrektywy a modele rozstrzygania zbiegu odpowiedzialności karnej i administracyjno-karnej / 297 Brak dyrektywy rozstrzygania zbiegu odpowiedzialności karnej i administracyjno-karnej / 302 Modelowe ujęcie sposobów rozstrzygania zbiegu odpowiedzialności karnej i administracyjno-karnej / 312 3.1. 3.2. Wprowadzenie / 312 Model rozstrzygania zbiegu na płaszczyźnie wykonania kary / 317 Model rozstrzygania zbiegu na płaszczyźnie wymiaru kary / 322 Model rozstrzygania zbiegu na płaszczyźnie proceduralnej / 327 Model rozstrzygania zbiegu na płaszczyźnie materialnoprawnej / 335 3.3. 3.4. 3.5. Modele rozstrzygania zbiegu odpowiedzialności karnej i administracyjno-karnej w przypadku zmiany założenia w przedmiocie odrębnego prowadzenia postępowań / 338 Rozdział VI Ocena dyrektyw rozstrzygania zbiegu odpowiedzialności karnej i administracyjno-karnej / 354 1. Kryteria oceny dyrektyw rozstrzygania zbiegu odpowiedzialności karnej i administracyjno-karnej / 354 10 Spis treści 1.1. 1.2. 1.3. Wprowadzenie / 354 Kryterium oceny dyrektyw rozstrzygania zbiegu odpowiedzialności karnej i administracyjno-karnej z perspektywy zasady ne bis in idem / 360 Kryterium oceny dyrektyw rozstrzygania zbiegu odpowiedzialności karnej i administracyjno-karnej z perspektywy zasady proporcjonalności / 380 1.3.1. Ocena stopnia realizacji zasady ochrony dóbr prawnych / 380 Ocena stopnia realizacji zasady zakazu nadmiernej ingerencji w konstytucyjne wolności i prawa człowieka / 385 1.3.2. Dyrektywy oparte na poszczególnych modelach rozstrzygania zbiegu odpowiedzialności karnej i administracyjno-karnej – ocena / 388 2.1. Ocena dyrektyw opartych na modelu rozstrzygania zbiegu na płaszczyźnie wykonania kary / 388 Ocena dyrektyw opartych na modelu rozstrzygania zbiegu na płaszczyźnie wymiaru kary / 393 Ocena dyrektyw opartych na modelu rozstrzygania zbiegu na płaszczyźnie proceduralnej / 395 Ocena dyrektyw opartych na modelu rozstrzygania zbiegu na płaszczyźnie materialnoprawnej / 402 2.2. 2.3. 2.4. Ocena dyrektyw opartych na modelach rozstrzygania zbiegu odpowiedzialności karnej i administracyjno-karnej dopuszczalnych w przypadku zmiany założenia w przedmiocie odrębnego prowadzenia postępowań / 405 Propozycja wyboru dyrektywy rozstrzygania zbiegu odpowiedzialności karnej i administracyjno-karnej / 414 2. 3. 4. Zakończenie / 425 Bibliografia / 431 11 Wykaz skrótów d.f.p. EKPC k.c. k.k. k.k.s. k.p.a. k.p.k. k.p.s.w. Akty prawne ustawa z dnia 17 grudnia 2004 r. o odpowiedzialności za naruszenie dyscypliny finansów publicznych (tekst jedn.: Dz. U. z 2013 r. poz. 168 z późn. zm.) Konwencja o ochronie praw człowieka i podstawo- wych wolności z dnia 4 listopada 1950 r. (Dz. U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284 z późn. zm.) ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (tekst jedn.: Dz. U. z 2016 r. poz. 380 z późn. zm.) ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny (tekst jedn.: Dz. U. z 2016 r. poz. 1137 z późn. zm.) ustawa z dnia 10 września 1999 r. – Kodeks karny skarbowy (tekst jedn.: Dz. U. z 2013 r. poz. 186 z późn. zm.) ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępo- wania administracyjnego (tekst jedn.: Dz. U. z 2016 r. poz. 23 z późn. zm.) ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowa- nia karnego (Dz. U. Nr 89, poz. 555 z późn. zm.) ustawa z dnia 24 sierpnia 2001 r. – Kodeks postępo- wania w sprawach o wykroczenia (tekst jedn.: Dz. U. z 2013 r. poz. 395 z późn. zm.) 13 Wykaz skrótów k.w. KPP Konstytucja KWUS MPPOiP OWiG Protokół nr 7 Rozporządzenie nr 1/2003 Rozporządzenie nr 1973/2004 14 ustawa z dnia 20 maja 1971 r. – Kodeks wykroczeń (tekst jedn.: Dz. U. z 2015 r. poz. 1094 z późn. zm.) Karta Praw Podstawowych Unii Europejskiej (Dz. Urz. UE C 303 z 14.12.2007, s. 1, z późn. zm.) Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz. U. Nr 78, poz. 483 z późn. zm.) Konwencja wykonawcza do Układu z Schengen z dnia 14 czerwca 1985 r. między Rządami Państw Unii Gospodarczej Beneluksu, Republiki Federalnej Niemiec oraz Republiki Francuskiej w sprawie stop- niowego znoszenia kontroli na wspólnych granicach (Dz. Urz. UE 239 L z 22.10.2000, s. 19, z późn. zm.) Międzynarodowy Pakt Praw Obywatelskich i Poli- tycznych otwarty do podpisu w Nowym Jorku dnia 19 grudnia 1966 r. (Dz. U. z 1977 r. Nr 38, poz. 167) Gesetz über Ordnungswidrigkeiten in der Fassung der Bekanntmachung vom 19. Februar 1987 (BGBI. I S. 602), das durch Artikel 4 Absatz 55 des Gesetzes vom 18. Juli 2016 (BGBI. I S. 1666) geändert worden ist (niemiecki kodeks przekroczeń porządkowych) Protokół nr 7 sporządzony dnia 22 listopada 1984 r. w Strasburgu do Konwencji o ochronie praw człowie- ka i podstawowych wolności (Dz. U. z 2003 r. Nr 42, poz. 364) rozporządzenie Rady (WE) nr 1/2003 z dnia 16 grudnia 2002 r. w sprawie wprowadzenia w życie reguł konkurencji ustanowionych w art. 81 i 82 Traktatu (Dz. Urz. UE 1 L z 4.01.2003, s. 1, z późn. zm.) rozporządzenie Komisji (WE) nr 1973/2004 z dnia 29 października 2004 r. ustanawiające szczegółowe zasady stosowania rozporządzenia Rady (WE) nr 1782/2003 w sprawie systemów wsparcia przewi- Wykaz skrótów dzianych w tytułach IV i IVa tego rozporządzenia oraz wykorzystania gruntów zarezerwowanych do produkcji surowców (Dz. Urz. UE 345 L z 20.11.2004, s. 1) Strafgesetzbuch in der Fassung der Bekanntmachung vom 13. November 1998, BGBI. I S. 3322), das durch Artikel 16 des Gesetzes vom 18. Juli 2016 (BGBI. I S. 1679) geändert worden ist (niemiecki kodeks karny) Strafprozeßordnung in der Fassung der Bekannt- machung vom. 7. April 1987, BGBI. I S. 1074, 1319), die zulert durch Artikel 2 des Gesetzes vom 8. Juli 2016 (BGBI. I S. 1610) geändert worden ist (niemiec- ki kodeks postępowania karnego) Bundesgesetz vom 23. Januar 1974 über die mit ge- rechtlicher Strafe bedrohten Handlungen (Strafgeset- zbuch – StGB) (BGBI. Nr 60/1974), Letzte Anderung BGBI I Nr 154/2015 (austriacki kodeks karny) ustawa z dnia 11 marca 2004 r. o podatku od towa- rów i usług (tekst jedn.: Dz. U. z 2016 r. poz. 710 z późn. zm.) ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (tekst jedn.: Dz. U. z 2016 r. poz. 963) ustawa z dnia 16 marca 1995 r. o zapobieganiu zanie- czyszczaniu morza przez statki (Dz. U. z 2015 r. poz. 434 z późn. zm.) StGB StPO öSTGB ustawa o VAT u.s.u.s. z.z.m.s. Czasopisma i wydawnictwa promulgacyjne AC BGBI Appeals Cases Bundesgesetzblatt (niemiecki federalny Dziennik Ustaw) albo Bundesgesetzblatt für die Republik Österreich (austriacki Dziennik Ustaw) 15 Wykaz skrótów Crim LR CzPKiNP IRLR KSP KZS NP OSA OSNKW OSNwSK OSP OTK OTK-A PiP PPK Prok. i Pr. PUG Sb. YARS ZNUJ ZNUMK ZNUG Criminal Law Review Czasopismo Prawa Karnego i Nauk Penalnych Industrial Relations Law Reports Krakowskie Studia Prawnicze Krakowskie Zeszyty Sądowe Nowe Prawo Orzecznictwo Sądów Apelacyjnych Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Izba Karna i Woj- skowa Orzecznictwo Sądu Najwyższego w Sprawach Kar- nych Orzecznictwo Sądów Polskich Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego. Zbiór Urzędowy Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego. Zbiór Urzędowy, seria A Państwo i Prawo Przegląd Prawa Karnego Prokuratura i Prawo Przegląd Ustawodawstwa Gospodarczego Sbírka zákonů (czeski Dziennik Ustaw) Yearbook of Antitrust and Regulatory Studies Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace z Prawa Własności Intelektualnej Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Gdańskiego. Prawo Inne ETPC Europejski Trybunał Praw Człowieka 16 Wykaz skrótów EWCA Civ EWHC Ch HMRC NSA OWi Prezes UOKiK SN TK TSUE WSA ZUS England and Wales Court of Appeal Civil Division England and Wales High Court Chancery Division Her Majesty Revenue and Customs Naczelny Sąd Administracyjny Ordnungswidrigkeit Prezes Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów Sąd Najwyższy Trybunał Konstytucyjny Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej Wojewódzki Sąd Administracyjny Zakład Ubezpieczeń Społecznych 17 Wstęp „Trudno to pogodzić z poczuciem prawnym społeczeństwa. Poczucie to sprowadza się w tej mierze do przekonania o słuszności następującego ciągu myślowego: jeden czyn, jedno postępowanie, jedna kara”. Te słowa S. Wal- tosia zawarte w artykule Kolizja postępowania karnego i karno-administra- cyjnego1, opublikowanym w 1961 r., są wciąż aktualne. Wprawdzie dotyczyły one postępowania w przedmiocie odpowiedzialności za przestępstwo oraz odpowiedzialności karno-administracyjnej, czyli odpowiedzialności, która stanowiła stadium rozwoju odpowiedzialności za wykroczenia, a nie tytuło- wej odpowiedzialności administracyjno-karnej, ale zarzuty sformułowane przez S. Waltosia w przywołanym artykule można odnieść obecnie zarówno do zbiegu odpowiedzialności za przestępstwo oraz za wykroczenie, pomimo treści art. 10 § 1 k.w. zawierającego dyrektywę rozstrzygania tego zbiegu, jak i do zbiegu odpowiedzialności karnej i administracyjno-karnej2. Tematem niniejszej pracy jest zbieg odpowiedzialności karnej i administra- cyjno-karnej, gdyż stanowi on obecnie zagadnienie wymagające pilnej inter- wencji prawodawcy3. Przyjęte przez prawodawcę dyrektywy rozstrzygania zbiegu tych reżimów odpowiedzialności represyjnej4, które składają się na 1 Palestra 1961, nr 12, s. 23. 2 Zasygnalizować należy, że zarzuty te odnieść można również do zbiegu odpowiedzialności za przestępstwo lub wykroczenie oraz odpowiedzialności za przestępstwo lub wykroczenie skarbowe w sytuacji, gdy prowadzone są odrębne postępowania. Więcej na ten temat w podrozdziale V.4. 3 Jeśli chodzi o sposób rozumienia pojęcia zbiegu odpowiedzialności, odesłać należy do podroz- działu II.1, gdzie przedstawione zostało jego znaczenie w relacji do pojęcia zbiegu przepisów. 4 Słowo „reżim” używane jest w niniejszej pracy w znaczeniu „ustalony tryb postępowania” [tak m.in. S. Dubisz (red.), Uniwersalny słownik języka polskiego, t. 4, Warszawa 2003, s. 87]. W języku 19 Wstęp przyjęty tu zakres pojęcia odpowiedzialności karnej, o czym będzie mowa dalej, budzą zastrzeżenia m.in. z perspektywy ich zgodności z zasadą ne bis in idem. Jednak w odniesieniu do zbiegu odpowiedzialności za przestępstwo i wykroczenie (art. 10 k.w.), jak i zbiegu odpowiedzialności za przestępstwo i przestępstwo skarbowe, przestępstwo i wykroczenie skarbowe, przestępstwo skarbowe i wykroczenie oraz wykroczenie skarbowe i wykroczenie (art. 8 k.k.s.) prawodawca ustanowił dyrektywy rozstrzygania takiego zbiegu. Re- dukują one wprawdzie konsekwencje wielości ocen prawnych tego samego czynu jedynie w zakresie dolegliwości wynikających z orzeczonych kar i nie wykluczają prowadzenia odrębnych postępowań dotyczących zbiegających się reżimów odpowiedzialności represyjnej, ale w odniesieniu do zbiegu odpowiedzialności karnej i odpowiedzialności administracyjno-karnej brak dyrektywy dotyczącej wszystkich tego rodzaju zbiegów odpowiedzialności, która redukowałaby konsekwencje tego zbiegu chociażby na etapie wykona- nia orzeczonych kar. Prawodawca ustanowił bowiem dyrektywy rozstrzyga- nia takiego zbiegu jedynie w nielicznych przypadkach. Szczególny charakter tego zbiegu wynika również z braku formalnego wy- dzielenia odpowiedzialności administracyjno-karnej w ramach odpowie- dzialności administracyjnej. Wprawdzie ustawodawca często wymienia czyny zabronione, za które grozi taka odpowiedzialność, w odrębnym roz- dziale ustawy, w którego tytule używa zwrotu „kary pieniężne”5, ale nie jest konsekwentny, gdyż równie często znamiona takich typów czynów zabro- nionych umieszczane są w rozdziale, w którego tytule znajduje się odwołanie do sankcji administracyjnych albo odpowiedzialności administracyjnej6 ogólnym bywa ono rozumiane również jako system rządów, w którym władza stosuje przemoc [S. Dubisz (red.), Uniwersalny słownik..., s. 87]. Podkreślić jednak należy, że w języku specjali- stycznym nawet termin „reżim polityczny” nie ma wydźwięku pejoratywnego. Rozumiany jest jako „styl rządzenia określający faktyczne stosunki pomiędzy strukturami organizacyjnymi państwa a społeczeństwem”. Reżimy polityczne dzieli się na demokratyczne i autokratyczne (zob. M. Gęsicki, Mały leksykon prawniczy, Warszawa 1997, s. 248). 5 Przykładowo w ustawie z dnia 16 lutego 2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów (tekst jedn.: Dz. U. z 2015 r. poz. 184 z późn. zm.) dział VII zatytułowany „Kary pieniężne” oraz w ustawie z dnia 12 grudnia 2012 r. o odpadach (Dz. U. z 2013 r. poz. 21 z późn. zm.) rozdział 2 w dziale X zatytułowany „Administracyjne kary pieniężne”. 6 Przykładowo w ustawie z dnia 29 lipca 2005 r. o obrocie instrumentami finansowymi (tekst jedn.: Dz. U. z 2014 r. poz. 94 z późn. zm.) dział VIII zatytułowany „Sankcje administracyjne za naru- szenie przepisów”. 20 Wstęp bądź wśród innych przepisów ustawy bez jakiegokolwiek wyodrębnienia7. Dlatego ich umiejscowienie w tej samej części ustawy nie stanowi wyrazu podjęcia przez prawodawcę decyzji o wyodrębnieniu odpowiedzialności administracyjno-karnej w ramach odpowiedzialności administracyjnej. W związku z powyższym sytuacja, w której prowadzone są – niezależnie od siebie – postępowanie karne oraz postępowanie administracyjne i w rezultacie tych postępowań tej samej osobie, w związku z tym samym czynem, przypi- sana zostaje odpowiedzialność i orzeczone zostają sankcje za więcej niż jeden delikt penalny, wymaga przede wszystkim stwierdzenia, czy w tym konkret- nym przypadku zachodzi zbieg odpowiedzialności represyjnej. Konieczne jest zbadanie, czy odpowiedzialność uregulowana przez prawodawcę jako administracyjna ma charakter odpowiedzialności administracyjno-karnej. Zbieg odpowiedzialności karnej i odpowiedzialności administracyjnej nie- mającej charakteru represyjnego może w niektórych przypadkach być oce- niony negatywnie, przykładowo, jako niezgodny z zasadą proporcjonalności. Jeśli jednak zostanie stwierdzony represyjny charakter odpowiedzialności administracyjnej, to do oceny takiego zbiegu możliwe będzie zastosowanie również innego kryterium oceny, a mianowicie jego zgodności z zasadą ne bis in idem. Ten brak formalnego wyodrębnienia odpowiedzialności admi- nistracyjno-karnej sprawia, że zbieg odpowiedzialności karnej i administra- cyjno-karnej stanowi zagadnienie o większym stopniu trudności niż zbieg innych reżimów odpowiedzialności represyjnej. Tymczasem prawodawca ogranicza się najczęściej do zmian dotyczących kształtu tej odpowiedzialności, do których został zobowiązany w orzecze- niach TK. Warto przytoczyć fragment uzasadnienia wyroku TK z dnia 18 listopada 2010 r., P 29/098, w którym dokonał on trafnej diagnozy obecnej sytuacji. Stwierdzono w nim, że: „obok oficjalnego trybu pociągania do od- powiedzialności za czyny bezprawne wyczerpujące znamiona przestępstwa lub wykroczenia, zawinione przez sprawcę, opartego na kodeksach karnych, rozwija się poboczny nurt represjonowania za pomocą sankcji ekonomicz- nych, często bardziej dolegliwych niż grzywny przewidziane przez prawo karne lub prawo wykroczeń, stosowanych bez zachowywania standardów 7 Przykładowo art. 24 ust. 1a ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecz- nych (tekst jedn.: Dz. U. z 2016 r. poz. 963). 8 OTK-A 2010, nr 9, poz. 104. 21 Wstęp ochronnych obowiązujących w postępowaniu karnym, w szczególności winy jako przesłanki odpowiedzialności, prawa do obrony i zasady ne bis in idem”. Podkreślono tym samym, że w odniesieniu do odpowiedzialności admini- stracyjno-karnej mamy do czynienia z problemem o charakterze systemo- wym, a nie problemem wynikającym z jednostkowych przypadków zbiegu, co do których TK zobowiązał prawodawcę do wprowadzenia określonych zmian. Koniecznych zmian wymaga nie tylko zapewnienie zgodności doty- czących jej regulacji z zasadą ne bis in idem, ale także innymi zasadami do- tyczącymi podstaw odpowiedzialności represyjnej oraz postępowania w przedmiocie tej odpowiedzialności. Z uwagi na wyżej wskazane problemy zbieg odpowiedzialności karnej i ad- ministracyjno-karnej uczyniony został głównym przedmiotem niniejszej pracy. Zaznaczyć jednak należy, że prowadzone tu rozważania, w zakresie, w jakim nie odnoszą się do specyfiki odpowiedzialności administracyjno-kar- nej, mają znaczenie także dla zbiegu innych reżimów odpowiedzialności represyjnej. Główny problem badawczy, jaki został sformułowany w tej pracy, sprowadza się do pytania, czy i dlaczego zbieg odpowiedzialności karnej i administra- cyjno-karnej wymaga interwencji prawodawcy. Pozytywna odpowiedź na to pytanie prowadzi do sformułowania kolejnego zagadnienia wymagającego zbadania, a mianowicie pożądanego sposobu rozwiązania tego problemu przez prawodawcę. Te dwa główne zagadnienia wymagały wskazania pro- blemów badawczych o charakterze pomocniczym. Kompozycja niniejszej pracy została podporządkowana kolejności, w jakiej wspomniane główne i pomocnicze problemy wymagają rozwiązania. W związku z tym, że delikty administracyjne, za które grozi odpowiedzial- ność represyjna, nie zostały formalnie wyodrębnione spośród pozostałych deliktów administracyjnych, przede wszystkim konieczne było odwołanie się do pojęcia odpowiedzialności represyjnej. Dlatego rozdział I niniejszej pracy poświęcony został specyfice odpowiedzialności represyjnej oraz kry- teriom umożliwiającym stwierdzenie takiego charakteru odpowiedzialności wyróżnianym w orzecznictwie TK, ETPC i TSUE. W rozdziale tym sformu- łowana została również propozycja testu oceny odpowiedzialności jako od- powiedzialności represyjnej. Ostatni podrozdział tej części pracy poświęcony 22 Wstęp został natomiast miejscu odpowiedzialności administracyjno-karnej w sy- stemie odpowiedzialności represyjnej. Przed przystąpieniem do oceny zbiegu tej odpowiedzialności z odpowiedzialnością karną i wskazaniem sposobów jego rozstrzygania należało odpowiedzieć na pytanie, czy prawo- dawca nie powinien zrezygnować z tego reżimu odpowiedzialności, skoro z jego funkcjonowaniem w obecnym kształcie wiąże się tak wiele problemów wymagających jego interwencji. Podjęcie takiej decyzji oznaczałoby dezak- tualizację rozstrzyganych w tej pracy problemów w zakresie, w jakim dotyczą one specyfiki tej odpowiedzialności. Kolejnym zagadnieniem badawczym o charakterze pomocniczym w stosunku do głównego problemu była istota zbiegu odpowiedzialności represyjnej. Aby dokonać oceny takiego zbiegu, a następnie formułować sposoby jego rozstrzygania, konieczna jest świadomość tego, na czym polega ten stan rzeczy. W niniejszej pracy przyjęto, iż zbieg odpowiedzialności represyjnej to zbieg przepisów o charakterze zewnętrznym9, czyli zbieg przepisów zawie- rających znamiona czynów zabronionych, uregulowanych jako przynależne do różnych reżimów odpowiedzialności represyjnej. Dlatego konieczne było odniesienie się do istoty zbiegu przepisów oraz tożsamości czynu jako za- gadnienia kluczowego dla stwierdzenia zbiegu przepisów. W związku z tym, że termin „zbieg przepisów” stanowi termin techniczny, dotyczący zbiegu norm wynikających z tych przepisów, jego desygnat poddano analizie także z perspektywy charakteru zbiegających się struktur normatywnych. W dalszej części rozdziału II znalazły się rozważania poświęcone głównemu problemowi badawczemu, a mianowicie odpowiedzi na pytanie, czy zbieg odpowiedzialności karnej i administracyjno-karnej zasługuje na negatywną ocenę i wymaga interwencji prawodawcy. Analiza orzecznictwa TK, ETPC i TSUE pozwoliła na stwierdzenie, że jest on niezgodny z zasadą ne bis in idem oraz zasadą proporcjonalności. W ostatniej części tego rozdziału sfor- mułowane zostały także inne przyczyny negatywnej oceny takiego zbiegu odpowiedzialności. Uzyskane rozwiązanie problemu badawczego założonego na początkowym etapie pracy pozwoliło na sformułowanie kolejnego zagadnienia badawczego. 9 Zob. P. Kardas, Zbieg przepisów ustawy w prawie karnym. Analiza teoretyczna, Warszawa 2011, s. 499. Więcej na temat tego terminu w podrozdziale II.1. 23 Wstęp Negatywna ocena zbiegu odpowiedzialności karnej i administracyjno-karnej umożliwiła stwierdzenie, że przyczyną tej oceny nie są wynikające ze zbiega- jących się przepisów normy sankcjonujące, ale brak mechanizmu rozstrzy- gania ich zbiegu. Dlatego kolejne rozdziały pracy poświęcone zostały rozwią- zaniu problemu sprowadzającego się do pytania, jak powinien zostać roz- strzygnięty zbieg odpowiedzialności karnej i administracyjno-karnej. Poszukując tych rozwiązań, w pierwszej kolejności należało się odnieść do reguł wyłączania wielości ocen prawnych. Dzięki zastosowaniu tych reguł interpretacyjnych możliwe jest wyeliminowanie wielości ocen prawnych tego samego czynu poprzez wykładnię wynikających ze zbiegających się przepisów norm. Reguły te przedstawione zostały w rozdziale III pracy. W związku z zakwestionowaniem w ostatnich latach tezy o logicznym cha- rakterze reguły specjalności konieczne było postawienie pytania o podstawy stosowania tych reguł. Problem ten ma ogromne znaczenie praktyczne. Przyjęcie, że reguła specjalności nie ma charakteru logicznego, oznacza, iż dopuszczalne są wyjątki od niej. Poza tym stwierdzenie możliwości zastoso- wania reguł wyłączania wielości ocen prawnych do zbiegu przepisów zawie- rających znamiona czynów zabronionych uregulowanych jako przynależne do odpowiedzialności karnej i administracyjno-karnej oznacza zajęcie sta- nowiska sprzecznego z uchwałą składu 7 sędziów Sądu Najwyższego z dnia 24 stycznia 2013 r., I KZP 19/1210. Dlatego druga część tego rozdziału po- święcona została dyskursowi z argumentami przedstawionymi przez SN oraz aprobującymi jego stanowisko glosatorami. Kolejne rozdziały pracy dotyczą poszukiwania sposobu rozwiązania zbiegu odpowiedzialności karnej i administracyjno-karnej, gdy ów zbieg ma cha- rakter niepomijalny. W tym celu w rozdziale IV zostały poddane analizie dyrektywy, które w odniesieniu do konkretnych przypadków takiego zbiegu ustanowił polski prawodawca. Interpretacja przepisów zawierających te dyrektywy musiała zostać poprzedzona oceną represyjnego charakteru takiej odpowiedzialności administracyjnej. Następnie zbadane zostały regulacje w tym zakresie w prawie angielskim, niemieckim i czeskim. Przedstawienie rozwiązań przyjmowanych w tych krajach również zostało poprzedzone uzasadnieniem identyfikacji określonego reżimu odpowiedzialności repre- 10 OSNKW 2013, nr 2, poz. 13. 24 Wstęp syjnej jako odpowiadającego charakterowi odpowiedzialności określanej w polskiej nauce jako odpowiedzialność administracyjno-karna. Rozdział V poświęcony został natomiast sformułowaniu – na podstawie dyrektyw przedstawionych w rozdziale IV oraz innych rozwiązań przyjmo- wanych przez prawodawcę polskiego i prawodawców innych krajów – mo- deli rozstrzygania zbiegu odpowiedzialności karnej i administracyjno-karnej. W pracy przeanalizowane zostały przede wszystkim te modele, na których mogą się opierać dyrektywy, gdy w przedmiocie zbiegających się reżimów odpowiedzialności represyjnej prowadzone są odrębne postępowania. Taka sytuacja ma miejsce w przypadku zbiegu odpowiedzialności karnej i admi- nistracyjno-karnej, ale również odpowiedzialności za przestępstwo i za wy- kroczenie. Jedynie w przypadku zbiegu odpowiedzialności za przestępstwo skarbowe lub wykroczenie skarbowe oraz odpowiedzialności za przestępstwo lub wykroczenie możliwe jest prowadzenie odrębnych postępowań albo jednego postępowania. Przyjmując jednak, że to założenie o prowadzeniu odrębnych postępowań mogłoby ulec zmianie, gdy mamy do czynienia ze zbiegiem odpowiedzialności karnej i administracyjno-karnej, w tej części pracy przedstawione zostały również modele rozstrzygania zbiegu przepisów, które znajdują zastosowanie w odniesieniu do wewnętrznego zbiegu przepi- sów. W rozdziale VI sformułowane zostały kryteria oceny dyrektyw rozstrzygania wspomnianego zbiegu odpowiedzialności. Następnie z ich perspektywy dokonana została ocena tych dyrektyw. Wzięto przy tym pod uwagę możli- wość występowania w ramach dyrektyw opartych na tym samym modelu ich różnych odmian. Rozdział ten zawiera wnioski dotyczące rozwiązania drugiego głównego problemu badawczego sformułowanego w niniejszej pracy, a mianowicie wyboru pożądanego sposobu rozstrzygania zbiegu od- powiedzialności karnej i administracyjno-karnej. Zaznaczyć należy, że aby prowadzone tu rozważania miały znaczenie nie tylko dla uzasadnienia podjętej przez autorkę decyzji co do wyboru pożądanego kształtu dyrektywy rozstrzygania zbiegu odpowiedzialności karnej i administracyjno-karnej, lecz mogły stanowić materiał pozwalający na weryfikację tej decyzji i zajęcie własnego stanowiska przez czytelnika, konieczne było wyraźne oddzielenie części pracy, w której zostały sformułowane modele, od tej, w której doko- nana została ocena opartych na nich dyrektyw. 25 Wstęp Jeśli chodzi o metody badawcze, to w niniejszej pracy zastosowana została metoda dogmatyczno-formalna oraz prawnoporównawcza. Skorzystanie z tej drugiej metody uzasadnione było potrzebą poszerzenia materiału ba- dawczego pozwalającego na sformułowanie możliwych rozwiązań zbiegu odpowiedzialności karnej i administracyjno-karnej. Już w tym miejscu poczynić należy niezbędne uwagi dotyczące używanej w pracy terminologii. Otóż posługuję się terminem „odpowiedzialność karna” w odniesieniu do odpowiedzialności za przestępstwo, wykroczenie, przestępstwo skarbowe i wykroczenie skarbowe. Taki jego zakres korespon- duje z pojęciem prawa karnego sensu largo11. Jeśli chodzi natomiast o pojęcie „odpowiedzialności represyjnej” i kryteria jej wyróżnienia, to poświęcone im zostały wywody zawarte w podrozdziale I.2. Pojęcie to ma najszerszy zakres i obejmuje wszystkie reżimy odpowiedzialności spełniające kryteria, o których będzie mowa w podrozdziale I.3. Uzasadnić należy jednak posługiwanie się w niniejszej pracy przymiotnikiem „represyjna” dla określenia tej odpowiedzialności. Używanie tego terminu ma związek z pełnioną przez tę odpowiedzialność funkcją. W taki sposób określa ją Trybunał Konstytucyjny12. Przymiotnik „represyjny”, jako charak- teryzujący przepisy stanowiące podstawę pociągnięcia do odpowiedzialności o takim charakterze, przywołany został przez Trybunał Konstytucyjny po raz pierwszy w orzeczeniu z dnia 1 marca 1994 r., U 7/9313. Podkreślić należy, 11 Zob. A. Marek, Pojęcie prawa karnego, jego funkcje i podział (w:) System prawa karnego, red. A. Marek, t. 1, Zagadnienia ogólne, red. A. Marek, Warszawa 2010, s. 34; J. Majewski, O wy- branych pojęciach odpowiedzialności karnej (w:) P. Kardas, T. Sroka, W. Wróbel (red.), Państwo prawa i prawo karne, t. 2, Warszawa 2012, s. 311–333. 12 Wyroki TK: z dnia 3 listopada 2004 r., K 18/03, OTK-A 2004, nr 10, poz. 103; z dnia 24 stycznia 2006 r., SK 52/04, OTK-A 2006, nr 1, poz. 6; z dnia 15 stycznia 2007 r., P 19/06, OTK-A 2007, nr 1, poz. 2; z dnia 15 października 2013 r., P 26/11, OTK-A 2013, nr 7, poz. 99. 13 OTK 1994, nr 1, poz. 5. Warto zacytować fragment uzasadnienia tego orzeczenia, z którego wy- nika, że Trybunał nie tylko użył przymiotnika „represyjny” dla określenia charakteru konkretnej sankcji wynikającej z określonego przepisu, ale również odnosił go do pewnej grupy przepisów: „Przy założeniu, że tak było w istocie, przepis art. 70 ust. 2 pkt 3 prawa celnego miałby charakter nie tyle administracyjno-finansowy – jak przy przedstawionym wyżej rozumieniu opłaty – lecz charakter represyjny czy quasi-karny. Wówczas jednak do przepisu o takim charakterze musia- łyby stosować się te wszystkie wymagania szczególne, które przepisy konstytucyjne wiążą z przepisami represyjnymi, a nie odnoszą ich do przepisów administracyjnych”. 26 Wstęp że najczęściej odnoszony jest on do „prawa” lub „przepisów”14. W ten sposób określa się przepisy, które zawierają normy dotyczące tej odpowiedzialności. Dlatego, chociaż przywoływane w dalszej części niniejszej pracy wypowiedzi Trybunału Konstytucyjnego częściej będą się odnosić do „przepisów repre- syjnych” bądź „prawa represyjnego”, to mają bezpośrednie znaczenie dla „odpowiedzialności represyjnej”. Poza tym w orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego znaleźć można także inne sformułowania, a mianowicie: przepisy sankcjonująco-dyscyplinujące15, quasi-karne16. Chociaż w literaturze podawany jest w wątpliwość zakres tych poszczególnych pojęć17, to Trybunał, posługując się terminem „prawo represyjne”, często jednocześnie wskazuje jako zamienne jedno z wymienionych sformułowań18. Ten sam zakres desygnatów obejmować ma pojęcie prawa karnego sensu largissimo, zaproponowane przez W. Radeckiego19. Korzystanie jednak z tego terminu, podobnie jak z pojęcia prawa karnego rozumianego autono- micznie, czyli takiej nomenklatury, której komponentą jest termin używany dla określenia części jego desygnatów, mogłoby prowadzić do nieporozumień i wymagałoby każdorazowego zastrzegania, że chodzi o odpowiedzialność karną rozumianą autonomicznie czy sensu largissimo. Nie można jednak pominąć krytyki terminu „odpowiedzialność represyjna”, przeprowadzonej przez sędziego TK A. Rzeplińskiego w zdaniu odrębnym 14 Wyroki TK: z dnia 1 marca 1994 r., U 7/93, OTK 1994, nr 1, poz. 5; z dnia 8 lipca 2003 r., P 10/02, OTK-A 2003, nr 6, poz. 62; z dnia 2 września 2008 r., K 35/06, OTK-A 2008, nr 7, poz. 120; z dnia 20 maja 2014 r., K 17/13, OTK-A 2014, nr 5, poz. 53. 15 Wyroki TK: z dnia 1 marca 1994 r., U 7/93, OTK 1994, nr 1, poz. 5; z dnia 8 lipca 2003 r., P 10/02, OTK-A 2003, nr 6, poz. 62; z dnia 20 maja 2014 r., K 17/13, OTK-A 2014, nr 5, poz. 53; z dnia 30 września 2014 r., U 4/13, OTK-A 2014, nr 8, poz. 97. 16 Wyrok TK z dnia 18 lipca 2013 r., SK 18/09, OTK-A 2013, nr 6, poz. 80. Termin „przepisy quasi-karne” wskazuje jednak na węższy zakres desygnatów niż ten, do którego odnosi się termin „prawo represyjne”. To ostatnie obejmować bowiem będzie nie tylko przepisy niby-karne lub prawie karne, ale także te, co do których nie ma wątpliwości, że stanowią one przepisy prawa karnego. 17 Zob. M. Sławiński, Pojęcie tzw. przepisów o charakterze represyjnym – uwagi na tle dotychczaso- wego orzecznictwa Trybunału Konstytucyjnego, Przegląd Sejmowy 2013, nr 5, s. 76. 18 Zob. orzeczenie TK z dnia 1 marca 1994 r., U 7/93, OTK 1994, nr 1, poz. 5; wyrok TK z dnia 20 maja 2014 r., K 17/13, OTK-A 2014, nr 5, poz. 53. 19 W. Radecki, Ochrona środowiska w polskim prawie karnym, cz. 1, Pojęcie i zakres prawa karnego środowiska, Monitor Prawniczy 1997, nr 12, s. 490. 27 Wstęp do wyroku TK z dnia 21 października 2014 r., P 50/1320. Podniesione argu- menty dotyczyły m.in. wypowiedzi doktryny prawa cywilnego, których przedstawiciele optowali przeciwko pełnieniu przez odpowiedzialność cy- wilną funkcji represyjnej. Podkreślić jednak należy, że sprecyzowania wyma- ga, co było przedmiotem tej krytyki. Czym innym jest bowiem stanowisko co do kształtu określonej instytucji, jej treści, wynikających z niej konsekwen- cji, a czym innym używanie dla jej oddania określonego terminu. Z zacyto- wanych w zdaniu odrębnym wypowiedzi wynikało, że ich autorzy opowia- dali się przeciwko temu, by prawo cywilne służyło karaniu sprawcy szkody. Bez względu na to, jaka nazwa byłaby użyta dla oddania nadmienionych cech instytucji prawa cywilnego, ta krytyka byłaby aktualna. Z kolei przywołane w zdaniu odrębnym wypowiedzi K. Krajewskiego doty- czące roli prawa karnego w terapii uzależnień świadczą właśnie o tym, że jako podejście „czysto represyjne” rozumie on stosowanie kary kryminalnej za handel i używanie narkotyków. Określenie podejścia alternatywnego mianem „terapeutycznego”, „edukacyjnego” czy „profilaktycznego” nie zmienia wymowy użytego przez niego terminu „represja”, który nie oznacza „terroru”, lecz zastosowanie kary kryminalnej. Nie można również się zgodzić z argumentem, że pojęciem odpowiadającym „represji” jest sankcja. Przede wszystkim określenia „represyjny” używa się dla oddania rzeczywistego charakteru sankcji, a w konsekwencji odpowie- dzialności, w związku z realizacją której ta sankcja jest orzekana. Sankcja natomiast, jak będzie o tym mowa w podrozdziale I.1, stanowi element konstrukcji każdego rodzaju odpowiedzialności odnoszący się do konsekwen- cji, jakie spotykają podmiot odpowiedzialny za naruszenie normy sankcjo- nowanej. Nie wszystkie sankcje mogą być określone jako represja, a tylko te, które są karą. Nie są to pojęcia równoznaczne. Innymi słowy, każda kara jest sankcją, ale nie na odwrót21. Z kolei stanowcze opowiedzenie się za tym, że sankcje można określać jedynie według ich przynależności do określonej gałęzi prawa22, stanowiłoby zaprzeczenie możliwości kontroli podjętych 20 OTK-A 2014, nr 9, poz. 103. 21 Zob. również J. Zimmermann, Aksjomaty prawa administracyjnego, Warszawa 2013, s. 236–239. 22 Cytując fragment zdania odrębnego: „Należy odrzucić tezę o represyjnym (czy poprawniej quasi-karnym) charakterze odszkodowania lub zadośćuczynienia w polskim prawie cywilnym, a także odpowiedzialności za delikty i czyny określone w innych gałęziach prawa”. 28 Wstęp przez prawodawcę decyzji co do ich rzeczywistego, a nie jedynie deklarowa- nego charakteru23. Podzielić należy natomiast sprzeciw wobec nadużywania przez państwo środków, które są dolegliwe. Posługiwanie się terminem „odpowiedzialność represyjna” nie stanowi jednak akceptacji dla nadmiernej albo nieuzasadnio- nej „represji”, innymi słowy, dla czynienia z prawa narzędzia terroru. Termin ten oddaje jednak rzeczywiste konsekwencje tego rodzaju odpowiedzialności, które sprowadzają się do „sprawienia człowiekowi dolegliwości”24. Odsyłając do rozważań prowadzonych w podrozdziale I.2, w tym miejscu można się ograniczyć do stwierdzenia, że kara jest „złem”, ale „złem usprawiedliwio- nym”. Karanie musi przy tym odbywać się z poszanowaniem godności człowieka i zasad humanitaryzmu25. Odwoływanie się do pojęcia represji przy wyjaśnianiu funkcji prawa karnego czy istoty kary nie jest przy tym obce nauce prawa karnego26. To sprawianie dolegliwości stanowi istotę ka- rania. Można oczywiście sformułować pytanie, czy karanie samo w sobie jest humanitarne, i w razie negatywnej odpowiedzi postulować określone zmiany w systemie prawnym. Obecny stan rozwoju społeczeństwa pozwala jednak na stwierdzenie, że karanie samo w sobie nie jest traktowane jako akt niehumanitarny27. Zauważyć jednocześnie należy, że używanie terminu „odpowiedzialność represyjna” dla oddania jej charakteru służy podkreśleniu, że podejmując decyzję o penalizacji określonego czynu, prawodawca powinien zachować 23 Zob. m.in. wyroki TK: z dnia 3 listopada 2004 r., K 18/03, OTK-A 2004, nr 10, poz. 103, oraz z dnia 18 lipca 2013 r., SK 18/09, OTK-A 2013, nr 6, poz. 80. 24 M. Cieślak, O węzłowych pojęciach związanych z sensem kary, NP 1969, nr 2, s. 196. 25 W. Wróbel, A. Zoll, Polskie prawo karne. Część ogólna, Kraków 2010, s. 43, 413. 26 Jedynie przykładowo warto zacytować J. Giezka: „Represja jest odpowiedzią na fakt popełnienia przestępstwa, stanowiąc odpłatę za wyrządzoną nim szkodę” – J. Giezek (w:) M. Bojarski (red.), J. Giezek, Z. Sienkiewicz, Prawo karne materialne. Część ogólna i szczególna, Warszawa 2007, s. 25. Zob. również J. Utrat-Milecki, który stwierdził: „Kara jest jedną z instytucji życia społecz- nego, która usprawiedliwia i legitymizuje posługiwanie się przymusem i przemocą, ale też określa zasady i granice, w jakich represja może być stosowana, odwołując się w tym względzie do standardów i wrażliwości swojej epoki i ogólnych założeń ładu społecznego” – J. Utrat-Milecki, Podstawy penologii. Teoria kary, Warszawa 2006, s. 80. 27 Zob. więcej na temat postulatów eliminacji instytucji kary kryminalnej – T. Kaczmarek, Kara kryminalna i jej racjonalizacja (w:) System Prawa Karnego, red. A. Marek, L.K. Paprzycki, t. 5, Nauka o karze. Sądowy wymiar kary, red. T. Kaczmarek, Warszawa 2015, s. 31–32. 29 Wstęp należytą rozwagę, traktując sięganie po tego rodzaju odpowiedzialność jako ultima ratio, przestrzegając wymogów wynikających z zasady proporcjonal- ności28. Posługując się odpowiedzialnością represyjną, prawodawca ingeruje bowiem w sposób najbardziej inwazyjny w prawa i wolności człowieka. Dlatego używanie tego terminu dla określenia odpowiedzialności uwrażliwia na potrzebę zachowania określonego poziomu gwarancji dotyczących jej przesłanek oraz postępowania w przedmiocie tej odpowiedzialności. Z kolei „odpowiedzialność administracyjno-karna” to taka odpowiedzialność administracyjna, która spełnia kryteria odpowiedzialności represyjnej. Od strony formalnej stanowi ona odpowiedzialność administracyjną, co uzasad- nia użycie dla jej określenia przymiotnika „administracyjna”. Jeśli chodzi o jej funkcję, to ma ona charakter zbliżony do odpowiedzialności karnej, stąd uzupełnienie przymiotnikiem „karna”. Przyjmuję ten termin za D. Szumiło-Kulczycką, która poświęconą problematyce tej odpowiedzialności monografię zatytułowała „Prawo administracyjno-karne”. Zdefiniowała w niej tytułowe „prawo administracyjno-karne” jako „ogół regulacji praw- nych obejmujących ustanowienie i dochodzenie odpowiedzialności z tytułu naruszenia norm prawa administracyjnego, obwarowanych sankcją w postaci kary pieniężnej, opłaty sankcyjnej, opłaty podwyższonej lub podobnej finan- sowej sankcji realizowanej w administracyjnym postępowaniu i przed admi- nistracyjnym organem”29. Formułując w ten sposób omawiany termin, au- torka nawiązała do odpowiedzialności karno-administracyjnej, z której wykształciła się odpowiedzialność za wykroczenia. Zmiana kolejności tych członów służyć miała odróżnieniu tych dwóch reżimów odpowiedzialności, z których jeden (odpowiedzialność karno-administracyjna) ma charakter historyczny. Korektę tego terminu zaproponowali R.A. Stefański i W. Ra- decki. Pierwszy z wymienionych autorów zakwestionował poprawność języ- kową użytego w nim łącznika i opowiedział się za terminem „prawo admi- 28 W tym kontekście warto zacytować J. Utrata-Mileckiego: „W nowszej historii można obserwować tendencje do swoistej «sanacji» języka i poglądów. Odrzucano pojęcie «kara» jako przestarzałe i nieprzystające do współczesności. Odrzucenie tego pojęcia i terminologii prowadziło do zachwia- nia tożsamością instytucji społecznej kary, co jednak wbrew zamierzeniom mogło prowadzić do zwiększenia represji, zakresu i intensywności posługiwania się przemocą i przymusem w życiu społecznym. Zjawisko to wystąpiło w związku z rozwojem idei środków zabezpieczających i nurtem antropologicznym w kryminologii” – zob. J. Utrat-Milecki, Podstawy penologii..., s. 80. 29 D. Szumiło-Kulczycka, Prawo administracyjno-karne, Kraków 2004, s. 29. 30 Wstęp nistracyjne karne”, który odzwierciedla jego samodzielność30. Z kolei W. Radecki zaproponował dodatkowo zmianę szyku wyrazów i posługiwanie się nazwą „administracyjne prawo karne”. Takie sformułowanie odpowia- dałoby czeskiemu terminowi spravni pravo trestni i oddawałoby jego cha- rakter jako podsystemu prawa administracyjnego31. Pomimo przytoczonych uwag w niniejszej pracy posługuję się terminem zaproponowanym przez D. Szumiło-Kulczycką. Przyznać należy, że propo- zycja W. Radeckiego („administracyjne prawo karne”) przez użycie składa- jących się na ten termin słów w określonej kolejności sama w sobie oddaje pewne cechy tej odpowiedzialności, przy czym stanowi ona wyraz opowie- dzenia się, podobnie jak propozycja R.A. Stefańskiego, za określoną koncep- cją tej odpowiedzialności, a mianowicie jej wyodrębnieniem w ramach prawa administracyjnego. Chociaż ta koncepcja jest mi bliska, o czym szerzej w podrozdziale I.4, to nie ma pewności co do kierunku przyszłych decyzji prawodawcy. Trudno więc obecnie mówić o jej formalnej odrębności, a przedstawione przez nadmienionych autorów propozycje mogłyby służyć sformułowaniu tytułu przyszłej regulacji dotyczącej tej odpowiedzialności. Natomiast wartością, jaka wynika z używania terminu „odpowiedzialność administracyjno-karna”, jest jego coraz większa rozpoznawalność. Mając przy tym na uwadze wielość i złożony charakter problemów, z którymi prawodawca powinien się zmierzyć przy dokonywaniu zmian dotyczących tej odpowiedzialności, oraz fakt, że chociaż od wydania pierwszych publikacji, w których poruszony został problem charakteru tej odpowiedzialności, upłynęło już 20 lat32, od wspomnianej monografii D. Szumiło-Kulczyckiej ponad 10 lat, a poziom zaawansowania prac nad tą problematyką wciąż można ocenić jako wczesny, ta rozpoznawalność ma znaczenie. Kończąc ten wątek, podkreślić należy, że termin zaproponowany przez D. Szumi- ło-Kulczycką ma walor większej operatywności, gdy chodzi o użycie wymie- nionych wcześniej dwóch jego członów w odniesieniu do „odpowiedzialno- ści”, a nie „prawa”. 30 R.A. Stefański, Prawo karne materialne. Cześć ogólna, Warszawa 2008, s. 25. 31 W. Radecki, Kategoryzacje czynów zabronionych pod groźbą kary w prawie polskim, czeskim i słowackim, cz. 2, Ius Novum 2012, nr 3, s. 9. 32 W. Radecki, Kary pieniężne w systemie prawnym. Czy nowy rodzaj odpowiedzialności karnej?, PPK 1996, nr 14–15, s. 5–18. 31 Wstęp W niniejszej pracy konieczne jest również przyjęcie terminu pozwalającego na zbiorcze określenie takich czynów, które spełniają wszystkie wymagane w określonym reżimie odpowiedzialności represyjnej kryteria do przypisania za ich popełnienie odpowiedzialności represyjnej. Jako obejmujący swoim zakresem: przestępstwo, przestępstwo skarbowe, wykroczenie, wykroczenie skarbowe oraz delikt administracyjny, za który grozi odpowiedzialność ad- ministracyjno-karna, przyjęty został termin „delikt penalny”33. Stosunkowo często w tym samym znaczeniu używane bywają terminy „czyn karalny”34 oraz „czyn zabroniony”35. Jednak pojęcia te mają swoje odrębne znaczenia36, dlatego posługiwanie się nimi może rodzić obawy o ich niewłaściwe odczy- tanie. Posługując się terminem „delikt”, należy jednak mieć na uwadze, że wywodzi się on z prawa prywatnego. Wprawdzie w prawie rzymskim mianem delictum określano przestępstwa, ale jedynie te, które miały charakter przestępstw prawa prywatnego podlegających karze prywatnej37. Obecnie prawo prywatne nie jest wyłączną domeną funkcjonowania tego terminu. Przykładem jest wspomniany już delikt administracyjny, ale również delikt konstytucyjny, 33 Termin „delikt” używany jest w takim znaczeniu w orzecznictwie Sądu Najwyższego – zob. uchwała składu 7 sędziów SN z dnia 24 stycznia 2013 r., I KZP 19/12, OSNKW 2013, nr 2, poz. 13, oraz przez niektórych autorów – zob. m.in. G.J. Artymiak, O konstrukcji zbiegu idealnego – uwagi na tle uchwały składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 24 stycznia 2013 r. (I KZP 19/12), WPP 2015, nr 1, s. 63. 34 Zob. T. Grzegorczyk, Kodeks karny skarbowy. Komentarz, Warszawa 2009, s. 61; G. Bogdan (w:) G. Bogdan, A. Nita, J. Raglewski, A.R. Światłowski, Kodeks karny skarbowy. Komentarz, Gdańsk 2007, s. 36; P. Kardas, Zbieg przepisów ustawy w prawie karnym..., s. 171, 184; J. Sawicki, Z pro- blematyki idealnego zbiegu czynów karalnych w prawie karnym skarbowym, Prok. i Pr. 2015, nr 12, s. 37. Wymienieni autorzy, komentując art. 8 k.k.s. bądź odnosząc się ogólnie do instytucji idealnego zbiegu, określali go jako „idealny zbieg czynów karalnych”. 35 Zob. J. Duży, glosa do uchwały składu 7 sędziów SN z dnia 24 stycznia 2013 r., I KZP 19/12, PiP 2014, z. 7, s. 132. 36 Czyn zabroniony to zachowanie wypełniające ustawowe znamiona typu czynu zabronionego. Natomiast czyn karalny to zachowanie realizujące znamiona opisu typu czynu zabronionego pod groźbą kary, przy braku okoliczności wyłączających karalność (zob. W. Wróbel, A. Zoll, Polskie prawo karne..., s. 176.). Poza tym termin „czyn karalny” ma swoje odrębne znaczenie wynikające z art. 1 § 2 pkt 2 ustawy z dnia 26 października 1982 r. o postępowaniu w sprawach nieletnich (tekst jedn.: Dz. U. z 2014 r. poz. 382 z późn. zm.). 37 Przestępstwa prawa publicznego określano mianem crimen. Zob. W. Wołodkiewicz (red.), Prawo rzymskie. Słownik encyklopedyczny, Warszawa 1986, s. 47. 32 Wstęp delikt międzynarodowy38. Sąd Najwyższy z kolei posługuje się często termi- nami „delikt skarbowy” oraz „delikt karnoskarbowy” jako obejmującymi swoim zakresem przestępstwa skarbowe i wykroczenia skarbowe39. Wprawdzie posługiwanie się terminem „delikt” bez dodatkowych określeń nie stwarzałoby w niniejszej pracy ryzyka pomyłki z deliktem prawa cywil- nego, ale przyznać należy, że brak dodatkowych określeń towarzyszących terminowi „delikt” przemawia najczęściej za jego rozumieniem jako czyn niedozwolony w prawie cywilnym40. Dlatego będę posługiwała się terminem „delikt” uzupełnionym o przymiotnik „penalny”. Zaznaczyć należy również, że w niniejszej pracy brak odrębnego odniesienia do zbiegu odpowiedzialności podmiotów zbiorowych za czyny zabronione pod groźbą kary41 i odpowiedzialności administracyjno-karnej. Niewątpliwie w tym przypadku zachodzi zbieg reżimów odpowiedzialności represyjnej42, który nie jest rozstrzygany za pomocą żadnej dyrektywy. W art. 6 ustawy o odpowiedzialności podmiotów zbiorowych za czyny zabronione pod groźbą kary prawodawca wręcz podkreślił niezależność tej odpowiedzialności od odpowiedzialności administracyjnej43. Głównym problemem w przypadku tego zbiegu jest zatem stwierdzenie, kiedy odpowiedzialność administracyjna podmiotu zbiorowego stanowi odpowiedzialność administracyjno-karną. 38 E. Smoktunowicz, C. Kosikowski (red.), Wielka encyklopedia prawa, Białystok–Warszawa 2000, s. 153. 39 Uchwała SN z dnia 21 września 2005 r., I KZP 23/05, OSNKW 2005, nr 10, poz. 91; wyrok SN z dnia 2 kwietnia 2014 r., V KK 344/13, LEX nr 1458837; wyrok SN z dnia 10 czerwca 2014 r., III KK 144/14, LEX nr 1498814. 40 E. Smoktunowicz, C. Kosikowski (red.), Wielka encyklopedia..., s. 153. 41 Zob. ustawa z dnia 28 października 2002 r. o odpowiedzialności podmiotów zbiorowych za czyny zabronione pod groźbą kary (tekst jedn.: Dz. U. z 2015 r. poz. 1212 z późn. zm.). 42 Na temat represyjnego charakteru odpowiedzialności podmiotów zbiorowych za czyny zabronione pod groźbą kary zob. B. Nita, Model odpowiedzialności podmiotów zbiorowych za czyny zabronione pod groźbą kary, PiP 2003, z. 6, s. 17–18. 43 Problemy wynikające z tego zbiegu były sygnalizowane m.in. przez J. Skupińskiego – zob. J. Skupiński, Odpowiedzialność podmiotów zbiorowych na tle polskiej ustawy z dnia 28 paździer- nika 2002 roku, (próba zarysu problematyki) (w:) M. Płachta (red.) Gdańskie Studia Prawnicze. Aktualne problemy prawa i procesu karnego. Księga ofiarowana Profesorowi Janowi Grajewskiemu, Gdańsk 2003, s. 368. Zob. również M. Król-Bogomilska, Z problematyki zbiegu odpowiedzialności karnej i administracyjnej – w świetle orzecznictwa Trybunału Konstytucyjnego (w:) Wina i kara. Księga pamięci Profesor Genowefy Rejman, Studia Iuridica 2012, t. LV, s. 75–76; M. Król-Bogo- milska, Zwalczanie karteli w prawie antymonopolowym i karnym, Warszawa 2013, s. 400. 33 Wstęp Dlatego zawarte w tej pracy rozważania dotyczące kryteriów stwierdzenia represyjnego charakteru odpowiedzialności formalnie uregulowanej jako odpowiedzialność administracyjna, jak i pozostałe wywody dotyczące istoty zbiegu odpowiedzialności, jego oceny oraz możliwych sposobów jego roz- wiązania mają także znaczenie dla zbiegu odpowiedzialności podmiotów zbiorowych za czyny zabronione pod groźbą kary oraz odpowiedzialności administracyjno-karnej. *** Niniejsza praca jest okazją do podziękowania dr. hab., prof. UJ Włodzimie- rzowi Wróblowi nie tylko za opiekę naukową nad moją rozprawą doktorską, ale także za to, że w kolejnym okresie mojej pracy naukowej mogłam liczyć na jego radę, pomoc i inspirację do dalszego rozwoju. Chciałabym również podziękować dr hab., prof. INP PAN Jolancie Jakubowskiej-Harze, która kieruje pracami Zakładu Prawa Karnego INP PAN, za wsparcie oraz za życzliwość. Za zachętę do poszerzenia części prawnoporównawczej tej monografii o przedstawienie analizowanych zagadnień w prawie czeskim należą się wyrazy podziękowania prof. dr. hab. Wojciechowi Radeckiemu. Chciałabym jemu oraz prof. dr. hab. Lechowi K. Paprzyckiemu podziękować również za podjęcie się roli recenzentów wydawniczych niniejszej pracy. Dziękuję za wszystkie cenne uwagi, spostrzeżenia oraz za życzliwość. Znaczenie dla kształtu tej rozprawy miała prezentacja jej założeń, niektórych fragmentów i wniosków podczas zebrań naukowych Katedry Prawa Karnego UJ oraz Zakładu Prawa Karnego INP PAN. Wszystkim ich uczestnikom bardzo dziękuję za udział oraz cenne pytania, uwagi i komentarze. Podzię- kowania kieruję również do prof. Christophera Hardinga za możliwość udziału w pracach sieci badawczej CQEM (Quasi-Criminal Enforcement Mechanisms), której spotkania miały znaczenie dla wzbogacenia mojej wiedzy o odpowiedzialności administracyjno-karnej w innych krajach euro- pejskich. Dziękuję również doc. JUDr. Helenie Práškovej, CSc., za konsultacje dotyczące prawa czeskiego. 34 Rozdział I Odpowiedzialność represyjna a odpowiedzialność administracyjno-karna 1. Pojęcie odpowiedzialności prawnej Zdefiniowanie pojęcia odpowiedzialności represyjnej wymaga przede wszystkim odpowiedzi na pytanie, czym jest odpowiedzialność prawna. To pytanie nie jest podyktowane jedynie potrzebą wyjaśnienia pojęcia o szerszym charakterze w stosunku do tego, które ma zasadnicze znaczenie dla dalszych rozważań. Określenie tego, czym jest odpowiedzialność, pozwoli na doko- nanie ważnych zastrzeżeń odnośnie do kwalifikowania niektórych decyzji administracyjnych jako aktów pociągnięcia do odpowiedzialności. Poza tym postrzeganie odpowiedzialności represyjnej jako pewnej kategorii odpowie- dzialności poprzez próbę określenia tego, czym jest odpowiedzialność, po- zwoli na poczynienie założeń przydatnych w formułowaniu rozwiązań zbiegu poszczególnych reżimów odpowiedzialności represyjnej. Poszukując znaczenia terminu „odpowiedzialność prawna” w wypowiedziach przedstawicieli nauki prawa, spotkać można uwagi krytyczne, z których wynika, że choć pojęcie to ma zasadnicze znaczenie dla systemu prawa, trudno znaleźć jego jednolitą definicję44. Przyczyną są problemy, które do- tyczą znaczenia terminu „odpowiedzialność”45. Jako powód takiego stanu rzeczy podaje się również pozorną oczywistość tego pojęcia, utożsamianie struktury odpowiedzialności z jej istotą czy koncentrację na poszczególnych 44 E. Kruk, Sankcja administracyjna, Lublin 2013, s. 100. 45 W. Radecki, Odpowiedzialność prawna w ochronie środowiska, Warszawa 2002, s. 59. 35 Rozdział I. Odpowiedzialność represyjna a odpowiedzialność administracyjno-karna kategoriach odpowiedzialności prawnej46. Jego analiza dokonywana jest na gruncie poszczególnych gałęzi prawa, gdzie znaleźć można określenie tego, czym jest odpowiedzialność karna, cywilna, czy administracyjna. Wyprze- dzając nieco dalsze rozważania, zaznaczyć należy, że ta ostatnia nie jest jednak pojęciem w wystarczającym stopniu opracowanym w doktrynie prawa administracyjnego47. Termin „odpowiedzialność” nie jest zastrzeżony wyłącznie dla praktyki i nauki prawa. Może mieć ona bowiem różny charakter48. Najczęściej używa się tego pojęcia w odniesieniu do odpowiedzialności moralnej, ale stosunko- wo często możemy spotkać pojęcie odpowiedzialności politycznej czy spo- łecznej49. Zwłaszcza wówczas, gdy nie ma możliwości pociągnięcia do odpo- wiedzialności prawnej określonego podmiotu, ważną z perspektywy ocen społecznych rolę odgrywa stwierdzenie, że podmiot ten jest odpowiedzialny moralnie czy, ogólnie – odpowiedzialny. Bycie odpowiedzialnym wynika z obowiązywania określonej normy, której adresatem jest właśnie ów pod- miot, a której przestrzeganie zapobiega powstaniu ocenianego negatywnie stanu rzeczy. O tym, że jest on odpowiedzialny, powiemy zarówno wówczas, gdy wskutek naruszenia tej normy zaistnieje stan, przed którym norma ta miała chronić, jak i w sytuacji, gdy stan ten jeszcze nie zaistniał. Podkreślamy wówczas, że na podmiocie tym ciążą obowiązki, których przestrzeganie ma służyć uniknięciu niepożądanego stanu rzeczy. Podsumowując dotychcza- sowe rozważania, należy stwierdzić, że odpowiedzialność jest zawsze zwią- zana z pewnym obowiązkiem wynikającym z normy, która może mieć różny charakter. Według słowników języka polskiego „odpowiedzialność” znaczy obowiązek (konieczność) odpowiadania za swoje lub czyjeś czyny i ponoszenia za nie konsekwencji. Odpowiedzialność to również przyjęcie na siebie obowiązku zadbania o kogoś lub o coś, zajmowania się tą rzeczą lub osobą, wykonanie 46 W. Radecki, Odpowiedzialność prawna..., s. 59. 47 W. Radecki, Odpowiedzialność prawna..., s. 72; M. Wincenciak, Sankcje w prawie administracyj- nym i procedura ich wymierzania, Warszawa 2008, s. 88; E. Kruk, Sankcja..., s. 108. 48 Zob. W. Radecki, Odpowiedzialność prawna..., s. 59–60. 49 Przykładowo społeczna odpowiedzialność biznesu. Jest to idea prowadzenia działalności gospo- darczej w sposób uwzględniający interesy społeczne, w tym ochronę środowiska. Zob. W. Ga- sparski (red.), Biznes, etyka, odpowiedzialność, Warszawa 2012. 36 1. Pojęcie odpowiedzialności prawnej czegoś50. Słowo to ma wspólny rdzeń z czasownikiem „odpowiadać” czy rzeczownikiem „odpowiedź”. Podobne spostrzeżenia poczynić można w języku angielskim, w którym ogólny termin responsibility ma rdzeń wspólny z rzeczownikiem response, czy w języku niemieckim – Verantwor- tung oraz Antwort. W związku z tym, że słowo „odpowiedź” oznacza reakcję na pytanie, ale także na określoną sytuację, to starając się przełożyć jego znaczenie na znaczenie terminu „odpowiedzialność”, można stwierdzić, że odpowiedzialność to stan, w którym w związku z ciążącymi na pewnym podmiocie obowiązkami, w razie ich niewykonania, jego zachowanie może się spotkać z pewną reakcją. Te konsekwencje mogą się ograniczyć do nega- tywnej oceny społecznej, ale mogą mieć również inny charakter. Przechodząc zatem na grunt odpowiedzialności prawnej, można przyjąć, że polega ona na tym, że na podmiocie odpowiedzialnym ciążą obowiązki wynikające z norm prawnych. Przewidziane prawem są również konsekwen- cje naruszenia tych obowiązków. Zaistnienie zdarzenia lub stanu rzeczy, przed którym chronić miały te normy, sprawia, że podmiot ten spotkać mogą określone przez prawo konsekwencje. W zależności od rodzaju odpo- wiedzialności prawnej będą miały one różny charakter. Odpowiedzialność prawna oznacza, że w związku z ciążącymi na podmiocie obowiązkami wy- nikającymi z norm prawnych w razie ich naruszenia podmiot ma obowiązek znosić prawnie określone konsekwencje51. Istotą odpowiedzialności jest zatem relacja między zdarzeniem, stanem rzeczy, którego zaistnienie ma związek z obowiązkami podmiotu, a reakcją na to zdarzenie bądź stan rzeczy. Stwierdzić można, że określony podmiot jest odpowiedzialny nie tylko wówczas, gdy zaistnieje to zdarzenie lub ten stan rzeczy, ale także wówczas, gdy jeszcze nie doszło do jego zaistnienia. 50 S. Dubisz (red.), Uniwersalny słownik języka polskiego, t. 3, Warszawa 2003, s. 130; M. Bańko (red.), Inny słownik języka polskiego. A...Ó, Warszawa 2000, s. 1119. 51 W literaturze, na gruncie rozważań dotyczących odpowiedzialności administracyjnej, znaleźć można zarzut, że wielu autorów, określając czym jest odpowiedzialność, nie dostrzega różnicy między tym pojęciem a ponoszeniem odpowiedzialności oraz konsekwencjami poniesienia od- powiedzialności (E. Kruk, Sankcja..., s. 114–115). Chociaż należy się zgodzić z twierdzeniem, że definicja odpowiedzialności nie może się do tego ograniczać, powyższe sformułowania odnoszą się do takich elementów pojęcia odpowiedzialności, które mają dla niego zasadnicze znaczenie. Dlatego często jest to jedynie skrót myślowy zrozumiały dla czytelnika. 37 Rozdział I. Odpowiedzialność represyjna a odpowiedzialność administracyjno-karna W związku z tym w filozofii dokonuje się rozróżnienia odpowiedzialności prospektywnej i perspektywnej (retrospektywnej)52. Odpowiedzialność ma charakter prospektywny w jej ujęciu abstrakcyjnym. Wiąże się z hipotetycz- nym wystąpieniem określonego stanu rzeczy, z którym powiązane są
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Zbieg odpowiedzialności karnej i administracyjno-karnej jako zbieg reżimów odpowiedzialności represyjnej
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: