Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00140 007944 15367377 na godz. na dobę w sumie
Zdolność sądowa jako problem teorii prawa - ebook/pdf
Zdolność sądowa jako problem teorii prawa - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 203
Wydawca: Wolters Kluwer Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-264-2808-1 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki >> inne
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Książka jest monograficznym opracowaniem poświęconym zdolności sądowej.
Jedna z podstawowych kategorii nauki prawa procesowego cywilnego jest w niej rozpatrywana z perspektywy teorii prawa. W pracy prezentowane są funkcje zdolności sądowej zarówno w postępowaniu sądowym, jak i w prawie, dlatego określono relacje zdolności sądowej do zdolności prawnej, różnych odmian zdolności sądowej (np. zdolności sądowej organów osób prawnych), zdolności upadłościowej oraz konstytucyjnego prawa dostępu do sądu.

Przedmiotem badań są również obecne w piśmiennictwie i judykaturze spory wokół znaczenia zdolności sądowej. Autor dąży do określenia przyczyn tych sporów. Rozważania te poprzedza uporządkowaniem dotychczasowych analiz oraz rekonstrukcją założeń przyjmowanych w ramach rozważań nad zdolnością sądową.
Ze względu na zastosowane podejście badawcze oraz zakres stawianych tez, praca powinna zainteresować zarówno teoretyków prawa, filozofów prawa, jak i przedstawicieli nauki prawa cywilnego.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Spis treści Wstęp ......................................................................................................................9 Rozdział I Zagadnienia wyjściowe ....................................................................................15 1. Cel rozdziału ..............................................................................................15 2. Zdolność sądowa kreująca .......................................................................16 3. Zdolność sądowa jako przesłanka procesowa .....................................24 4. Zdolność sądowa jako kwalifikacja prawna podmiotu ......................28 5. Uwagi końcowe .........................................................................................34 Rozdział II Zdolność sądowa a zdolność prawna ............................................................36 1. Cel rozdziału ..............................................................................................36 2. Analiza pojęcia zdolności prawnej i zdolności sądowej .....................37 2.1. Elementy definicyjne .........................................................................38 2.2. Elementy pozadefinicyjne ................................................................42 3. Rekonstrukcja poglądów nauki prawa cywilnego ..............................43 zdolności prawnej ..............................................................................44 3.1. Zdolność sądowa jako procesowy odpowiednik 3.2. Zdolność sądowa jako konsekwencja posiadania zdolności prawnej ..............................................................................46 4. Charakter relacji prawa procesowego do prawa materialnego .........48 4.1. Nadrzędność prawa materialnego ..................................................49 4.2. Względna niezależność prawa procesowego ................................50 4.3. Stanowisko autora .............................................................................56 5. Klasyczna i postklasyczna koncepcja procesu......................................62 5.1. Klasyczna koncepcja procesu ...........................................................62 5.2. Postklasyczna koncepcja procesu ....................................................64 5.3. Stanowisko autora .............................................................................66 6. Rozumienie proceduralizacji prawa ......................................................67 7. Uwagi końcowe..........................................................................................73  Spis treści Rozdział III Zasadność definiowania zdolności sądowej w kodeksie postępowania cywilnego ..................................................................................75 1. Cel rozdziału ..............................................................................................75 2. Zwolennicy definiowania zdolności sądowej w kodeksie postępowania cywilnego ....................................................77 2.1. Definicja zdolności sądowej .............................................................77 2.2. Przyczyny sporu o definicję zdolności sądowej ...........................80 2.3. Rodzaje argumentów na rzecz definicji zdolności sądowej ........83 3. Przeciwnicy definiowania zdolności sądowej przez ustawodawcę .................................................................................86 3.1. Właściwości pojęciowe zdolności sądowej ....................................87 3.2. Definiowanie pojęć w świetle rozwiązań francuskich i niemieckich .......................................................................................96 3.2.1. Definiowanie pojęć w świetle rozwiązań francuskich .......96 3.2.2. Definiowanie pojęć w świetle rozwiązań niemieckich ......99 4. Uwagi końcowe .......................................................................................102 Rozdział IV Problematyka znaczenia zdolności sądowej ..............................................104 1. Cel rozdziału ............................................................................................104 2. Rekonstrukcja kontekstów występowania zdolności sądowej ........105 2.1. Znaczenie zdolności sądowej w kontekście podmiotowym .....106 2.2. Znaczenie zdolności sądowej w kontekście przymiotów 2.3. Znaczenie zdolności sądowej w kontekście przesłanki cywilnoprocesowych .......................................................................110 procesowej .........................................................................................114 interpretacyjnych .....................................................................................117 3. Znaczenie zdolności sądowej w kontekście czynności 4. Znaczenie zdolności sądowej z punktu widzenia ustawy zasadniczej .................................................................................125 4.1. Rozumienie konstytucyjnej formuły prawa do sądu .................126 4.2. Konstytucyjne prawo do sądu a zdolność sądowa ....................130 5. Uwagi końcowe .......................................................................................133 Rozdział V Ogólna zdolność sądowa i jej odmiany ......................................................135 1. Cel rozdziału ............................................................................................135 2. Ustalenia terminologiczne .....................................................................136  Spis treści 3. Powstanie odmian zdolności sądowej jako wyraz proceduralizacji prawa ...........................................................................138 3.1. Rozumienie proceduralizacji prawa jako procesu decyzyjnego ......................................................................................139 3.2. Powstawanie odmian zdolności sądowej ....................................141 4. Powstawanie odmian zdolności sądowej w kontekście rozstrzygnięć proceduralnych...............................................................150 5. Pozorna wielość zdolności sądowych ..................................................159 5.1. Pozorność odmian zdolności sądowej ..........................................160 5.2. Pozorność szczególnych odmian zdolności sądowej .................164 5.2.1. Zdolność upadłościowa jako szczególna odmiana zdolności sądowej ......................................................................165 5.2.2. Zdolność upadłościowa jako odrębna od zdolności sądowej kategoria prawna ........................................................167 5.2.3. Funkcja zdolności sądowej i zdolności upadłościowej w procesie i w prawie ...............................................................168 6. Uwagi końcowe .......................................................................................173 Zakończenie ......................................................................................................175 Literatura ...........................................................................................................179 Wykaz orzeczeń ................................................................................................200   Wstęp (...) wydaje się konieczne oparcie badań na jakiejś szerszej platfor- mie, jaką może stworzyć tylko teoria prawa (...). W rezultacie zaś chodzi o to, by nauka prawa procesowego cywil- nego mogła rzeczywiście na równi z innymi dyscyplinami czerpać ożyw- cze dla swego rozwoju soki z teorii prawa, podczas gdy dotychczas poza ogólnymi zasadami wykładni i stosowania przepisów prawnych bezpo- średnio niemal wcale nie korzystała i była zdana niejako na własne tylko siły. Tytuł pracy: „Zdolność sądowa jako problem teorii prawa” zobowiązu- je do wyjaśnienia, dlaczego za przedmiot badań przyjęto jedną z podstawo- wych kategorii prawa procesowego cywilnego oraz jak rozumie się teorię prawa i jaką rolę przypisano jej w rozwiązywaniu podejmowanych proble- mów badawczych. „Zdolność sądowa” jest terminem, którym posługują się przedstawicie- le nauki prawa cywilnego na oznaczenie sytuacji, w której podmiot może być uczestnikiem dyskursu, za jaki przyjęto rozumieć proces cywilny (nie tylko w ujęciu postępowania spornego). W nauce wiele kontrowersji wy- wołuje zarówno ustalenie znaczenia tego terminu, jak i charakteru relacji zdolności sądowej względem: a) zdolności prawnej czy też b) wobec zdol- ności o charakterze proceduralnym, np. zdolności upadłościowej. Obserwa-  W. Siedlecki, Nauka prawa procesowego cywilnego a teoria prawa, Państwo i Prawo , z. , s. 3 i 3.  W niniejszej pracy termin „nauka prawa cywilnego” będę rozumiał zarówno jako naukę prawa cywilnego materialnego, jak i procesowego. Termin „cywiliści” będzie miało zastosowanie wobec przedstawicieli obu wymienionych dyscyplin prawoznawstwa. Jeśli natomiast, będę chciał podkre- ślić, że mam na uwadze przedstawicieli procesualistyki, to będę używał terminu „procesualiści”. Ponadto chciałbym zauważyć, że w pracy będę używał zamiennie terminów „decyzja” i „rozstrzygnięcie”. Przyjmuję, iż stanowią one efekt procesu tworzenia i stosowania prawa. Pogląd ten wydaje się korespondować z ogólnie przyjętym stanowiskiem w rodzimej nauce. Zob. J. Wrób- lewski, Poziomy uzasadniania decyzji prawnej, Studia Prawno–Ekonomiczne , t. XL, s. 0–.  Wstęp cja praktyki prawniczej wykazuje, że kwestie te rodzą nierzadko wiele trud- ności również w działalności orzeczniczej. Analizując bogatą w tym zakresie literaturę, można powiedzieć, że wokół tych zagadnień trwają wciąż oży- wione dyskusje. Uprawnione więc wydaje się być stwierdzenie, że mimo wielu opracowań, problem zdolności sądowej wciąż budzi emocje w środo- wisku przedstawicieli nauki prawa cywilnego3. Taka sytuacja skłania do re- fleksji i postawienia pytania: dlaczego, mimo wspomnianych już opracowań, wątpliwości te wciąż są podnoszone? W poszukiwaniu na nie odpowiedzi może pomóc przyjęcie odpowiedniej postawy badawczej. Postawy, której celem będzie zrekonstruowanie założeń przyjmowanych przez przedstawi- cieli nauki prawa cywilnego, a których ujawnienie pozwoli zidentyfikować przyczyny trwających sporów i trudności w wypracowaniu jednolitego sta- nowiska. Przyjętej postawie badawczej towarzyszyć będzie wpisanie podej- mowanych zagadnień w ramy procesów zachodzących we współczesnym prawie i prawoznawstwie. I w tych procesach odnajdywanie egzemplifikacji dla prowadzonych sporów wokół zdolności sądowej. Czym jeszcze charak- teryzuje się rozpatrywana postawa badawcza? Odpowiedź na to pytanie znajduje się w przyjętym rozumieniu teorii prawa. W literaturze przez „teorię prawa” dość powszechnie rozumie się dy- scyplinę bądź subdyscyplinę prawoznawstwa. W takim znaczeniu o teorii mówimy na oznaczenie ogólnej nauki o prawie czy też teorii nauk szczegó- łowoprawnych (np. teorii prawa cywilnego, teorii prawa karnego). Takie pojmowanie teorii odnosi się do warstwy przedmiotowej. W pracy przyjęto odmienne znaczenie, odnoszące się do warstwy metodologicznej. Mówiąc bowiem o teorii prawa, należy mieć na myśli postawę teoretyczną, którą znamionuje funkcja wyjaśniająca, porządkująca badany obszar. Postawę tę charakteryzuje ujęcie problemowe, stawianie pytań nie o charakterze roz- strzygającym (w postaci pytanie — rozstrzygnięcie), ale ukierunkowanych na wyjaśnianie istniejących problemów. Tak rozumiana teoria prawa, jako 3 Inaczej wygląda sytuacja w procedurze administracyjnej. Zob. np. A. Matan, Zdolność administracyj- noprawna stron w ogólnym postępowaniu administracyjnym (w:) Jednostka wobec działań administracji publicznej. Międzynarodowa Konferencja Naukowa, Olszanica 21–23 maja 2001, pod red. A. Ury, Rzeszów 00, s. 33 i n.; tenże, Zastępstwo procesowe w ogólnym postępowaniu administracyjnym, Katowice 00, rozdz. III.  Takie podejście przyjmuje A. Bator, zob. O konserwatyzmie językowym nauki prawa (w:) Prawo i prawo- znawstwo wobec zmian społecznych, pod red. H. Rota, Wrocław 0, s. 0–30; tenże, Autonomia pojęć związanych z prawem a problem integracji prawoznawstwa (na marginesie rozważań nad normą prawną) (w:) Z zagadnień teorii i filozofii prawa. Autonomia prawa, pod red. W. Gromskiego, Wrocław 00, s.  i n.; S. Kaźmierczyk, Założenia metodologiczne rozważań o relacjach między prawem w znaczeniu instrumental- 0 Wstęp postawa badawcza, będzie właściwa dla prowadzonych rozważań. Teoria, która za przedmiot badań przyjmuje sformułowany w ramach określonej dyscypliny problem i podejmuje się jego wyjaśniania. Zaplanowana procedura badawcza wyznacza rozpatrywanie zdolności sądowej nie tyle jako przedmiotu badań, ile jako narzędzia poznania zmie- niającej się rzeczywistości społecznej. F. Longschamps za pojęcia–przedmio- ty przyjmował te kategorie, które badacz poddaje analizie, a za pojęcia–na- rzędzia, te za pomocą których je bada, stara się poznawać rozpatrywaną rzeczywistość. W niniejszych rozważaniach dominować będzie drugie z wymienionych podejść. Pierwsze z nich będzie właściwe tylko dla rozważań pojęciowych. Można więc powiedzieć, że zdolnością sądową będziemy się posługiwać jako narzędziem. Usytuowanie zdolności sądowej w ramach występujących procesów w prawie, odchodzenia od materialnoprawnej metodologii tworzenia i sto- sowania prawa na rzecz proceduralnej stanowi cel niniejszej pracy. Zamia- rem autora jest bowiem dowieść zachodzącej proceduralizacji prawa, do- strzeganej zarówno w sferze tworzenia, jak i stosowania prawa. Temu zada- niu jest podporządkowana, przyjęta w niniejszym opracowaniu, metoda badawcza. Znajdzie ona zastosowanie przy rozpatrywaniu trzech podsta- wowych zagadnień. Pierwsze zagadnienie obejmuje problematykę o charakterze metodo- logicznym. Zwraca się tu szczególną uwagę na ustalenie przyczyn sporów trwających wokół zdolności sądowej. Takich obszarów będzie w tej pracy kilka. W ramach każdego z nich została przyjęta jednakowa procedura ba- dawcza. Najpierw zostanie przedstawiony problem, a następnie zrekonstru- owane założenia, ze względu na które autorzy przyjmują odmienne stano- wiska. W tym celu konieczna będzie konceptualizacja dotychczasowych rozważań. Nie poprzestaniemy jednak na ich konstatacji, ale na ich podsta- wie wydobędzie się twierdzenia odpowiednio uogólnione. Zostanie więc podjęta próba usytuowania problemów szczegółowych na wyższym pozio- mie ogólności. nym a prawem w znaczeniu pozainstrumentalnym (w:) Z zagadnień teorii i filozofii prawa. Instrumentali- zacja prawa, pod red. A. Kozaka, Wrocław 000, s. .  O pojęciu jako narzędziu oraz pojęciu jako przedmiocie badań zob. F. Longchamps, O używaniu pojęć w naukach prawnych, Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Wrocławskiego, Prawo VII, Wrocław 0, s. –.  J. Wróblewski, Materialne i proceduralne aspekty prawa w teorii prawa, Studia Prawno–Ekonomiczne 0, t. XLV, passim.  Wstęp Drugie zagadnienie obejmuje problematykę o charakterze analitycz- nym. Pracę będzie znamionowało dokonanie analizy pojęciowej, ustalającej właściwości badanych przedmiotów. Rozważania te będą widoczne przy analizie takich kategorii, jak: zdolność prawna, zdolność sądowa, a także w prowadzonych dociekaniach nad zasadnością definiowania ich na pozio- mie tekstu prawnego. Trzecie zagadnienie obejmuje problematykę interpretacji prawniczej. Problem ten zostanie przedstawiony przez ukazanie, że zrozumienie zdol- ności sądowej jest kształtowane w drodze procesu interpretacyjnego. Efekty czynności interpretacyjnych, widoczne w sentencjach orzeczeń, niejedno- krotnie budzą w literaturze prawniczej wiele wątpliwości. Dlatego też w ra- mach prowadzonych rozważań dążyć się będzie do zrekonstruowania przyj- mowanej przez sądy metodologii stosowania prawa. Powyższe zagadnienia zawarte są w pięciu rozdziałach. W pierwszym rozdziale zostanie ustalona funkcja, jaką spełnia zdolność sądowa w procesie cywilnym. Stanie się to poprzez nakreślenie ujęć, w jakich pojawia się zdolność sądowa w procesie cywilnym. W ramach rozważań zostanie zastosowane ujęcie relacyjne. Najpierw rozpatrzona będzie zdolność sądowa w relacji do podmiotu, który ją nabywa. W tym zakresie należy ustalić, do czego prowadzi posiadanie zdolności sądowej. Następnie zostanie poddana badaniom zdolność sądowa jako przesłanka procesowa. Będzie się tu poszukiwać odpowiedzi na pytanie, czym jest zdolność sądowa jako prze- słanka procesowa, określi się również charakter relacji między zdolnością sądową kreującą podmiot a zdolnością sądową jako przesłanką procesową. Na koniec przyjrzymy się zdolności sądowej jako kwalifikacji prawnej i od- powiemy na pytanie, jak można tę zdolność rozumieć. W ramach wskazanych trzech ujęć zamierza się nakreślić funkcję zdolności sądowej w procesie cy- wilnym. W drugim rozdziale przedstawiony będzie jeden z podstawowych prob- lemów, jaki dotyczy zdolności sądowej. Sprowadza się on do określenia charakteru relacji zdolności sądowej do zdolności prawnej. Nierozwiązywal- ność (tego) problemu prowadzi do poszukiwania jego źródeł w zmianach relacji między prawem procesowym a prawem materialnym. Na tym pozio- mie podejmiemy próbę rekonstrukcji założeń, ze względu na które charakter relacji między wymienionymi zdolnościami wciąż budzi dyskusje w nauce prawa cywilnego. W trzecim rozdziale zostanie podjęty problem definiowania zdolności sądowej przez ustawodawcę. Mówiąc dokładniej, zastanowimy się nad za-  Wstęp sadnością definiowania pojęć na poziomie tekstu prawnego. Rozpatrując właściwości pojęciowe zdolności sądowej, ukażemy otwarty charakter tej kategorii. Następnie uwaga zostanie zwrócona na te spośród rodzajów defi- nicji, które uwzględniają założenie o otwartej strukturze języka prawnego. Poddając analizie omawiany problem, przywołane także zostaną rozwiązania przyjmowane w innych państwach europejskich, aby nakreślić metodologię tworzenia pojęć w obrębie francuskiej i niemieckiej kultury prawnej. W czwartym rozdziale zbadane zostaną formułowane w piśmiennictwie wypowiedzi dotyczące znaczenia, jakie przypisuje się zdolności sądowej. Zamiarem autora jest dowieść, że odmienne poglądy są wyrazem rozpatry- wania zdolności sądowej jedynie w różnych kontekstach. Konteksty te zo- staną zrekonstruowane, aby na ich podstawie, oraz na podstawie działalno- ści orzeczniczej, ukazać, że rozumienie zdolności sądowej podlega interpre- tacji. Szczególną uwagę w tym rozdziale zwraca spojrzenie na zdolność sądową w kontekście ogólnoprawnym. Odchodząc bowiem od ujęcia proce- sowego rozpatrzona zostanie funkcja, jaką zdolność sądowa spełnia w ogó- le w prawie. W tym celu należy sięgnąć do ustawy zasadniczej i ustalimy charakter relacji między konstytucyjnym prawem do sądu a zdolnością są- dową. W piątym rozdziale przedstawiony zostanie problem wyróżniania w piśmiennictwie wielu zdolności sądowych oraz różnych rodzajów zdol- ności o charakterze proceduralnym. Rozważaniom tym będzie towarzyszyć ustalenie przyczyn, ze względu na które mamy do czynienia z wyodrębnia- niem się ze zdolności sądowej różnych jej odmian. Będzie się również po- szukiwać odpowiedzi na pytanie, czy wyróżnianiu tych zdolności można przypisać, obok waloru praktycznego, również walor poznawczy. Praca obecny kształt zawdzięcza uważnej lekturze oraz życzliwej po- mocy Koleżanek i Kolegów z Katedry Teorii i Filozofii Prawa Uniwersytetu Wrocławskiego. Pragnę Im serdecznie podziękować. Wyrazy podziękowania składam również na ręce recenzentów: prof. dr. hab. Andrzeja Jakubeckiego oraz prof. dr. hab. Zbigniewa Pulki. Dziękuję za niezmiernie wnikliwe uwa- gi zawarte w recenzjach pracy doktorskiej, której efektem jest niniejsze opra- cowanie. Uwagi te z jednej strony pozwoliły na wyeliminowanie nieścisłości, jakie znajdowały się w pracy, a z drugiej strony, na pogłębienie własnej ar- gumentacji na rzecz głoszonych (w niej) tez. Szczególne wyrazy wdzięczno- ści składam na ręce Promotora, Profesora Stanisława Kaźmierczyka, który, począwszy od lat studenckich, sprawuje nad moją przygodą naukową życz- liwą pieczę. 3  Rozdział I Zagadnienia wyjściowe Można zatem uznać, że gdy analizując pewne działania bardziej zwraca się uwagę na to, co powinny one realizować, co chce się przez działanie danego ele- mentu w systemie osiągnąć — wtedy pojęcie funkcji zbliża się znaczeniowo do pojęcia celu. 1. Cel rozdziału Refleksję o zdolności sądowej należy rozpocząć od ustalenia jej funkcji w ujęciu prawnoprocesowym. Mówiąc bowiem o zdolności sądowej, nie sposób nie zauważyć, iż odgrywa ona znaczącą rolę w prawie procesowym. W jej ukazaniu ma pomóc ustalenie: do czego prowadzi nabycie zdolności sądowej oraz jakie zdarzenia prawne kształtuje. Odpowiedzi na postawione pytania będziemy poszukiwać w zrekonstruowaniu stadiów, w jakich ta zdolność występuje w procesie. I dlatego funkcja zdolności sądowej w prawie procesowym będzie rozpatrywana w trzech ujęciach. W ramach pierwszego z nich będzie analizowana zdolność sądowa jako kreująca podmiotowość procesową. Prowadząc dociekania odpowiemy na pytanie, na czym polega kreacja, a także, czym jest zdolność sądowa w rela- cji do podmiotu. W świetle drugiego ujęcia będziemy badać zdolność sądową jako prze- słankę procesową. Szczególną uwagę zwrócimy na to, czym jest przesłanka procesowa i jak można ją rozumieć. Tym samym odpowiemy na pytanie, czym jest zdolność sądowa w ramach przesłanki procesowej.  I. Bogucka, Funkcje prawa. Analiza pojęcia, Zakamycze 000, s. .  Zagadnienia wyjściowe W zakresie trzeciego ujęcia rozważaniom zostanie poddana zdolność sądowa jako kwalifikacja prawna. Przyczynkiem do tych badań jest po- wszechnie formułowany w piśmiennictwie pogląd, iż zdolność sądowa to kwalifikacja prawna podmiotu. 2. Zdolność sądowa kreująca W obrocie gospodarczym mamy do czynienia z osobami fizycznymi, osobami prawnymi oraz z wieloma różnymi rodzajami tworów prawnych, których charakter prawny wielokrotnie stanowił przedmiot kontrowersji, sporów w nauce. W celu ich rozwiązania przedstawiciele nauki dokonywa- li różnych zabiegów interpretacyjnych, tak aby na ich podstawie móc legity- mizować ich status prawny. Przejawem tego było powstanie np. koncepcji tzw. ułomnych (niezupełnych) osób prawnych. Mianem ułomnych osób prawnych określano te spośród upodmiotowionych struktur organizacyj- nych, które legitymują się wieloma przymiotami właściwymi dla osób praw- nych, niemniej nie posiadają osobowości prawnej. Mimo pojawienia się w literaturze przedmiotu tej koncepcji, status prawny (a w szczególności status procesowy) wielu spośród istniejących w obrocie gospodarczym two- rów prawnych, wciąż budził wiele wątpliwości. Zostały one usunięte dopie- ro w wyniku działalności prawodawczej. Stało się tak m.in. na skutek nowe- lizacji kodeksu cywilnego przeprowadzonej ustawą z dnia  lutego 003 r., a mówiąc dokładniej, wejściem w życie art. 33 k.c., który stanowi: „Do jed- nostek organizacyjnych niebędących osobami prawnymi, którym ustawa przyznaje zdolność prawną, stosuje się odpowiednio przepisy o osobach prawnych”. Przepis ten zakresem zastosowania obejmuje nie każdą jednost- kę organizacyjną, ale tylko te, którym ustawa przyznaje przymiot w postaci zdolności prawnej. Innymi słowy, przepis ten obejmuje tylko te spośród struktur organizacyjnych, wobec których zdolność prawną można wypro- wadzić z mocy ustawy. Nie dotyczy więc wszystkich struktur organizacyj- nych, określanych w nauce prawa cywilnego mianem „ułomnych osób praw- nych”3.  Ustawa z dnia 3 kwietnia  r. — Kodeks cywilny (Dz. U. Nr , poz. 3 z późn. zm.). 3 Z. Radwański, Podmioty prawa cywilnego w świetle zmian kodeksu cywilnego przeprowadzonych ustawą z dnia 14 lutego 2003 r., Przegląd Sądowy 003, nr –, s. ; M. Pazdan, Podmioty bez osobowości praw- nej po nowelizacji kodeksu cywilnego z 2003 roku (w:) W kręgu teoretycznych i praktycznych aspektów pra-  Zdolność sądowa kreująca W świetle powyższej decyzji normodawczej można powiedzieć, że w polskim prawie cywilnym funkcjonują trzy kategorie podmiotów cywil- noprawnych: a) osoba fizyczna, b) osoba prawna, c) jednostki organizacyjne niemające osobowości prawnej, ale posiadające zdolność prawną. Odrębną kwestią pozostaje problem nazewnictwa, a mianowicie, czy należy te jed- nostki organizacyjne określać mianem trzeciej kategorii podmiotów, czy też trzeciej kategorii osób. Nie rozstrzygając tej kwestii, w niniejszych rozwa- żaniach posłużono się określeniem „trzecia kategoria podmiotów”. Natomiast na oznaczenie tych spośród struktur organizacyjnych, które posiadają przy- mioty właściwe trzeciej kategorii podmiotów w postaci np. zdolności sądowej, nie będąc jednakże zaliczane do tejże grupy (ze względu na fakt, iż nie po- siadają ex lege zdolności prawnej) przyjęto określenie „upodmiotowione (personifokowane) struktury organizacyjne”. Warto jeszcze nadmienić, że upodmiotowione struktury organizacyjne nie stanowią jednorodnej katego- rii, o czym świadczą podejmowane w jej ramach podziały. Przedstawiona powyżej dystynkcja pojęciowa, ukazująca wyraźne za- znaczenie zakresów podmiotowych pojęć: podmiot cywilnoprawny, upod- miotowione struktury organizacyjne, służyć ma zachowaniu precyzji i jas- ności prowadzonego wywodu. Po dokonaniu tych ustaleń pojęciowych wracamy do przedmiotu naszych rozważań, a więc poszukiwania odpowie- dzi na pytanie, czym dla podmiotu jest nabycie zdolności sądowej. Z chwilą wystąpienia zdarzenia, które prowadzi do nabycia zdolności prawnej, mamy do czynienia z podmiotem posiadającym podmiotowość prawną. Co więcej, z chwilą zaistnienia tego zdarzenia tenże podmiot zosta- je objęty także zdolnością sądową. W związku z tym można postawić pytanie, czym dla podmiotu jest jej nabycie. woznawstwa. Księga jubileuszowa Profesora Bronisława Ziemianina, pod red. M. Zielińskiego, Szczecin 00, s. .  Stanowisko takie wydaje się być powszechnie przyjmowane w piśmiennictwie, zob. Z. Radwański, Podmioty prawa cywilnego..., s. ; J. Frąckowiak, Instytucje prawa handlowego w kodeksie cywilnym, Rejent 003, nr , s. –3; P. Moskwa, „Ułomne osoby prawne” czy koniec zadawnionego sporu?, Przegląd Ustawodawstwa Gospodarczego 00, nr , s.  i n.; A. Jakubecki, Zdolność sądowa osobowych spółek handlowych a status ich wspólników w procesie cywilnym i egzekucyjnym (w:) Prawo prywatne czasu prze- mian. Księga pamiątkowa ku czci S. Sołtysińskiego, pod red. A. Nowickiej, Wydawnictwo Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza 00, s. 03; M. Pazdan, Podmioty bez osobowości prawnej..., s. . Por. W.J. Katner, Podwójna czy potrójna podmiotowość w prawie cywilnym (w:) Rozprawy prawnicze. Księga pamiątkowa Profesora Maksymiliana Pazdana, pod red. L. Ogiegły, W. Popiołka, M. Szpunara, Zakamy- cze 00, s. 0 i n.  Kwestię tę podnoszą J. Frąckowiak, Instytucje prawa handlowego..., s. ; W.J. Katner, Podwójna czy potrójna..., s. 0.  Wskazuje na to m.in. J. Frąckowiak, Instytucje prawa handlowego..., s. .  Zagadnienia wyjściowe Z chwilą nabycia zdolności sądowej mamy do czynienia z powstaniem, obok już posiadanej podmiotowości ogólnej, podmiotowości procesowej. Zdolność sądowa kreuje nową podmiotowość. Kreuje bowiem podmiot w sensie procesowym, podobnie jak zdolność prawna w sensie ogólnopraw- nym. Pojęcie kreowania rozumiane jest jako tworzenie sytuacji, którą można określić jako możność bycia podmiotem w ważnym procesie. W tym zakresie niewątpliwie mamy do czynienia z powstaniem, po stronie podmiotu, po- tencjalnej podmiotowości procesowej, która, poprzez dokonanie określonej czynności, może zostać zaktualizowana. Można więc przyjąć, że zdolność sądową znamionuje kreacyjny charakter (funkcja kreacyjna), który wyraża się w tworzeniu podmiotu w sensie procesowym. Co jednakże oznacza bycie podmiotem w sensie procesowym? Jaki charakter można przypisać zacho- dzącej relacji między podmiotem a nabytą przez niego podmiotowością pro- cesową? Podmiotowość procesowa stanowi wytwór zdolności sądowej. Posia- danie tej podmiotowości, w sensie potencjalnym, oznacza możność uczest- niczenia w sądowym postępowaniu cywilnym. Możność tę można określić mianem legitymacji, której posiadanie pozwala na komunikowanie się, na płaszczyźnie procesowej, zarówno z innymi podmiotami, jak i z sądem. In- nymi słowy, zdolność sądowa jest warunkiem koniecznym aktu komunikacji na płaszczyźnie procesowej. Przyjęcie takiego poglądu wydaje się być zasad- ne, ponieważ posiadanie potencjalnej podmiotowości procesowej stanowi tytuł wymagalny od podmiotów procesowych. Jest to tytuł bezwzględnie wymagany, ponieważ jest on konieczny zarówno do bycia podmiotem pro- cesowym, jak i do podejmowania na tejże płaszczyźnie procesowej czynno- ści procesowych (ta kwestia zostanie rozwinięta później). Jednakże, czy nabywana przez podmiot podmiotowość jest zawsze jednolita? Wydaje się, że nie jest. Odmienności można upatrywać w podmio- cie, który tę podmiotowość nabywa. Nie jest bowiem tak, aby podmiot, któ- ry ją nabywa, był zawsze jednakowy. Obok podmiotów w rozumieniu cy-  Zdolnością sądową w rozumieniu podmiotowości procesowej posługuje się np. W. Broniewicz, zob. Zdolność sądowa i legitymacja procesowa w projekcie k.p.c., Państwo i Prawo 0, z. , s. ; tenże Zdolność sądowa i zdolność arbitrażowa a zdolność prawna, Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Łódzkie- go3, Nauki Humanistyczno–Społeczne, seria I, z. , passim; tenże, glosa do uchwały Sądu Najwyższego z dnia  grudnia  r. (III CZP /), OSP 0, nr –, poz. 3; tenże, Postępo- wanie cywilne w zarysie, wyd. , Warszawa , s. 3–. Podobnie M. Jędrzejewska, Problemy wynikające z regulacji zdolności sądowej w kodeksie postępowania cywilnego, Przegląd Sądowy 3, nr 0, s. .  O zaktualizowaniu podmiotowości procesowej będzie mowa w podrozdziale .  Zdolność sądowa kreująca wilnoprawnym (osoba fizyczna, osoba prawna, struktura organizacyjna niemająca osobowości prawnej, ale posiadająca zdolność prawną) można bowiem wyróżnić wiele tworów prawnych, które określa się mianem „upod- miotowionych struktur organizacyjnych”, „personifikowanych struktur or- ganizacyjnych”. Dlatego uprawnione jest stwierdzenie, że w rzeczywistości społecznej można mówić, z jednej strony, o trzech kategoriach podmiotów w rozumieniu cywilnoprawnym, a z drugiej strony, o upodmiotowionych strukturach organizacyjnych. Ustalenie statusu tych struktur organizacyjnych sprawia przedstawicielom nauki prawa cywilnego wiele trudności m.in. ze względu na niejednolitość tej kategorii. Niejednolitość tę potwierdzają do- konywane w jej ramach klasyfikacje, podziały. Zabiegi te mają w założeniu doprowadzić do wewnętrznego uporządkowania w ramach upodmiotowio- nych struktur organizacyjnych. Nie wchodząc głębiej w te rozważania, moż- na z pewnością powiedzieć, iż podmiot objęty potencjalną podmiotowością procesową nie jest jednakowy. Mamy bowiem do czynienia z podmiotem cywilnoprawnym oraz różnymi rodzajami upodmiotowionych struktur or- ganizacyjnych. Naznaczona odmienność podmiotu posiadającego zdolność sądową wydaje się mieć szerokie konsekwencje. Ujawniają się one w podstawie praw- nej nabycia podmiotowości procesowej oraz w jej zakresie. Chcąc dowieść słuszności wyrażonego stanowiska konieczne jest podjęcie dociekań w ra- mach następujących kwestii: ) czy podmioty posiadają zdolność sądową ex lege, czy też ad hoc w związku z określona sprawą?, ) czy podmiotowość procesowa jest posiadana zawsze w jednakowym zakresie? Zacznijmy od pierwszej z wymienionych kwestii, czyli pytania o pod- stawę nabycia przez podmiot podmiotowości procesowej.  M. Jędrzejewska, Problemy wynikające…, s. . W ramach prowadzonych rozważań autorka wyróż- nia, obok dwóch podstawowych podmiotów cywilnoprawnych, trzy grupy podmiotów: a) podmio- ty z istoty samodzielne, będące zorganizowaną jednostką, posiadającą własną strukturę. Wśród nich wymienia m.in. spółki osobowe; b) podmioty wydzielone z pewnych struktur, jak np. mas mająt- kowych, czy też przedsiębiorstwa, często związane z pełnieniem określonej funkcji, zadania. Wśród nich wymienia m.in. kuratora spadku, wykonawcę testamentu, zarządcę egzekucyjnego nierucho- mości; c) organy osób prawnych oraz niesamodzielne jednostki organizacyjne osób prawnych. Wśród nich wymienia m.in. radę pracowniczą i radę zrzeszenia przedsiębiorstw, zakłady pracy niemające osobowości prawnej i organy rentowe, jednostki organizacyjne. Por. M. Sawczuk, Zdolność sądowa według kodeksu postępowania cywilnego (ze szczególnym uwzględnieniem zdolności sądowej organi- zacji, o których mowa w art. 64 § 2 k.p.c.), Nowe Prawo , nr , s. –; W. Broniewicz, Zdolność sądowa w postępowaniu cywilnym, Nowe Prawo , nr , s. 0; S. Włodyka, Zdolność sądowa i proce- sowa w nowym ustawodawstwie cywilnym, Przegląd Ustawodawstwa Gospodarczego , nr , s. –.  Zagadnienia wyjściowe Podmiot cywilnoprawny posiada zdolność sądową z mocy ustawy. To przepis prawny określa zdarzenie, które wyznacza moment uzyskania przez te podmioty podmiotowości procesowej. Kwestia ta ani w piśmiennictwie, ani w praktyce prawniczej nie budzi wątpliwości. Można więc powiedzieć, że podmiot cywilnoprawny posiada zdolność sądową ex lege z mocy ustawy. Podstawą nabycia przez tenże podmiot podmiotowości procesowej jest bo- wiem akt normatywny. Inaczej wydaje się przedstawiać podstawa prawna, przez którą upod- miotowione struktury organizacyjne niebędące podmiotami cywilnopraw- nymi nabywają podmiotowość procesową. Jak wynika z analizy orzecznictwa sądowego wśród personifikowanych struktur organizacyjnych są też i takie, których podmiotowość procesową można rozpatrywać jako efekt decyzji sądowej0. Istnieją bowiem i takie twory prawne, którym przyznanie pod- miotowości procesowej jest ściśle związane z rozstrzyganą sprawą, tak aby umożliwić im uczestniczenie w sądowym procesie cywilnym. Sytuacje te, co zostanie przedstawione w piątym rozdziale, nie należą do rzadkości i miały miejsce już pod koniec lat 0. ubiegłego stulecia. W miarę jak w działalności orzeczniczej utrwalała się tendencja do personifikowania określonych struk- tur organizacyjnych, środowisko nauki, z coraz większym ożywieniem, pro- wadziło dyskusje nad podstawą prawną tejże podmiotowości. Jednym z ostatnich przykładów ilustrujących tę sytuację był spór wokół statusu spół- ki cywilnej. Problem zdolności sądowej osobowych spółek handlowych wielokrotnie stanowił przedmiot sporów w piśmiennictwie, a początki jego 0 Uwagę na to zwraca M. Jędrzejewska, Problemy wynikające…, s. . Autorka pisze, „Przepis ten ot- wiera z jednej strony szerokie możliwości uzyskiwania podmiotowości procesowej przez różnego rodzaju organizacje, z drugiej zaś pozostawia właściwie w gestii sądu decydowanie o podmiotowym jego zasięgu”. Podobnie Z. Radwański, Prawo cywilne. Część ogólna, wyd. 3, Warszawa , s. ; E. Łętowska, Podstawy prawa cywilnego, Warszawa , s. –.  Problem ten, jako jeden z pierwszych z literaturze, podjął Z. Krzemiński, Zdolność sądowa i procesowa jednostek nie posiadających osobowości prawnej, Palestra , z. –, passim. Zobacz także T. Misiuk, glosa do uchwały z  lipca  r. (III PZP /), Państwo i Prawo , z. , s. 0 i n.; E. Skowroń- ska, glosa do uchwały Pełnego Składu Izby Cywilnej z dnia  grudnia 0 r. (III CZP /0), Państwo i Prawo , z. , s.  i n.; J. Skąpski, glosa do uchwały SN z  grudnia 0 r. (III CZP /0), Przegląd Sądowy , nr , s.  i n.; J. Mokry, glosa do uchwały z dnia  czerwca  r. (III CZP 0/), Przegląd Sądowy , nr , s.  i n.  Problem ten podejmuje A. Jędrzejewska, Istota spółki cywilnej jako podmiotu gospodarczego, Przegląd Prawa Handlowego 3, nr ; tenże, Typy spółki cywilnej, Przegląd Prawa Handlowego 3, nr 3; tenże, Podmiotowość prawna spółki cywilnej będącej podmiotem gospodarczym, Przegląd Prawa Handlo- wego 3, nr ; D. Pawłyszcze, Spółki cywilne — zdolność prawna i sądowa — analiza orzeczeń SN, Przegląd Prawa Handlowego , nr ; J. Frąckowiak, Podmiot gospodarczy. Kilka uwag o konsekwen- cjach wyodrębnienia tej kategorii podmiotów w prawie cywilnym (w:) Spółka jako podmiot gospodarczy, pod red. J. Frąckowiaka, Wrocław , s.  i n.; W. Kubala, Spółka cywilna jako podmiot działalności gospo- 0
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Zdolność sądowa jako problem teorii prawa
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: