Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00455 006983 13418264 na godz. na dobę w sumie
Zdrada małżeńska w dziewiętnastowiecznych pałacach i dworach ziemiańskich - ebook/pdf
Zdrada małżeńska w dziewiętnastowiecznych pałacach i dworach ziemiańskich - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 446
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-8-3796-9886-8 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> edukacja >> wiedza o kulturze
Porównaj ceny (książka, ebook (-55%), audiobook).
Dużym walorem pracy jest jej interdyscyplinarność (poza aspektami interesującymi historyka, znaleźć tu można elementy z zakresu socjologii, psychologii, literaturoznawstwa). Takie podejście do tematu otwiera pole szerokich możliwości wnioskowania. Oprócz naukowego warsztatu historycznego, przy szukaniu odpowiedzi na postawione pytania badawcze cenne okazały się zarówno zastosowanie aparatu pojęciowego i metod wypracowanych przez antropologię kulturową, socjologię, gender studies, jak i zaaplikowanie elementów psychohistorii. Zwłaszcza odwołanie się do wiedzy psychologicznej umożliwia przełożenie na minioną epokę współczesnych mechanizmów zdrady małżeńskiej, umożliwia podjęcie próby dociekania motywacji czy uczuć zdradzających i zdradzanych, rekonstrukcji psychologicznej sylwetki bohaterów z przeszłości. Należy też uwzględnić fakt historycznej zmienności psychologicznego funkcjonowania człowieka - psychologia historyczna nie daje gotowych odpowiedzi, jedynie wspomaga poznanie historyczne, na doświadczenie niewierności składały się przecież określone czasoprzestrzeń, atmosfera umysłowa, klimat kulturowy i obyczajowy, normy etyczne. Ziemiaństwo pozostawiło wiele pamiętników, dzienników, korespondencji, które dają wgląd w sferę życia prywatnego, we wzajemne relacje między małżonkami. Oprócz drukowanych materiałów pamiętnikarskich do badań wzięto dotąd niepublikowane, rękopiśmienne materiały z archiwów państwowych i zbiorów bibliotecznych w Polsce oraz na Litwie w Wilnie. 
Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Nina Kapuścińska-Kmiecik – Katedra Historii Polski XIX w., Wydział Filozoficzno-Historyczny Uniwersytet Łódzki, 90-219 Łódź, ul. Kamińskiego 27a RECENZENCI Marek Przeniosło, Marta Sikorska-Kowalska SKŁAD KOMPUTEROWY Tomasz Pietras PROJEKT OKŁADKI Barbara Grzejszczak Na okładce wykorzystano zdjęcie z „Tygodnika Ilustrowanego” 1864, nr 245, s. 209 Widok Pałacu w Samostrzelu Projekt został sfinansowany ze środków Narodowego Centrum Nauki (DEC-2011/01/N/HS3/02697) Wydrukowano z gotowych materiałów dostarczonych do Wydawnictwa UŁ © Copyright by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2013 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.06234.13.0.D ISBN 978-83-7525-893-6 e-ISBN 978-83-7969-886-8 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl tel. (42) 665 58 63, faks (42) 665 58 62 Moim Rodzicom WSTĘP Przedmiotem moich badań uczyniłam problem zdrady małżeń- skiej w dziewiętnastowiecznej rodzinie ziemiańskiej, a zatem realizowałam temat badawczy z zakresu historii społecznej1, konkretnie rozpatrywałam zagadnienie z pogranicza historii życia rodzin- nego, historii kultury życia codziennego2, historii życia prywatnego3, historii obyczajów i mentalności. Jako że wymienione gałęzie nauki histo- rycznej cieszą się obecnie dużym zainteresowaniem, obrana przeze mnie problematyka wydaje się wychodzić na przeciw zapotrzebowaniu na prace z obszaru społecznej dziedziny Klio i pozwala żywić nadzieję na uzupełnie- nie prowadzonego na tym polu dyskursu. Badanie dziejów rodziny urasta dla polskich historyków do rangi wciąż ważnego wyzwania – pokłosiem obrad XV Powszechnego Zjazdu Historyków Polskich w Gdańsku z 1994 r. był wydany pod redakcją Anny Żarnowskiej tom drugi „Pamiętnika XV Powszechnego Zjazdu Historyków Polskich” pt. „Przemiany społeczne a model rodziny”, a owocem XVII zjazdu w Krakowie w 2004 r. zbiór studiów redagowanych przez A. Żarnowską, Adama Walaszka i Dobrochnę Kałwę – „Rodzina. Prywatność. Intymność. Dzieje rodziny polskiej w kontekście europejskim”. Refleksję nad modelem rodziny i jego przemianami znaj- dujemy w publikacjach pokonferencyjnych dotyczących pozycji kobiet na ziemiach polskich na przestrzeni XIX i XX wieku, wydanych pod kierun- kiem A. Żarnowskiej i Andrzeja Szwarca – „Kobieta i społeczeństwo na 1 Ocenę dorobku historii społecznej w polskiej historiografii i przedstawienie propozy- cji badawczych znajdujemy w artykule Janusza Żarnowskiego – Historia społeczna w XXI wieku, [w:] Metamorfozy społeczne 2. Badania nad dziejami społecznymi XIX i XX w., red. J. Żarnowski, Warszawa 2007, s. 9-37.; Por. J. Żarnowski, Historia społeczna: nadzieje, roz- czarowania, perspektywy, [w:] Metamorfozy społeczne. Badania nad dziejami społeczeństwa polskiego XIX i XX wieku, red. J. Żarnowski, Warszawa 1997, s. 9-34. 2 Metodologiczne podstawy uprawiania historii życia codziennego, próba zdefiniowania pojęcia „życie codzienne” zob. M. Bogucka, Życie codzienne – spory wokół profilu badań i definicji, „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej”, 1996, nr 3, s. 247-253. 3 Sprecyzowanie tematycznego pola badawczego historii życia prywatnego zob. B. Klich, W poszukiwaniu nowych dróg badawczych „małej historii” – historia życia prywatnego, „Historyka”, 2001, t. XXXI, s. 79-89. 6 ziemiach polskich w XIX w.”4, „Kobieta i edukacja na ziemiach polskich w XIX i XX w.”5, „Kobieta i kultura życia codziennego: wiek XIX i XX”6, „Kobieta i kultura czasu wolnego”7, „Kobieta i małżeństwo: społeczno- -kulturowe aspekty seksualności: wiek XIX i XX”8, „Kobieta i rewolucja obyczajowa: społeczno-kulturowe aspekty seksualności: wiek XIX i XX”9. Z najnowszych prac poświęconych historii dziewiętnastowiecznej rodziny należy wymienić książki: Anety Bołdyrew – „Matka i dziecko w rodzinie polskiej. Ewolucja modelu życia rodzinnego w latach 1795–1918”10 i Anny Pachockiej „Dzieciństwo we dworze szlacheckim w I połowie XIX wieku”11. Historycy, stawiając w centrum rozważań rodzinę, w tym uściślijmy – inte- resującą mnie rodzinę ziemiańską12, rozpatrują jej miejsce w społeczeń- 4 Kobieta i społeczeństwo na ziemiach polskich w XIX w., t. I, red. A. Szwarc, A. Żarnow- ska, Warszawa 1990. A. Żarnowska, Warszawa 1992. Warszawa 1997. 5 Kobieta i edukacja na ziemiach polskich w XIX i XX w., t. II, cz. 1-2 , red. A. Szwarc, 6 Kobieta i kultura życia codziennego: wiek XIX i XX, t. V, red. A. Szwarc, A. Żarnowska, 7 Kobieta i kultura czasu wolnego, t. VII, red. A. Szwarc, A. Żarnowska, Warszawa 2001. 8 Kobieta i małżeństwo: społeczno-kulturowe aspekty seksualności: wiek XIX i XX, t. VIII, red. A. Szwarc, A. Żarnowska, Warszawa 2004. 9 Kobieta i rewolucja obyczajowa: społeczno-kulturowe aspekty seksualności: wiek XIX i XX, t. IX, red. A. Szwarc, A. Żarnowska, Warszawa 2006. 10 A. Bołdyrew, Matka i dziecko w rodzinie polskiej. Ewolucja modelu życia rodzinnego w latach 1795–1918, Warszawa 2008. 11 A. Pachocka, Dzieciństwo we dworze szlacheckim w I połowie XIX wieku, Kraków 2009.; Z dawniejszych prac podajmy m.in.: Przemiany rodziny polskiej, red. J. Komorowska, Warszawa 1975.; Społeczeństwo polskie XVIII i XIX wieku. Studia o rodzinie, t. IX, red. J. Le- skiewiczowa, Warszawa 1991. 12 Początek badań nad dziejami ziemiaństwa datuje się na lata 60-te XX wieku i wią- że z nazwiskami: Haliny Chamerskiej – Właściciele ziemscy w powiecie hrubieszowskim [w:] Społeczeństwo Królestwa Polskiego. Studia o uwarstwieniu i ruchliwości społecznej, red. W. Kula, t. I, Warszawa 1965.; Janiny Leskiewiczowej – Struktura własności ziemskiej w powiecie kaliskim 1831–1881, [w:] Społeczeństwo Królestwa Polskiego... i Jerzego Jedlic- kiego – Klejnot i bariery społeczne: przeobrażenia szlachectwa polskiego w schyłkowym okre- sie feudalizmu, Warszawa 1968. Zainteresowanie historią ziemiaństwa utrzymało się i po- głębiło w kolejnych latach, przy czym nastąpiło poszerzenie problematyki – ześrodkowanej przede wszystkim na strukturze majątkowej – o nowe wątki, wśród nich: zagadnienie struk- tury społecznej i etnicznej, aktywności gospodarczej, postaw politycznych i udziału ziemian w życiu publicznym, kultury i tradycji, życia rodzinnego. Świadectwo postępu w dziedzinie badań nad ziemiaństwem stanowią wartościowe monografie (na przykład z lat 80-tych godzi się przywołać monografię autorstwa Danuty Rzepniewskiej: Ziemiaństwo w kręgu oddzia- ływania Warszawy 1807–1864, Warszawa 1982, i Ireny Rychlikowej: Ziemiaństwo polskie 1789–1864. Zróżnicowanie społeczne, Warszawa 1983), artykuły w pracach zbiorowych (np. Ziemiaństwo polskie 1795–1945. Zbiór prac o dziejach warstwy i ludzi, red. J. Leskiewi- czowa, Warszawa 1985), publikowane jako pokłosie poświęconych ziemiaństwu konferen- cji naukowych materiały pokonferencyjne (np. Aktywność gospodarcza ziemiaństwa w Pol- sce w XVIII–XX wieku, red. W. Caban, M. B. Markowski, Kielce 1993; Ziemiaństwo a ruchy niepodległościowe w Polsce XIX–XX wieku, red. W. Caban, M. B. Markowski, Kielce 1994; Aktywność kulturalno-oświatowa mazowieckich ziemian, red. B. Umińska, Ciechanów 2007; Ziemiaństwo na Lubelszczyźnie, oprac. R. Maliszewska, Kozłówka 2001 oraz cztery kolejne Zdrada małżeńska w dziewiętnastowiecznych pałacach i dworkach ziemiańskich 7 stwie i w życiu narodu, charakteryzują jej strukturę, materialne warunki jej egzystencji, kultywowane przez nią tradycje i obyczaje, przedstawiają jej obraz w codzienności, jak i w uroczystym czasie świętowania, przybli- żają jej funkcje – prokreacyjną, wychowawczą, opiekuńczą, ekonomiczną, socjalizacyjną, kulturową czy religijną, przyglądają się wzajemnym rela- cjom pomiędzy jej członkami. Historiografia polska obfituje w opracowa- nia rodzinnych kompleksów majątkowych, monografie znanych rodzin, biografie wybitnych jednostek. Stan badań nad rodziną ziemiańską w XIX stuleciu nadal jednakże wykazuje pewne luki, zwłaszcza w płaszczyźnie historycznej refleksji nad stosunkami wewnątrzrodzinnymi, w tym nad sferą emocji i uczuć. Wobec wyraźnie rysującego się postulatu kontynuacji studiów nad rodziną jako swoistym fenomenem historycznym, poszerze- nie spektrum obserwacji o zagadnienie zdrady małżeńskiej jako jednego z nieodłącznych problemów dotykających rodzinę zdaje się pretendować do miana wartościowego przedsięwzięcia. U podstaw wyboru niniejszego tematu leży zatem szczytna przesłanka uzupełnienia studiów nad rodziną, a przede wszystkim nad małżeństwem, o tenże, nieuwzględniany dotąd szerzej, bez wątpienia zajmujący wątek. Ponadto, znalezienie odpowie- dzi na oscylujące wokół niewierności pytania badawcze pozwoli na dopeł- nienie portretu rodziny ziemiańskiej o rys najintymniejszych perypetii. W dotychczasowej historiografii nie ma pracy, która kompleksowo prezen- towałaby podjęty problem. Trzeba zauważyć, że kwestia małżeńskiego wiarołomstwa w naukowej literaturze historycznej pojawiała się jedynie sporadycznie – tu najbardziej reprezentatywny byłby artykuł Andrzeja Szwarca: „Rygorystyczne normy i swobodne obyczaje. Małżeństwo i związ- ki pozamałżeńskie w opiniach ziemiańsko-arystokratycznej elity w połowie XIX wieku”, drukowany we wspominanej już publikacji „Kobieta i małżeń- stwo: społeczno-kulturowe aspekty seksualności: wiek XIX i XX”. Motyw cudzołóstwa powraca zazwyczaj w biografistyce, jako przykładowe podaj- my pozycje – Zbigniew Stankiewicz – „Dzieje wielkości i upadku Aleksan- dra Wielopolskiego”13, Edward Rudzki – „Delfina Potocka”14, Jarosław Kita – „Tomasz Potocki. Ewolucja postaw ziemianina polskiego”15, także przy okazji kreślenia losów nieszczęśliwych małżonków, czy wspominania sław- nych romansów – np. Dionizja Wawrzykowska-Wierciochowa – „Kochanki tomy z 2003, 2007, 2010 i 2012 r.), słowniki (np. Ziemianie polscy XX wieku, t. I pod red. J. Leskiewiczowej wyszedł w Warszawie w 1992 r., a dotychczas ostatni t. IX pod redakcją T. Epszteina – Warszawa 2010) oraz nie mniej ważne wydawnictwa źródłowe. 13 Z. Stankiewicz, Dzieje wielkości i upadku Aleksandra Wielopolskiego, Warszawa 1967. 14 E. Rudzki, Delfina Potocka, Warszawa 1990. 15 J. Kita, Tomasz Potocki. Ewolucja postaw ziemianina polskiego, Łódź 2007. Wstęp 8 pierwszych dni: opowieści o dziejach nieszczęśliwych miłości sławnych ludzi”16, Tadeusz Rojek – „Damskie igraszki: skandale XIX-wiecznej Warszawy”17. Wątek zdrady małżeńskiej epizodycznie zagościł w pracach podejmujących charakterystykę sylwetki kobiety na tle życia małżeń- skiego u Małgorzaty Stawiak-Ososińskiej – „Ponętna, uległa, akuratna...: ideał i wizerunek kobiety polskiej pierwszej połowy XIX wieku: w świetle ówczesnych poradników”18 i u Agnieszki Lisak – „Miłość, kobieta i małżeń- stwo w XIX wieku”19. Reasumując, brakuje pracy, która przy przywołaniu i analizie szczegółowych przypadków, jednocześnie w sposób syntetyzują- cy wnikliwie zaprezentowałaby całość zagadnienia. Zgodnie z tytułem niniejszego studium, istotę badanego problemu stanowiło dotarcie do materiałów źródłowych, które pozwoliły na nakre- ślenie portretu zbiorowego niewiernego małżonka ze środowiska ziemiań- skiego, modelowe ujęcie zdrady małżeńskiej wraz z jej genezą i następ- stwami, a tym samym na oddanie obyczajowej atmosfery rozpatrywanej epoki. Zakres chronologiczny badań zamyka się w latach 1795–1905. Rok 1795 wraz z trzecim rozbiorem przyniósł upadek Rzeczypospolitej i wejście ziem polskich pod systemy polityczne i społeczno-ekonomiczne trzech państw zaborczych. Na przełomie XVIII i XIX w. ziemiaństwo zaczęło się kształtować jako odrębna warstwa społeczna. Za wyborem jako cezury końcowej roku 1905 przemawiały wydarzenia rewolucyjne, które w Króle- stwie Polskim przyniosły zasadnicze zmiany w zakresie obyczajowości. Dla mieszkańców zaboru pruskiego i austriackiego przyjęcie rzeczonej cezury ma charakter wyłącznie umowny. Zasadność analizowania zagadnienia w przeciągu tak rozległego czasu należy tłumaczyć przesłanką oddania dynamiki przemian obyczajowych, jakim podlegała rodzina ziemiańska na przestrzeni całego dziewiętnastego i początków dwudziestego stulecia i na ich tle zaobserwowania przeobrażeń społecznego podejścia do kwestii zdrady małżeńskiej. Moim zamierzeniem jest pokazanie zjawiska w skali międzyzaborowej przy wykorzystaniu źródeł ze wszystkich trzech zabo- rów. Pomimo podziałów zaborowych, odrębności politycznych i ekonomicz- nych, różnic w zakresie prawa małżeńskiego, w wymiarze życia rodzin- nego obowiązywał bowiem zbliżony model postaw i cenionych wartości20. 16 D. Wawrzykowska-Wierciochowa, Kochanki pierwszych dni: opowieści o dziejach nie- szczęśliwych miłości sławnych ludzi, Warszawa 1988. 17 T. Rojek, Damskie igraszki: skandale XIX-wiecznej Warszawy, Warszawa 1993. 18 M. Stawiak-Ososińska, Ponętna, uległa, akuratna...: ideał i wizerunek kobiety polskiej pierwszej połowy XIX wieku: w świetle ówczesnych poradników, Kraków 2009. 19 A. Lisak, Miłość, kobieta i małżeństwo w XIX wieku, Warszawa 2009. 20 „Dziejów rodziny nie można rozpatrywać wyodrębniając ją ze społeczeństwa, nie żyje Zdrada małżeńska w dziewiętnastowiecznych pałacach i dworkach ziemiańskich 9 Rodzina ziemiańska niezależnie od lokalizacji w Królestwie Polskim, na Ziemiach Zabranych21, w Wielkopolsce, czy w Galicji, przy uwzględnieniu lokalnej specyfiki, zasadniczo zakorzeniona była w staropolskiej tradycji szlacheckiej i kultywowała wypływający z niej system zasad i standardów obyczajowych. Podtrzymywanie tradycyjnego modelu rodziny było możli- we w dużej mierze dzięki zawieraniu mariaży przez narzeczonych wywo- dzących się z różnych zaborów, ponadto dzięki nawiązywaniu ponadza- borowych kontaktów przez ziemiaństwo, do czego doskonały asumpt stanowiły skupiające liczne grono gości „zza kordonu” ważne uroczysto- ści rodzinne: śluby, chrzty, jubileusze, czy pogrzeby22. Międzyzaborowe więzi ziemian często przybierały charakter ekonomiczny, sprowadzały się do kontaktów handlowych, a przy okazji zawierania nowych znajomo- ści, nawiązywania przyjaźni23. Ziemianie podróżowali pomiędzy zaborami także choćby w celach edukacyjnych – udając się na studia, zdrowotnych – gdy odwiedzali sanatoria, religijnych – kiedy pielgrzymowali do sławnych miejsc kultu, a wszystkie te podróże, ułatwione dzięki rozwojowi kolei, sprzyjały pielęgnowaniu koherencji kultury życia rodzinnego24. Trzeba wspomnieć, iż propagowaniu tradycyjnych wartości służyły w znaczącym stopniu poradniki wychowawcze, kodeksy dobrych obyczajów i czasopi- sma społeczno-rodzinne o ponadzaborowym zasięgu czytelniczym. Podsu- mowując, podziały terytorialne i wynikające z nich oddziaływanie różno- rodnych wpływów kulturowych, wobec ożywionych międzyzaborowych kontaktów ziemiaństwa, a także dzięki lekturze literatury pedagogicznej, nie zdołały stanąć na przeszkodzie utrzymaniu charakterystycznego dla społeczności ziemiańskiej modelowego typu rodziny i właściwego jej pante- onu cnót, inaczej rzecz się miała w przypadku dysproporcji majątkowych – te przekładały się na zróżnicowanie modelu rodziny ziemiańskiej, najogól- bowiem samodzielnym życiem, lecz na kształt jej wpływają stosunki polityczne, prawne, gospodarcze, obyczajowe i społeczne. Toteż, badając rodzinę polską w XIX i na początku XX wieku, trzeba brać pod uwagę przemiany tych stosunków w poszczególnych zaborach oraz zróżnicowanie regionalne wynikające z odrębnych praw i wzorów kulturowych. Jednocześnie jednak należy pamiętać o wspólnocie tradycji, religii i języka, które integrowały zarówno rodzinę, jak i naród”. Z. Jabłonowska, Rodzina w XIX i na początku XX wieku, [w:] Przemiany rodziny polskiej..., s. 52. 21 Rozległe obszary na wschodzie dawnej Rzeczypospolitej w wyniku trzech rozbiorów przyłączone do Rosji. 22 Kontakty międzyzaborowe były przede wszystkim domeną arystokracji. T. Epsztein, Małżeństwa szlachty posesorskiej na Wołyniu, Podolu i Ukrainie w latach 1815–1880, [w:] Społeczeństwo polskie XVIII i XIX wieku. Studia o rodzinie, t. IX..., s. 234. 23 Temat międzyzaborowych kontaktów ziemiaństwa podejmuje tom pokonferencyjny – Międzyzaborowe kontakty ziemiaństwa, red. W. Caban, S. Wiech, Kielce 2010. 24 Zob. Ziemiaństwo na Lubelszczyźnie IV: ziemianie w podróży, red. H. Łaszkiewicz, Lublin 2010. Wstęp 10 niej mówiąc na model mniej zamożnej rodziny, żyjącej w szlacheckim dworku na wsi, w nieco wyidealizowanym ujęciu ponad wszystko wyno- szącej wartość ziemi, konserwatywnie broniącej tradycyjnej etyki i model rodziny arystokratycznej większość czasu spędzającej w mieście, otwar- tej na wchłanianie zagranicznych wzorców i liberalnie dopuszczającej do rozprzężenia obyczajów (co nie oznacza, że wśród średniego ziemiaństwa nie znalazłoby się bardzo wielu utracjuszy, z kolei bardzo wielu przedsta- wicieli arystokracji przestrzegało wszelkich norm). Dochodzimy w tym miejscu do potrzeby poczynienia uwag definicyj- nych, mianowicie wyjaśnienia przyjętego w niniejszej pracy rozumienia terminu „ziemiaństwo”. Otóż w badaniach nad zdradą małżeńską w rodzi- nie ziemiańskiej przyjęłam szerokie znaczenie pojęcia „ziemiaństwo” jako warstwy społeczno-kulturowej, rozumiejąc pod tym pojęciem postfeudalną społeczność ludzi, dla których dobra ziemskie pozostawały nieodłącznym atrybutem, nie tylko zaspokajały potrzeby materialne, były rodzinnym domem, ale co więcej w okolicznościach utraty niepodległości posiada- ły wymiar bastionu polskości i przekazywanej z pokolenia na pokolenie tradycji. Wąskie kryterium własności – powierzchni posiadanej ziemi (powyżej 100 mórg)25 uznałam samo w sobie za ważne, acz niewystarcza- jące, toteż sposób życia przyjęłam za wiodący wskaźnik przynależności do ziemiaństwa. Dlatego też w swoich badaniach nie pominęłam dzierżawców i administratorów majątków, a więc nie tyle właścicieli, co użytkowników ziemi26. Wykluczyłam natomiast przykładowo bankierów i przemysłow- ców, którzy zakupili majątki ziemskie, ale główne dochody czerpali z dzia- łalności pozarolniczej i stylem życia odbiegali od ziemiaństwa. Rozróż- niłam tym samym właścicieli ziemskich od ziemian, pamiętając, że nie każdy właściciel ziemski był członkiem społeczności ziemiańskiej27. Pod pojęciem ziemiaństwa rozumiałam zatem zbiorowość ludzi odznaczają- cych się wyróżniającym ich od innych zbiorowości społecznych właści- wym sobie stylem życia, zespołem norm obyczajowych, hierarchią warto- 25 W literaturze pojawia się również wielkość 100 ha. 26 „Zrujnowany właściciel majątku ziemskiego, jeżeli uratował nieco kapitału, nierzadko wydzierżawiał folwark lub szukał posady urzędnika gospodarczego. I odwrotnie, urzędni- cy gospodarczy starali się dosłużyć dzierżawy folwarku, a dzierżawcy dojść do własności”. W. Molik, Życie codzienne ziemiaństwa w Wielkopolsce w XIX i na początku XX wieku. Kultu- ra materialna, Poznań 1999, s. 16.; Por. T. Epsztein, Wokół definicji ziemiaństwa, [w:] O pol- skich elitach raz jeszcze. Studia ofiarowane profesor Janinie Leskiewiczowej z okazji dziewięć- dziesiątych urodzin, red. T. Epsztein, S. Górzyński, A. Karpiński, Warszawa 2007, s. 59-63. 27 „Tylko ci, którzy wyróżniali się określonymi cechami społeczno-kulturowymi”. T. Epsz- tein, Wokół definicji ziemiaństwa..., s. 64. Zdrada małżeńska w dziewiętnastowiecznych pałacach i dworkach ziemiańskich 11 ści i wypływającym z niej poczuciem odrębności28, ludzi legitymizujących się szlacheckim pochodzeniem, a zatem idącymi w ślad za nim kulturą i tradycją29, jak i tych o nieszlacheckim rodowodzie, pod warunkiem, że wraz z ziemią przejmowali etos ściśle powiązanych z nią wartości30. Status ziemianina nabywało się nie przez szlacheckie pochodzenie, lecz przez zasiedzenie na ziemi31. Do zaliczenia w poczet ziemiaństwa nie wystar- czało kupno majątku ziemskiego, decydującą stawała się trwałość i dzie- dziczność posiadania, a także akceptacja przez środowisko. W związku z wewnętrznym zróżnicowaniem warstwy ziemiańskiej32 bohaterami mojej opowieści będą zarówno reprezentanci arystokracji33, a więc przedstawi- ciele ziemiaństwa posiadający tytuły rodowe, posiadacze wielkich fortun, latyfundyści (jedna rodzina mogła posiadać majątki ziemskie w różnych regionach Polski, a także za granicą), cieszący się najwyższym prestiżem społecznym, jak i właściciele małych folwarków, jednowioskowych posia- dłości34. Wprawdzie arystokracja nierzadko preferowała rezydencje miej- skie aniżeli pałace na wsi, jednakże nie zmienia to faktu, iż to majątek ziemski pozostawał rodową siedzibą i chętnie wracano do niego zwłaszcza w okresie świąt i wakacji35. 28 „Na wspólnotę ziemiaństwa składały się podobne zasady moralne i wzory obyczajowe, wychowanie, którego rezultatem był podobny zespół zachowań, dobre maniery ułatwiające współżycie z otoczeniem, a wreszcie wzory konsumpcji i ubierania się. Nie świadczyło to jed- nak o identyczności. Każdy dom ziemiański miał własne zwyczaje – podobne i niepodobne do innych”. S. Rudnicki, Ziemiaństwo polskie XX wieku, Warszawa 1996, s. 18. 29 Tradycje szlacheckie w kulturze polskiej, red. Z. Stefanowska, Warszawa 1976. 30 Lata 1807–1808 przyniosły likwidację szlacheckiego monopolu własności ziemi. Ziemiaństwo polskie 1795–1945..., s. 21-23.; Wpływ na proces kształtowania się ziemiań- stwa zasadniczo wywarły: 1795 r. – III rozbiór Polski, 1807 r. – konstytucja Księstwa War- szawskiego znosząca monopol szlachty na posiadanie ziemi oraz 1808 r. – wprowadzenie kodeksu Napoleona – wydarzenia kładące „kres istnieniu dawnego, rządzącego państwem stanu szlacheckiego; oraz zniesienie pańszczyzny dokonane w każdym zaborze w innym czasie i w odmienny sposób, co znacznie zwiększyło niejednolitość struktur społecznych w poszczególnych dzielnicach, ale jednocześnie dało początek klasom i warstwom nowe- go społeczeństwa – kapitalistycznego – w miejsce dotychczasowych stanów”. A. Kwilecki, Ziemiaństwo wielkopolskie, Warszawa 1998, s. 12-13. 31 J. Kita, Ziemian Królestwa Polskiego obraz własny, [w:] Studia z historii społeczno -gospodarczej XIX i XX wieku, t. I., red. W. Puś, Łódź 2003, s. 136.; „Związek z ziemią wpływa uszlachetniająco, wytwarza poczucie odpowiedzialności za los kraju, czyni z rolnika patrio- tę”. W. Mich, Ziemiańskie walory. Ziemianie o racji bytu swej warstwy, [w:] Ziemiaństwo na Lubelszczyźnie..., Lublin 2001, s. 30. 32 I. Rychlikowa, Ziemiaństwo polskie 1789–1864. Zróżnicowanie społeczne... 33 Zob. M. Miller, Arystokracja, Warszawa 1993. 34 Danuta Rzepniewska jako właściwe – zamożne i średniozamożne ziemiaństwo sklasyfi- kowała posiadaczy dóbr od 300 do 6 tys. morgów. Właścicieli majątków ziemskich od 100 do 300 morgów kwalifikowała do warstwy drobnego ziemiaństwa. D. Rzepniewska, Ziemiaństwo w kręgu oddziaływania Warszawy 1807–1864..., s. 169. 35 Mimo że arystokracja utrzymywała kontakty towarzyskie we własnym środowisku i dystansowała się od ogółu ziemiaństwa, przyjmuję pogląd, w myśl którego arystokracja Wstęp 12 Przechodząc do omówienia metodyki badań, godzi się odnotować, iż interdyscyplinarne podejście do tematu otwiera pole szerokich możliwości wnioskowania. Oprócz naukowego warsztatu historycznego, przy szuka- niu odpowiedzi na postawione pytania badawcze cenne okazało się zasto- sowanie aparatu pojęciowego i metod wypracowanych przez antropolo- gię kulturową, socjologię36, gender studies, jak i zaaplikowanie elementów psychohistorii. Zwłaszcza umiarkowane odwołanie się do wiedzy psycho- logicznej umożliwia przełożenie na minioną epokę współczesnych mecha- nizmów zdrady małżeńskiej, pozwala próbować dociekać motywacji czy uczuć zdradzających i zdradzanych, podjąć mniej lub bardziej udaną próbę rekonstrukcji psychologicznej sylwetki bohaterów z przeszłości. Nie wolno przy tym zlekceważyć faktu historycznej zmienności psychologicznego funkcjonowania człowieka – psychologia historyczna nie daje gotowych odpowiedzi, jedynie wspomaga poznanie historyczne, na doświadczenie niewierności składały się przecież określone czasoprzestrzeń, atmosfera umysłowa, klimat kulturowy i obyczajowy, normy etyczne37. Po przeprowadzonej kwerendzie udało się zgromadzić rozbudowaną, różnorodną bazę źródłową. Ziemiaństwo pozostawiło po sobie przebogatą dokumentację w postaci pamiętników, dzienników, korespondencji, które dają wgląd w sferę życia prywatnego, konkretnie we wzajemne relacje między małżonkami. Za szczególnie wartościowe dla rozważanej tematyki można uznać między innymi: „Pamiątkę przeszłości. Wspomnienia z lat 1794 –1832” Henriety z Działyńskich Błędowskiej38, „Dzieje moje własne i osób postronnych. Wiązankę spraw poważnych, ciekawych i błahych” Wirydian- ny Fiszerowej39, „Czas udręki i czas radości. Wspomnienia” Anny Skarbek- -Sokołowskiej40, „Pamiętnik mojego życia” Tadeusza Bobrowskiego41 oraz „Dzienniki” Stefana Żeromskiego42. Obok sięgnięcia po drukowane mate- riały pamiętnikarskie, podstawę badań stanowią dotąd niepublikowane, stanowiła część ziemiaństwa. Zob. np. W. Molik, dz. cyt., s. 16. 36 „Nowoczesne teorie socjologiczne tworzą swoiste kręgi zainteresowania prywatnością. Najszerszy krąg to „relacje intymne”, czyli relacje wiążące rodzinę, małżeństwo”. B. Klich- -Kluczewska, „Przez dziurkę od klucza”. Historia życia prywatnego z perspektywy źródeł publicznych, [w:] Rodzina. Prywatność. Intymność. Dzieje rodziny polskiej w kontekście euro- pejskim: zbiór studiów, red. D. Kałwa, A. Walaszek, A. Żarnowska, Warszawa 2005, s. 173. 37 M. Dymkowski, Wprowadzenie do psychologii historycznej, Gdańsk 2003, s. 60, 124. 38 H. z Działyńskich Błędowska, Pamiątka przeszłości. Wspomnienia z lat 1794–1832, oprac. K. Kostenicz, Z. Makowiecka, Warszawa 1960. 39 W. Fiszerowa, Dzieje moje własne i osób postronnych. Wiązanka spraw poważnych, ciekawych i błahych, oprac. E. Raczyński, Londyn 1975. 40 A. Skarbek-Sokołowska, Czas udręki i czas radości. Wspomnienia, Wrocław 1977. 41 T. Bobrowski, Pamiętnik mojego życia, oprac. S. Kieniewicz, Warszawa 1979. 42 S. Żeromski, Dzienniki, oprac. J. Kądziela, Wrocław 2006. Zdrada małżeńska w dziewiętnastowiecznych pałacach i dworkach ziemiańskich 13 rękopiśmienne materiały przechowywane w aktach podworskich znajdu- jące się w archiwach państwowych i zbiorach bibliotecznych w różnych miastach Polski oraz na Litwie w Wilnie. Tytułem przykładu, listy z Archi- wum Radziwiłłów z Nieborowa (Archiwum Akt Dawnych w Warszawie) rzucają światło na problemy zdrowotne Anieli z Radziwiłłów Czartoryskiej, które musiały rzutować na relacje z jej małżonkiem księciem Konstantym Adamem Czartoryskim; korespondencja z Majątku Radolińskich Jarocin (Archiwum Państwowe w Poznaniu) Wirydianny Fiszerowej z rozwiedzio- nym z jej córką Anną Ignacym Radolińskim pokazuje, jak układały się stosunki małżonków po rozwodzie; wgląd w ziemiańskie pożycie małżeń- skie dają nam też „Pamiętniki Marii z Kwileckich Żółtowskiej” z Biblioteki Kórnickiej. Nie mniej ważnymi źródłami rękopiśmiennymi poddanymi krytycz- nej analizie okazały się książeczki do nabożeństwa, modlitewniki, zbiory złotych myśli, akta stanu cywilnego, zespoły akt notarialnych, obejmu- jące intercyzy przedślubne, a przede wszystkim dokumentacja proceso- wa – dla przykładu Akta procesu rozwodowego Witolda Potockiego z żoną Marią (Archiwum Państwowe w Łodzi, Archiwum Potockich i Ostrowskich z Maluszyna) czy Akta dotyczące rozwodu Katarzyny i Józefa Biernackich (APŁ, Archiwum Radoszewskich z Opatówka). Przy interpretacji tej kate- gorii źródeł pomocne były drukowane kodeksy prawa cywilnego i karnego, zresztą wielokrotnie wykorzystane w poniższej pracy. Poza odniesieniem do materiałów o charakterze wspomnieniowym, równolegle czerpałam informacje z materiałów poradnikowych. Otóż problem zdrady znajdował swoje odzwierciedlenie w modnych w epoce poradnikach wychowawczych, zwłaszcza tych pisanych z myślą o narze- czonych i nowożeńcach (na przykład: Ignacy Lubicz Czerwiński – „Sposób szczęśliwego pożycia między mężem i żoną, czyli cnoty istotne, które ich do tego celu doprowadzić powinny”43, Edward Walenty Kainko – „Węzeł małżeński, czyli pożycie w tym stanie”44, Stanisław Jachowicz – „Przestrogi dla kochanej siostrzenicy idącej za mąż. Wpisane do jej książeczki z regestrami gospodarskimi”45, Cecylia Plater-Zyberkówna – „Na progu małżeństwa”46), jak i na kartach kodeksów dobrych obyczajów, jak choćby u Pawła Eustachego Leśniewskiego w „Wychowańcu dziewięt- 43 I. Czerwiński Lubicz, Sposób szczęśliwego pożycia między mężem i żoną, czyli cnoty istotne, które ich do tego celu doprowadzić powinny, Przemyśl 1817. 44 E. W. Kainko, Węzeł małżeński czyli pożycie w tym stanie, Wrocław 1834. 45 S. Jachowicz, Przestrogi dla kochanej siostrzenicy idącej za mąż. Wpisane do jej ksią- żeczki z regestrami gospodarskimi, Warszawa 1856. 46 C. Plater-Zyberkówna, Na progu małżeństwa, Warszawa 1918. Wstęp 14 nastego wieku, czyli przepisach przystojności i dobrego tonu w pożyciu towarzyskiem”47. Obok poradników rodzimego pochodzenia przejrzałam poradniki w przekładzie z zagranicznych autorów, ponieważ i te czyta- ne były przez ziemian i podobnie jak poradnictwo polskie nacechowane normatywnie odwoływały się do usankcjonowanych społecznie zasad, weźmy chociażby Franciszka Almasy’ego „Ogólne uwagi nad miłością, małżeństwem i domowym szczęściem jako zwierciadło przestrzegające w smutnych zdarzeniach życia ludzkiego”48 czy Carla Gelsena „Higienę miodowych miesięcy. Wskazówki dla nowożeńców”49. Kwerendą objęłam również pełniące rolę opiniotwórczą czasopiśmien- nictwo o profilu społeczno-rodzinnym, kulturalnym i obyczajowym. Wymieńmy tu ukazujące się najdłużej, mające największy wpływ czytel- niczy „Kronikę Rodzinną. Pismo dwutygodniowe poświęcone literaturze, sprawom społecznym i domowym” i „Bluszcz. Pismo tygodniowe dla kobiet”. Nie zabrakło też odwołań do fachowej prasy prawniczej, medycznej, a nawet prasy satyrycznej. Wreszcie pozostaje przywołać nieraz niesłusznie niedocenioną jako źródło w badaniach historycznych literaturę piękną, którą posiłkowałam się przy powstaniu poniższej pracy w dwojaki sposób – dla szukania w niej wiedzy na temat życia rodzinnego ziemiaństwa, w tym w kwestii proble- mu niewierności małżeńskiej oraz dla odtworzenia na jej podstawie świa- domości społecznej ludzi interesującej nas epoki, formułowanych ocen i sądów50. Jednakże, doceniając, że literatura piękna stanowi nieoceniony dokument czasów, w których powstała, trzeba stale mieć na uwadze fakt, że świat przedstawiony w dziele literackim to świat fikcyjny powołany do istnienia w duchu obowiązującej konwencji artystycznej. Wypada wyja- śnić tu, że w studium poświęconemu polskiemu ziemiaństwu z rozmysłem cytowałam fragmenty dzieł zagranicznych – Honoriusz Balzac, Gustaw Flaubert czy Lew Tołstoj czytani byli przecież przez odbiorców z kręgu ziemiańskiego w oryginale bądź w przekładzie. i dobrego tonu w pożyciu towarzyskiem, Warszawa 1843. 48 F. Almasy, Ogólne uwagi nad miłością, małżeństwem i domowym szczęściem jako 47 P. E. Leśniewski, Wychowaniec dziewiętnastego wieku, czyli przepisy przystojności zwierciadło przestrzegające w smutnych zdarzeniach życia ludzkiego, Lwów 1848. 49 C. Gelsen, Higiena miodowych miesięcy. Wskazówki dla nowożeńców, Warszawa 1909. 50 Na temat przydatności literatury pięknej jako źródła w badaniu historycznym – zob. J. Topolski, Problemy metodologiczne korzystania ze źródeł literackich w badaniu historycz- nym, [w:] Dzieło literackie jako źródło historyczne, red. Z. Stefanowska, J. Sławiński, War- szawa 1978, s. 7-29.; oraz R. Czepulis-Rastenis, Znaczenie prozy obyczajowej XIX wieku dla badań ówczesnej świadomości i stosunków społecznych, [w:] Dzieło literackie..., s. 261-279. Zdrada małżeńska w dziewiętnastowiecznych pałacach i dworkach ziemiańskich 15 Konceptualizacja tematu wtłoczona została w ramy czterech proble- mowych rozdziałów, na które składają się liczne podrozdziały. Założeniem rozdziału pierwszego Pojęcie zdrady małżeńskiej w XIX wieku jest próba zdefinio- wania pojęcia zdrady małżeńskiej w XIX wieku oraz zaprezentowania niniej- szego zagadnienia w świetle obowiązującego prawa cywilnego i karnego (z uwzględnieniem sytuacji dzieci pozamałżeńskich), wobec stanowiska Kościoła katolickiego (jako że tradycyjna rodzina ziemiańska była rodziną katolicką), w świetle zasad ziemiańskiej etyki i moralności oraz społecznej percepcji (kształtowanej przykładowo: przez kręgi konserwatywne broniące wartości rodziny na czele z cnotą wierności, czy krańcowo przez środo- wiska emancypacyjne walczące przeciw zjawisku podwójnej moralności, bezwzględnej dominacji mężczyzny w obrębie komórki rodzinnej i wynikają- cej z niej męskiej samowoli). W omawianym rozdziale przyglądamy się bliżej rodzinie ziemiańskiej i problemowi wiarołomstwa na tle innych problemów dotykających małżeństwo ziemian. Rozdział drugi Przyczyny, sposoby przeciwdziałania i konsekwencje małżeńskiej niewierności stanowi rozbudowany katalog różnorakich przyczyn małżeń- skiej niestałości, sprzyjających jej impulsów, a zarazem swoiste kompen- dium kierowanych osobno do obojga płci porad i wskazówek, jak najpew- niej uniknąć niewierności współmałżonka i utrzymać szczęśliwe stadło. Zaprezentowania doczekają się również postulowane postawy zmierzenia się z problemem niewierności współmałżonka, jeżeli ów problem z poten- cjalnego zagrożenia przeobraził się w fakt dokonany. Pochylamy się tu także nad rozróżnieniem pomiędzy zalecaną w życiu małżeńskim przezor- nością a potępianą zazdrością. Należy podkreślić, iż rozdział drugi z zało- żenia posiada charakter postulatywny, jego wytyczne zrealizowane zostały przede wszystkim w oparciu o cieszącą się w opisywanych czasach znaczą- cym odbiorem literaturę poradnikową, mającą u celu wypracowanie okre- ślonych, wzorcowych postaw i w pewnym stopniu z całą pewnością ważko wpływającą na ich rzeczywiste kształtowanie. Poza idealistycznymi założe- niami uwiecznionymi na kartach poradników, stanowiącymi trzon rozdzia- łowej narracji, refleksje zogniskowane wokół pytania o zdradę małżeńską – jej genezę i skutki – wzbogaciłam o głos zaczerpnięty z literatury wspomnie- niowej: pamiętników, dzienników, listów. Prezentowany rozdział jest najob- szerniejszy w pracy, nie można jednak mówić w tym wypadku o dyspro- porcji, ponieważ rozdziałowi temu odpowiadają razem wzięte rozdziały trzeci i czwarty – przedmiotem analizy staje się zestawienie na zasadzie porównawczej wyłaniającego się z rozdziału drugiego teoretycznego obrazu zdrady, jej przesłanek i konsekwencji, zrekonstruowanego po prześledzeniu Wstęp 16 głównie źródeł proweniencji poradnikowej, z wizją wyglądającą z kart materiałów pamiętnikarskich uwzględnionych przede wszystkim w dwóch kolejnych rozdziałach. I tak w rozdziale trzecim Niewierni: mężowie i żony z perspektywy pamięt- nikarskiej reminiscencji, przy wykorzystaniu dokumentów procesowych i akt podworskich, opisane zostały konkretne przypadki potencjalnego małżeńskiego wiarołomstwa. Kluczem do prezentacji obszernego materiału uczyniłam wyodrębnienie dwóch podrozdziałów – osobno przyglądamy się niewiernym mężom, a następnie niedochowującym wierności żonom. W efekcie, podjęta została próba oddania charakterystycznego dla ducha epoki i badanego środowiska modelu zdrady małżeńskiej, nakreślenia poprzez kompilację poszczególnych portretów indywidualnych zbiorowego portretu zdradzających i zdradzanych, a dzięki temu odtworzenia seksu- alnej obyczajowości epoki. Czwarty – ostatni z rozdziałów „Ta trzecia”, „ten trzeci” pomiędzy małżonkami” – zbudowany na bazie materiałów pamiętnikarskich i poradnikowych – poświęciłam osobom trzecim w układzie mąż – żona. Zapoznajemy się wobec tego z położeniem kochanków, zróżnicowaniem ich motywacji, ich społecz- nym odbiorem w świetle dyskursu poradnikowego i zapisanych w materiałach pamiętnikarskich przykładów wziętych z życia. Dowiadujemy się o możliwych prawnych konsekwencjach romansu. Ciekawe wydaje się zwłaszcza pochyle- nie się nad problemem rozłożenia odpowiedzialności za cudzołożny związek, zastanowienie, kogo opinia publiczna obarczała przewodnią winą – dopusz- czających się zdrady czy ich wspólników. Zobrazowałam w tym miejscu nie tylko typ kochanki i kochanka przynależących do środowiska ziemiańskiego, a zatem reprezentujących tę samą grupę społeczną, z której wywodzili się niewierni małżonkowie, ale także zarysowałam zbiorowy wizerunek kochan- ków rekrutujących się spośród służby i włościan, z kręgów artystycznych, to jest z grona aktorek, aktorów, śpiewaczek operowych, tancerek baletu czy cyrkówek, a także rozwinęłam wątek miłości płatnej w kontekście pyta- nia o zasadność rozpatrywania korzystania z prostytucji jako aktu zdrady małżeńskiej. Na zakończenie uwag wstępnych pragnę złożyć serdeczne podziękowania mojemu opiekunowi naukowemu prof. dr. hab. Jarosławowi Kicie za udzie- lane mi na każdym etapie powstawania niniejszej pracy wsparcie, życzliwość i wytyczne. Podziękowania kieruję także do pracowników Katedry Historii Polski XIX w. Uniwersytetu Łódzkiego oraz do recenzentów doktoratu – prof. dr. hab. Marka Przeniosło i prof. dr. hab. Tadeusza Epszteina, których cenne uwagi przyczyniły się do wykrystalizowania się ostatecznej wersji książki. Zdrada małżeńska w dziewiętnastowiecznych pałacach i dworkach ziemiańskich Rozdział I Pojęcie zdrady małżeńskiej w XIX wieku W miłości nie ma zdrady, jest tylko wieczny ruch1. Definicja cudzołóstwa W wydaniu ilustrowanym Encyklopedii Powszechnej Samuela Orgelbranda, w tomie IV z 1899 r. cudzołóstwo zostało zdefinio- wane jako: stosunek cielesny między dwiema osobami różnej płci, z  których przynajmniej jedna pozostaje w związkach małżeńskich, ze świadomością o istnieniu tego związku2. Przywołana definicja cudzołó- stwa zrównywała w obowiązku dochowania wierności męża i żonę. Doktor prawa Władysław Ostrożyński w wygłoszonym w 1885 r. odczycie „O prze- stępstwie cudzołóstwa” posłużył się zbliżoną definicją – Cudzołóstwo jest złamaniem wierności małżeńskiej, popełnionym ze świadomością, przez cielesne obcowanie między dwiema osobami płci różnej, z których jedna 1 M. Rodziewiczówna, Wrzos, Warszawa 1989, s. 8. 2 Cudzołóstwo [w:] S. Orgelbranda Encyklopedia Powszechna, t. IV, Warszawa 1899, s. 56.; W pierwszym wydaniu rzeczonej encyklopedii pod hasłem „cudzołóstwo” definicja została zastąpiona przywołaniem obszernego kontekstu historycznego, a właściwie katalo- gu kar, jakim na przestrzeni wieków, w różnych krajach podlegali dopuszczający się tegoż „występku”, ocenionego jako „potępiony przez wszystkie religie i prawodawstwa, jako prze- ciwny moralności i zakłócający spokój i szczęście domowe obywateli, jak i porządek spo- łeczny”. Cudzołóstwo [w:] Encyklopedia Powszechna S. Orgelbranda, t. V, Warszawa 1861, s. 967.; Dla porównania, w wydaniu drugim do kontekstu historycznego dodana została definicja: „występek polegający na cielesnych stosunkach dwóch osób różnej płci, z których przynajmniej jedna zostaje w związkach małżeńskich. Jeżeli obie strony są związane śluba- mi małżeńskimi wtedy zachodzi cudzołóstwo podwójne (adulterium duplex)”. Cudzołóstwo [w:] Encyklopedyja Powszechna S. Orgelbranda, t. III, Warszawa 1873, s. 180.; Definicji cudzołóstwa nie znajdujemy w pierwszych polskich wydawnictwach encyklopedycznych, ta- kich jak: I. Krasicki, Zbiór potrzebniejszych wiadomości, Warszawa 1781; F. S. Jezierski, Niektóre wyrazy porządkiem abecadła zebrane i stosownemi do rzeczy uwagami objaśnione, Warszawa 1791; S. Plater, Mała encyklopedya polska, Leszno 1841; J. Moraczewski, Staro- żytności Polskie: ku wygodzie czytelnika porządkiem abecadłowym zebrane, Poznań 1842. 18 przynajmniej pozostaje już w związku małżeńskim3. Pierwszym warun- kiem zaistnienia cudzołóstwa, zresztą jak najbardziej oczywistym, było- by zatem istnienie małżeństwa. Bez trwania w małżeństwie, przynajmniej jednej ze stron, nie mogło być mowy o cudzołóstwie. Ponieważ orzecze- nie separacji nie oznaczało rozwiązania małżeństwa, zatem i małżonek rozdzielony od stołu i łoża, również mógł stać się winnym cudzołóstwa, tyle że kara winna być w tym wypadku niższą, aniżeli w wypadku zwykłym4. Popełnieniu cudzołóstwa miała towarzyszyć świadomość, występna wola5. Za cudzołóstwo uważano stosunek cielesny między osobami różnej płci, a zatem, co zostało sprecyzowane w wykładzie Ostrożyńskiego, rozumia- no pod tym pojęciem akt płodzenia. Akt płodzenia był niezbędny do skla- syfikowania czynu jako czynu cudzołożnego, bez znaczenia natomiast był fakt, czy mężczyzna, z którym kobieta dopuszczała się tegoż aktu, posia- dał zdolność płodzenia. Wobec powyższego niewiasta mogła cudzołożyć nawet z dziecięciem, bezsilnym starcem, jak niemniej i z kastratem6. Co ważne, podając za Ostrożyńskim: ponieważ akt naturalnego płodzenia jest do istoty cudzołóstwa niezbędnie potrzebny, więc nie masz cudzołóstwa, gdy osoby tej samej płci popełniają tylko t. z. sodomię ratione sexus, jak i wtedy, gdy mężczyzna dopuszcza się z kobietą innych czynów nierządu, nie mających nic wspólnego ze spółkowaniem7. Skoro inny aniżeli stosunek dopochwowy nie podlegał pod cudzołóstwo, tym bardziej flirt, pocałunki, czułości, pieszczoty nie przesądzały o cudzołóstwie, aczkolwiek z reguły były do niego zwyczajnym wstępem. Tyle teoria prawnika, jednakże nale- ży pamiętać, że w praktyce, już same przekraczające granice przyzwoito- ści słowa i gesty współmałżonka pod adresem drugiej osoby, nierzadko traktowane były w kategorii zdrady małżeńskiej, a co za tym idzie niosły dla życia rodzinnego tożsame jej – niszczące konsekwencje. Warto zatrzy- mać się na chwilę przy zastanawiającej kwestii niestawiania znaku równo- ści pomiędzy kontaktami intymnymi osób tej samej płci, z których przy- najmniej jedna znajdowała się w związku małżeńskim a cudzołóstwem. Czyżby przyzwalano tym samym na utrzymywanie „na boku” kontaktów homoseksualnych, bagatelizowano ich wpływ na wzajemne pożycie między małżonkami? Nic bardziej mylnego. Po pierwsze, tak zwana sodomia trak- towana była w odrębnych kategoriach, jako osobne przestępstwo8. Kodeks 3 W. Ostrożyński, O przestępstwie cudzołóstwa, Lwów 1885, s. 4. 4 Tamże. 5 Tamże. 6 Tamże. 7 Tamże, s. 4-5. 8 Nazwa pochodziła od biblijnej Sodomy. „Sodomskim grzechem nazywają grzech cielesny, Zdrada małżeńska w dziewiętnastowiecznych pałacach i dworkach ziemiańskich 19 Karzący Królestwa Polskiego za występek cielesnej lubieżności przeciw naturze groził zamknięciem w domu poprawy na czas od trzech miesię- cy do roku9, Kodeks Kar Głównych i Poprawczych zaostrzył jeszcze odpo- wiedzialność karną dla mężczyzny, któryby przeciwnego naturze przestęp- stwa lubieżności z osobą płci męskiej dopuścił się, przewidując dla niego pozbawienie wszelkich praw i zesłanie na Sybir, przy czym dla chrześci- janina ustanawiając ponadto pokutę kościelną10. W zaborze austriackim – Księga ustaw na zbrodnie i ciężkie policyjne przestępstwa jako gatunek sprośnej lubieżności wymieniała uczynek cielesny przeciw naturze i dla dopuszczającego się tego uczynku zapowiadała karę więzienia od sześciu miesięcy do roku11. Landrecht Pruski stwierdzał: Sodomia i inne podobne grzechy nienaturalne (...) wymagają całkowitego onych wytępienia, wino- wajcę skazywał na przynajmniej roczny pobyt w domu poprawy, chłostę na przywitanie i odprawę i nie zezwalał na jego powrót po odbyciu kary w miejsce, gdzie zbrodnia jego została wiadomą12. Dla winnego uwiedzenia do „grzechu nienaturalnego” Landrecht orzekał podwojenie kary, gdyby zaś winnym był rodzic czy wychowawca, kara wynosić miała najmniej od czterech do maksymalnie ośmiu lat zamknięcia w domu poprawy, w połączeniu z chłostą wymierzoną na rozpoczęcie i zakończenie pobytu13. Poza tym, że homoseksualizm ścigany był z ramienia prawa jako osobny „występek”, pamiętajmy, że w dziewiętnastowiecznych realiach polskich uchodził za temat tabu, w pamiętnikach w przeważającej mierze próż- no szukać wzmianek na jego temat, podobnie w poradnikach wychowaw- czych z reguły nie ostrzegano przed grzechem sodomii. Problem odrębnej orientacji seksualnej musiał istnieć, ale w przesiąkniętej konserwaty- zmem atmosferze nie przybrał takiej skali, jaką osiągnął wówczas w Euro- pie Zachodniej14. Możliwe, że dlatego nie widziano potrzeby rozciągania przeciwny naturze, którego dopuszczali się Sodomczycy”. Sodoma [w:] Encyklopedia Po- wszechna S. Orgelbranda, t. XXIII, Warszawa 1866, s. 785-786. Poza sodomią właściwą – ratione generis, ze względu na gatunek, pod którą rozumiano „obcowanie ze zwierzęciem”, oraz sodomią ze względu na sposób (stosunki uniemożliwiające poczęcie) – ratione modi, wyróżniano interesującą nas sodomię z uwagi na płeć – ratione sexus. 9 Artykuł 444. Kodeks karzący dla Królestwa Polskiego, Warszawa 1830, s. 101. 10 Artykuł 723. Artykuł 724 dla opisanego wyżej przestępstwa, jeśli towarzyszyłby mu gwałt, bądź gdyby dokonane zostało z osobą nieletnią czy niedołężną, mówił o pozbawieniu wszelkich praw i zesłaniu do ciężkich robót w twierdzach na czas od dziesięciu do dwunastu lat. Kodeks Kar Głównych i Poprawczych, Warszawa 1847, s. 537. 11 Artykuły: 113 i 114. Księga ustaw na zbrodnie i ciężkie policyjne przestępstwa, Kraków 12 Artykuły: 1069 i 1070. Powszechne Prawo Krajowe dla Państw Pruskich, t. IV, Poznań 1804, s. 63- 64. 1826, s. 657. 13 Artykuły: 1071 i 1072. Tamże. Pojęcie zdrady małżeńskiej w XIX wieku
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Zdrada małżeńska w dziewiętnastowiecznych pałacach i dworach ziemiańskich
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: