Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00346 008426 11206171 na godz. na dobę w sumie
Zgwałcenie w małżeństwie. Studium prawnokarne i kryminologiczne - ebook/pdf
Zgwałcenie w małżeństwie. Studium prawnokarne i kryminologiczne - ebook/pdf
Autor: Liczba stron:
Wydawca: Wolters Kluwer Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-8092-191-7 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki >> karne
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).
Aneta Michalska-Warias doktor nauk prawnych; adiunkt w Katedrze Prawa Karnego i Kryminologii na Wydziale Prawa i Administracji UMCS w Lublinie. Ukończyła z wyróżnieniem aplikację sądową, jest też stypendystką Instytutu Maxa Plancka we Freiburgu. Autorka kilkudziesięciu publikacji, w tym dwóch monografii poświęconych szeroko rozumianej problematyce przestępczości zorganizowanej (Przestępczość zorganizowana i prawnokarne formy jej przeciwdziałania, Lublin 2006; Zwalczanie zorganizowanych form przestępczości w prawie karnym obowiązującym na ziemiach polskich w XIX i XX wieku, Lublin 2008), oraz współautorka komentarzy do kodeksu karnego (pod red. M. Królikowskiego i R. Zawłockiego, Warszawa 2013, oraz pod red. T. Bojarskiego, Warszawa 2015) i do kodeksu wykroczeń (pod red. T. Bojarskiego,
Warszawa 2015).

Publikacja jest pierwszą na polskim rynku monografią odnoszącą się do problematyki zgwałcenia w małżeństwie jako istotnej patologii społecznej, prowadzącej do wielu negatywnych konsekwencji dla ofiar i ich rodzin. Przedstawiono w niej dotychczasowy stan wiedzy na temat tego zjawiska oraz omówiono regulacje prawne wielu państw dotyczące tych zagadnień, ze szczególnym uwzględnieniem krajów, w których rezygnacja
z bezkarności zgwałcenia w małżeństwie nastąpiła stosunkowo późno i wywoływała liczne kontrowersje.

W książce znajduje się szczegółowa analiza ustawowego typu przestępstwa zgwałcenia pod kątem specyfiki stosowania art. 197 k.k. do zgwałcenia w małżeństwie. Oprócz zagadnień prawnych autorka zebrała w niej obszerny materiał empiryczny, tj. wyniki badań aktowych ilustrujących specyfikę tego przestępstwa oraz praktykę jego ścigania oraz orzekania w takich sprawach przez sądy (badano akta spraw zarejestrowanych we
wszystkich jednostkach prokuratury w latach 2006 2009).

Monografia przeznaczona jest dla praktyków prawa (sędziów, prokuratorów i adwokatów), zainteresuje też przedstawicieli nauki prawa karnego, a także osoby zajmujące się szeroko rozumianą pomocą ofiarom przestępstw.
Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Zgwałcenie w małżeństwie Studium prawnokarne i kryminologiczne Aneta Michalska-Warias MONOGRAFIE WARSZAWA 2016 Stan prawny na 11 listopada 2015 r. Monografia została dofinansowana przez Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie Wydawca Recenzent Redaktor prowadzący prof. dr hab. Leszek Wilk Wydawca Opracowanie redakcyjne Monika Pawłowska Łamanie Redaktor prowadzący Agnieszka Dymkowska Projekt gra czny okładki i stron tytułowych Opracowanie redakcyjne Joanna Tyszkiewicz-Żak Łamanie Violet Design, Wioletta Kowalska Ta książka jest wspólnym dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, byś przestrzegał przysługujących im praw. Książkę możesz udostępnić osobom bliskim lub osobiście znanym, ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A jeśli musisz skopiować część, rób to jedynie na użytek osobisty. SZANUJMY PRAWO I WŁ ASNOŚĆ Więcej na www.legalnakultura.pl PLK IB ��K © Copyright by Wolters Kluwer SA, 2016 ISBN: 978-83-264-9705-6 © Copyright by ISSN 1897-4392 Wolters Kluwer SA, 2013 Wydane przez: ISBN: Wolters Kluwer SA Dział Praw Autorskich Wydane przez: Wolters Kluwer SA 01-208 Warszawa, ul. Przyokopowa 33 tel. 22 535 82 19 Dział Praw Autorskich e-mail: ksiazki@wolterskluwer.pl 01-208 Warszawa, ul. Przyokopowa 33 www.wolterskluwer.pl tel. 22 535 82 00, fax 22 535 81 35 księgarnia internetowa www.profinfo.pl e-mail: ksiazki@wolterskluwer.pl www.wolterskluwer.pl księgarnia internetowa www.profinfo.pl Mojemu mężowi Januszowi Spis treści Wykaz skrótów / 11 Uwagi wstępne / 13 Rozdział I Zjawisko zgwałcenia w małżeństwie / 21 1.1. Charakterystyka fenomenu zgwałcenia w małżeństwie / 21 1.2. Fizyczne i psychiczne skutki zgwałcenia w małżeństwie / 40 1.3. Społeczna percepcja zgwałcenia w małżeństwie / 43 1.4. Podsumowanie – społeczna doniosłość problemu zgwałcenia w małżeństwie / 45 Rozdział II Zgwałcenie w małżeństwie w prawie wybranych państw oraz w prawie międzynarodowym / 48 2.1. Uwagi wstępne / 48 2.2. Prawo angielskie i amerykańskie / 50 2.2.1. Prawo angielskie / 50 2.2.2. Prawo amerykańskie / 72 2.2.3. Wpływ teorii feministycznych na prawne ujęcia i dyskusję dotyczącą zgwałcenia w małżeństwie / 84 2.3. Prawo państw tzw. Europy Łacińskiej / 99 2.4. Prawo państw niemieckojęzycznych / 109 2.5. Prawo państw Europy Środkowej i Wschodniej / 120 2.6. Zgwałcenie w małżeństwie w innych systemach prawa / 124 2.7. Zgwałcenie w małżeństwie w dokumentach prawa międzynarodowego / 131 2.8. Podsumowanie – modele odpowiedzialności za zgwałcenie w małżeństwie / 137 7 Spis treści Rozdział III Ustawowy typ przestępstwa zgwałcenia a zgwałcenie w małżeństwie / 141 3.1. Uwagi ogólne / 141 3.2. Problem wolności seksualnej małżonków / 144 3.3. Brak zgody ofiary jako niewypowiedziane znamię zgwałcenia a domniemanie zgody na kontakty seksualne w małżeństwie / 153 3.4. Sposoby doprowadzenia ofiary do niedobrowolnego obcowania płciowego lub innej czynności seksualnej na tle łączącej sprawcę i ofiarę relacji małżeńskiej / 159 3.4.1. Przemoc / 159 3.4.2. Groźba bezprawna / 169 3.4.3. Podstęp / 179 3.5. Obcowanie płciowe i inna czynność seksualna jako znamię zgwałcenia małżonka / 185 3.6. Podmiot i strona podmiotowa zgwałcenia w małżeństwie / 193 3.7. Typy kwalifikowane zgwałcenia a zgwałcenie w małżeństwie / 200 3.7.1. Zgwałcenie kazirodcze i pedofilskie / 200 3.7.2. Zgwałcenie zbiorowe / 202 3.7.3. Zgwałcenie ze szczególnym okrucieństwem / 208 3.8. Specyficzne problemy form popełnienia zgwałcenia w małżeństwie / 211 3.9. Zagadnienia wymiaru kary sprawcy zgwałcenia małżonka / 213 3.10. Szczególne problemy zbiegu przepisów i zbiegu przestępstw w przypadku zgwałcenia w małżeństwie / 223 3.11. Podsumowanie – szczególne problemy wykładni art. 197 k.k. w przypadku zgwałcenia w małżeństwie / 232 Rozdział IV Wybrane problemy procesowe związane ze zgwałceniem w małżeństwie / 236 4.1. Właściwość rzeczowa sądu / 236 4.2. Tryb ścigania / 238 8 Spis treści 4.3. Prawo odmowy składania zeznań oraz prawo odmowy poddania się oględzinom i badaniom lekarskim / 247 4.4. Podsumowanie – specyfika ścigania sprawców zgwałcenia małżonka / 250 Rozdział V Konsekwencje zgwałcenia w małżeństwie w świetle przepisów innych działów prawa / 252 5.1. Zakres obowiązków małżeńskich w świetle prawa rodzinnego oraz cywilnoprawne skutki zgwałcenia małżonka / 253 5.2. Obowiązki małżonków i następstwa zgwałcenia w małżeństwie według prawa kanonicznego / 264 5.3. Inne prawne konsekwencje zgwałcenia w małżeństwie / 268 5.4. Podsumowanie – spectrum możliwych prawnych konsekwencji zgwałcenia w małżeństwie / 269 Rozdział VI Zgwałcenie w małżeństwie lub konkubinacie w świetle badań aktowych / 272 6.1. Cel i zakres badań / 272 6.2. Rozkład liczbowy i terytorialny spraw dotyczących zgwałcenia w małżeństwie w badanym okresie / 276 6.3. Sprawy, w których wydano postanowienie o odmowie wszczęcia postępowania karnego / 285 6.4. Sprawy, w których wydano postanowienie o umorzeniu postępowania karnego / 313 6.5. Sprawy, w których skierowano do sądu akt oskarżenia / 381 Występowanie zgwałcenia obok znęcania / 454 Charakterystyka sprawcy i ofiary / 465 6.6. Podsumowanie – specyfika zgwałcenia w małżeństwie w praktyce organów ścigania i wymiaru sprawiedliwości / 480 Wnioski końcowe / 485 Bibliografia / 501 Wykaz tabel / 521 Wykaz wykresów / 525 9 Spis treści Wykaz powoływanych orzeczeń sądów polskich / 527 Wzór ankiety nr 1 – sprawy, w których wydano postanowienie o odmowie wszczęcia śledztwa / 529 Wzór ankiety nr 2 – sprawy, w których wydano postanowienie o umorzeniu śledztwa / 531 Wzór ankiety nr 3 – sprawy, w których skierowano do sądu akt oskarżenia / 533 Rape in Marriage A Criminal Law and Criminological Study Summary / 537 Wykaz skrótów Źródła prawa k.c. ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (tekst jedn.: Dz. U. z 2014 r. poz. 121 z późn. zm.) k.k. ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny (Dz. U. Nr 88, poz. 553 z późn. zm.) rozporządzenie Prezydenta Rzeczpospolitej – Kodeks karny (Dz. U. Nr 60, poz. 571 z późn. zm.) k.k. z 1932 r. k.k. z 1969 r. ustawa z dnia 19 kwietnia 1969 r. – Kodeks karny (Dz. U. Nr 13, poz. 94 z późń. zm.) k.p.k. ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania kar- nego (tekst jedn.: Dz. U. Nr 89, poz. 555 z późn. zm.) k.r.o. ustawa z dnia 25 lutego 1964 – Kodeks rodzinny i opie- kuńczy (tekst jedn.: Dz. U. z 2015 r. poz. 583 z późn. zm.) k.w. ustawa z dnia 20 maja 1971 r. – Kodeks wykroczeń (tekst jedn.: Dz. U. z 2015 r. poz. 1094 z późn. zm.) Czasopisma i publikatory Biul. SAKa Biuletyn Sądu Apelacyjnego w Katowicach CzPKiNP Czasopismo Prawa Karnego i Nauk Penalnych KZS Krakowskie Zeszyty Sądowe NP Nowe Prawo OSAB Orzecznictwo Sądów Apelacji Białostockiej OSNKW Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Izba Karna i Wojskowa OSNwSK Orzecznictwo Sądu Najwyższego w Sprawach Karnych 11 Wykaz skrótów OSP Orzecznictwo Sądów Polskich PiP Państwo i Prawo Prok. i Pr. Prokuratura i Prawo Inne skróty system informacji prawnej Wydawnictwa Wolters Kluwer GUS Główny Urząd Statystyczny LEX NSA Naczelny Sąd Administracyjny ONZ Organizacja Narodów Zjednoczonych RFN Republika Federalna Niemiec SA Sąd Apelacyjny SN Sąd Najwyższy WHO World Health Organization; Światowa Organizacja Zdrowia Uwagi wstępne W XVII w. wybitny angielski prawnik Sir Matthew Hale w najważniej- szym dziele swego życia zatytułowanym Historia Placitorum Coronae, które na długie lata zdeterminować miało angielską i amerykańską praktykę są- dową, stwierdził autorytatywnie, że „mąż nie może być uznany za winnego zgwałcenia swej prawowitej żony, bowiem przez obopólną zgodę małżeń- ską i zawarty kontrakt, żona oddała się w tym względzie swemu mężowi i zgody tej nie może wycofać”. Tę myśl zaczęto z czasem na gruncie an- gielskiej i amerykańskiej literatury prawniczej określać mianem „marital rape exemption”, tj. zasady nieodpowiedzialności męża za zgwałcenie żony, a uznanie jej za niewiążącą nastąpiło dopiero pod koniec XX w., gdy nie dało się już dłużej utrzymać wyłączenia odpowiedzialności sprawcy zgwał- cenia opartej na przekonaniach nieprzystających zupełnie do współczesnej pozycji i roli kobiety w społeczeństwie. Oczywiście Hale, gdy głosił swą maksymę, nie mówił niczego kontrower- syjnego, a raczej stwierdzał coś oczywistego od starożytności. Zasadnicza zmiana spojrzenia na intymne relacje małżonków i ich wzajemne obowiązki i prawa z nimi związane nastąpić bowiem miała dopiero w XX w. Co przy tym wydawać się może interesujące, w państwach Europy Zachodniej oraz w Stanach Zjednoczonych Ameryki Północnej dopuszczenie możliwości ścigania męża za zgwałcenie żony łączyło się z reguły z dość poważny- mi dyskusjami na ten temat i dokonało się stosunkowo późno. W Anglii przełomowe w tym zakresie było orzeczenie Izby Lordów w sprawie zna- nej jako R. versus R. z 1992 r., w Niemczech bezkarność zgwałcenia żony zniesiono dopiero w 1997 r., a w Stanach Zjednoczonych zgwałcenie w mał- żeństwie penalizowane jest we wszystkich ustawodawstwach stanowych od 1993 r., kiedy to odpowiednie przepisy w tej kwestii uchwalono w Ka- rolinie Północnej. 13 Uwagi wstępne W Polsce w okresie międzywojennym nie dopuszczano możliwości pociąg- nięcia męża do odpowiedzialności karnej za zgwałcenie żony, co pod rząda- mi kodeksu karnego z 1932 r. wynikało z samego usytuowania zgwałcenia w rozdziale zatytułowanym „Nierząd”. Przyjmowano bowiem, że kontakty seksualne między małżonkami z istoty swojej nie mogły mieścić się w po- jęciu nierządu. Takie spojrzenie na tę problematykę zaczęło być jednak kwestionowane już w późnych latach 40. XX w., np. przez wskazywanie pożądanych wyjątków od zasady nieodpowiedzialności męża za zgwałce- nie żony, a jako stany faktyczne uzasadniające kwalifikowanie zachowania sprawcy jako zgwałcenia wskazywano przymuszenie małżonka do nie- akceptowanych przez niego praktyk seksualnych lub też wymuszenie zbliżenia na małżonku w trakcie separacji. Po wejściu w życie kodeksu kar- nego z 1969 r., podobnie jak w wielu innych państwach Europy Środkowej i Wschodniej, przestępstwo zgwałcenia zaliczono do przestępstw przeciw- ko wolności, a ta zmiana rodzajowego przedmiotu ochrony spowodowa- ła, że – przy zachowaniu syntetycznego ujęcia przestępstwa zgwałcenia, wzorowanego na kodeksie karnym z 1932 r. – oczywiste stało się to, że jego sprawcą mógł być także małżonek ofiary1. Tym samym w Polsce zgwał- cenie w małżeństwie stało się zachowaniem bezprawnym i karygodnym w związku z ujęciem go jako przestępstwa powszechnego, co właśnie przy inaczej określonym przedmiocie ochrony musiało prowadzić do jedynego prawidłowego wniosku, że żaden rodzaj relacji między sprawcą a ofiarą nie mógł uzasadniać wymuszania na niej uległości sposobami wskazanymi w art. 168 k.k. z 1969 r. Tak „łagodne” przejście od przyjmowanej na gruncie kodeksu karnego z 1932 r. zasady bezkarności męża za zgwałcenie żony spowodowało jednak, że problematyka ta tylko w ograniczonym zakresie stanowiła dotąd przedmiot zainteresowania przedstawicieli doktryny prawa karnego, uznawano bowiem, że skoro zgwałcenie w małżeństwie stanowi jedną z możliwych odmian zgwałcenia w ogóle, to nie wymaga szczególnej analizy dogmatycznej2. 1 Tak było chociażby w traktowanym w państwach socjalistycznych jako wzorcowy kodek- sie karnym Rosyjskiej Federacyjnej Republiki Radzieckiej z 1960 r., a także np. w kodeksie karnym mongolskim z 1942 r. czy kodeksie karnym czechosłowackim z 1950 r. (podano za: M. Filar, Przestępstwa w dziedzinie w dziedzinie stosunków seksualnych (w:) I. System prawa karnego. O przestępstwach w szczególności, t. IV, cz. 2, red. I. Andrejew, L. Kubicki, J. Wasz- czyński, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk–Łódź 1989, s. 159). 2 Jako publikacje poświęcone zgwałceniu w małżeństwie jako takiemu wskazać należy przede wszystkim opublikowany zaraz po wojnie artykuł H. Rajzmana, Nierząd między małżonkami, 14 Uwagi wstępne Natomiast w tych państwach, w których wprowadzenie karalności zgwał- cenia w małżeństwie nastąpiło na skutek wyraźnych starań w tym zakresie i poprzedzone było burzliwymi nieraz debatami, przestępstwo to traktowa- ne bywa obecnie w szczególny sposób – np. w prawie francuskim uznano zgwałcenie osoby, z którą sprawca pozostaje w intymnym związku, za oko- liczność kwalifikującą, przekładającą się na surowszy wymiar kary w porów- naniu ze zgwałceniem osoby, z którą sprawcy nie łączyły wcześniej tak silne więzi. Problematyce zgwałcenia w małżeństwie poświęcono też, szczególnie w nauce amerykańskiej, liczne opracowania o charakterze kryminologicz- nym, w tym przypadku bowiem ustalenie samego występowania takiego zjawiska traktowane było jako ważki argument w debatach nad zmianą kształtu prawa. Tematyka zgwałcenia w ogóle, a zgwałcenia w małżeństwie w szczególności, od lat też stanowi przedmiot zainteresowania feministek, dostarczając im argumentów mających potwierdzać brak równego trakto- wania kobiet, a stosowana przez mężczyzn przemoc seksualna miałaby być – w takim ujęciu – elementem podporządkowywania sobie przez nich kobiet i zmuszania ich do akceptowania zwalczanego przez feminizm patriarchatu. Zasadniczym celem opracowania jest próba dokonania na gruncie prawa polskiego kompleksowej analizy zarówno ustawowego typu przestępstwa zgwałcenia pod kątem specyfiki jego stosowania w sprawach dotyczących zgwałcenia w małżeństwie (oraz w wykazujących analogiczną specyfikę sprawach dotyczących zgwałcenia przez konkubenta), takich bowiem re- fleksji było dotąd niewiele w polskiej literaturze karnistycznej3, jak i przy- bliżenie czytelnikowi burzliwej historii i aktualnych uregulowań tego przestępstwa, przede wszystkim w wybranych państwach Europy Zachod- niej oraz Stanach Zjednoczonych Ameryki Północnej, z uwzględnieniem PiP 1948, nr 1, z. 93 i n., opublikowane pod rządami kodeksu karnego z 1969 r. artykuły au- torstwa W. Adamczaka, M. Filara, Cywilnoprawne skutki zgwałcenia, NP 1972, nr 5, s. 770 i n. oraz Prawne aspekty zgwałcenia w małżeństwie, Acta Universitatis Nicolai Copernici. Prawo, t. XXIII, z. 154 z 1985 r., s. 67 i n., a także publikację dotyczącą wyników badań aktowych w sprawach dotyczących zgwałcenia w małżeństwie autorstwa P. Kozłowskiej-Kalisz i M. Moz- gawy, Zgwałcenie w małżeństwie (w świetle badań empirycznych) (w:) Przestępstwo zgwałcenia, red. M. Mozgawa Warszawa 2012, s. 217 i n. Zob. też J. Warylewski, Przestępstwa seksualne, Gdańsk 2001, s. 124–127. 3 Dotychczasowe wypowiedzi skupiały się raczej na samym potwierdzaniu karalności zgwał- cenia w małżeństwie jako takiego, bez próby bardziej szczegółowej analizy tego, jak istnienie bliskiej relacji intymnej między sprawcą a ofiarą może ewentualnie rzutować na interpretację znamion art. 197 k.k. 15 Uwagi wstępne jednak także regulacji występujących w innych państwach świata i innych kręgach kulturowych oraz międzynarodowych aktów prawnych odnoszą- cych się do przemocy seksualnej między małżonkami lub konkubentami. Analiza polskich regulacji prawnych ma na celu ustalenie, na czym – mimo braku szczególnego typu zgwałcenia w małżeństwie lub konkubinacie – po- legać mogą ewentualne trudności w stosowaniu tych przepisów do zgwał- cenia na szkodę małżonka lub konkubenta, a także, w jaki sposób fakt istnienia relacji intymnej pomiędzy sprawcą i ofiarą zgwałcenia może prze- kładać się na prawnokarną ocenę tego typu zachowań. W pracy używane jest najczęściej określenie „zgwałcenie małżonka” lub „zgwałcenie w małżeństwie”, jednak termin ten stosowany jest jako pewien skrót myślowy, analogiczne w istocie problemy dotyczą bowiem także relacji między konkubentami i tematyka ta uwzględniona została również w części teoretycznej oraz empirycznej pracy. Należy też pamiętać o tym, że w prak- tyce pod terminem „zgwałcenie w małżeństwie” kryją się właściwie tylko zgwałcenia, których sprawcą jest mężczyzna a ofiarą kobieta, mimo że z for- malnego punktu widzenia każde z małżonków może być zarówno sprawcą, jak i ofiarą tego przestępstwa. Przeprowadzone badania aktowe mają służyć przede wszystkim ustaleniu kryminologicznego obrazu przestępstwa zgwałcenia w małżeństwie lub konkubinacie. Zbadane akta spraw, w których wszczęto lub odmówiono wszczęcia śledztwa w latach 2006–2009 w całej Polsce, stanowiły na tyle duży materiał badawczy, że na ich podstawie można dokonać pewnych uogólnień dotyczących zarówno tego, jakie stany faktyczne zgłaszane są or- ganom ścigania jako zgwałcenie przez małżonka lub konkubenta, a także jaka jest praktyka organów ścigania i sądów w tym zakresie. Do analizy niektórych danych liczbowych uzyskanych w toku prowadzonych badań aktowych zastosowano także podstawowe metody statystyczne, takie jak: statystyki opisowe, testy normalności, macierze korelacji, test t-Studenta, a także statystyki nieparametryczne do porównywania wielu prób zmien- nych, tj. ANOVA Friedmana oraz współczynnik zgodności Kendalla. Praca składa się z  6 rozdziałów. W  rozdziale  I  przedstawione zosta- ły wyniki prowadzonych dotąd, głównie na  gruncie amerykańskim 16 Uwagi wstępne i zachodnioeuropejskim, badań dotyczących charakterystyki zgwałcenia w małżeństwie jako pewnego fenomenu społecznego. W tym rozdziale wskazano także na niektóre ankietowe badania dotyczące przemocy w ro- dzinie, w tym przemocy o charakterze seksualnym. Podkreślenia wymaga to, że zgwałcenie stanowi zwykle tylko jeden z aspektów tak rozumianej przemocy, a zatem tego typu badania rzadko pozwalają na ustalenie, jaka jest rzeczywista skala tego zjawiska (odrębnym problemem wymagającym podkreślenia jest występowanie pewnych różnic w definicjach zgwałcenia w różnych systemach prawnych, co dodatkowo może utrudniać czynienie porównań co do skali tego zjawiska w różnych porządkach prawnych). Rozdział II charakteryzuje prawnokarne ujęcia zgwałcenia w małżeństwie w wybranych systemach prawa, przy czym szczególną uwagę poświęcono regulacjom angielskim i amerykańskim z tego powodu, że w tych pań- stwach zjawisko to od kilkudziesięciu lat stanowi przedmiot istotnych refleksji przedstawicieli nauki, co z kolei wynika ze wspomnianej wyżej burzliwej historii zmieniania regulacji prawnych odnoszących się do zgwał- cenia w małżeństwie w kierunku zniesienia zasady bezkarności męża za zgwałcenie żony. Na gruncie angielskim i amerykańskim niezwykle ważny wpływ na zmianę podejścia do zjawiska zgwałcenia w małżeństwie miała niewątpliwie ideologia feministyczna, zatem także tym kwestiom poświęcono uwagę, choć – co wymaga podkreślenia – współczesne poglądy najbardziej radykalnych odłamów feminizmu na samą istotę zgwałcenia nie przełożyły się na przyjmowane rozwiązania prawne. Ponadto scha- rakteryzowano uregulowania prawne w historycznie wyodrębnionych grupach państw europejskich – jest to zatem, poza systemem anglosa- skim, prawo państw kręgu romańskiego, germańskiego oraz państw Eu- ropy Środkowej i Wschodniej (potraktowanych łącznie głównie z powodu specyfiki rozwoju ich prawa karnego w II połowie XX w.). Przedstawiono też dane dotyczące karalności zgwałcenia w małżeństwie lub jej braku w wybranych państwach świata, a także podjęto próbę wskazania występu- jących aktualnie modeli odpowiedzialności za zgwałcenie w małżeństwie. Problematyka przemocy o charakterze seksualnym pomiędzy małżonkami czy konkubentami uwzględniana jest też współcześnie na gruncie prawa międzynarodowego, często jako fragment szerszego zjawiska przemocy w rodzinie czy przemocy wobec kobiet, zatem także te kwestie poruszono w rozdziale II. 17 Uwagi wstępne Rozdział III pracy dotyczy specyfiki zgwałcenia w małżeństwie, widzianej przez pryzmat ustawowego typu przestępstwa zgwałcenia. Posługując się metodą formalno-dogmatyczną, dokonano w nim analizy ustawowych znamion przestępstwa zgwałcenia, właśnie pod kątem oceny stanów fak- tycznych zgwałcenia w małżeństwie. Mimo że polskie prawo nie wyróżnia formalnie takiego typu zgwałcenia, co zresztą wydaje się ujęciem jak naj- bardziej prawidłowym, a zatem co do zasady zgwałcenie w małżeństwie powinno być traktowane jak każde inne zgwałcenie, to jednak istnienie więzi małżeńskiej pomiędzy sprawcą a ofiarą może rzutować na praw- nokarne oceny stanów faktycznych, w których dochodzi do wymuszenia kontaktu seksualnego na małżonku. Jednym z takich problemów spe- cyficznych dla zgwałcenia w małżeństwie jest choćby kwestia istnienia domniemanej zgody małżonków na obcowanie płciowe, czy wystąpie- nie ewentualnego błędu sprawcy co do występowania takiej zgody i/lub oporu ze strony ofiary. Szczególnie w związkach charakteryzujących się stosowaniem przemocy jako takiej problem ten jest o tyle istotny, że ofia- ra może ogólnie obawiać się gwałtownych zachowań ze strony sprawcy, zatem w przypadku wymuszania na niej obcowania płciowego nie stawia w ogóle oporu lub manifestuje go w bardzo słaby sposób. W tym samym rozdziale omówiono także m.in. specyficzne dla zgwałcenia w małżeństwie kwestie związane z formami popełnienia przestępstwa, wymiarem kary czy zbiegiem przepisów (w tym ostatnim przypadku szczególnie interesująca i doniosła praktycznie, co pokazały badania aktowe, jest kwestia zbiegu art. 197 k.k. z art. 207 k.k.). Procesowe zagadnienia o szczególnym znaczeniu w sprawach dotyczących zgwałcenia w małżeństwie scharakteryzowane zostały w rozdziale IV. Omówiono w nim przede wszystkim zmianę trybu ścigania przestępstwa zgwałcenia oraz jej spodziewane nikłe znaczenie dla bardziej efektywne- go ścigania zgwałcenia w małżeństwie, ze względu na przysługujące po- krzywdzonej prawo odmowy składania zeznań, gdy sprawcą jest jej mąż lub konkubent. Można zatem zakładać, że po zniesieniu wnioskowego trybu ścigania zgwałcenia, w praktyce w sprawach dotyczących takich czynów na szkodę małżonka lub konkubenta zmieni się zapewne tylko podstawa prawna odmowy wszczęcia lub umorzenia postępowania karnego. Tam gdzie do tej pory wskazywano brak wniosku o ściganie pochodzącego od osoby uprawnionej, organy procesowe wskazywać będą zapewne na brak 18 Uwagi wstępne danych dostatecznie uzasadniających podejrzenie popełnienia przestęp- stwa. Na taką decyzję procesową przekłada się bowiem zwykle, co wyka- zały badania aktowe, skorzystanie przez pokrzywdzoną z prawa odmowy składania zeznań. W rozdziale V, zamykającym rozważania o charakterze stricte prawnym, zarysowane zostały inne niż prawnokarne następstwa zgwałcenia w mał- żeństwie. Tego rodzaju czyny, co oczywiste, mogą rodzić dość poważne konsekwencje, przede wszystkim na gruncie prawa rodzinnego, a także prawa zobowiązań, jako delikty powodujące odpowiedzialność odszkodo- wawczą oraz na gruncie prawa spadkowego. W rozdziale tym omówiono także zakres praw i obowiązków małżonków w zakresie pożycia małżeń- skiego, a także zakres tych praw i obowiązków oraz możliwe skutki nad- używania tychże praw lub niewywiązywania się z obowiązków w świetle prawa kanonicznego. Rozdział VI pracy przedstawia wyniki przeprowadzonych badań aktowych. Badaniu podlegały wszystkie sprawy dotyczące zgwałcenia w małżeństwie lub konkubinacie zarejestrowane we wszystkich jednostkach prokuratury w Polsce w latach 2006–2009. Były to zatem trzy kategorie spraw, a mia- nowicie sprawy, w których wydano postanowienie o odmowie wszczęcia śledztwa, sprawy zakończone wydaniem postanowienia o umorzeniu śledz- twa oraz sprawy, w których skierowano do sądu akt oskarżenia, przy czym w przypadku tych ostatnich, jako ich szczególnie istotną podgrupę, ana- lizowano te sprawy, w których doszło do skazania sprawcy za zgwałcenie. W tej grupie spraw dokonano także ustaleń dotyczących charakterystyki sprawcy pod względem jego wykształcenia, zatrudnienia, wieku, stanu cywilnego itp. Na cały materiał badawczy składało się 667 spraw, z czego 176 stanowiły sprawy zakończone skierowaniem aktu oskarżenia do sądu. Oprócz badań ilościowych polegających na uzyskaniu z badanego materiału danych liczbowych określających cechy zachowań podlegających ocenie organów ścigania i sądów, a następnie ich analizy, przede wszystkim pod kątem związku tych cech ze sposobem zakończenia sprawy, a także oprócz analogicznych danych obrazujących sposoby działania organów wymia- ru sprawiedliwości, w tej części pracy przedstawiono także opisy licznych pojedynczych stanów faktycznych (studia przypadków), co powinno, jak się wydaje, wzbogacić opracowanie w zakresie poznawczym. Dzięki tym 19 Uwagi wstępne opisom czytelnik ma szansę dowiedzieć się, jakiego typu sprawy trafiają do wiadomości organów ścigania i sądów jako zgwałcenia w małżeństwie lub konkubinacie. Praca stanowi pierwsze w literaturze polskiej monograficzne opracowanie tematyki zgwałcenia w małżeństwie. Podczas jej przygotowywania wyko- rzystana została dość bogata literatura obca (przede wszystkim anglojęzycz- na, ale też np. niemiecka i francuska), odnosząca się do tej problematyki, oraz polska literatura karnistyczna poświęcona przestępstwu zgwałcenia, ze szczególnym uwzględnieniem zgwałcenia w małżeństwie. Wykorzystano też powszechnie dostępne dane dotyczące badań nad przemocą domową, w tym przemocą na tle seksualnym. Podczas badań aktowych wykorzystane zostały sporządzone przez autorkę formularze, w których odnotowaniu podlegały dane zbierane dla poszczególnych kategorii spraw. Serdeczne podziękowania pragnę skierować pod adresem tych wszystkich osób, które pomogły mi i wspierały na kolejnych etapach pracy nad książką. Jestem ogromnie wdzięczna moim najbliższym za okazane zrozumienie i stworzenie mi warunków do pracy. W szczególny sposób pragnę podzięko- wać Panu Profesorowi Markowi Mozgawie za poświęcony mi czas, za cenne uwagi merytoryczne, a także za zachęcenie mnie do zajęcia się tematyką zgwałcenia w małżeństwie. Rozdział I Zjawisko zgwałcenia w małżeństwie 1.1. Charakterystyka fenomenu zgwałcenia w małżeństwie Zgwałcenie w małżeństwie stosunkowo późno stało się przedmiotem zain- teresowania przedstawicieli nauk empirycznych, a zainteresowanie to wią- zało się niewątpliwie najpierw z dostrzeżeniem tego problemu na gruncie amerykańskiego prawa karnego, a raczej z dostrzeżeniem braku w tym za- kresie regulacji adekwatnych do współczesnych relacji społecznych. Za prze- łomową dla zmiany postrzegania istoty przestępstwa zgwałcenia w ogóle uznaje się książkę Susan Brownmiller Against Our Will. Men, Women and Rape z 1975 r., w której odniosła się ona także do problematyki zgwałcenia w małżeństwie, podkreślając, że „napaść na tle seksualnym stanowi naru- szenie integralności cielesnej i pogwałcenie wolności i samostanowienia, niezależnie od tego, gdzie do niej dochodzi, czy w łożu małżeńskim, czy poza nim”4. Za przełomową w kwestii badań kryminologicznych i doniosłości dla dostrzeżenia problemu zgwałcenia w małżeństwie uważa się jednak po- święconą wyłącznie tej problematyce książkę autorstwa D.E.H. Russell Rape in Marriage z 1982 r.5. Na podstawie przeprowadzonych badań em- pirycznych (wywiady z 930 losowo wybranymi zamężnymi kobietami 4 Zob. S. Brownmiller, Against Our Will. Men, Women and Rape, Penguin Books 1975, s. 381 (w oryginale autorka pisała: A sexual assault is an invasion of bodily integrity and a violation of freedom and self-determination wherever it happens to take place, in or out of the marriage bed). 5 D.E.H. Russell, Rape in Marriage, New York 1982. 21 Rozdział I. Zjawisko zgwałcenia w małżeństwie mieszkającymi w San Francisco), autorka określiła częstotliwość wystę- powania zgwałcenia w małżeństwie na 14 , uznając, że wyniki te mogą z różnych przyczyn być zaniżone6. Książka zawiera liczne wywiady z ofia- rami zgwałceń przez małżonka, przy czym autorka w konkluzji dochodzi do wniosku, że zgwałcenia takie nie tylko stanowią najbardziej drastyczną formę zgwałceń przez partnerów intymnych, lecz także nierzadko są dla ich ofiar traumą nawet większą niż w przypadku zgwałcenia przez osobę obcą, a dzieje się tak ze względu na towarzyszące im poczucie zdrady, rozczaro- wania, zaburzenie funkcjonowania całego małżeństwa, a także dlatego, że w takich małżeństwach często dochodzi do powtarzających się nawet latami zgwałceń7. Russell uważa przy tym, że powodem występowania zgwałceń żon jest patriarchalna kultura, która stwarza przyzwolenie także na taką formę męskiej dominacji, a rozwiązaniem problemu mogłoby być z jednej strony wprowadzenie pełnej odpowiedzialności karnej za zgwał- cenia w małżeństwie8, a z drugiej strony uzyskanie przez kobiety większej niezależności od mężów, w tym niezależności finansowej9. Tym samym Russell wpisała się wyraźnie w dyskurs feministyczny, który w tym czasie bardzo mocno akcentował, że przestępstwo zgwałcenia stano- wi typowy czyn przestępny będący wyrazem nierówności między płciami oraz jest wyrazem faktycznej i prawnej męskiej dominacji10. 6 Zob. tamże, s. 2. 7 Zob. tamże, s. 359. 8 W czasie powstawania książki Russell większość stanów utrzymywała zasadę nieodpowie- dzialności męża za zgwałcenie żony (bliżej na ten temat zob. uwagi odnoszące się do prawa w Stanach Zjednoczonych zawarte w rozdziale II). 9 Zob. D.E.H. Russell, Rape in Marriage, s. 360–361. 10 Zob. np. C.A. MacKinnon, która zdaje się uważać heteroseksualne obcowanie płciowe za nie- dające się w istocie odróżnić od zgwałcenia ze względu na patriarchalny kontekst społeczny, w którym do niego dochodzi. MacKinnon stwierdza wprost: Perhaps the wrong of rape has proven so difficult to articulate because the unquestionable starting point has been that rape is definable as distinct from intercourse, when for women it is difficult to distinguish them under conditions of male dominance (zob. C.A. MacKinnon, Feminism, Marxism, Method, and the State: Toward Feminist Jurisprudence, Signs, Vol. 8, No. 4, Summer, 1983, s. 647). Bliżej na temat feministycznych definicji zgwałcenia i możliwych problemów z przesuwaniem granic tego pojęcia, zob. E. Reitan, Rape as an Essentially Contested Concept, Hypatia 2001, vol. 16, no. 2; ss. 43–66. Na temat zgwałcenia z perspektywy feministycznej, zob. też: R. Whisnant, Feminist Perspectives on Rape, The Stanford Encyclopedia of Philosophy (2011 edition), Edward N. Zalta (ed.) (http://plato.stanford.edu/archives/spr2011/entries/feminism-rape; dostęp dnia 29 września 2015 r.). 22 1.1. Charakterystyka fenomenu zgwałcenia w małżeństwie W swoich badaniach Russell wskazała na częstą korelację zgwałceń z prze- mocą w małżeństwie. Większość kobiet, które doświadczyły przemocy na tle seksualnym, była też ofiarami przemocy pozbawionej takiego pod- tekstu, przy czym wiele z nich właśnie tę ostatnią postrzegało jako główne źródło problemów w małżeństwie11. Lektura obszernej monografii Russell z perspektywy prawniczej może jed- nak wywoływać pewne wątpliwości co do prawidłowości określenia przez nią skali zjawiska zgwałcenia przez męża. Wątpliwości te mogą się pojawić także w przypadku innych przytoczonych niżej badań empirycznych. Py- tanie bowiem brzmi, ile ze zdarzeń zakwalifikowanych przez autorkę jako zgwałcenia żon miałoby szansę na taką samą ocenę przez sąd karny (zakła- dając, że w czasie zdarzenia, czyn taki byłby przestępstwem). Część kobiet uznanych bowiem przez Russell za ofiary zgwałceń potwierdzała wprawdzie to, że w ich małżeństwie dochodziło do niechcianych przez nie kontaktów seksualnych, jednak z ich wypowiedzi nie wynikało jasno, że mężowie sto- sowali wobec nich przemoc lub groźbę jej użycia, co z perspektywy prawa karnego byłoby kluczowe dla zakwalifikowania takich zdarzeń jako zgwał- cenia (Russell podkreśla wręcz, że osoby przeprowadzające wywiady pytały o to, czy kobieta miała jakiekolwiek niechciane doświadczenia seksualne z mężem lub eksmężem12). W przypadku niektórych opisanych w książce zdarzeń kobiety uznane przez Russell za ofiary zgwałcenia mówiły wpraw- dzie o tym, że kontakty seksualne z mężem nie były przez nie chciane, jednak mężowie ci nie stosowali sposobów działania charakterystycznych dla zgwałcenia, a np. wywierali różnego typu presję psychiczną13. W części relacji zamieszczonych w książce przemoc stosowana przez męża rozumia- na jest jako czysta przewaga sił fizycznych, a żony twierdziły, że nie stawiały 11 Wśród małżeństw, w których pojawiały się przemoc i/lub zgwałcenia, 49  stanowiły te mał- żeństwa, w których występowała tylko przemoc, 14  – małżeństwa, w których dochodziło tylko do zgwałcenia, a 37  – małżeństwa, w których występowały obie formy przemocy (zob. D.E.H. Russell, Rape in Marriage, s. 90–91). 12 Zob. tamże, s. 41. 13 Zob. np. relację na s. 208. Z kolei na s. 214 znajduje się historia kobiety przedstawionej przez autorkę jako przykład gwałconej żony, która jednak nie rozstała się z gwałcicielem. Ofia- ra wyraźnie stwierdza, że mąż nie stosował przemocy, natomiast jej zdarzało się zgadzać na kontakty seksualne pod wpływem jego próśb, mimo że nie miała na nie najmniejszej ochoty. Podobnie na s. 253 Russell przytacza relację kobiety, która poddawała się kontaktom seksualnym w stanie upojenia alkoholowego, jednak jej mąż nie stosował ani przemocy, ani gróźb (zob. D.E.H. Russell, Rape in Marriage, s. 208, 214, 253). 23 Rozdział I. Zjawisko zgwałcenia w małżeństwie zbyt intensywnego oporu, bo nie miało to żadnego sensu, lub ulegały, aby całe zdarzenie mieć jak najszybciej za sobą – znów w takich stanach fak- tycznych pojawić się musi pytanie o to, czy miałyby one jakąkolwiek szansę na zakwalifikowanie jako zgwałcenia przez sąd (pojawia się choćby kwestia przekonania męża, że żona w istocie wyraziła zgodę)14. Opracowanie Russell nie było wprawdzie pierwszym poświęconym prob- lematyce zgwałcenia w małżeństwie, jednak stanowiło ono pierwszą tak obszerną pracę na ten temat na podstawie tak dużego materiału empirycz- nego. Wcześniejsze publikacje wskazywały bowiem jedynie, że w praktyce występują przypadki zmuszania żon do niechcianych przez nie kontaktów seksualnych i że problematyka ta wymaga dalszych gruntownych badań. Na przykład w opublikowanym w 1977 r. opracowaniu na temat zgwałcenia w małżeństwie R.J. Gelles zwracał uwagę na to, że istniejące w tym czasie w Stanach Zjednoczonych centra kryzysowe dla ofiar zgwałceń (rape-crisis centers) wskazywały, że jedynie 3  zgłaszanych do nich przypadków sta- nowiły zgwałcenia przez męża ofiary. Autor ten na podstawie prowadzo- nych przez siebie dalszych badań na temat przemocy w rodzinie doszedł do wniosku, że żony zmuszane przez mężów do kontaktów seksualnych często nie postrzegały siebie jako ofiary zgwałcenia, przypisując winę za to, co się wydarzyło, np. swojemu niewłaściwemu zachowaniu15. 14 Wydaje się, że konieczne jest jednak precyzyjne oddzielenie od siebie stanów faktycznych wypełniających znamiona przestępstwa zgwałcenia (według kryteriów danego systemu prawnego, ewentualnie według kryteriów innego systemu prawnego, uznanych za badającego np. za doskonalszy w tym względzie) od stanów faktycznych, w których kobieta nie ma wpraw- dzie ochoty na kontakt seksualny ze swoim partnerem, jednak z różnych powodów wyraża zgodę, czy też nawet po prostu „cierpliwie go znosi”. Te ostatnie przypadki, choć niewątpliwie także interesujące z badawczego punktu widzenia, nie mogą być zrównane z przypadkami zgwałcenia, doszłoby bowiem do zbytniego pomieszania pojęć i stanów faktycznych różnią- cych się znacznie swoją społeczną doniosłością. Jeśli zdefiniujemy zgwałcenie zbyt szeroko, to w istocie może dojść do banalizacji tego pojęcia i lekceważenia tych przypadków, które z pewnością powinny być poważnie traktowane przez wymiar sprawiedliwości. Trzeba też pamiętać o tym, że część stanów faktycznych postrzeganych przez ofiary jako zgwałcenie może nie stanowić przestępstwa w świetle prawa, z powodu braku realizacji przez sprawcę znamion strony podmiotowej (gdy nie ma on świadomości co do braku zgody czy rzeczywistości oporu) – na kwestię tę zwracają uwagę w literaturze amerykańskiej D.N. Husak, G.C. Thomas III, Rapes Without Rapists: Consent and Reasonable Mistake, Philosophical Issues no 11, Social, Political, and Legal Philosophy 2001, s. 86–117. 15 Zob. R.J. Gelles, Power, Sex, and Violence: The Case of Marital Rape, The Family Coordinator, vol. 26, no. 4, The Family and the Law 1997, s. 339–347. 24 1.1. Charakterystyka fenomenu zgwałcenia w małżeństwie Inną ważną pracę na temat zgwałcenia w małżeństwie stanowiła książka z 1985 r. autorstwa D. Finkelhor i K. Yllo, Licence to Rape: Sexual Abuse of Wives16, której autorzy przebadali reprezentatywną próbę 323 posiada- jących dzieci kobiet z okolic Bostonu, w wyniku czego ustalili, że 10  za- mężnych kobiet (czy to w czasie badania, czy w jakimś okresie przed jego przeprowadzeniem) mogło zostać uznane za ofiary zgwałceń przez męża, przy czym w przypadku kobiet rozwiedzionych lub pozostających w se- paracji odsetek ten wzrastał do 25. Podkreślenia wymaga przy tym to, że autorzy, definiując zgwałcenie na potrzeby swoich badań, ograniczyli rozumienie tego pojęcia do przypadków stosowania przemocy lub groźby jej użycia w celu wymuszenia na żonie kontaktu seksualnego, pozostawia- jąc poza ramami badań te przypadki, w których kobiety wyrażały zgodę na kontakty seksualne pod wpływem przymusu społecznego (tj. presji wy- nikającej z oczekiwań kulturowych lub konwencji społecznych) lub przy- musu interpersonalnego (gdy mąż np. grozi znalezieniem sobie kochanki lub ograniczeniem ilości pieniędzy przekazywanych na potrzeby żony). Na podstawie wyników badań empirycznych autorzy podzielili zgwałce- nia małżeńskie na trzy zasadnicze grupy. Do pierwszej z nich należały, stanowiące 45  wszystkich analizowanych zdarzeń, zgwałcenia połączone z przemocą występującą w danym małżeństwie (battering rape). W tym przypadku mąż znęca się nad żoną, a przemoc seksualna jest dodatkowym środkiem zadania bólu i poniżenia ofiary. Drugim rodzajem zgwałcenia, występującym najrzadziej (około 10 ), było zgwałcenie obsesyjne (obses- sive rape), w przypadku którego zadawanie bólu ofierze potrzebne było do seksualnej stymulacji sprawcy. Sprawcy tacy często regularnie korzystali też z materiałów pornograficznych, a dokonywane przez nich zgwałcenia charakteryzowały się wysokim stopniem okrucieństwa. Ostatnim typem zgwałcenia zidentyfikowanym przez Finkelhor i Yllo było zgwałcenie połą- czone jedynie z użyciem siły fizycznej (force-only rape), które występowało w tych małżeństwach, w których nie zdarzały się inne przejawy przemocy, a mąż używał tylko tyle siły fizycznej, ile było niezbędne dla doprowadzenia żony do obcowania płciowego (zgwałcenia te stanowiły 45  wszystkich analizowanych zgwałceń). Autorzy podkreślają przy tym, że ten ostatni ro- dzaj zgwałcenia w małżeństwie stanowi największe wyzwanie dla organów ścigania, sprawcy takich zgwałceń co do zasady są bowiem obywatelami 16 D. Finkelhor, K. Yllo, Licence to Rape: Sexual Abuse of Wives, New York 1985. 25 Rozdział I. Zjawisko zgwałcenia w małżeństwie przestrzegającymi prawa w pozostałym zakresie, a stosowana przez nich przemoc nie łączy się z powodowaniem obrażeń ciała, co utrudnia dowo- dzenie im winy przed sądem i skazywanie ich17. Badania prowadzone zarówno przez D.E.H. Russel, jak i przez D. Finkelhor i K. Yllo wyraźnie pokazały istnienie korelacji pomiędzy przemocą stoso- waną przez partnera ofiary w ogóle a przemocą seksualną (duża liczba ofiar zgwałcenia doświadczała także ze strony swego partnera przemocy nie na tle seksualnym). Ustalenia te stały się zatem punktem wyjścia do dalszych badań nad częstotliwością jednoczesnego występowania obu form przemocy. Także badania prowadzone przez I. Frieze na początku lat 80. XX w. wykazały nie tylko dość wysoką częstotliwość występowania zgwałcenia przez męża (do 10 ), lecz także zdecydowanie wyższe ryzyko tego typu zachowań w przy- padku tych małżeństw, w których mąż stosował przemoc fizyczną wobec żony (badanie to oparte było na ankietach, w których na temat zachowań mężów wypowiedziało się 137 kobiet będących ofiarami znęcania z ich strony), przy czym badanie to wykazało istnienie największego ryzyka przemocy seksualnej ze strony mężczyzn, którzy stosowali wobec żon przemoc fizyczną w najwięk- szym natężeniu. Mężowie gwałcący swoje żony (w przeciwieństwie do mężów „tylko” znęcających się nad żonami) statystycznie częściej nawiązywali z żo- nami relacje typu sadomasochistycznego. Takie wyniki pozwoliły I. Frieze na sformułowanie konkluzji, zgodnie z którą dla związków charakteryzujących się przemocą na tle seksualnym typowe było to, że mąż był postacią domi- nującą i przejawiającą seksualną agresję wobec pasywnej żony, niezadowo- lonej z takich seksualnych relacji. Nierzadko związki, w których dochodziło do zgwałceń, charakteryzowało także: kojarzenie przez męża seksu z przemo- cą, niewierność z jego strony oraz nieracjonalna zazdrość o żonę18. Badania amerykańskie pokazują też to, że w zależności od zastosowa- nej metodologii (w tym definicji zgwałcenia oraz dobranej grupy bada- nych kobiet) uzyskiwane są bardzo zróżnicowane wyniki. Oprócz badań 17 Podsumowanie badań stanowiących trzon książki Finkelhor i Yllo znajduje się też w artykule: K. Yllo, Marital Rape, 1996; The battered women’s justice project: http://www.bwjp.org/assets/ documents/pdfs/marital_rape.pdf; dostęp dnia 27 października 2015 r. 18 Zob. I.H. Frieze, Investigating the Causes and Consequences of Marital Rape, Signs, vol. 8, no. 3, Women and Violence 1983 , s. 532–553. Zob. też I.H. Frieze, A. Browne, Violence in Marriage, Crime and Justice, vol. 11, Family Violence 1989, s. 187–190. 26 1.1. Charakterystyka fenomenu zgwałcenia w małżeństwie przeprowadzonych przez Russell oraz Finkelhor i Yllo, jako ważniejsze próby oszacowania częstotliwości występowania zgwałcenia w małżeń- stwie lub konkubinacie wskazuje się na badania autorstwa C.R. Hanne- ke, N.M. Shields i G.J. McCall19, które ujawniły częstotliwość tego typu zgwałceń na poziomie 8,8 , oraz badania na specyficznie dobranych grupach kobiet, które – jak można się było spodziewać – pokazały zde- cydowanie wyższy poziom ofiar zgwałcenia przez intymnego partnera, sięgający 23,1  w badaniach prowadzonych przez A.L. Coker, P.H. Smith, R.E. McKeown i M.J. King na klinicznej grupie 1401 kobiet, które kiedy- kolwiek były w związku intymnym20, a nawet 62  w przypadku 53 kobiet z depresją lub zaburzeniami lękowymi w badaniach przeprowadzonych przez R. Weingourt21. Kolejne obszerne i stosunkowo nowe badania prowadzone przez P. Tjaden i N. Thoennes22 w 2000 r. na losowo wybranej grupie 8000 kobiet ze wszyst- kich 50 stanów (do których dzwonili ankieterzy) wykazały częstotliwość występowania zgwałcenia przez partnera intymnego (przez to pojęcie ro- zumiano byłych i obecnych mężów, konkubentów, niezamieszkujących razem partnerów intymnych oraz osoby, z którymi ankietowana osoba pozostawała w związku) na poziomie 7,7 23, przy czym 0,2  ankietowa- nych kobiet padło ofiarami zgwałcenia przez partnera intymnego w ciągu 19 Zob. C.R. Hanneke, N.M. Shields, G.J. McCall, Assessing the prevalence of marital rape, Journal of Interpersonal Violence (September 1986) vol. 1, no. 3, s. 350–362 (podano za: J. Bennice, P.A. Resick , Marital Rape. History, Research and Practice; Trauma, Violence, Abuse 2003, vol. 4, no. 3, s. 235. 20 Zob. A.L. Coker, P.H. Smith, R.E. McKeown, M.J. King, Frequency and correlates of intima- te partner violence by type: Physical, sexual and psychological battering, American Journal of Public Health 2000, vol. 90, no. 4, s. 553–559. Należy jednak odnotować, że na potrzeby tego badania nie uwzględniano jako przemocy na tle seksualnym przemocy psychicznej w postaci gróźb spowodowania obrażeń ciała. Autorzy tego badania ograniczyli przypadki zakwalifiko- wane przez nich jako przemoc na tle seksualnym do trzech sytuacji: 1) gdy partner zadawał kobiecie poważny ból podczas kontaktu seksualnego, 2) gdy partner fizycznie zmuszał kobietę do takich kontaktów, 3) gdy partner powodował obrażenie piersi lub genitaliów (tamże, s. 554). 21 R. Weingourt, Wife rape in a sample of psychiatric patients. Image: Journal of Nursing Scholar- ship 1990, vol. 22, no 3 s. 144–147 (podano za: J. Bennice, P.A. Resick, Marital Rape…, s. 235). 22 Zob. P. Tjaden, N. Thoennes, Full report on the prevalence, incidence, and consequences of vio- lence against women. (Report No NCJ-183781). Washington DC: National Institute of Justice 2000; (www.ncjrs.gov/pdffiles1/nij/183781.pdf; dostęp dnia 29 września 2015 r.). 23 Oznaczałoby to, że częstotliwość zgwałceń w małżeństwach i związkach konkubenckich byłaby zapewne nieco niższa (nie wiadomo, jaki udział w tych zgwałceniach miały bowiem tzw. date rapes). 27 Rozdział I. Zjawisko zgwałcenia w małżeństwie roku poprzedzającego przeprowadzenie badania, co oznaczałoby, że aż 201 394 kobiet (mających skończone 18 lat) w Stanach Zjednoczonych pada rocznie ofiarami tego typu zgwałceń, przy czym ze względu na fakt, że średnio na jedną ofiarę przypadało 1,6 zgwałcenia, liczba pojedynczych zgwałceń przez partnera intymnego oszacowana została na 322 230. W 2010 r. w Stanach Zjednoczonych przeprowadzono kolejne badania ankie- towe (National Intimate Partner and Sexual Violence Survey) na podstawie rozmów telefonicznych z 18 049 osobami, przy czym 9970 ankietowanych stanowiły kobiety (ukończonych ankiet w tej grupie badanych było 9086). W tym przypadku rozmiary przemocy na tle seksualnym okazały się wyż- sze niż w przypadku badań z 2000 r. (co wiązało się zapewne z nieco innym, szerszym określeniem form przemocy seksualnej). Aż 9,4  (czyli około 11,2 miliona) kobiet padło w ciągu swego życia ofiarą zgwałcenia przez intymnego partnera, przy czym w przypadku 6,6  były to zgwałcenia do- konane, 2,5  stanowiły usiłowane zgwałcenia, natomiast 3,4  to przypadki obcowania płciowego ułatwionego przez zażycie przez ofiarę alkoholu lub narkotyków (alcohol/drug facilitated penetration). W ciągu roku poprzedza- jącego przeprowadzenie ankiety doświadczenia tego typu zgłosiło 0,6  an- kietowanych kobiet. Jednocześnie uzyskane dane na temat wymuszonych kontaktów seksualnych na mężczyznach były tak nieznaczne, że niemożliwe było ich uwzględnienie w opracowaniu statystycznym wyników ankiety. Jeśli chodzi o inne formy przemocy seksualnej niż zgwałcenie, to doświad- czyć miało jej 15,9  ankietowanych kobiet oraz 8  ankietowanych męż- czyzn. Podkreślić jednak należy, że na potrzeby omawianego badania inne formy przemocy definiowane były bardzo szeroko i obejmowały np. wy- wieranie presji psychicznej przez straszenie zerwaniem znajomości oraz niechciane doświadczenia seksualne niezwiązane z kontaktem z ciałem ofiary (jak np. masturbowanie się w obecności ofiary)24. Na uwagę zasługują także badania przeprowadzone ostatnio przez K. Tel- lis. Wśród innych badań tego typu wyróżnia je to, że prowadzone były na podstawie oficjalnych danych wynikających z akt policyjnych 40 spraw, 24 M.J. Breiding, J. Chen, M.C. Black, Intimate Partner Violence in the United States – 2010, At- lanta, GA: National Center for Injury Prevention and Control, Centers for Disease Control and Prevention 2014, s. 13–14 (http://www.cdc.gov/violenceprevention/intimatepartnerviolence/ index.html; dostęp dnia 29 września 2015 r.). 28 1.1. Charakterystyka fenomenu zgwałcenia w małżeństwie dotyczyły zatem wyłącznie tych przypadków zgwałcenia, które zostały zgło- szone na Policję. Autorka na podstawie analizy akt policyjnych dochodzi do wniosku, że zgwałcenia w małżeństwach lub konkubinatach podzielić można, ze względu na kontekst, w jakim do nich dochodzi, na dwie grupy. Do pierwszej z nich należą zgwałcenia związane z sytuacyjną przemocą w związku (situational couple violence), w przypadku których przemoc ta nie jest zbyt intensywna, a do jej wybuchu dochodzi na tle pojedynczych konfliktów, bez istnienia mechanizmu stałego kontrolowania ofiary. Druga grupa zgwałceń to takie akty przemocy seksualnej, do których dochodzi w kontekście „intymnego terroryzmu” (intimate terrorism), a więc sytuacje, gdy przemoc stanowi stały element kontrolowania ofiary przez sprawcę25. Badania prowadzone przez K. Tellis doprowadziły ją do wniosku, że prze- moc seksualna występuje nie tylko w związkach małżeńskich, ale jest rów- nie częsta w konkubinatach. Ponadto stosunkowo rzadko sprawcy zgwałceń posługują się niebezpiecznymi narzędziami, takimi jak noże czy broń palna (jeśli już, używają przedmiotów codziennego użytku znajdujących się w domu), znacznie częściej wystarczające są ustne groźby kierowane do pokrzywdzonej (w 80  przypadków) oraz użycie przewagi fizycznej wynikającej z naturalnych różnic w wadze i budowie ciała. Jako czynni- ki przyczyniające się do wybuchu agresji seksualnej autorka definiuje za- leżność finansową w przypadku pierwszej grupy zgwałceń oraz zazdrość, żądania o charakterze seksualnym oraz nękanie w przypadkach zaliczo- nych przez nią do przejawów intymnego terroryzmu (tutaj ataki dotyczyły czasem także byłych partnerek sprawcy). Tellis zwraca też uwagę na fakt, że „prywatny” charakter analizowanych przez nią zgwałceń (z których większość odbywa się w domu, w sypialni ofiary) powoduje, że często je- dynym dowodem przestępstwa są obrażenia fizyczne ofiary, podczas gdy niewidoczne dla organów ścigania pozostają jego konsekwencje emocjo- nalne i psychologiczne. Prowadzone przez nią badania potwierdzają także to, że do ataków o charakterze seksualnym dochodzi często w kontekście istniejącej w danej relacji przemocy (wcześniejsza historia przemocy wy- stępowała w 33 na 40 analizowanych spraw), używanej czy to niezależnie 25 Taka typologia przemocy została zresztą przez K. Tellis zaczerpnięta od innej autorki, M.P. Johnson, która prowadziła badania dotyczące właśnie przemocy w rodzinie (zob. K. Tel- lis, Rape As a Part of Domestic Violence: A Qualitative Analysis of Case Narratives and Official Reports, El Paso, TX, 2010, s. 87–89. 29 Rozdział I. Zjawisko zgwałcenia w małżeństwie od zgwałcenia, czy to przed właściwym atakiem na wolność seksualną ofiary, dzięki czemu ta nie podejmuje już zbyt intensywnych prób obrony. Omawiane badania wykazały też, że w zdecydowanej większości przypad- ków ofiary zgłaszały dokonanie przestępstwa natychmiast lub w ciągu doby od zdarzenia (a najdłuższy czas, jaki minął pomiędzy zdarzeniem a jego zgłoszeniem na Policję, nie przekraczał 3 miesięcy). Istotne wydaje się także to, że tylko niespełna połowa spraw zgłoszonych na Policję zakończyła się skazaniem sprawcy (18 sprawców przyznało się do winy i poddało karze, jeden został skazany w pełnym procesie karnym), natomiast w 21 z anali- zowanych przypadków nie doszło do skazania sprawcy, czy to ze względu na odmowę wszczęcia postępowania ze strony prokuratury, czy z uwagi na wycofanie oskarżeń przez pokrzywdzoną26. Jeśli chodzi o Wielką Brytanię, a więc państwo, które ze względu na podobny do amerykańskiego kształt prawodawstwa, przez długie lata nie uznawało zgwałcenia w małżeństwie za zachowanie przestępne to badania dotyczące częstotliwości występowania tego typu zachowań na dużą skalę przeprowa- dzono tam w 1989 r. Objęły one reprezentatywną grupę 1007 zamężnych kobiet z Wielkiej Brytanii, a zainteresowanie tą tematyką niewątpliwie wią- zało się z coraz intensywniejszym w tym czasie kwestionowaniem zasady bezkarności zgwałcenia w małżeństwie w angielskiej praktyce orzeczniczej. Badania te, podobnie jak badania amerykańskie, wskazały na istnienie wy- raźnej korelacji między zgwałceniem a znęcaniem się przez męża nad żoną. Wykazały też dość zbliżony odsetek zgwałceń żon, który określono na 14. Należy jednak pamiętać, że w prawie brytyjskim, inaczej niż w amerykań- skim czy polskim, zgwałcenie nie jest przestępstwem, dla którego kluczowy jest sposób doprowadzenia ofiary do obcowania płciowego, a warunkiem koniecznym (i wystarczającym zarazem) do uznania danego zachowania za zgwałcenie jest ustalenie braku zgody pokrzywdzonego27. Także w oma- wianym badaniu jako zgwałcenia zdefiniowano trzy sytuacje: gdy żona w wyraźny sposób nie wyraża zgody na obcowanie płciowe, gdy mąż stosuje przemoc oraz gdy mąż grozi żonie zastosowaniem przemocy (ankietowane kobiety pytane były także o to, czy kiedykolwiek podejmowały kontakty seksualne z mężem, mimo że nie miały na to z jakiegoś powodu ochoty, 26 Tamże, s. 119–139. 27 Bliżej na temat prawa brytyjskiego, zob. uwagi w rozdziale II. 30 1.1. Charakterystyka fenomenu zgwałcenia w małżeństwie jednak odpowiedzi pozytywne na tak postawione pytanie nie były uznawa- ne za przypadki zgwałcenia). W sumie o doświadczeniu zgwałcenia, którego istotą był brak zgody pokrzywdzonej, mówiło aż 131 ankietowanych kobiet, 51 zostało doprowadzonych do obcowania płciowego groźbą użycia wobec nich przemocy, a 43 – przemocą. Ze względu jednak na fakt, że kobiety z reguły padały ofiarą zgwałcenia przez męża więcej niż jednokrotnie (do- tyczyło to 80  zgwałconych żon), 140 ankietowanych kobiet zaznaczyło kilka ze wskazanych wyżej odpowiedzi odnoszących się do doświadczenia przez nie tak rozumianego zgwałcenia28. Kolejne zakrojone na dużą skalę badania nad przestępczością na tle sek- sualnym skierowaną przeciwko kobietom w Zjednoczonym Królestwie przeprowadzono pod koniec XX w., a ich wyniki opublikowano w raporcie z 2002 r. (podstawowym źródłem wiedzy były kwestionariusze wypełnione przez 6944 kobiety w wieku od 16 do 59 lat w 2000 r., wyniki te porówny- wano także z wynikami podobnego badania przeprowadzonego w 1998 r.). 9,7  ankietowanych kobiet przyznało, że doświadczyły wiktymizacji na tle seksualnym (włączając w to zgwałcenia, na które wskazało 4,5  kobiet) od ukończenia 16 roku życia, przy czym sprawcami ataków na tle seksual- nym najczęściej byli mężczyźni znani swoim ofiarom – partnerzy (32 ) lub znajomi (22 ). W przypadku zgwałceń aktualnego partnera jako sprawcę wskazało aż 45  ankietowanych kobiet (na potrzeby tych badań zgwałce- nie zdefiniowano jako wymuszony przemocą, groźbami lub zastraszaniem stosunek waginalny lub analny). Tak jak w przypadku większości badań dotyczących zgwałcenia w ogóle, omawiane badanie wykazało bardzo niski poziom zgłaszania przestępstwa organom ścigania (18  dla ataków na tle seksualnym w ogóle i 20  dla zgwałceń). W badaniu poproszono też ko- biety o nazwanie tego, co je spotkało: tylko 60  badanych kobiet skłon- ne było uznać swoje doświadczenie za zgwałcenie, przy czym najrzadziej to, co je spotkało, skłonne były uznawać za przestępstwo te kobiety, które padły ofiarą opisanych w ankiecie zachowań ze strony aktualnych partne- rów lub osób, z którymi się spotykały (51  kobiet pokrzywdzonych przez aktualnego partnera uznawało swe doświadczenie za zgwałcenie, pod- czas gdy 31  z nich uważało, że stało się coś moralnie nagannego, jednak 28 K. Painter, Wife Rape in the United Kingdom, Paper presented at the American Society of Cri- minology 50th Anniversary Meeting, November 20th–23rd 1991, San Francisco (www.crim. cam.ac.uk/people/visitors/kate_painter/wiferape.pdf; dostęp dnia 27 października 2015 r.). 31 Rozdział I. Zjawisko zgwałcenia w małżeństwie niestanowiącego przestępstwa). Co interesujące, badania te wykazały także, że w przypadku napaści na tle seksualnym ze strony aktualnego lub byłego partnera występowało najwyższe prawdopodobieństwo powstania obrażeń fizycznych u ofiary (39 ), przy czym sprawcy ci najczęściej używali prze- mocy fizycznej jako sposobu oddziaływania na ofiarę (70 ). Jeśli chodzi o miejsce zdarzenia, to w przypadku ataku ze strony aktualnego partnera ofiary najczęściej było to jej miejsce zamieszkania (74 ), a odsetek ten nawet wzrastał w przypadku ataku za strony byłego partnera (76 ). Omawiane badania wykazały też, że ofiary napaści na tle seksualnym ze strony in- tymnego partnera były najmniej skłonne zgłaszać ten fakt na Policję, czy w ogóle komukolwiek o nim opowiedzieć (aż 35  ofiar nigdy nikomu nie opowiedziało o tym, co je spotkało, podczas gdy w przypadku zgwałcenia przez osobę obcą odsetek ten wynosił 23)29. Także prowadzone w Niemczech badania empiryczne wskazują na dość wysoki odsetek zgwałceń, do których dochodzi w małżeństwie czy innego typu intymnych związkach. Jak podaje D. Helmken, już przeprowadzo- ne w 1976 r. przez Demoskopie-Institut z Allensbach badania wykazały, że aż dwa i pół miliona zamężnych kobiet w Republice Federalnej Niemiec uważało się za ofiary przynajmniej jednokrotnego zgwałcenia przez włas- nego męża. Jednak podkreślenia wymagało to, że tylko część z tych kobiet wskazała sposoby zmuszania ich do obcowania płciowego rzeczywiście cha- rakterystyczne dla zgwałcenia w ujęciu niemieckiego prawa karnego. Zde- cydowana większość ankietowanych kobiet, zapytana o sposoby zmuszania ich do kontaktów seksualnych, odpowiedziała, że po prostu znoszą działa- nia męża z obawy przed jego złym humorem w kolejnych dniach (52 ) lub że poprzestawały jedynie na słownym oporze (33 ). Jedynie 3  ankietowa- nych kobiet wymieniło przemoc fizyczną w postaci uderzenia, jako sposób zmuszania ich do kontaktów seksualnych, a 19  wskazało, że były przytrzy- mywane tak, że nie mogły się wyrwać. Jak podsumowuje wyniki tych badań D. Helmken, nawet przy założeniu, że tylko 1  ankietowanych kobiet do- świadczyło zachowania męża w pełni realizującego znamiona przestępstwa zgwałcenia (wówczas zresztą bezkarnego, gdy sprawcą był małżonek ofiary), i tak oznaczałoby to około 25 000 ofiar takiego przestępstwa w Republice 29 Zob. A. Myhill, J. Allen, Rape and sexual assault of women: the extent and nature of the prob- lem, Home Office Research Study 237, 2002 (http://www.sericc.org.uk/pdfs/1211_homeoffi- ce2372002.pdf; dostęp dnia 27 października 2015 r.). 32 1.1. Charakterystyka fenomenu zgwałcenia w małżeństwie Federalnej Niemiec, a tym samym problemu nie można było uznać w żaden sposób za marginalny, jak twierdzili wówczas zwolennicy pozostawienia bezkarnymi zgwałceń w małżeństwie30. Już po wprowadzeniu w Niemczech karalności zgwałcenia w małżeń- stwie wyraźnie potwierdziło się to, że problem ten trudno uznać za nic nieznaczący w praktyce wymiaru sprawiedliwości. Jak pokazały np. pro- wadzone przez K. Goedelt badania aktowe dotyczące wszczętych w 2002 r. przez prokuratury w Getyndze i Brunszwiku postępowań karnych, w któ- rych sprawcy zarzucono usiłowanie lub dokonanie przestępstwa zgwał- cenia, aż 26,3  ofiar tego przestępstwa pozostawało w bliskich relacjach ze sprawcą (7,9  sprawców było w czasie czynu wspólnie z nimi zamiesz- kującymi małżonkami, 2,6  – małżonkami zamieszkującymi oddzielnie, 10,5  sprawców to byli eksintymni partnerzy ofiary już z nią niezamiesz- kujący, 2,6  – intymni partnerzy z trwającego związku, ale mieszkający oddzielenie, a 2,6  – aktualni intymni partnerzy zamieszkujący wspólnie z ofiarą). Badania te pokazały także to, że w praktyce orzeczniczej niemie- ckich sądów jako okoliczność łagodzącą przy wymiarze kary uwzględniano nie tylko fakt, że dane małżeństwo czy konkubinat utrzymały się po doko- naniu zgwałcenia, lecz także samo istnienie intymnej relacji między sprawcą a ofiarą przed czynem wpływało na decyzję o łagodniejszym wymiarze kary31. Warte odnotowania są także wyniki badań prowadzonych w ostatnim cza- sie pod patronatem niemieckiego Ministerstwa do spraw Rodziny, Seniorów, Kobiet i Młodzieży (Bundesministerium für Familie, Senioren, Frauen und Jugend). Zlecone przez nie badanie objęło okres od 2002 do 2004 r., a do- tyczyło ono przemocy wobec kobiet w Niemczech, przez którą rozumiano 30 Zob. D. Helmken, Vergewaltigung in der Ehe. Plädoyer für einen strafrechtlichen Schutz der Ehefrau, Heidelberg 1979, s. 49–54. 31 Zob. K. Goedelt, Vergewaltigung und sexuelle Nötigung. Untersuchung der Strafverfahrens- wirklichkeit, Göttinger Studien zu den Kriminalwissenschaften, Band 8, Universitätsverlag Göttingen 2010, s. 55–56, 205 (http://univerlag.uni-goettingen.de; dostęp dnia 29 września 2015 r.). O wyraźnej tendencji do łagodniejszego traktowania w praktyce zgwałceń dokona- nych p
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Zgwałcenie w małżeństwie. Studium prawnokarne i kryminologiczne
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: