Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00068 005902 13604216 na godz. na dobę w sumie
Zintegrowane zarządzanie środowiskiem. Systemowe zależności między polityką, prawem, zarządzaniem i techniką - ebook/pdf
Zintegrowane zarządzanie środowiskiem. Systemowe zależności między polityką, prawem, zarządzaniem i techniką - ebook/pdf
Autor: , , Liczba stron:
Wydawca: Wolters Kluwer Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-264-5448-6 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> biznes >> ekonomia
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).
Podręcznik stanowi kompendium interdyscyplinarnej wiedzy z zakresu zarządzania środowiskiem i tworzenia strategii zrównoważonego rozwoju. Uwzględniono w nim specyfikę doświadczeń, przede wszystkim niemieckich, w tej dziedzinie oraz opisano innowacyjne rozwiązania, które mogą znaleźć praktyczne zastosowanie w kształtowaniu procesu transformacji również w innych krajach. Systemy środowiskowe, polityka i prawo ochrony środowiska, zarządzanie środowiskiem czy techniki energii odnawialnej to tylko niektóre z poruszanych tu zagadnień.

Książka zawiera między innymi:
Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Tytuł oryginału: Integratives Umweltmanagement: Systemorientierte Zusammenhänge zwischen Politik, Recht, Manage- ment und Technik Tłumaczenie na język polski: Zespół Centrum Transferu Technologii Zrównoważonego Rozwoju i Europejska Szkoła Tłumaczy Akademii Polonijnej pod kierunkiem dr Marii Urbaniec Niniejsza publikacja powstała w ramach projektu finansowanego przez Akademię Polonijną w Często- chowie, Instytut Edukacji i Rozwoju w Częstochowie oraz Disop VZW Belgia Wydawca Izabella Małecka Redaktor prowadzący Janina Burek Opracowanie redakcyjne Robert Mitoraj Korekta i łamanie www.wydawnictwojak.pl Projekt graficzny okładki Barbara Widłak Zdjęcie wykorzystane na okładce © rangizzz – Fotolia.com © Copyright for the Polish edition by Akademia Polonijna w Częstochowie 2013 © Copyright for the Polish edition by Wolters Kluwer Polska SA 2013 All rights reserved. ISBN 978-83-264-3811-0 Wydane przez: Wolters Kluwer Polska SA Redakcja Książek 01-231 Warszawa, ul. Płocka 5a tel. 22 535 82 00, fax 22 535 81 35 e-mail: ksiazki@wolterskluwer.pl www.wolterskluwer.pl Księgarnia internetowa www.profinfo.pl Spis treści Wprowadzenie do polskiego wydania .......................................................................... Słowo wstępne ministra środowiska Republiki Federalnej Niemiec Sigmara Gabriela .................................................................................................... Słowo wstępne prof. dr. Maximiliana Gege ................................................................. Słowo wstępne redaktora książki ................................................................................. Rozdział I. Podstawy nauk o środowisku ............................................................... Christina Seidler 1. Podstawowe struktury otoczenia przedsiębiorstwa ...................................... 2. Konieczność zastosowania modelu ................................................................... 3. Charakterystyka elementów środowiska ........................................................ 3.1. Element środowiska: powietrze .................................................................... 3.2. Element środowiska: gleba ............................................................................ 3.3. Element środowiska: woda ............................................................................ 3.4. Biosfera ........................................................................................................... 4. Ingerencja człowieka w geoekosystemy ........................................................... Rozdział II. Zrównoważony rozwój ......................................................................... 1. Zrównoważony rozwój w aspekcie ekologicznym, ekonomicznym i społecznym .......................................................................................................... Liane Möller 1.1. Postęp, zasięg i wdrażanie zrównoważonego rozwoju ................................. 1.2. Strategie, koncepcje i organizacje ................................................................. 1.3. Modele i wskaźniki zrównoważonego rozwoju ........................................... 1.4. Program działań na rzecz zrównoważonego rozwoju – Agenda 21............ 15 17 19 23 29 30 33 34 34 42 50 57 63 67 68 69 74 79 83 91 92 2. Zrównoważony rozwój na szczeblu przedsiębiorstw ..................................... Jana Brauweiler 2.1. Istota zarządzania zrównoważonym rozwojem w przedsiębiorstwach ....... 2.2. Sprawozdawczość w dziedzinie zrównoważonego rozwoju przedsiębiorstw ............................................................................................... 100 2.3. Perspektywy zarządzania zrównoważonym rozwojem w przedsiębiorstwach ...................................................................................... 103 6 Spis treści Rozdział III. Znaczenie interesariuszy strategicznych ..................................... 111 Jana Brauweiler 1. Pojęcie interesariuszy .......................................................................................... 112 2. Interesariusze proekologiczni ........................................................................... 116 3. Jak przedsiębiorstwo analizuje interesariuszy .............................................. 120 3.1. Identyfikacja i podział istotnych interesariuszy .......................................... 120 3.2. Rozpoznanie zakresu wpływu, celów, strategii i działań interesariuszy .... 122 3.3. Opracowanie strategii uwzględniającej interesy interesariuszy .................. 125 4. Świadomość ekologiczna i zachowanie proekologiczne jako niezbędne cechy interesariuszy proekologicznych ............................................................ 127 Rozdział IV. Podstawy i etapy wdrażania polityki ekologicznej ...................... 133 1. Polityka ochrony środowiska i ekonomia środowiska – podstawy ............. 136 Liane Möller 1.1. Polityka ochrony środowiska i zrównoważony rozwój ................................. 137 1.2. Polityka ochrony środowiska – wzorzec, cele, zasady i instrumenty .......... 137 1.3. Polityka i prawo ochrony środowiska, ekonomia środowiska oraz zarządzanie środowiskiem w przedsiębiorstwie ................................... 139 1.4. Ekonomia środowiska ................................................................................... 141 1.5. Instrumenty polityki ochrony środowiska .................................................... 152 2. Międzynarodowa polityka ochrony środowiska ............................................ 168 Liane Möller 2.1. Globalizacja i ochrona środowiska – wzrost złożoności, różnorodności i instytucjonalizacji .......................................................................................... 169 2.2. Instytucje i organizacje, konwencje i umowy oraz różne formy kooperacji ....................................................................................................... 173 3. Polityka ochrony środowiska Unii Europejskiej ............................................ 191 Liane Möller 3.1. Zasady, implikacje i strategie europejskiej polityki ochrony środowiska .. 192 3.2. Instrumentalizacja polityki ochrony środowiska Unii Europejskiej .......... 200 3.3. Rozwój polityki ochrony środowiska w związku z ostatnim rozszerzeniem Unii Europejskiej ............................................................................................ 205 3.4. Polityka ochrony środowiska i wspólna polityka rolna ................................. 209 3.5. Polityka ochrony środowiska Unii Europejskiej jako proces wieloaspektowy .................................................................................................... 209 4. Polityka ochrony środowiska w Niemczech ................................................... 217 Liane Möller, Bernd-Dietmar Kammerschen 4.1. Strategie rozwoju polityki ochrony środowiska w Niemczech ................... 218 4.2. Ochrona środowiska w reformie federalistycznej i opracowanie Kodeksu środowiskowego .............................................................................................. 220 Spis treści 7 4.3. Wdrożenie zasad polityki ochrony środowiska za pomocą wielopłaszczyznowego systemu podmiotów polityki ekologicznej ............ 222 4.4. Instrumenty polityki ochrony środowiska .................................................... 225 4.5. Zrównoważona polityka energetyczna i klimatyczna .................................. 233 Rozdział V. Prawo ochrony środowiska i bezpieczeństwa pracy ..................... 243 1. Znaczenie prawa ochrony środowiska i bezpieczeństwa pracy dla przedsiębiorstw ............................................................................................. 245 Peggy Sommer, Bernd Delakowitz 1.1. Charakterystyka prawa ochrony środowiska ............................................... 246 1.2. Jedno- i wieloaspektowe prawo ochrony środowiska ................................. 255 1.3. Wymogi związane z organizacją prawa ochrony środowiska w przedsiębiorstwach ...................................................................................... 283 1.4. Wymogi dotyczące bezpieczeństwa pracy w przedsiębiorstwie .................. 287 1.5. Podsumowanie i perspektywy ........................................................................ 289 2. Prawo ochrony środowiska na przykładzie wymogów ochrony przed imisjami w Saksonii ................................................................................. 294 Norbert Schieß 2.1. Uregulowanie i wdrożenie ochrony przed imisjami w Saksonii ................. 294 2.2. Handel uprawnieniami do emisji na przykładzie Saksonii ......................... 296 3. Prawo ochrony środowiska na przykładzie opakowań ................................. 298 Joachim Quoden 3.1. Dyrektywa UE o opakowaniach ................................................................... 298 3.2. Niemieckie rozporządzenie o opakowaniach ............................................... 306 Rozdział VI. Systemy zarządzania środowiskowego według ISO 14001 i EMAS ................................................................................................................. 311 1. Rodzaje i zastosowanie koncepcji zarządzania środowiskiem .................... 312 Jana Brauweiler 1.1. Geneza i definicja systemu zarządzania środowiskowego .......................... 313 1.2. Wymogi związane z systemem zarządzania środowiskowego według ISO 14001 ........................................................................................................ 315 1.3. Wymogi związane z systemem zarządzania środowiskowego według EMAS ............................................................................................................. 319 1.4. Efekty systemów zarządzania środowiskowego ........................................... 322 1.5. Praktyczne znaczenie systemów zarządzania środowiskowego według ISO 14001 oraz EMAS obecnie i w przyszłości ............................................ 326 2. Niestandardowe metody zarządzania środowiskowego ............................... 333 Jana Brauweiler, Peggy Sommer 2.1. Znaczenie niestandardowych metod zarządzania środowiskowego ......... 334 2.2. Rodzaje niestandardowych metod zarządzania środowiskowego ............. 335 8 Spis treści 2.3. Krajowe i międzynarodowe rozpowszechnienie niestandardowych metod zarządzania środowiskowego ........................................................................ 338 2.4. Charakterystyka wybranych niestandardowych metod zarządzania środowiskowego ............................................................................................. 341 2.5. Efekty i perspektywy rozwoju niestandardowych metod zarządzania środowiskowego ............................................................................................. 352 Rozdział VII. Instrumenty wspomagające zarządzanie środowiskiem ......... 355 Peggy Sommer 1. Zastosowanie controllingu ekologicznego w przedsiębiorstwie .................. 357 1.1. Definicja, zadania i formy controllingu ekologicznego ............................... 357 1.2. Funkcje controllingu ekologicznego ............................................................ 359 1.3. Organizacyjne wdrażanie controllingu ekologicznego ............................... 361 1.4. Metodyczne i praktyczne znaczenie controllingu ekologicznego ............... 362 2. Instrumenty zarządzania środowiskiem i controllingu ekologicznego ...... 363 2.1. Rodzaje instrumentów.................................................................................... 363 2.2. Charakterystyka wybranych instrumentów ................................................... 373 2.3. Kompatybilność instrumentów ..................................................................... 405 3. Efektywna ochrona środowiska przy użyciu systemu informacji o środowisku w przedsiębiorstwie ..................................................................... 408 3.1. Definicja ......................................................................................................... 409 3.2. Rodzaje, funkcje i efekty SIŚP ....................................................................... 409 3.3. Ocena praktycznego znaczenia SIŚP ............................................................ 415 4. Podsumowanie ..................................................................................................... 416 Rozdział VIII. Ochrona środowiska w przedsiębiorstwach .............................. 425 Peggy Sommer, Jana Brauweiler 1. Wprowadzenie – wpływ przedsiębiorstwa na środowisko naturalne ......... 428 2. Proekologiczne działania w obszarach jednofunkcyjnych przedsiębiorstwa .................................................................................................. 430 2.1. Proekologiczny wybór i adaptacja lokalizacji .............................................. 430 2.2. Ekologiczne projektowanie produktu w obszarze badań i rozwoju w przedsiębiorstwie ......................................................................................... 435 2.3. Proekologiczne zaopatrzenie ........................................................................ 442 2.4. Proekologiczna produkcja ............................................................................. 446 2.5. Opakowania ekologiczne ............................................................................... 452 2.6. Ekologistyka ................................................................................................... 455 2.7. Proekologiczny zbyt ....................................................................................... 461 2.8. Proekologiczne unieszkodliwianie odpadów i gospodarka cyrkulacyjna ..................................................................................................... 462 Spis treści 9 3. Ochrona środowiska w obszarach wielofunkcyjnych przedsiębiorstwa ... 468 3.1. Organizacja ochrony środowiska w przedsiębiorstwie ............................... 468 3.2. Proekologiczne zarządzanie zasobami ludzkimi ......................................... 473 3.3. Marketing ekologiczny ................................................................................... 476 4. Wielofunkcyjność ochrony środowiska w odniesieniu do proekologicznego zarządzania łańcuchem dostaw (supply chain management) ....................... 480 4.1. Koncepcja zarządzania łańcuchem dostaw ................................................. 481 4.2. Definicja proekologicznego zarządzania łańcuchem dostaw ..................... 484 5. Podsumowanie i wnioski .................................................................................... 488 Rozdział IX. Rola innowacji ekologicznych ......................................................... 495 Wolfgang Gerstlberger, Markus Will 1. Pojęcie innowacji ekologicznych ...................................................................... 496 2. Organizacja i ocena innowacji ekologicznych ............................................... 500 2.1. Determinanty i motywacja do generowania innowacji ekologicznych ....... 500 2.2. Kształtowanie innowacji ekologicznych ........................................................ 502 3. Efekty innowacji ekologicznych w odniesieniu do zatrudnienia i wzrostu gospodarczego ..................................................................................... 506 4. Podsumowanie ..................................................................................................... 507 Rozdział X. Wybrane aspekty technik ochrony środowiska ............................. 511 1. Wprowadzenie ..................................................................................................... 513 2. Energia .................................................................................................................. 514 Wilhelm Riesner, Andreas Sommer 2.1. Zapotrzebowanie na energię i sposoby jego zaspokojenia ........................ 514 2.2. Sposoby redukcji zapotrzebowania na energię ........................................... 519 2.3. Przykłady, działania i technologie służące do redukcji strat związanych z przemianą energii oraz z zastosowaniem energii ..................................... 520 2.4. Podsumowanie ............................................................................................... 523 3. Emisje zanieczyszczeń gazowych ..................................................................... 525 Stefan Fränzle, Andreas Sommer 3.1. Wprowadzenie ................................................................................................ 525 3.2. Technologie oczyszczania dymu i spalin lub poboru paliwa ...................... 528 3.3. Alternatywne technologie energetyczne oparte na spalaniu lub utlenianiu oraz emisje wynikające z ich używania .......................................................... 532 3.4. Podsumowanie ............................................................................................... 534 10 Spis treści 4. Woda i ścieki ........................................................................................................ 535 Gernot Kayser, Andreas Sommer 4.1. Oczyszczanie ścieków .................................................................................... 535 4.2. Etapy postępowania podczas oczyszczania ścieków ................................... 536 4.3. Proces uzdatniania wody ............................................................................... 540 4.4. Etapy procesu uzdatniania wody .................................................................. 540 4.5. Podsumowanie ............................................................................................... 542 5. Metody ponownego wykorzystania wody ....................................................... 543 Hermann Orth 5.1. Wprowadzenie ................................................................................................ 544 5.2. Przykłady ponownego wykorzystania wody ................................................. 545 5.3. Cele ponownego wykorzystania wody ........................................................... 548 5.4. Formy ponownego wykorzystania wody ...................................................... 550 5.5. Technologie uzdatniania wody i wymagania dotyczące jej jakości ............ 553 5.6. Podsumowanie i wnioski końcowe ............................................................... 556 6. Odpady .................................................................................................................. 558 Gernot Kayser, Andreas Sommer 6.1. Wprowadzenie ................................................................................................ 558 6.2. Zapobieganie powstawaniu odpadów ........................................................... 559 6.3. Utylizacja odpadów ........................................................................................ 561 6.4. Usuwanie odpadów......................................................................................... 564 6.5. Podsumowanie ................................................................................................ 566 Rozdział XI. Alternatywne metody wytwarzania i wykorzystania energii ..... 567 1. Odnawialne źródła energii .................................................................................... 571 Markus Reichel, Friedrich Czambor 1.1. Wprowadzenie ................................................................................................ 572 1.2. Wyjaśnienie pojęć ........................................................................................... 572 1.3. Formy odnawialnych źródeł energii ............................................................. 575 1.4. Potencjał badawczy ........................................................................................ 585 1.5. Warunki wykorzystania odnawialnych źródeł energii ................................. 587 1.6. Aktualny stan wykorzystania odnawialnych źródeł energii ....................... 592 1.7. Podsumowanie i perspektywy ....................................................................... 595 2. Energia słoneczna – podstawowe zagadnienia .............................................. 597 Oliver Renner 2.1. Wprowadzenie i terminologia ....................................................................... 598 2.2. Rodzaje wykorzystania .................................................................................. 598 3. Wytwarzanie energii słonecznej – fotowoltaika ............................................ 607 Lars Kühl 3.1. Rozwój i systemy ............................................................................................ 608 3.2. Promienie słoneczne ....................................................................................... 610 Spis treści 11 3.3. Budowa i funkcja ogniwa słonecznego ........................................................ 612 3.4. Współczynnik sprawności i wydajność modułów fotowoltaicznych ............ 616 3.5. Rodzaje i struktura modułów ....................................................................... 620 3.6. Inwertory ......................................................................................................... 625 3.7. Planowanie i rozmieszczenie ......................................................................... 627 3.8. Podsumowanie ............................................................................................... 631 4. Wykorzystanie energii geotermalnej ............................................................... 633 Lars Kühl 4.1. Geotermalne wykorzystanie energii na różnych głębokościach ................ 634 4.2. Geotermia głęboka ........................................................................................ 637 4.3. Geotermia przypowierzchniowa .................................................................... 644 4.4. Planowanie instalacji do zastosowania geotermii przypowierzchniowej ... 653 4.5. Podsumowanie ............................................................................................... 656 5. Energia wiatru ..................................................................................................... 658 Lars Kühl 5.1. Rozwój i potencjał energii wiatru .................................................................. 659 5.2. Prędkość wiatru i jego wydajność ................................................................. 661 5.3. Formy budowlane turbin wiatrowych ............................................................ 664 5.4. Turbiny wiatrowe o poziomej osi obrotu ..................................................... 670 5.5. Zastosowanie siłowni wiatrowych ................................................................ 676 5.6. Rozwój rynkowy ............................................................................................. 679 5.7. Podsumowanie ............................................................................................... 682 6. Zdecentralizowane systemy zaopatrzenia w energię za pomocą małych elektrowni wodnych............................................................................................. 684 Konrad Thürmer, Christian Kohout 6.1. Wprowadzenie ................................................................................................ 685 6.2. Zarys historyczny ............................................................................................ 686 6.3. Gospodarka energetyczna .............................................................................. 686 6.4. Wykorzystanie siły wody ................................................................................. 689 6.5. Aspekt ekologiczny ........................................................................................ 693 6.6. Aspekt ekonomiczny....................................................................................... 695 6.7. Podsumowanie ................................................................................................ 695 7. Energooszczędne budownictwo – uwarunkowania i rezultaty współpracy w sieci ..................................................................................................................... 697 Christoph Brake 7.1. Wprowadzenie ................................................................................................ 698 7.2. Zrównoważone budownictwo ....................................................................... 698 7.3. Działania służące zwiększeniu wydajności energetycznej istniejących obiektów budowlanych .................................................................................. 704 7.4. Modele biznesowe w energooszczędnym budownictwie ............................ 713 7.5. Programy finansowe w Niemczech ................................................................ 714 7.6. Innowacje i rozwój kompetencji w rzemiośle ............................................... 719 7.7. Podsumowanie i perspektywy ....................................................................... 722 12 Spis treści Rozdział XII. Wybrane przykłady z nauk o systemach ochrony środowiska oraz biotechnologii .............................................................................................. 727 1. Interdyscyplinarne aspekty renaturalizacji ekosystemów ........................... 729 Stefan Zerbe, Ulrich Hampicke, Konrad Ott 1.1. Wprowadzenie ................................................................................................ 730 1.2. Definicja i koncepcja ekologii renaturalizacyjnej ....................................... 731 1.3. Cele renaturalizacji ekosystemów ................................................................ 734 1.4. Zadania ekologii w renaturalizacji ekosystemów ....................................... 735 1.5. Ekonomiczne aspekty renaturalizacji ekosystemów ................................... 739 1.6. Etyczne aspekty renaturalizacji systemów ekologicznych ........................... 743 1.7. Podmioty biorące udział w renaturalizacji ekosystemów ........................... 748 1.8. Podsumowanie ................................................................................................ 751 2. Podstawy energetycznego wykorzystania biomasy ....................................... 760 Matthias Kramer, Maria Meyer 2.1. Wprowadzenie ................................................................................................ 760 2.2. Biomasa jako odnawialne źródło energii ...................................................... 761 2.3. Energetyczne wykorzystanie biomasy .......................................................... 765 2.4. Stan obecny i perspektywy ............................................................................ 771 2.5. Podsumowanie ................................................................................................ 775 3. Nowoczesna biotechnologia na przykładzie zastosowania grzybów ......... 778 Martin Hofrichter 3.1. Wprowadzenie ................................................................................................ 779 3.2. Grzyby ............................................................................................................. 783 3.3. Mikrogrzyby i ich znaczenie biotechnologiczne ........................................... 784 3.4. Makrogrzyby i ich znaczenie biotechnologiczne .......................................... 787 3.5. Podsumowanie i perspektywy ....................................................................... 795 3.6. Glosariusz ....................................................................................................... 796 Rozdział XIII. Studia przypadków .......................................................................... 801 1. Sprawozdawczość dotycząca zrównoważonego rozwoju przedsiębiorstw .................................................................................................... 803 Liane Möller 2. Analiza interesariuszy ........................................................................................ 821 Jana Brauweiler 3. Handel uprawnieniami do emisji ..................................................................... 827 Stephan Meyer 4. Efekty współpracy w zakresie ochrony środowiska ..................................... 836 Liane Möller 5. Współpraca oraz innowacje w zakresie ochrony środowiska ..................... 843 Liane Möller Spis treści 13 6. Prawo ochrony środowiska – obowiązki przedsiębiorstwa na przykładzie browaru ................................................................................................................. 850 Peggy Sommer 7. Wydanie pozwolenia w związku z prawem o ochronie przed imisjami .... 855 Peggy Sommer 8. Współpraca w zarządzaniu środowiskiem ...................................................... 860 Jana Brauweiler 9. Zastosowanie instrumentów zarządzania środowiskiem ............................ 865 Peggy Sommer 10. Możliwości oszczędzania energii i redukcji kosztów w przedsiębiorstwie ............................................................................................. 876 Liane Möller 11. Organizowanie dużych imprez masowych w sposób przyjazny dla środowiska ..................................................................................................... 884 Peggy Sommer 12. Marketing ekologiczny ....................................................................................... 891 Katharina Kahl 13. Zrównoważona produkcja energii: energetyczne wykorzystanie łąk górskich ................................................................................................................. 902 Matthias Kramer, Maria Meyer Wykaz autorów .............................................................................................................. 917 Indeks ............................................................................................................................. 925 Wprowadzenie do polskiego wydania Niniejsza publikacja wyrasta z założeń współpracy uczelni wyższych w zintegrowanej sieci tematycznej: Zarządzanie środowiskiem, rozpoczętej w 2000 r. przez Akademię Polonijną w Częstochowie i jej Partnerów. Jest prezentacją syntetycznie nakre- ślonych poszukiwań, badań, konferencji i spotkań tematycznych, usytuowanych w kontekście systemowej zależności pomiędzy polityką a prawem, zarządzaniem czy techniką, jakże istotnej w teorii i praktyce świadomości ekologicznej przy realizacji wspólnych celów, wśród których priorytetem staje się wysoki poziom kształcenia akademickiego. Wśród wielu wspólnych inicjatyw w ramach dotychcza- sowej współpracy należy wymienić m.in. opracowanie trzytomowego podręcznika Międzynarodowe zarządzanie środowiskiem, opublikowanego w latach 2004–2005 w języku polskim, czeskim i niemieckim1. Istniejący od 2008 roku nowy projekt Akademii Polonijnej i jej Partnerów sku- pionych wokół zintegrowanej sieci tematycznej pt. „Rozwój kompetencji kształcenia i doradztwa w zakresie ochrony środowiska – na przykładzie współpracy niemiec- ko-polsko-ukraińsko-kazachskiej” przekazuje owoc swej pracy w podręczniku akademickim Zintegrowane zarządzanie środowiskiem. Systemowe zależności między polityką, prawem, zarządzaniem i techniką, przyczyniając się tym samym do rozwoju społeczno-gospodarczego społeczeństwa europejskiego oraz krajów wchodzących w sieć tematyczną projektu. Co więcej, publikacja przyczynia się do szeroko po- jętego dobra jednostki, dobra konkretnych grup społecznych, w końcu do dobra całego społeczeństwa. Służy rozwojowi społecznemu, zwłaszcza grup społecznych, zarówno lokalnych, jak i globalnych. Publikacja jest rezultatem wspólnego projektu, który poprzez prowadzone badania podnosi jakość edukacji, dążąc do doskonałości w kontekście międzyna- rodowym. Wyróżnić tu należy dwie główne zasady: 1 M. Kramer, M. Urbaniec, A. Kryński (red.) (2004): Międzynarodowe zarządzanie środowiskiem, t. 1: Interdyscyplinarne założenia proekologicznego zarządzania przedsiębiorstwem, Wydawnictwo C.H. Beck, Warszawa. M. Kramer, J. Brauweiler, Z. Nowak (red.) (2005): Międzynarodowe zarządzanie środowiskiem, t. 2: Instrumenty i systemy zarządzania, Wydawnictwo C.H. Beck, Warszawa. M. Kramer, H. Strebel, L. Buzek (red.) (2005): Międzynarodowe zarządzanie środowiskiem, t. 3: Operacyjne zarządzanie środowiskiem w aspekcie międzynarodowym i interdyscyplinarnym, Wydawnictwo C.H. Beck, Warszawa. 16 Wprowadzenie do polskiego wydania a) kontynuacja i wzmocnienie jakości w oparciu o dotychczasowe wyniki, jak rów- nież wzmocnienie mechanizmu jakości ukierunkowanego na przyszłość, b) stymulowanie nowych jakości z innowacyjnymi i interdyscyplinarnymi badaniami stymulowanymi. Połączenie sił wykładowców z różnych uczelni stanowi wartość zarówno dla młodych naukowców, jak i profesorów. Na szczególną uwagę zasługuje przekaz wartości etycznych, społecznych, eko- nomicznych oraz kulturowych, który można określić mianem „procesu twórczego sensu”. Ukazuje się on między innymi we wprowadzeniu zagadnień interdyscypli- narnych, należących do dziedziny polityki, prawa, ekonomii i techniki. Podręcznik staje się tym samym pierwszym przewodnikiem, wskazując na zakres zastosowania i praktycznej realizacji poszczególnych zagadnień. Ważną kwestią jest to, że powie- rzenie polskim i niemieckim naukowcom redakcji podręcznika nie powinno być odebrane inaczej niż tylko jako świadomość krytycznego myślenia i refleksyjnego współistnienia w zakresie poszukiwania wiedzy, prawdy, uczciwości, szacunku i otwartości na różnorodność doświadczeń społecznych. Publikacja staje się wyrazem otwartości na ludzi i idee, na teorię i praktykę, wskazując na potrzebę świadczenia o odwadze i otwartości myślenia. Znajduje to swój wymiar w różnorodności poglądów systemowych i metod badawczych, zawsze obecnych w kulturze europejskiej. Wysoka jakość podręcznika jest dla międzynarodowego zespołu naukowego skupionego w sieci tematycznej źródłem motywacji, szczególnie dotyczy to za- początkowania studiów z podwójnym dyplomem: licencjackim, magisterskim, doktoranckich, MBA, studiów podyplomowych, otwierających nowe perspektywy i możliwości w zakresie rozwoju młodych talentów. Dotychczas podręcznik niniejszy został wydany w wersji niemieckiej, ukraińskiej i rosyjskiej. Polskie wydanie stanowi kolejny etap realizacji międzynarodowego projektu w dziedzinie zintegrowanego i interdyscyplinarnego zarządzania środowiskiem. Połączenie sił akademickich naukowców z Niemiec, Polski, Czech, Ukrainy, Rosji i Kazachstanu to wyraz solidarności i współpracy rozumianej w szerokim kontekście – wyrastającej ponad fragmentaryzację i szczegóły. Dzięki koncentracji wiedzy i kompetencji ujmowanych w „globalnym” środowisku akademickim za- proponowane w książce ujęcia problematyczne mają szansę znaleźć zastosowanie w działalności osób czynnych zawodowo w dziedzinie polityki, prawa, ekonomii, zarządzania i techniki. Przyjęta konstrukcja książki służyć ma skłonieniu odbiorcy niniejszego prze- kazu do studiowania aktywnego. Stąd w formule podręcznika dostrzega się liczne odsyłacze, wskazujące na konkretne źródła. Wiele problemów zostało tu jedynie sformułowanych w sposób ogólny, otwierając drogę treściom uzupełniającym, w tym doświadczeniom i przepisom polskim. Podręcznik winien stać się swego rodzaju vademecum – przewodnikiem aka- demickim. Ks. prof. dr, dr h.c. Andrzej Kryński, Wydział Interdyscyplinarny Akademii Polonijnej w Częstochowie Słowo wstępne ministra środowiska Republiki Federalnej Niemiec Sigmara Gabriela Wiek XXI stawia przed nami ogromne wyzwania w kwestiach ochrony środowiska i klimatu. Coraz większe zanieczyszczenie środowiska, ograniczony dostęp do zaso- bów naturalnych, takich jak woda, surowce naturalne, różnorodność biologiczna, oraz stale postępujące zmiany klimatu kryją w sobie zarówno ryzyko ekologiczne, jak i niebezpieczeństwo społecznego konfliktu i mogą się stać hamulcem wzrostu gospodarczego. Gospodarce ukierunkowanej na zrównoważony rozwój przypada szczególna rola w ochronie podstawowych warunków życia na Ziemi. Przyjęcie tej roli jest warunkiem długotrwałego wzrostu gospodarczego. Wykształcenie odpowiednich specjalistów to główny czynnik wykorzystania potencjału tzw. Green Economy („Zielonej gospodarki”), w której jednocześnie wspiera się wzrost gospodarczy i zatrudnienie i przeciwdziała wynikającym z tego zagrożeniom dla środowiska. Wyzwaniom, które stoją przed ekonomią i ekologią, można sprostać jedynie dzięki wspólnemu i kompleksowemu działaniu podejmowanemu w sposób glo- balny i z pomocą nauki, sektora gospodarczego, społeczeństwa oraz decydentów politycznych. Jako ministerstwo środowiska wyznaczamy ramy prawne, wspieramy i wymaga- my. Strategie dotyczące ochrony środowiska i klimatu, jak również strategie zrów- noważonego rozwoju muszą być wdrażane na wszystkich płaszczyznach, w polityce, społeczeństwie i przedsiębiorstwach. Ministerstwo ochrony środowiska wspiera innowacje ekologiczne i przyjmuje na siebie odpowiedzialność za transfer tech- nologii przyjaznych środowisku. W ramach naszych projektów w zakresie ochrony klimatu, wykorzystania odnawialnych źródeł energii, krajowej i międzynarodowej ochrony środowiska jesteśmy zdani na współpracę z kompetentnymi parterami – na szczeblu krajowym i międzynarodowym. Współpraca ta okaże się skuteczna, jeśli będą spełnione następujące warunki. Po pierwsze, ważnym jej aspektem jest osiągnięcie wspólnego sposobu rozumie- nia konkretnych wymogów. Po drugie, konieczne jest wypracowywanie rozwiązań dotyczących technik ochrony środowiska, zarządzania środowiskiem i prawa zwią- zanego z ochroną środowiska oraz szeroka dyskusja poświęcona tym zagadnieniom. Ponadto muszą też istnieć kompetentne podmioty, które za pomocą odpowiednich instrumentów przyczynią się do wdrożenia wspomnianych rozwiązań. 18 Słowo wstępne ministra środowiska Republiki Federalnej Niemiec Sigmara Gabriela We wszystkich fazach kluczową rolę odgrywa edukacja oraz propagowanie wie- dzy. Szczególne zadanie przypada w tym względzie sferze nauki oraz jej instytucjom kształcącym i dokształcającym. Potrzebujemy interdyscyplinarnej świadomości, aby móc zrozumieć wyzwania obecnych czasów związane z polityką środowiskową i klimatyczną. Świadomość ta powinna być kształtowana w szkole, ale także poza jej murami. Musimy zadbać o to, by nowe osiągnięcia badawcze były stale pogłębiane i rozpowszechniane. Musimy także dać społeczeństwu możliwość wykorzystania wiedzy dotyczącej ochrony środowiska i klimatu oraz zrównoważonego rozwoju – zadanie, które stoi przed nami w kraju i przed rządzącymi w innych państwach. W obliczu globalnych wyzwań wymiana wiedzy nie może odbywać się jedynie w obrębie danego kraju. Szczególnie państwa znajdujące się w procesie transfor- macji – ze względu na ich dynamiczny rozwój gospodarczy – są ważnymi partnerami w rozwiązywaniu problemów związanych z globalną ochroną środowiska i klimatu. Kooperacja między uczelniami wyższymi i instytutami partnerskimi z tych państw odgrywa istotną rolę w wymianie międzynarodowej. Podręcznik ten stanowi „kamień węgielny” w kształceniu przyszłych decydentów zarówno w Niemczech, jak i w krajach znajdujących się w procesie transformacji. Dzięki niemu możemy z nadzieją myśleć o realizacji naszych kompleksowych celów. Sigmar Gabriel, minister ds. środowiska, ochrony przyrody i bezpieczeństwa reaktorów (2005–2009) Słowo wstępne prof. dr. Maximiliana Gege Perspektywy zintegrowanego zarządzania środowiskiem i zrównoważonym rozwojem Kwestie związane ze zmianami klimatycznymi, zaopatrzeniem w energię i surowce naturalne, różnorodnością biologiczną, by wymienić tylko niektóre z głównych ob- szarów problemowych w przyszłości, także w krajach Europy Środkowej i Wschod- niej, będą stanowiły duże wyzwanie. Podjęte w stosownym czasie działania otwierają przed nami szerokie perspektywy, a zbyt późno – duże ryzyko. Opłaca się zatem właśnie teraz zainwestować w edukację i kompetencje doradcze oraz stworzyć sieć współpracy między wyższymi uczelniami. Mojemu przyjacielowi profesorowi Matthiasowi Kramerowi gratuluję takiej inicjatywy i życzę wielu sukcesów. Jak najlepiej wykorzystać stojące przed nami możliwości? B.A.U.M. – Niemiec- ki Federalny Zespół Roboczy ds. Świadomego Zarządzania Środowiskiem jako największa w Europie inicjatywa gospodarcza opracował, na podstawie doradztwa prowadzonego w ponad tysiącu przedsiębiorstw wszystkich branż i wielkości, pię- cioetapowy model:. Etap 1: pojedyncze działania ekologiczne Szanse przedsiębiorstw należy upatrywać przede wszystkim w możliwości redukcji kosztów w wyniku działań na rzecz ochrony środowiska, np. w zakresie energii, odpadów czy ścieków. Etap 2: koncepcje środowiskowe Wypracowana zostaje kompleksowa koncepcja ochrony środowiska w przedsię- biorstwie. Przedsiębiorstwa dążą we wszystkich obszarach i funkcjach do integracji wymogów związanych z ochroną środowiska z procesami zachodzącymi w tych przedsiębiorstwach. Celem tego działania jest nie tylko spełnienie wymogów, lecz także wykorzystanie ich jako instrumentu ekonomicznego, wspierającego 20 Słowo wstępne prof. dr. Maximiliana Gege osiągnięcie jak największych korzyści dla przedsiębiorstw wynikających z ich pro- ekologicznego zachowania. Etap 3: ekoaudyt/ISO 14001 W przypadku ekoaudytu chodzi o instrument zarządzania obejmujący systematycz- ną, regularną i obiektywną ocenę zarówno wyników danej organizacji, jak również sposobu zarządzania i przebiegu procesów w celu ochrony środowiska. Etap 4: strategia zrównoważonego rozwoju Obok oszczędnego obchodzenia się z zasobami i minimalizacji efektów środo- wiskowych zwraca się uwagę również na przyjazność produktów dla środowiska. Obowiązuje tu zasada przezorności. Kwestie społeczne, jak np. opracowanie polityki społecznej dla całego przedsiębiorstwa, odgrywają ważną rolę w ramach strategii zrównoważonego rozwoju. Etap 5: ecopreneurship Koncepcja ecopreneurship może być przetłumaczona jako proekologiczna przed- siębiorczość. W węższym sensie ecopreneurship oznacza tworzenie innowacyjnych, ukierunkowanych proekologicznie przedsiębiorstw, służy maksymalizacji obrotów i udziału w rynku, ale osiąganym za pomocą rozpoznawania, tworzenia i wykorzy- stania szans rynkowych i innowacji ekologicznych. Ecopreneurship stanowi zatem podstawę wartości dodanej w przedsiębiorstwie jako wyraz ukierunkowanych na ekologię motywów i dążeń. Oczywiście potrzebny jest „promotor władzy”, który korzystając z uprawnień przysługujących jego kierowniczej pozycji w przedsiębiorstwie, wspiera zmiany strukturalne. Potrzebny jest także „promotor fachowy”, który wspiera efektywną realizację. Na podstawie licznych ankiet wiemy, że w dużym zakresie nie wykorzystuje się dostępnego potencjału oszczędności (energii, wody, odpadów, surowców natural- nych) z tego względu, że: 1) przedsiębiorstwa nie mają dokładnych praktycznych informacji, 2) brak jest w przedsiębiorstwie specjalistów („promotorów fachowych”), 3) potencjały oszczędnościowe pozostają całkowicie niedocenione. Udane projekty B.A.U.M., jak np. Eco+ lub też Öko-Profit, są fazą wstępną wdrażania EMAS albo ISO 14001, a także ukierunkowane na uzyskiwanie natych- miastowych skutków systemy wykazały, że w 622 przedsiębiorstwach zrealizowano 5000 działań, dzięki czemu roczne średnie oszczędności jednego przedsiębiorstwa Słowo wstępne prof. dr. Maximiliana Gege 21 wynosiły 32 000 euro, zredukowano o 130 ton emisję dwutlenku węgla. Średni koszt inwestycji jednego przedsiębiorstwa wynosił 71 000 euro. To oznacza, że średni czas amortyzacji wynosi nieco ponad dwa lata. Taki wynik cieszy nawet najsurowszych księgowych. Decydujące jest zatem, by te procesy uruchomić. To oznacza zbudowanie jasnych struktur odpowiedzialności, zatrudnienie odpowiedzialnych specjalistów, wyzna- czenie wstępnych celów i odpowiednich działań, zagwarantowanie wymaganych informacji i transfer know-how czy też utworzenie sieci współpracy. Ten wypróbo- wany w praktyce sposób postępowania zapewnia szybkie sukcesy i motywuje do dalszego, stopniowego zaangażowania. W ten sposób duże i małe przedsiębior- stwa, obojętnie jakiej branży, także w krajach Europy Środkowej i Wschodniej, będą osiągać duże korzyści z wdrożenia zarządzania środowiskiem i zarządzania zrównoważonym rozwojem, a jednocześnie będą się przyczyniać do zmniejszenia zanieczyszczenia środowiska oraz przygotowywać nowe oferty edukacyjne zgodne ze zrównoważonym rozwojem. To jest jeszcze jeden powód, by życzyć tej publikacji szerokiego rozpowszech- nienia i zastosowania. Prof. dr Maximilian Gege prezes B.A.U.M. e.V. Słowo wstępne redaktora książki Podręcznik ten jest wynikiem projektu „Rozwój kompetencji kształcenia i doradz- twa w zakresie ochrony środowiska – na przykładzie współpracy niemiecko-polsko- -ukraińsko-kazachskiej”. Projekt został sfinansowany przez Ministerstwo ds. Śro- dowiska, Ochrony Przyrody i Bezpieczeństwa Reaktorów ze środków programu pomocowego na działania związane z ochroną środowiska w krajach Europy Środkowej i Wschodniej, Kaukazu i Azji Centralnej. W fazie początkowej projektu dokonano w kilku krajach analizy rzeczywistego zapotrzebowania na kształcenie oraz doradztwo w zakresie ochrony środowiska, przeglądu istniejących treści i form kształcenia oraz przyjrzano się aktualnemu stanowi środowiska i rozwoju technicznego (była to tzw. faza analizy). W drugiej fazie opracowano program nauczania (tzw. curriculum) w zakresie „Międzynarodo- wego i interdyscyplinarnego zarządzania środowiskiem” (program uwzględniający obowiązujące w Unii Europejskiej wymogi procesu bolońskiego) oraz zdefiniowano najważniejsze kwestie związane z doradztwem środowiskowym w zakresie wymiany know-how oraz transferu technologii (faza konceptualna). Kolejnym etapem było wdrożenie opracowanych koncepcji w krajach partnerskich zarówno w formie powołania centrum doradztwa środowiskowego, jak również dzięki utworzeniu platformy komunikacyjnej (faza realizacji). Instytucjonalnie projekt koordynowany był przez Internationales Hochschul- institut Zittau (IHI), Katedrę Ekonomiki Ogólnej Przedsiębiorstw o specjalności controlling i zarządzanie środowiskiem (dr Jana Brauweiler). W wymianie doświad- czeń udział wzięła po stronie niemieckiej także firma o nazwie NETSCI prof. dr Kramer GmbH, Zittau – Jonsdorf (prof. dr, dr h.c. Matthias Kramer), a z polskiej strony uczestnikiem projektu było Centrum Transferu Technologii Zrównoważonego Rozwoju przy Akademii Polonijnej w Częstochowie (ks. prof. dr, dr h.c. Andrzej Kryński, dr, dr h.c. Maria Urbaniec). Ponadto ukraińskim partnerem projektu był Państwowy Uniwersytet Pedagogiczny im. Iwana Franko w Drohobyczu (prof. dr hab. Valeriy Skotnyi, prof. dr hab. inż. Myron Czerniec, doc. dr Myron Babiak), a w Ka- zachstanie – Niemiecko-Kazachski Uniwersytet (DKU) w Ałmaty (prof. dr hab. Bodo Lochmann). Za realizację i koordynację projektu odpowiedzialna była dr Liane Möller, pracująca przy projekcie zarówno w IHI Zittau, jak również w NETSCI GmbH. 24 Słowo wstępne redaktora książki W ramach realizacji projektu poszerzono krąg ekspertów, składający się osta- tecznie z partnerów uniwersyteckich w Niemczech, Polsce, Czechach, Ukrainie, Ka- zachstanie i Rosji. Podczas kilku wspólnie organizowanych warsztatów opracowano profil kształcenia w międzynarodowym kontekście, który przynajmniej w formie modułów mógł być wdrożony do programu studiów na uczelniach partnerskich biorących udział w projekcie. Chodzi tutaj o Akademię Polonijną w Częstochowie (Polska), Uniwersytet w Pardubicach (Czechy), Państwowy Uniwersytet Pedagogicz- ny im. Iwana Franko w Drohobyczu (Ukraina), Narodowy Uniwersytet Techniczny w Doniecku (Ukraina), Narodowy Uniwersytet Techniczny w Wołgogradzie (Rosja) oraz Niemiecko-Kazachski Uniwersytet w Ałmaty (Kazachstan). Duża gotowość do współpracy ze strony zagranicznych partnerów projektu wyrażała się chęcią opracowania podstawowego podręcznika wspomagającego program nauczania w uczelniach partnerskich w dziedzinie ochrony środowiska i zrównoważonego rozwoju. Uwzględniając specyfikę niemieckich doświadczeń w tym zakresie, usta- lono, że treść zawarta w książce oparta będzie na wiedzy pochodzącej z Niemiec, która także w dziedzinie zrównoważonego rozwoju ma duże znaczenie teoretyczne i praktyczne w krajach partnerskich – i tym samym może być transferowana do innych krajów (hasło: internacjonalizacja). Kolejnymi wymogami były komplek- sowe ujęcie procesu zrównoważonego rozwoju (hasło: interdyscyplinarność) oraz uwzględnienie innowacyjnych rozwiązań, które również mogą znaleźć zastosowanie w kształtowaniu procesu transformacji w wymienionych krajach (hasło: ukierunko- wanie praktyczne). Oprócz niemieckiego wydania tego podręcznika opublikowane zostaną także tłumaczenia na język polski, czeski, angielski, rosyjski i ukraiński. Zgodnie z przedstawionym kontekstem projektu, przygotowany podręcznik obejmuje artykuły specjalistyczne dotyczące zagadnień związanych z naukami o systemach środowiskowych, polityką ochrony środowiska i ekonomią środowiska, prawem ochrony środowiska, zarządzaniem środowiskiem, biologią środowisko- wą i biotechnologią, ochroną środowiska w obszarach jedno- i wielofunkcyjnych przedsiębiorstwa, jak również z technologiami środowiskowymi, ze szczególnym uwzględnieniem odnawialnych źródeł energii. Należy także podkreślić, że międzynarodowy kryzys finansowo-gospodarczy miał również wpływ na doprecyzowanie analizowanego zapotrzebowania na kształcenie i doradztwo środowiskowe poprzez opracowany w formie podręcznika program studiów, szczególnie w przypadku dwóch krajów partnerskich projektu, tj. Ukra- iny i Kazachstanu. Ponadto stwierdzono, że cele polityczno-gospodarcze obecnie jeszcze bardziej niż przed kryzysem dominują nad celami środowiskowymi. Nasuwa się zatem pytanie, jaką rolę odegra ukierunkowanie na zrównoważony rozwój w go- spodarce, szczególnie w krajach, które są obecnie w dużym stopniu uzależnione od tego rozwoju. Dlatego poniżej przedstawię krótką analizę tego zagadnienia. Kryzys gospodarczy pokazał negatywny efekt domina globalizacji z punktu widzenia systemu ekonomicznego. Negatywny przede wszystkim dlatego, że po- szczególne elementy całego systemu nie zareagowały w sposób skoordynowany, lecz mniej lub bardziej przypadkowo. Przyglądając się wspomnianemu efektowi Słowo wstępne redaktora książki 25 domina, można dostrzec, że jego elementy rozsypały się na wszystkie strony. Ta- kiego rozwoju wydarzeń nie spodziewali się zapewne „gracze”, kiedy przewracali elementy układanki, rozdmuchując do niebotycznych rozmiarów „bańki spekula- cyjne” w branży nieruchomości czy finansów. W jaki sposób zachowują się osoby odpowiedzialne za rozwój gospodarczy? Próbują stare elementy ponownie ustawić w odpowiedniej kolejności! Nie zadano sobie żadnego pytania o to, które elementy domina należałoby odrzucić, nie dokonano żadnej analizy kolejności stawiania ele- mentów w przyszłości, aby uniknąć powtórki z chaosu, z jakim mieliśmy do czynienia (aktualny rynek kapitału pochodnego banków amerykańskich wynosi 200 bilionów dolarów, a tym samym jest on cztery razy większy niż światowy wynik gospodar- czy w 2009 r.; por. Peter Bloed, Nur die Fassade aufpoliert, „Focus-Money” 2009, nr 27, s. 77). Poza tym ten „upadły” system stabilizowany jest pieniędzmi, których jeszcze nie ma. Innymi słowy, państwo zadłuża się, obciążając przyszłe pokolenia, i tak dzieje się na całym świecie (jako wskaźnik może posłużyć prognozowana dziura budżetowa w Niemczech, która ma wynosić 300 miliardów euro do 2013 r.; por. Merkel verteidigt Versprechen, tis/dpa/AFP, 29 czerwca 2009). Tym sposobem po raz pierwszy dotarliśmy do tematu zrównoważonego rozwoju. Ostatni kryzys gospodarczy wywołał również inne negatywne skutki w interesu- jącej nas dziedzinie. Spowodował m.in. bardzo wysoki wzrost cen nieodnawialnych nośników energii. Producenci technologii wytwarzania energii odnawialnej na krótką metę nawet skorzystali z takiego rozwoju wydarzeń. Akcje producentów energii słonecznej, wiatrowej i wodnej szybko wzrosły. Poszerzano ich zdolności produkcyjne. A zatem, czy przedsiębiorstwa skorzystały z kryzysu, który wszystkim inwestorom i konsumentom dotkliwie uświadomił ograniczoność surowców natural- nych tego świata? Nie, nie skorzystały wcale lub w krótkiej perspektywie skorzystały niewiele. Kursy ich akcji z biegiem czasu także spadły wskutek kryzysu. Niektóre przedsiębiorstwa znajdują się aktualnie nawet na pograniczu upadku finansowego. Inne poradzą sobie ze względu na wartość giełdową, która niekiedy wynosi jedynie 10 najwyższego niegdyś poziomu. Jak to możliwe? Przecież inwestorzy i konsu- menci powinni wiedzieć, w jakim stopniu są uzależnieni od surowców naturalnych, które w znacznej większości znajdują się w rękach monopolistów i spekulantów (cena ropy wzrosła w szczycie kryzysu do ponad 70 dolarów za baryłkę, co zdaniem analityków nie miało uzasadnienia; por. Lars Halter, Kampf den Spekulanten, „Inside Wall Street”, 7 lipca 2009; Alois Lehner, Schwarzes Gold glänzt wieder, „Börse-Online”, 27/09, s. 36 i nast.). Okoliczności te wymagają wręcz zróżnicowania prywatnego i publicznego zużycia energii na rzecz odnawialnych surowców natural- nych. Przynajmniej częściowo kwestie te są dyskutowane na szczeblu politycznym, natomiast sektor gospodarczy wykorzystuje to jako powód do kolejnych spekulacji (por. Sahara-Projekt heizt dem Kurs ein, „Börse-Online”, 27/09, s. 34). Jakie są powody opisanych wcześniej problemów gospodarczych i środowisko- wych, względnie załamania całego sytemu? Argumentując pragmatycznie, całość stanowi więcej niż sumę części składowych. To twierdzenie nie jest nowe. Nawoły- wania do większej interdyscyplinarności, orientacji systemowej, zrównoważonego 26 Słowo wstępne redaktora książki rozwoju oraz kompleksowego ekobilansowania pojawiają się od dziesięcioleci za- równo w poważnych dyskusjach, jak i w kontekście popularnonaukowym. Do tego dochodzi złożoność rzeczywistości. Gdyby ta była prosta, wtedy model kierowania światowym, krajowym i regionalnym obiegiem gospodarczym i środowiskowym byłby już wypracowany. Zamiast czekać, aż te modele zostaną wypracowane, wszyscy decydenci po- winni – w miarę swoich możliwości – podjąć działania, dzięki którym poprawi się organizacja i koordynacja poszczególnych elementów systemu, a przede wszystkim stanie się sprawniejsza funkcjonująca w tej dziedzinie komunikacja. Uczelnie wyższe ponoszą w tym względzie dużą odpowiedzialność. Muszą one sprawić, aby przyszli decydenci oraz podmioty sektora prywatnego i publicznego byli bardziej świadomi swojej odpowiedzialności za przyszłe pokolenia. Nawet jeżeli trudno zidentyfikować zależności przyczynowo-skutkowe między działaniem indywidualnym a skutkami widocznymi na poziomie regionalnym, krajowym czy globalnym, należy pogłębić i uaktywnić pewną wrażliwość przy podejmowaniu decyzji konsumpcyjnych lub inwestycyjnych. Niniejszy podręcznik stanowi konstruktywną propozycję sprostania przyczynom i negatywnym implikacjom kryzysu oraz przedstawia przykłady alternatywnych i in- nowacyjnych rozwiązań. Oddziaływanie kryzysu miało aspekty zarówno negatywne (malejący popyt na towary wraz z brakiem możliwości finansowania, coraz większe zapotrzebowanie na innowacyjne, dopasowane do danej sytuacji rozwiązania w for- mie projektów), jak i pozytywne (większa oszczędność i celowość gospodarowania środkami finansowymi, konieczność zróżnicowania i rozwoju gospodarki narodo- wej przy intensywniejszej współpracy międzynarodowej na szczeblu strategicznym i operacyjnym, w szczególności także z Niemcami). Omawiana tutaj tematyka obejmuje: badania i rozwój oraz innowacje, ochronę i utworzenie miejsc pracy, rozwój infrastruktury środowiskowej. Przykładowo można tu wymienić konceptu- alne opracowanie i utworzenie zrównoważonej gospodarki energetycznej, w której oprócz większej wydajności energetycznej i oszczędności energii wykorzystuje się odnawialne źródła energii. Chodzi tutaj zarówno o lepszą ochronę klimatu w wyniku większej wydajności energetycznej w obszarze komunikacji drogowej, budynków, elektrowni i sieci dystrybucji, w obszarze elektryczności, jak i o zwiększenie udziału odnawialnych źródeł energii w całkowitym wytwarzaniu energii (por. Nicole Pillen, Effizienz entscheidet, referat wygłoszony na Uniwersytecie Niemiecko-Kazachskim 4 września 2008 z okazji warsztatów „Gebäudeenergieeffizienz”). Uwzględniając wcześniej opisane kwestie dotyczące zrównoważonego rozwoju w kontekście aktualnego rozwoju gospodarczego i środowiskowego, należy sformu- łować stosowne wymagania wobec uczelni i uniwersytetów, dzięki którym zostaną opracowane proekologiczne profile studiów i programy kształcenia. W ramach procesu bolońskiego powinny one zarówno w dydaktyce, jak i w prowadzonych badaniach wypracować, przekazać i stosować innowacyjne, zintegrowane i zrów- noważone rozwiązania problemów natury ekologicznej, technicznej, ekonomicz- nej i społecznej. Takie rozwiązania miałyby wpływ na rynki odnawialnych źródeł Słowo wstępne redaktora książki 27 energii, produkty, usługi i procesy charakteryzujące się wyższą oszczędnością i produktywnością zasobów naturalnych. Do najważniejszych wyzwań stojących przed uczelniami należą: • wprowadzenie dwupoziomowego systemu ukończenia studiów (studia licen- cjackie/magisterskie) wraz z systemem punktów oceny wyników, • umiędzynarodowienie oraz zwiększenie interdyscyplinarności i porównywalności zdobytego wykształcenia i dyplomów dzięki wydawaniu wspólnych dyplomów, a także wymianie studentów, • zapewnienie jednakowej jakości kształcenia oraz ukierunkowania na praktykę i zastosowanie, • przeniesienie i dalszy rozwój procesu bolońskiego także do uczelni pozaeuro- pejskich. Należy też zauważyć, że proces boloński zakreśla jedynie ramy w dziedzinie szkolnictwa wyższego, nie identyfikując ani treści, ani podmiotów tego procesu (tym bardziej że już uregulowanie procesów formalnych i przebiegu studiów stwarza poważne problemy w realizacji, co miało odzwierciedlenie w aktualnych i masowych protestach studentów w Niemczech, por. Bachelor und Master überprüfen, referat wygłoszony w czasie warsztatów zorganizowanych przez minister szkolnictwa wyż- szego Annette Schavan dla przedstawicieli berlińskich uczelni, w: http://www.n-tv. de/politik/Korrekturen-an-Studiengaengen-articlre400984.html, 7 czerwca 2009 r.). Sprostaniu wyzwaniom związanym z wypełnieniem tych ram w odpowiednie treści i podmioty służy zrealizowany projekt, którego jednym z wyników jest niniejszy podręcznik. Autorzy i autorki oraz główny redaktor tej książki są zatem dumni z tego, że gdy jeszcze nikt nie myślał o kryzysie gospodarczym i gdy nie pojawiły się ekologiczne konsekwencje rozwoju po okresie kryzysu, podjęli inicjatywę utworzenia między- narodowej, interdyscyplinarnej sieci ekspertów w celu uruchomienia kierunków studiów o profilu dotyczącym zrównoważonego rozwoju. Dziś wyraźnie widać, że uzyskanie odpowiedniej wiedzy i jej przekazanie jest bardziej potrzebne niż kiedykolwiek dotąd. W tym miejscu chciałbym jako główny redaktor tej książki złożyć serdeczne wyrazy wdzięczności wszystkim partnerom współpracy w ramach projektu w po- szczególnych krajach za ich gotowość i wyniki związane z identyfikacją, analizą i opracowaniem oferty edukacyjnej w zakresie proekologicznego kształcenia oraz kompetencji doradczych. W opracowaniu tego podręcznika brali udział zarówno autorzy pracujący na niemieckich uniwersytetach w Braunschweig, Greifswald, Bochum, Zittau i Biele- feld oraz niemieccy eksperci, którzy pracują w zagranicznych uczelniach wyższych (np. w Bozen we Włoszech oraz w Odense w Danii), jak również związani ze szkolnictwem wyższym przedstawiciele firm i instytucji państwowych z Weimaru, Drezna i Bonn. Wszystkim autorom, którzy są wymienieni imiennie w spisie autorów tego podręcznika, bardzo dziękuję za ich zaangażowanie. Słowa podziękowania i wdzięczności należą się również wszystkim współpracownikom odpowiedzialnym 28 Słowo wstępne redaktora książki za kwestie organizacyjne, przygotowanie i redakcję tekstów oraz tłumaczenie. Na uznanie zasługują przede wszystkim pani dr Liane Möller (za opracowanie pro- jektu i redakcję końcową), pani mgr Katharine Kahl i pan mgr inż. Oliver Renner (za formatowanie), pani mgr Ivana Pyskiv (za koordynację tłumaczenia), pani dr Peggy Sommer (za pomoc w redakcji końcowej) oraz pani dr Jana Brauweiler (kierująca projektem). To wyjątkowe zaangażowanie nie byłoby możliwe bez fachowego wsparcia ze strony Federalnego Urzędu ds. Środowiska oraz pomocy finansowej udzielonej przez Ministerstwo ds. Środowiska, Ochrony Przyrody i Bezpieczeństwa Reaktorów. Za tę pomoc składam w imieniu wszystkich autorów tej książki oraz całego zespołu realizującego projekt serdeczne podziękowanie. Słowa wdzięczności należą się również niektórym przedsiębiorstwom i instytucjom publicznym, które dodatkowo wsparły finansowo realizację projektu. Szczególnie pragnę podziękować Ostsächsi- sche Sparkasse Dresden (i panu Michaelowi Kreuzkampowi), Landesstiftung Natur und Umwelt – LANU (panu Berndowi-Dietmarowi Kammerschen), jak również Stowarzyszeniu ds. Międzynarodowego i Interdyscyplinarnego Zarządzania (ViiM) (panu prof. Davidowi Müllerowi). Na szczególną uwagę zasługuje w tym kontekście również to, że minister śro- dowiska pan Sigmar Gabriel, oprócz udzielenia nam finansowego wsparcia za pośrednictwem reprezentowanej przez niego instytucji, opatrzył niniejszą książkę słowem wstępnym. Także za to symboliczne wsparcie w imieniu wszystkich autorów podręcznika składam panu ministrowi serdeczne podziękowania. Na koniec należy podkreślić, że Niem
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Zintegrowane zarządzanie środowiskiem. Systemowe zależności między polityką, prawem, zarządzaniem i techniką
Autor:
, ,

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: