Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00397 005790 11253020 na godz. na dobę w sumie
Zintegrowany model publiczno prawnych instytucji ochrony rynku bankowego we Francji i Polsce - ebook/pdf
Zintegrowany model publiczno prawnych instytucji ochrony rynku bankowego we Francji i Polsce - ebook/pdf
Autor: Liczba stron:
Wydawca: Wolters Kluwer Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-264-2113-6 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki >> finansowe
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).
Prezentowana monografia jest jednym z nielicznych opracowań poświęconych publicznoprawnym instytucjom ochrony depozytów bankowych. Podejmowane na gruncie nauk prawnych i ekonomicznych rozważania nie traktują tych instytucji jako elementów tworzących spójny system instytucji ochrony rynku bankowego, którego rola i zadania zostały ściśle określone przez prawodawcę. Zawarta w monografii charakterystyka tych instytucji, nie w aspekcie cząstkowym, ale jako pewnej zwartej całości charakteryzującej się właściwymi tym instytucjom cechami, pozwala na określenie ich roli oraz optymalnego dla rynku bankowego modelu instytucji ochrony środków pieniężnych deponentów.

Monografia zawiera analizę unormowań prawnych zmierzającą do wyjaśnienia przesłanek tworzenia, ustalenia charakteru i rodzajów instytucji ochrony rynku bankowego oraz wyjaśnienia roli systemu instytucji ochrony na rynku bankowym. Uchwycenie istoty prawnej i cech charakteryzujących poszczególne instytucje ochrony rynku bankowego umożliwiło sformułowanie odpowiedzi na pytanie, czy możemy mówić o wykształceniu się cech konstytutywnych właściwych modelowi systemu instytucji ochrony rynku bankowego. Rozważania zawarte w monografii miały na celu udzielenie odpowiedzi na pytanie o optymalny model instytucji ochrony rynku bankowego nie tylko w Polsce, ale i w innych krajach Unii Europejskiej. Mogą okazać sie pomocne dla rozstrzygnięcia wielu pojawiających się w doktrynie wątpliwości.
Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

ZINTEGROWANY MODEL PUBLICZNOPRAWNYCH INSTYTUCJI OCHRONY RYNKU BANKOWEGO WE FRANCJI I POLSCE Lesław Góral Warszawa 2011 Stan prawny na 28 lutego 2011 r. Wydawca: Grzegorz Jarecki Redaktor prowadzący: Joanna Cybulska Opracowanie redakcyjne: Dagmara Wachna Skład, łamanie: Dorota Sieniarska Układ typografi czny: Marta Baranowska © Copyright by Wolters Kluwer Polska Sp. z o.o., 2011 ISBN 978-83-264-1302-5 ISSN 1897-4392 Wydane przez: Wolters Kluwer Polska Sp. z o.o. Redakcja Książek 01-231 Warszawa, ul. Płocka 5a tel. 22 535 82 00, fax 22 535 81 35 e-mail: ksiazki@wolterskluwer.pl www.wolterskluwer.pl Księgarnia internetowa www.profi nfo.pl Spis treści Wykaz skrótów / 7 Wstęp / 9 Rozdział I Wpływ regulacji wspólnotowych na rynek bankowy we Francji i w Polsce / 13 1. Rynek bankowy jako część składowa rynku fi nansowego / 13 2. Funkcjonowanie rynku bankowego Unii Europejskiej / 27 2.1. Powstanie wspólnotowego rynku fi nansowego / 27 2.2. Zasady tworzące fundament rynku bankowego Unii Europejskiej / 37 3. Wpływ prawa Unii Europejskiej na podmioty działające na rynku bankowym we Francji i w Polsce / 42 4. Podsumowanie / 59 Rozdział II Interes publiczny jako przesłanka tworzenia instytucji ochrony rynku bankowego / 62 1. Interes publiczny a rynek bankowy / 62 2. Znaczenie interesu publicznego dla tworzenia normatywnych podstaw funkcjonowania instytucji ochrony rynku bankowego / 66 3. Podsumowanie / 73 5 Spis treści Rozdział III Kategorie podmiotów tworzących system publicznoprawnych instytucji ochrony rynku bankowego / 76 1. Pojęcie publicznoprawnych instytucji ochrony rynku bankowego / 76 2. Rodzaje podmiotów prawa publicznego wchodzące w skład systemu ochrony rynku bankowego / 79 3. Podsumowanie / 91 Rozdział IV Instytucje nadzoru nad rynkiem bankowym / 95 1. Organizacja i zadania instytucji nadzorujących rynek bankowy we Francji / 95 2. Organizacja i zadania instytucji nadzorującej rynek bankowy w Polsce / 123 3. Podsumowanie / 139 Rozdział V Fundusze gwarantowania działające na rynku bankowym / 146 1. Organizacja i zadania Funduszu Gwarantowania Depozytów (Fonds de Garantie des Depots) we Francji / 146 2. Organizacja i zadania Bankowego Funduszu Gwarancyjnego w Polsce / 163 3. Podsumowanie / 182 Zakończenie / 188 Załącznik / 197 Bibliografi a / 201 Wykaz skrótów AMF BFG CCLRF EBC ETS EWG UGW FCP FSAP KNF LGDJ OECD OPCVM pr. bank. PUAM Rada Rynków Finansowych (Autorité des mar- chés fi nanciers) Bankowy Fundusz Gwarancyjny Komitet Konsultacyjny ds. Legislacji Finansowej (Comité Consultatif de la Législation et de la Ré- glementation Financières) Europejski Bank Centralny Europejski Trybunał Sprawiedliwości Europejska Wspólnota Gospodarcza Unia Gospodarcza i Walutowa fundusz inwestycyjny (fonds commun de place- ment) Plan działania w zakresie usług fi nansowych (Fi- nancial Services Action Plan) Komisja Nadzoru Finansowego Librairie generale et droit et de jurisprudence Organizacja Współpracy Gospodarczej i Rozwoju (Organization for Economic Co-operation and Development) Przedsiębiorstwo zbiorowego inwestowania w zbywalne papiery wartościowe (organisme de placement collectif en valeurs mobilières) ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Prawo banko- we (tekst jedn.: Dz. U. z 2002 r. Nr 72, poz. 665 z późn. zm.) Presses universitaires d’Aix-Marseille 7 Wykaz skrótów PUG SICAV TFUE TWE ustawa o BFG Przegląd Ustawodawstwa Gospodarczego spółka inwestycyjna o zmiennym kapitale (société d’investissement à capital variable) Traktat o funkcjonowaniu Unii Europejskiej (wer- sja skonsolidowana Dz. Urz. UE C 83 z 30.03.2010, s. 47–199) Traktat ustanawiający Wspólnotę Europejską (wersja skonsolidowana Dz. Urz. UE C 321E z 29.12.2006, s. 37–186) ustawa z dnia 14 grudnia 1994 r. o Bankowym Funduszu Gwarancyjnym (tekst jedn.: Dz. U. z 2009 r. Nr 84, poz. 711 z późn. zm.) Wstęp Problematyka publicznoprawnych instytucji ochrony rynku banko- wego nie doczekała się jak dotąd całościowego opracowania. Podejmo- wane na gruncie nauk prawnych i ekonomicznych rozważania nie trak- tują tych instytucji jako elementów tworzących spójny system instytucji ochrony rynku bankowego, którego rola i zadania zostały ściśle określone przez prawodawcę. Podjęta w pracy charakterystyka tych instytucji, nie w aspekcie cząstkowym, ale jako pewnej zwartej całości charakteryzującej się właściwymi tym instytucjom cechami, pozwala na określenie ich roli oraz optymalnego dla rynku bankowego modelu instytucji ochrony środ- ków pieniężnych deponentów. Ujęcie takie wydaje się zasadne ze względu na coraz większe zróżnicowanie podmiotów podejmujących działalność na rynku bankowym i ich powiązania kapitałowe z podmiotami działa- jącymi w innych segmentach rynku fi nansowego. Sprawia to, że ochrona środków pieniężnych powierzonych podmiotom działającym na rynku bankowym realizowana jest nie tylko metodą pośrednią, poprzez two- rzenie regulacji normujących prawidłowe funkcjonowanie tego rynku, ale uzupełniana jest metodą bezpośrednią, poprzez tworzenie funduszy gwarantowania depozytów bankowych. Przesłanką tworzenia instytucji ochrony rynku bankowego jest ochrona wartości wypełniających treść interesu publicznego na tym rynku. Wartości te wyznaczają normatywne cele dla instytucji chroniących rynek bankowy. Prawodawca, wskazując w treści unormowań dotyczących funkcjonowania rynku bankowego wartości wypełniające pojęcie interesu publicznego, przeniósł ciężar ich ustalenia na instytucje chroniące ten rynek. Dotyczy to jednak wyłącz- nie bezpieczeństwa środków pieniężnych, których dyspozytariuszami są podmioty działające na tym rynku. Instytucje ochrony rynku bankowego uczestniczą bowiem w tworzeniu regulacji normujących funkcjonowanie tego rynku, które mają zapewnić ochronę środków pieniężnych depo- nentów. 9 Wstęp Podjęcie zagadnień dotyczących publicznoprawnych instytucji ochrony rynku bankowego wydaje się istotne ze względu na pojawianie się w literaturze przedmiotu, zwłaszcza w okresie kryzysu fi nansowego, poglądów głoszących, że celem tych instytucji jest dążenie do zachowania stabilności fi nansowej rynku bankowego. Przypisanie instytucjom ochro- ny rynku bankowego takiego celu jest sprzeczne z unormowaniami praw- nymi, które wyraźnie określają, że jest nim ochrona środków pieniężnych deponentów. Cel ten determinuje zarówno rodzaj zadań, jak i uprawnień o charakterze władczym w stosunku do podmiotów działających na ryn- ku bankowym. Działania państwa w zakresie regulacji prawnych normu- jących funkcjonowanie rynku bankowego podejmowane są w interesie publicznym, a nie – wbrew poglądom niektórych autorów – ze względu na potrzebę chronienia mechanizmów rynkowych oraz zagrożenia, jakie dla podmiotów działających na tym rynku może nieść kryzys gospodarczy – na te wpływ mają bowiem zjawiska ekonomiczne – ale wyłącznie ze względu na ochronę fundamentalnych dla rynku bankowego wartości wypełniających treść interesu publicznego, jakim jest ochrona środków pieniężnych deponentów. Prezentowana monografi a ma trzy zasadnicze cele. Pierwszy to do- konanie ustaleń teoretycznych odnoszących się do charakteru prawnego instytucji nadzoru nad działalnością bankową i funduszy gwarantowania depozytów bankowych, jako instytucji powołanych do ochrony krajo- wych rynków bankowych. Drugim celem pracy jest prezentacja rozwią- zań francuskich i polskich oraz sformułowanie ocen i uogólnień dotyczą- cych tych rozwiązań. Cel trzeci to określenie cech modelowych, jakimi powinien charakteryzować się zintegrowany system instytucji ochrony rynku bankowego. Dlatego też podjęte tu rozważania nie zmierzają do sformułowania pod adresem prawodawcy szczegółowych propozycji de lege ferenda, ale są punktem wyjścia do określenia podstawowych zasad, na jakich powinien opierać się teoretyczny model instytucji ochrony rynku bankowego. Do zrealizowania tych celów i rozwiązania pojawiających się w toku rozważań szczegółowych problemów wykorzystana została metoda porównawcza z elementami metody dogmatycznej. Zastosowa- nie metody dogmatycznej umożliwia analizę materiału normatywnego regulującego funkcjonowanie poszczególnych instytucji ochrony w celu zidentyfi kowania cech, które charakteryzują systemy ochrony we Fran- cji i w Polsce. Natomiast przeprowadzenie analizy prawnoporównawczej rozwiązań obowiązujących w tych krajach pozwoliło na określenie mode- lowych cech, jakie powinien posiadać system ochrony rynku bankowego. 10 Wstęp Podstawowe tezy, które dowodzone są w pracy, dotyczą charakteru prawnego i cech zintegrowanego modelu instytucji ochrony rynku ban- kowego. Służą wykazaniu, że: 1) instytucje te z uwagi na wzajemne powiązania o charakterze perso- nalnym i funkcjonalnym powinny tworzyć spójny system, który na- leżałoby określić jako „system instytucji ochrony rynku bankowego”; 2) celem bezpośrednim i podstawowym tego systemu jest ochrona środ- ków pieniężnych deponentów; jego skuteczna realizacja ma wpływ na stabilność rynku bankowego; 3) system ten powinien posiadać cechy, które zapewniają skuteczność realizacji normatywnie wskazanych celów; 4) system ten stanowić powinien fundament prawny szerszego systemu realizującego makroekonomiczne cele w zakresie stabilizacji rynku fi nansowego. Publicznoprawne instytucje ochrony przedstawione zostały na tle funkcjonującego we Francji i w Polsce rynku bankowego, stanowiącego segment jednolitego rynku fi nansowego Unii Europejskiej, oraz regulacji prawnych określających ich zadania i wzajemne relacje. Kryterium wy- boru jest istniejąca we Francji i w Polsce odmienność przyjętych przez te kraje rozwiązań strukturalnych instytucji ochrony rynku bankowego. Tak sformułowane cele wyznaczają zakres i układ pracy. Punktem wyjścia jest analiza regulacji prawnych normujących funkcjonowanie instytucji ochrony, która pozwoliła na wyznaczenie zakresu przedmio- towego i podmiotowego rynku bankowego (rozdział I). Z uwagi na to, że rynek bankowy jest jednym z segmentów rynku fi nansowego Unii Europejskiej, istotne znaczenie dla tego rynku mają zawarte w unormo- waniach wspólnotowych zasady, które legły u podstaw funkcjonowania jednolitego rynku fi nansowego Wspólnoty. Wyznaczyły one bowiem re- guły prawne dla krajowych rynków bankowych. Przywołane w rozdziale regulacje wspólnotowe normujące funkcjonowanie jednolitego rynku fi nansowego nie stanowią podstawy do badania wpływu tych regulacji na obowiązujący we Francji i w Polsce model publicznoprawnych instytucji ochrony rynku bankowego, albowiem te zagadnienia regulują wyłącznie unormowania krajowe. Odwołanie się w rozdziale I pracy do dyrektyw normujących rynek fi nansowy Unii Europejskiej wynika z chęci uka- zania przestrzeni prawnej, w której funkcjonują różnorodne podmioty, których działalność podlega nadzorowi ze strony krajowych instytucji ochrony rynku bankowego. Przeprowadzona w tym rozdziale analiza 11 Wstęp struktury rynku fi nansowego umożliwiła scharakteryzowanie zakresu przedmiotowego rynku bankowego. Podjęte próby podziału rynku fi - nansowego nawiązujące do różnych kryteriów świadczą nie tylko o zło- żonym charakterze tego rynku, ale również o wzajemnym przenikaniu się różnych jego części, co powoduje iż niezwykle trudno jest precyzyjnie określić obszar działalności różnorodnych podmiotów funkcjonujących na rynku bankowym we Francji i w Polsce. Klasyfi kacja ta okazała się pomocna przy próbie wyjaśnienia terminu „rynek bankowy” na gruncie nauk ekonomicznych i prawnych. Rozważania zmierzające do wyjaśnienia przesłanek tworzenia, usta- lenia charakteru i rodzajów instytucji ochrony rynku bankowego podjęte zostały w II i w III rozdziale pracy. Na tym etapie analizie poddane zostały wartości wyznaczające normatywne cele dla instytucji powołanych do czuwania nad ich przestrzeganiem przez podmioty prowadzące działal- ność na rynku bankowym. Instytucje te tworzą krąg podmiotów, które dla potrzeb pracy zostały określone terminem „instytucje ochrony rynku bankowego”. Określenie charakteru tych instytucji oraz próba ich klasy- fi kacji podjęta w tej części rozprawy umożliwiły udzielenie odpowiedzi na pytanie o istotę prawną tych instytucji oraz wyjaśnienie ich miejsca w krajowym systemie instytucji ochrony rynku bankowego. Analiza francuskich i polskich unormowań określających strukturę i zadania instytucji ochrony rynku bankowego przeprowadzona została w rozdziale IV i V pracy. Rozważenie tych zagadnień pozwoliło nie tyl- ko na dokonanie charakterystyki poszczególnych typów instytucji we Francji i w Polsce, ale również na przeprowadzenie badań prawnoporów- nawczych umożliwiających uchwycenie różnic oraz cech wspólnych dla instytucji nadzoru oraz dla funduszów gwarantowania w tych krajach. Temat pracy wymagał udzielenia odpowiedzi wyjaśniającej rolę syste- mu instytucji ochrony na rynku bankowym. Uchwycenie istoty prawnej i cech charakteryzujących poszczególne instytucje ochrony rynku ban- kowego we Francji i w Polsce umożliwiło sformułowanie odpowiedzi na pytanie, czy możemy mówić o wykształceniu się cech konstytutywnych właściwych modelowi systemu instytucji ochrony rynku bankowego. Badania w tym zakresie miały na celu odpowiedź na pytanie o optymal- ny model instytucji ochrony rynku bankowego nie tylko w Polsce, ale i w innych krajach Unii Europejskiej. 12 Rozdział I Wpływ regulacji wspólnotowych na rynek bankowy we Francji i w Polsce 1. Rynek bankowy jako część składowa rynku fi nansowego Rynek bankowy jest częścią rynku fi nansowego. Dlatego też, aby wyznaczyć granice rynku bankowego, jego zakres przedmiotowy i pod- miotowy, należy wyjaśnić pojęcie rynku fi nansowego. Istotę rynku fi - nansowego, jako elementarnej kategorii teoretycznej, uchwycić można na trzech płaszczyznach – ekonomicznej, organizacyjnej i prawnej. Po- zwala to na przedstawienie struktury rynku fi nansowego i usystematy- zowanie pięciu podstawowych elementów morfologii każdego rynku, tj. dostawców, nabywców, przedmiotu podlegającego obrotowi, ceny oraz podmiotów organizujących rynek, czyli pośredników w transakcjach kupna i sprzedaży1. W naukach ekonomicznych rynek fi nansowy określa się zazwyczaj jako „miejsce zawierania transakcji mających za przedmiot szeroko rozumiany kapitał fi nansowy”2, lub też jako „ogół transakcji papiera- mi wartościowymi, będącymi instrumentami udzielania kredytów krótko-, średnio- i długoterminowych”3. Rynek fi nansowy jest więc ośrodkiem transakcji kupna i sprzedaży instrumentów fi nansowych, wywołujących metamorfozę aktywów fi nansowych stron kontraktów 1 W. Tarczyński, M. Zwolankowski, Inżynieria fi nansowa. Instrumentarium, strategie, zarządzanie ryzykiem, Warszawa 1999, s. 1. 2 M. Wypych, Finanse i instrumenty fi nansowe, Łódź 1997, s. 115. 3 A. Kaźmierczak, Pieniądz i bank w kapitalizmie, Warszawa 1993, s. 50. 13 Rozdział I. Wpływ regulacji wspólnotowych... i powodujących między nimi stosowną wymianę strumieni pieniężnych4. Z przytoczonych defi nicji wynika, że na rynek fi nansowy można spojrzeć w ujęciu podmiotowym jako na miejsce, gdzie za pomocą transakcji do- konuje się przepływu pieniądza od podmiotów posiadających nadwyżki środków (oszczędności) do podmiotów chcących je zagospodarować, czyli zmienić w aktywa realne, lub też w ujęciu przedmiotowym, tzn. jako określone zobowiązanie fi nansowe, lub inaczej roszczenie majątkowe kapitałodawcy w stosunku do kapitałobiorcy5. Przy przyjęciu za punkt wyjścia przedmiotowego ujęcia rynku fi nansowego najbardziej zasadne jest wyodrębnienie dwóch segmentów operacyjnych, którymi są rynek pieniężny i rynek kapitałowy. Kryteriami proponowanego wyodrębnienia są: okres dysponowania środkami przez podmiot fi nansujący swoją dzia- łalność (kryterium czasu) oraz cel przeznaczenia uzyskanych środków (kryterium celu). Rynek pieniężny, na którym okres fi nansowania nie przekracza jednego roku, służy procesowi podziału, albowiem dzięki sobie właści- wym instrumentom i operacjom kształtuje płynność w całym systemie gospodarczym6. Cechą charakterystyczną tego segmentu rynku fi nan- sowego jest to, że jego uczestnikami są zazwyczaj banki biorące bez- pośredni udział w operacjach otwartego rynku7. W takim ujęciu rynek pieniężny jest ośrodkiem handlu pomiędzy bankami a ich należnościami, utrzymywanymi na rachunku rozliczeniowym w banku centralnym. Je- żeli stronami takich transakcji są banki komercyjne, to ich rezultatem staje się poziome wyrównanie płynności między bankami (rynek lokat międzybankowych). Natomiast udział w tego typu transakcjach banku centralnego prowadzi do pionowego wyrównywania płynności w sekto- rze bankowym8. Rynek pieniężny, w szerszym sensie, obejmuje – oprócz międzybankowych operacji pieniądzem rezerwowym – obrót papierami rynku pieniężnego (np. bony skarbowe, obligacje skarbowe, certyfi ka- ty depozytowe). Określany jako rynek operacji komercyjnych, jest dla banków komercyjnych najważniejszym polem efektywnego zarządzania płynnością fi nansową. 4 W. Tarczyński, M. Zwolankowski, Inżynieria..., s. 3; P. Samuelson, W. Nordhaus, Ekonomia, Warszawa 1995, s. 82. 5 W. Dębski, Rynek fi nansowy i jego mechanizmy, Warszawa 2001, s. 16. 6 I. Pyka, Rynek pieniężny i kapitałowy, Katowice 2000, s. 123 i n. 7 W. Bień, Rynek papierów wartościowych, Warszawa 2004, s. 185–186; M. Dusza, Banki na rynku kapitałowym, Warszawa 1992, s. 6. 8 W. Tarczyński, M. Zwolankowski, Inżynieria..., s. 8. 14 1. Rynek bankowy jako część składowa rynku fi nansowego Rynek kapitałowy jest segmentem rynku fi nansowego, na którym zawierane są transakcje instrumentami fi nansowymi o terminie wykupu powyżej roku z przeznaczeniem uzyskanych środków na cele rozwojowe. Stanowiąc miejsce mobilizacji wolnych środków pieniężnych w okresie średnio- i długoterminowym, nadaje instrumentalną formę procesowi oszczędzania, wpływając równocześnie na warunki realizacji wzrostu gospodarczego. W literaturze przedmiotu zwraca się uwagę, że pojęcie rynku kapita- łowego może być rozumiane wąsko lub szeroko9. W węższym znaczeniu rynek kapitałowy jest rynkiem długoterminowych papierów wartościo- wych, wśród których odróżnia się papiery uprawniające do dywidendy (akcje, świadectwa inwestycyjne) od papierów wartościowych o stałym oprocentowaniu (bankowe listy zastawcze, obligacje przedsiębiorstw, obligacje i bony skarbowe sektora publicznego oraz skrypty dłużne). W związku z tą klasyfi kacją mówi się o rynku akcji i o rynku papierów wartościowych o stałym oprocentowaniu, tj. rynku obligacji. Powoła- ny podział kapitałowego rynku papierów wartościowych jest jednakże podziałem umownym. Pojawiają się bowiem nowe rodzaje papierów wartościowych, np. fl oating rate notes (obligacje ze zmiennym oprocen- towaniem), zero bonds (obligacje z kuponem zerowym, tzn. sprzedawane z dyskontem w stosunku do ich wartości nominalnej), obligacje związa- ne z operacjami zmiennymi dla stóp procentowych i walut (operacjami swapowymi). W szerszym znaczeniu rynek kapitałowy obejmuje długo- okresowe instrumenty, które są przedmiotem obrotu na rynku depozytów bankowych i na rynku kredytów bankowych10. Innym spotykanym w naukach ekonomicznych kryterium podziału rynku pieniężnego i rynku kapitałowego jest podział rynku fi nansowego na rynek pierwotny i rynek wtórny odwołujący się do jego funkcjonalnej klasyfi kacji11. Na rynku pierwotnym dochodzi do zawierania transakcji między emitentami danych papierów wartościowych a ich pierwszy- mi nabywcami. Podmiot emitujący papiery wartościowe wykorzystuje przychody uzyskane ze sprzedaży, przeznaczając je na zakup rzeczywi- stych dóbr kapitałowych lub też na inne cele przewidziane w statucie. Na rynku wtórnym dokonuje się obrót między inwestorami, bez udziału 9 D. Duwendag, K.-H. Ketterer, W. Kosters, R. Pohl, D.B. Simmert, Teoria pieniądza i polityka pieniężna, Warszawa 1995, s. 105. 10 P. Zapadka, Aspekty prawne funkcjonowania rynku fi nansowego w Polsce, Bank i Kredyt 2002, nr 1, s. 28. 11 R.A. Haugen, Teoria nowoczesnego inwestowania, Warszawa 1996, s. 30. 15 Rozdział I. Wpływ regulacji wspólnotowych... emitenta danego papieru wartościowego, chyba że wykupuje on je w celu umorzenia. Znaczenie rynku wtórnego polega na zapewnieniu inwesto- rom płynności ich inwestycji, pozwalając im na szybką, niepociągającą istotnych strat w wartości rynkowej zamianę papierów wartościowych na gotówkę oraz wymianę jednych walorów na inne. Obrót na rynku wtórnym odbywa się za pośrednictwem zorganizowanych giełd lub na rynku pozagiełdowym. Zorganizowane giełdy są scentralizowanymi rynkami typu aukcyjnego, podczas gdy rynek pozagiełdowy tworzony jest przez sieć dealerów, którzy obracają różnymi papierami wartościo- wymi, dokonując także transakcji kupna i sprzedaży walorów na własny rachunek. Do powołanej wyżej klasyfi kacji nawiązuje podział rynku fi nansowego na rynki otwarte i rynki zindywidualizowanych transakcji fi nansowych12. Wspomniany podział bierze pod uwagę wielość nabyw- ców instrumentów fi nansowych. Na rynku otwartym ma miejsce sprze- daż na zasadzie aukcji, zaś w przypadku rynku zindywidualizowanych transakcji do powstania (emisji) instrumentu fi nansowego dochodzi w wyniku bezpośrednich, osobistych negocjacji między nabywającym i sprzedającym (np. na podstawie umowy kredytu bankowego, umowy rachunku bankowego czy też zawarcia umowy ubezpieczeniowej). Ryn- ki zindywidualizowanych transakcji fi nansowych to przede wszystkim rynki pierwotne. Natomiast na rynkach otwartych mogą być przepro- wadzane transakcje właściwe zarówno dla rynków pierwotnych, jak i wtórnych. Istotnym, nie tylko w naukach ekonomicznych, podziałem rynku fi nansowego jest jego podział odwołujący się do kryterium skali działa- nia (kryterium przestrzennego)13. Przechodząc od ogółu do szczegółu, wyróżnić można ujęcie makro, mezo i mikro. Ujęcie makro sprowadza się do rynku ogólnoświatowego. W ujęciu mezo możemy mówić o rynku bloków gospodarczych bądź rynku związku państw, zaś w skali mikro – rozpatrywać rynki krajowe, a w ich ramach rynki lokalne. Przykładem rynku pieniężnego o światowym znaczeniu i transak- cjach prowadzonych w walutach obcych przez partnerów wszystkich krajów jest eurorynek, który oprócz rynku pieniężnego obejmuje także rynek kapitałowy (zwany również rynkiem euroobligacji) dla pożyczek 12 Z. Polański, System fi nansowy (w:) B. Pietrzak, Z. Polański (red.), System fi nansowy w Polsce. Lata dziewięćdziesiąte, Warszawa 1999, s. 14. 13 H. Mruk, Analiza rynku, Warszawa 2003, s. 13. 16 1. Rynek bankowy jako część składowa rynku fi nansowego międzynarodowych14. Najważniejsze reguły przyjęte na eurorynku pie- niężnym sprowadzają się do tego, że15: 1) przedmiotem transakcji są tylko duże sumy, z reguły od 500 000 dolarów w górę; do jednego roku; 2) stopy procentowe ustalane są w indywidualnych umowach; 3) dominują nieliczne jednolite terminy zapadalności od jednego dnia 4) przestrzega się dokładnie dotrzymywania terminów, możliwości prolongaty są zwykle wykluczone; 5) umowy zawierane są zwykle nieformalnie, najczęściej telefonicznie lub teleksem, z przesłanym następnie potwierdzeniem na piśmie przy rezygnacji z przedstawiania zabezpieczeń kredytów. Podstawowe zasady obowiązujące na rynku euroobligacji wyrażają się w tym, że16: 1) waluta obligacji nie jest walutą państwa, w którym została wyemito- wana; 2) obligacje nie są sprzedawane na rynkach kapitałowych jednego pań- stwa, ale są rozprowadzane po całym świecie; 3) emitowanie obligacji jest gwarantowane (underwritten) przez mię- dzynarodowe konsorcja banków inwestycyjnych; 4) wydawcy (issuers) obligacji pochodzą z innego państwa niż to, w któ- rym obligacje są wydawane. Na eurorynku środki fi nansowe pozyskiwane są za pośrednictwem spółek akcyjnych działających na międzynarodową skalę, podmiotów publicznych i innych jednostek poprzez międzynarodowe konsorcja bankowe17, które z kolei uzyskują fundusze na takie pożyczki z zasobów 14 Nazwę dla tego rynku wprowadzili S. Hayes, P. Hubbard, Investment Banking. A Tale of Th ree Cities, Harvard Business School 1990, s. 339. 15 D. Duwendag, K.-H. Ketterer, W. Kosters, R. Pohl, D.B. Simmert, Teoria pienią- 16 R.C. Tennekoon, Th e Law and Regulation of International Finance, London, Dublin, dza..., s. 109. Edinburgh 1991, s. 3. 17 Amerykańscy ekonomiści, tacy jak M. Stigum w swojej pracy Th e Money oraz G. Dufey i I.H. Giddy w książce Th e International Money Market, Prentice Hall 1994, trak- tują Londyn jako centrum eurowaluty i międzynarodowych konsorcjów bankowych, które rozwinęły się w latach 60. i 70. XX w. Na rynku eurowaluty lub międzynarodowych rynkach bankowych banki japońskie, amerykańskie, niemieckie, kanadyjskie, szwedzkie, angielskie, francuskie, jak również banki innych państw tworzą konsorcja pożyczkowe w Londynie, 17 Rozdział I. Wpływ regulacji wspólnotowych... walutowych znajdujących się na rachunkach bankowych poza państwem, w którym waluta ta jest prawnym środkiem płatniczym. Źródłem fun- duszy międzynarodowych konsorcjów bankowych są środki pieniężne znajdujące się poza państwem, w którym są one prawnym środkiem płatniczym. Cecha ta przesądza o tym, że ten rodzaj operacji fi nanso- wych jest unikalny i różni się od tradycyjnego dostarczania środków fi nansowych przez konsorcja zagranicznych i krajowych banków, które udzielają pożyczek w własnej, narodowej walucie zagranicznym dłużni- kom (np. pożyczka w dolarach amerykańskich udzielona w Nowym Jorku meksykańskiemu dłużnikowi)18. Rynkiem fi nansowym w ujęciu mezo jest rynek fi nansowy krajów należących do Unii Gospodarczej i Walutowej. Wprowadzenie jednolitej waluty euro wyeliminowało ryzyko walutowe pomiędzy tymi krajami, zredukowało koszty transakcyjne – w tym koszty operacji zabezpieczają- cych przed ryzykiem. Unia walutowa stworzyła płynny rynek fi nansowy oferujący dużo szerszą paletę możliwości inwestycyjnych niż te oferowa- ne przez poszczególne krajowe rynki fi nansowe. Integracja narodowych rynków fi nansowych państw członkowskich UGW w jednolity rynek w ramach Unii Europejskiej służyć ma tworzeniu warunków z jednej strony do optymalnej alokacji kapitału na obszarze Unii, z drugiej – do pozyskiwania środków fi nansowych przez przedsiębiorstwa oraz go- spodarstwa domowe, jak i inne podmioty19. Jednolity europejski rynek fi nansowy jest drugim na świecie pod względem wielkości rynkiem i to zarówno jeśli chodzi o krótkoterminowe instrumenty rynku pieniężnego, jak i o rynek kapitałowy20. Przedstawiciele nauk ekonomicznych zajmujący się problematyką rynku fi nansowego, poddając analizie zjawiska zachodzące na tym ryn- ku, odwołują się często do jego podziału z punktu widzenia momentu rozliczania transakcji. Kryterium to – istotne dla prezentacji organizacji i zasad funkcjonowania rynku fi nansowego – pozwala wyróżnić rynek transakcji natychmiastowych (spot) i transakcji terminowych, na których występują kontrakty forwards, futures oraz opcyjne21. po to aby pożyczać amerykańskie dolary, euro, japońskie jeny, funty szterlingi i jeszcze inne waluty w międzynarodowych pożyczkach konsorcyjnych dłużnikom z całego świata. 18 M. Stigum, Th e Money Market, New York 1983, s. 139. 19 L. Oręziak, Rynek fi nansowy Unii Europejskiej, Warszawa 1999, s. 37. 20 K. Jakubiszyn, B. Karski, D. Rybińska, Euro – nowa waluta, Warszawa 1999, 21 A. Hudson, Th e Law on Financial Derivatives, London 1997, s. 55 i n. s. 46–54. 18 1. Rynek bankowy jako część składowa rynku fi nansowego Transakcje natychmiastowe, zwane też gotówkowymi lub kasowy- mi, charakteryzują się tym, że zwłoka czasowa pomiędzy momentem zawarcia kontraktu a momentem jego wykonania (dostawa przedmiotu transakcji i jej rozliczenie) jest możliwie najkrótsza. Wręczenie dokumen- tów przenoszących własność przedmiotu transakcji i zapłata następują niezwłocznie po zawarciu umowy. Występująca różnica czasowa wynika z przyczyn formalnych i technicznych22. Transakcje terminowe są to umowy, w których strony zobowiązują się do dokonania w określonym momencie w przyszłości określonych świadczeń o charakterze fi nansowym (papierów wartościowych lub środ- ków pieniężnych) na wcześniej ustalonych warunkach23. Jedną stroną jest nabywca, który zajmuje tzw. długą pozycję (long position) i zobo- wiązuje się zapłacić ustaloną cenę po dostarczeniu przedmiotu umowy. Drugą stroną jest sprzedający, który zajmuje tzw. krótką pozycję (short position) i zobowiązuje się dostarczyć w określonym terminie przedmiot kontraktu. W umowach tych obie strony są jednocześnie uprawnionymi i zobowiązanymi. Przedmiot kontraktu, którym może być akcja, obligacja lub inny kontrakt terminowy, odgrywa tu rolę instrumentu podstawowe- go (bazowego), na który jest wystawiony sam kontrakt. Z tego powodu transakcje terminowe są często nazywane instrumentami pochodnymi (derywatywami)24. Transakcje terminowe zawierane są w celu: 1) zabezpieczania transakcji – transakcje fi nansowe narażone są na wie- le rodzajów ryzyka, które z wielu powodów pojawiły się na przestrze- ni ostatnich trzydziestu lat. Można wyróżnić pięć kategorii ryzyka: a) ryzyko oprocentowania, b) ryzyko kursowe, c) ryzyko niewykonania zobowiązania, d) ryzyko płynności, e) ryzyko związane z wahaniem cen aktywów na rynku; 2) spekulacji – celowe pozostawanie w pozycji ryzyka, a więc liczenie na zysk, podczas gdy zgodnie z założeniem sytuacja, w której może pojawić się zysk, jest jednocześnie równa prawdopodobieństwu po- jawienia się straty; 3) arbitrażu – wykorzystywanie różnic w notowaniach na różnych ryn- kach, a więc strategia kupna aktywa na jednym rynku i natychmia- 22 W. Tarczyński, M. Zwolankowski, Inżynieria..., s. 22. 23 A. Chłopecki, Opcje i transakcje terminowe, zagadnienia prawne, Warszawa 2001, s. 31. 24 A. Weron, R. Weron, Inżynieria fi nansowa. Wycena instrumentów pochodnych. Symulacje komputerowe, statystyka rynku, Warszawa 1999, s. 82. 19 Rozdział I. Wpływ regulacji wspólnotowych... stowe sprzedanie go na rynku, który oferuje lepszą cenę. Arbitraż, zawsze gdy się pojawia, jest eliminowany samoczynnie przez rynek (inwestorów), a więc popyt i podaż. Dlatego uważa się, że ceny na efektywnym rynku są pozbawione możliwości arbitrażu i pozostają w równowadze. Istotę rynku fi nansowego, jako elementarnej kategorii teoretycznej, przedstawić można nie tylko na płaszczyźnie ekonomicznej, lecz również organizacyjnej. Uwzględniając aspekt organizacyjny, rynek fi nansowy podzielić można na rynek giełdowy i pozagiełdowy. Rynek giełdowy to transakcje na giełdzie papierów wartościowych. Wielu autorów zajmujących się problematyką giełdy podkreśla jej po- dwójną naturę, tj. rynkowy i instytucjonalny charakter25. Jest ona bowiem z jednej strony segmentem rynku fi nansowego zapewniającym znaczną koncentrację w miejscu oraz w czasie podaży papierów wartościowych we wtórnym obrocie i popytu na nie, z drugiej – jest instytucją rynku kapitałowego posiadającą określoną fi zyczną tożsamość, sobie właściwą strukturę organizacyjną regulowaną przepisami prawa. Traktując giełdę jako rodzaj rynku fi nansowego, na którym przedmiotem obrotu są papie- ry wartościowe lub transakcje terminowe dopuszczone do publicznego obrotu za zgodą lub po złożeniu zawiadomienia kompetentnym instytu- cjom nadzoru, pełni ona funkcję: mobilizowania kapitału rozpatrywaną przez pryzmat oczekiwań i korzyści inwestorów, ułatwiania transformacji kapitału, pełniąc funkcję handlową, sprzyjania racjonalności w gospoda- rowaniu, regulując i kontrolując procesy gospodarcze, oraz istotną funk- cję informacyjną, która pozwala dokonać możliwie obiektywnej oceny kapitału26. Ze względu na przedmiot obrotu wyróżnia się w literaturze giełdy papierów wartościowych oraz giełdy transakcji terminowych. Na- tomiast ze względu na znaczenie wyróżnić możemy giełdy o znaczeniu międzynarodowym i giełdy o znaczeniu lokalnym27. Istotą rynku pozagiełdowego (over-the-counter28) jest to, że papiery wartościowe i niestandaryzowane transakcje terminowe są przedmio- 25 K. Nowak, Polski rynek kapitałowy, instrumenty, uczestnicy, inwestycje, Poznań 1998, s. 17 i n.; W. Tarczyński M. Zwolankowski, Inżynieria..., s. 31. 26 A. Sopoćko, Rynkowe instrumenty fi nansowe, Warszawa 2005, s. 11. 27 R.-A. Haugen, Teoria..., s. 30 i n. 28 Określenie pochodzi od sposobu przeprowadzania transakcji i pojawiło się po raz pierwszy w 1963 r. w raporcie amerykańskiej Komisji Papierów Wartościowych, badającej wpływ inwestorów instytucjonalnych na rynek kapitałowy. Rynek ten składa się z tysięcy 20 1. Rynek bankowy jako część składowa rynku fi nansowego tem obrotu poza tym rynkiem. Powstał on dlatego, że struktura rynku giełdowego nie zaspokajała potrzeb inwestorów, chcących dokonywać obrotu instrumentami fi nansowymi na dużą skalę, nie ujawniając swoich interesów publicznie. Rynek pozagiełdowy charakteryzuje się względnie liberalnymi zasadami w zakresie nadzoru i wymagań stawianych emi- tentom i ma zasadnicze znaczenie dla nowych, małych spółek dopiero wchodzących na rynek, których papiery wartościowe mogą być bardziej ryzykowne dla inwestorów. Drugą grupę instrumentów fi nansowych, bę- dących przedmiotem obrotu na rynku pozagiełdowym, stanowią instru- menty pochodne dostosowywane przez maklerów do indywidualnych potrzeb inwestorów. Z tych względów nie są one dostępne na giełdach, gdzie obowiązuje standaryzacja instrumentów fi nansowych. Istotę rynku fi nansowego jako elementarnej kategorii teoretycznej uchwycić można nie tylko na płaszczyźnie ekonomicznej lub organiza- cyjnej, ale i prawnej. W doktrynie prawa próbę wyjaśnienia istoty rynku fi nansowego podjęto w dyscyplinach prawa publicznego29. Potrzeba pod- jęcia badań nad segmentem rynku fi nansowego, jakim jest rynek banko- wy, na gruncie nauk prawnych zaistniała z chwilą poddania organizacji i zasad funkcjonowania tego rynku regulacjom prawnym. Publikacje z dziedziny prawa zajmujące się problematyką rynku bankowego, po- dejmując próbę jego opisu, odwołują się do jego ekonomicznej i organi- zacyjnej istoty. Przedmiotem ich rozważań jest raczej analiza regulacji prawnych normujących jego funkcjonowanie, aniżeli próba sformuło- wania prawnej defi nicji rynku bankowego. Konieczność wypracowania w doktrynie prawa ogólnej defi nicji wynika stąd, że pojęcie rynku banko- wego, zaczerpnięte z języka potocznego, nie może być używane jako na- rzędzie poznania w badaniu zagadnień związanych z funkcjonowaniem publicznoprawnych instytucji ochrony rynku bankowego, zaś powołanie defi nicji sformułowanych w naukach ekonomicznych okazać się może niewystarczające. Unormowania wspólnotowe regulujące segment rynku fi nansowego, jakim jest rynek kapitałowy, posługują się w zależności od dyrektywy terminem „rynek ofi cjalnych notowań giełdowych”, „rynek dealerów poszczególnych papierów wartościowych. Każdy z dealerów utrzymuje zapas jed- nego lub więcej papierów i ustala cenę zakupu, po której jest gotów powiększyć posiadany zapas papierów, oraz cenę sprzedaży, po której oferuje posiadane papiery. 29 C. Kosikowski, Prawo gospodarcze publiczne, Warszawa 1994; C. Banasiński, H. Gronkiewicz-Waltz, K. Pawłowicz, D. Szafrański, M. Wierzbowski, M. Wyrzykowski, Prawo gospodarcze. Zagadnienia administracyjnoprawne, Warszawa 1996; M. Zdyb, Pub- liczne prawo gospodarcze, Lublin 1996. 21 Rozdział I. Wpływ regulacji wspólnotowych... reglamentowany”, „rynek regulowany” oraz „rynek publiczny”. Pojęcie rynku ofi cjalnych notowań giełdowych zostało stworzone na potrzeby dyrektywy 2001/34/WE30. Jest to rynek, który charakteryzuje się dwiema cechami: jest organizowany przez giełdę mającą swą siedzibę lub dzia- łającą na terytorium państwa członkowskiego i jest nadzorowany przez właściwe organy (competent authority). Charakteryzuje się najwyższym stopniem regulacji. Jednocześnie jest to rynek, który najpełniej reali- zuje cel, jakim jest harmonizacja rynków kapitałowych poszczególnych państw członkowskich. Rynek reglamentowany to – zgodnie z przepi- sem art. 1 dyrektywy 89/592/WE31 – rynek, na którym przewidziana została możliwość wprowadzenia papierów wartościowych do obrotu, i który jest: uregulowany, nadzorowany przez organy uznane przez in- stytucje publiczne, funkcjonuje stale i jest dostępny, bezpośrednio lub pośrednio, dla obywateli państw członkowskich WE. Rynek regulowany jest to rodzaj rynku zdefi niowany w dyrektywie 2004/39/WE32 w art. 4 ust. 1 pkt 14. Oznacza wielostronny system realizowany i/lub zarządzany przez podmiot gospodarczy, który kojarzy lub ułatwia kojarzenie wielu transakcji kupna i sprzedaży instrumentów fi nansowych – w systemie i zgodnie z regułami innymi niż uznaniowe – w sposób skutkujący zawar- ciem kontraktu dotyczącego instrumentów fi nansowych dopuszczonych do obrotu na podstawie reguł i/lub systemów oraz które są uprawnione i funkcjonują w sposób systematyczny, zgodnie z przepisami tytułu III tejże dyrektywy. Rynek publiczny jest to ostatni rodzaj rynku, który jest najszerzej ujęty w prawie unijnym. Jest to rynek, na którym zgodnie z dy- rektywą 89/298/WE33 ma miejsce publiczna oferta zbywalnych papierów wartościowych. 30 Dyrektywa 2001/34/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 28 maja 2001 r. o dopuszczeniu papierów wartościowych do ofi cjalnych notowań giełdowych i o infor- macjach na temat tych papierów wartościowych, jakie muszą być opublikowane, Dz. Urz. WE L 184 z 6.07.2001. 31 Dyrektywa 89/298/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 17 kwietnia 1989 r. o koordynacji przepisów dotyczących insider dealing, Dz. Urz. WE L 334 z 18.11.1989, s. 30–32. 32 Dyrektywa 2004/39/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 21 kwietnia 2004 r. w sprawie rynków instrumentów fi nansowych zmieniająca dyrektywę Rady 85/611/ EWG i 93/6/EWG i dyrektywę 2000/12/WE Parlamentu Europejskiego i Rady oraz uchy- lająca dyrektywę Rady 93/22/EWG, Dz. Urz. UE L 145 z 30.04.2004, s. 1–44. 33 Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 17 kwietnia 1989 r. w sprawie koordynacji warunków sporządzania, badania i rozpowszechniania prospektów oferto- wych, publikowanych w związku z ofertą nabycia zbywalnych papierów wartościowych, Dz. Urz. WE L 124, z 5.05.1989, s. 8–15. 22
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Zintegrowany model publiczno prawnych instytucji ochrony rynku bankowego we Francji i Polsce
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: