Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00065 007316 20995370 na godz. na dobę w sumie
Zjawisko Fringe Belt w strukturze morfologicznej miast polskich na przykładzie Radomia - ebook/pdf
Zjawisko Fringe Belt w strukturze morfologicznej miast polskich na przykładzie Radomia - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 130
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-8220-074-4 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> geologia i geografia
Porównaj ceny (książka, ebook (-15%), audiobook).

W książce podjęto zagadnienie powszechnie znane i analizowane w zagranicznej literaturze przedmiotu, ale nowatorskie na gruncie polskich badań urbomorfologicznych. Monografia jest poświęcona koncepcji Fringe Belt – jednej z kluczowych w brytyjskiej morfologii miast – oraz zjawisku o tej samej nazwie, które w strukturze przestrzennej miasta jest reprezentowane przez tereny obrzeży miejskich – zarówno dawnych, jak i aktualnych, wykazujących duży stopień trwałości. W planie miasta formują one specyficzne strefy wyróżniające się ekstensywnymi formami użytkowania oraz zagospodarowaniem głównie o charakterze instytucjonalnym, rekreacyjnym i przemysłowym. Analiza tych stref, w ujęciu historycznym, pozwala „uporządkować” strukturę morfologiczną badanych miast, ułatwia zrozumienie dynamiki procesów zachodzących na ich obszarze i pomaga przewidywać przyszłe przeobrażenia struktur urbanistycznych, co czyni koncepcję Fringe Belt atrakcyjną nie tylko dla geografów, lecz także dla planistów.

Publikacja składa się z dwóch części. W pierwszej, o charakterze wprowadzającym, ukazano genezę koncepcji Fringe Belt, jej rozwój w światowych badaniach morfologicznych, założenia oraz metodologię badań. Szczegółowo omówiono zjawisko Fringe Belt stanowiące szczególny element struktury morfologicznej miasta, podkreślono jego uniwersalny charakter i specyfikę. Część druga, empiryczna, zawiera prezentację rozwoju zjawiska Fringe Belt w strukturze morfologicznej Radomia oraz opis prawidłowości, jakimi cechuje się ono w miastach polskich.

Monografia stanowi przykład dogłębnej analizy urbomorfologicznej w ujęciu geograficzno-historycznym. Przedstawiono w niej kompletny stan badań nad koncepcją Fringe Belt i zjawiskiem, którego dotyczy, a także zgromadzono wiedzę z zakresu morfologii miast wykraczającą poza dotychczasowy poziom jej powszechnej znajomości w Polsce.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Zjawisko Fringe Belt w strukturze morfologicznej miast polskich na przykładzie Radomia (cid:22)(cid:3)(cid:87)(cid:92)(cid:87)(cid:3)(cid:61)(cid:45)(cid:36)(cid:58)(cid:17)(cid:76)(cid:81)(cid:71)(cid:71)(cid:3)(cid:3)(cid:3)(cid:20) (cid:19)(cid:26)(cid:17)(cid:20)(cid:21)(cid:17)(cid:21)(cid:19)(cid:21)(cid:19)(cid:3)(cid:3)(cid:3)(cid:20)(cid:28)(cid:29)(cid:23)(cid:22) (cid:22)(cid:3)(cid:87)(cid:92)(cid:87)(cid:3)(cid:61)(cid:45)(cid:36)(cid:58)(cid:17)(cid:76)(cid:81)(cid:71)(cid:71)(cid:3)(cid:3)(cid:3)(cid:21) (cid:19)(cid:26)(cid:17)(cid:20)(cid:21)(cid:17)(cid:21)(cid:19)(cid:21)(cid:19)(cid:3)(cid:3)(cid:3)(cid:20)(cid:28)(cid:29)(cid:23)(cid:22) Magdalena Deptuła Zjawisko Fringe Belt w strukturze morfologicznej miast polskich na przykładzie Radomia Łódź (cid:26)(cid:25)(cid:26)(cid:25) Magdalena Deptuła – Uniwersytet Łódzki, Wydział Nauk Geograficznych Katedra Geografii Politycznej, Historycznej i Studiów Regionalnych 90-142 Łódź, ul. Kopcińskiego 31 RECENZENT Marek Koter REDAKTOR INICJUJĄCY Beata Koźniewska OPRACOWANIE REDAKCYJNE Joanna Drzazga  KOREKTA JĘZYKOWA Klaudia Kulmińska SKŁAD I ŁAMANIE AGENT PR KOREKTA TECHNICZNA Anna Sońta PROJEKT OKŁADKI krzysztof de mianiuk Zdjęcie wykorzystane na okładce: © Depositphotos.com/ArturBociarski © Copyright by Magdalena Deptuła, Łódź 2020 © Copyright for this edition by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2020 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.09920.20.0.M Ark. wyd. 7,4; ark. druk. 8,125 ISBN 978-83-8220-073-7 e-ISBN 978-83-8220-074-4 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl tel. 42 665 58 63 SPIS TREŚCI 7 1. Wstęp......................................................................................................................... 1.1. Wyjaśnienia terminologiczne ................................................................... 8 1.2. Cele i hipotezy badawcze oraz zakres pracy ........................................... 10 1.3. Materiały źródłowe i metody badawcze .................................................. 11 2. Problem badawczy w świetle literatury ............................................................. 13 2.1. Rozwój conzenowskiej szkoły morfologii miast ................................... 13 2.2. Rozwój badań nad koncepcją Fringe Belt w literaturze przedmiotu ..... 17 3. Fringe Belt jako ważny element struktury morfologicznej miasta ................ 53 3.1. Specyfika zjawiska Fringe Belt ................................................................... 53 3.2. Charakterystyka centralnego, wewnętrznego oraz zewnętrznego Fringe Belt ...................................................................................................... 56 3.3. Analiza czynników leżących u podstaw formowania się zjawiska Fringe Belt ...................................................................................................... 59 3.4. Schemat rozwoju i przeobrażeń struktury przestrzennej Fringe Belts ..... 62 4. Fringe Belt a strefa podmiejska – próba porównania ....................................... 67 5. Ogólne uwarunkowania kształtowania się zjawiska Fringe Belt w miastach polskich .................................................................................................................... 73 6. Fringe Belt w strukturze morfologicznej Radomia .......................................... 81 6.1. Proces kształtowania zjawiska Fringe Belt na tle rozwoju struktury przestrzennej miasta ................................................................................... 83 6.2. Charakterystyka poszczególnych stref Fringe Belts w przestrzeni Radomia ........................................................................................................ 100 7. Wnioski końcowe .................................................................................................. 109 Bibliografia .................................................................................................................... 115 Spis rysunków .............................................................................................................. 127 Spis tabel ....................................................................................................................... 129 1. WSTĘP Miasta, ich kompozycja, elementy składowe oraz poszukiwanie opty- malnych rozwiązań przestrzennych odpowiadających potrzebom człowieka i funkcjom osiedli interesowały uczonych i filozofów prawie od początków ich istnienia. Z czasem stały się przedmiotem analiz opisowych, które objęły niemal każdy region świata o tradycjach miejskich. Jednak dążenie do zrozu- mienia i wyjaśnienia złożoności struktur urbanistycznych wykrystalizowało się stosunkowo niedawno. Stało się ono podstawą rozwoju wyspecjalizowanych gałęzi badań, zorientowanych na rekonstrukcję procesu rozwoju miast w ujęciu historycznym, w tym morfologii osiedli miejskich, która stanowi jeden z naj- starszych kierunków badawczych geografii historycznej. Morfologia miasta, będąca nauką o budowie zewnętrznej i wewnętrznej organizmu miejskiego oraz o pochodzeniu (genezie) składających się na ten organizm części, wywodzi się z niemieckiej tradycji badań krajobrazowych (Koter 1994). Jej początków można się dopatrywać w pracach niemieckich geo- grafów, m.in. O. Schlütera, H. Hassingera czy W. Geislera, jednak za prawdziwego twórcę morfologii urbanistycznej uważa się M.R.G. Conzena (1907–2000), brytyjskiego geografa niemieckiego pochodzenia, który w Wielkiej Brytanii stworzył największy w świecie ośrodek badań morfologicznych. Conzen1, pro- wadząc liczne badania terenowe, wypracował warsztat metodologii badawczej morfologii miast, kontynuatorzy podjętych przez niego badań zaś w dalszym ciągu, i to na dużą skalę, rozwijają tę dyscyplinę naukową, przyczyniając się do wyznaczania jej nowych kierunków badawczych i ich popularyzacji w świe- cie (Koter, Kulesza 2007). Pośród nich poważne miejsce zajmuje koncep- cja Urban Fringe Belt (lub Fringe Belt) stanowiąca jedną z najważniejszych w brytyjskiej urbomorfologii. Zakłada ona, że w strukturze przestrzennej miast występuje dynamiczne zjawisko (Fringe Belt Phenomenon) obejmujące serię specyficznych stref Fringe Belts wyznaczających dawne oraz współczesne obrzeża miejskie. W planie miasta strefy te wyróżniają się ekstensywnym spo- sobem zagospodarowania lub użytkowania terenu oraz funkcją (głównie tereny instytucjonalne, otwarte, przemysłu i składowania). Kształtują się w różnych okresach historycznego rozwoju miasta, na obszarze jego ówczesnych peryferii, 1 Jeżeli podano Conzen, to odnosi się to do M.R.G. Conzena. W innych przypad- kach zaznaczono inicjały imienia. 8 po czym kolejno – wraz z ekspansją zabudowy – zostają przez nie wchłonięte (poza strefą aktualnych obrzeży). Co charakterystyczne jednak, najczęściej nie tracą swoich szczególnych cech, przeciwnie – na długo utrzymują odrębność względem otaczających terenów rezydencjonalnych, co pozwala stosunkowo łatwo zidentyfikować je w krajobrazie miasta. Analiza poszczególnych stref Fringe Belts, ich charakteru oraz czynników i procesów leżących u podstaw ich formowania umożliwia dogłębne zrozumienie specyfiki rozwojowej miasta w czasie i przestrzeni. Koncepcja Fringe Belt stanowi tym samym niezwykle ważne oraz pomocne narzędzie w procesie eksplikacji struktury urbomorfo- logicznej. To właśnie jej poświęcono niniejszą książkę, wyrażając nadzieję, że przybliżenie na gruncie polskim założeń teoretycznych koncepcji Fringe Belt, jej metodologii oraz możliwości aplikacyjnych wzbogaci rodzimy warsztat badań morfologicznych miast, a także spotka się z pozytywnym odzewem ze strony badaczy podejmujących powyższą problematykę. Oddana do rąk Czytelnika publikacja powstała na podstawie wcześniej- szych badań autorki. Stanowi wybór najważniejszych wątków badawczych poświęconych omawianej koncepcji, jej rozwojowi w światowej literaturze przedmiotu oraz próbę weryfikacji możliwości jej zastosowania do analizy struktury morfologicznej miast polskich, w tym przypadku na przykładzie Radomia. Układ książki obejmuje dwie zasadnicze części. Część pierwsza ma charakter wprowadzający w problematykę koncepcji Fringe Belt, ukazuje jej rozwój w badaniach morfologicznych, wyjaśnia genezę oraz założenia teo- retyczne i metodologiczne. Część druga poświęcona została uwarunkowa- niom rozwoju oraz analizie zjawiska Fringe Belt w przestrzeni miast polskich, ze szczególnym uwzględnieniem Radomia. Dała ogólny obraz procesu jego kształtowania w strukturze morfologicznej miasta oraz umożliwiła wychwyce- nie podobieństw i różnic w odniesieniu do cech zjawiska w klasycznym rozu- mieniu koncepcji. Podsumowanie zawiera próbę syntezy prawidłowości, jakimi cechuje się Fringe Belt w przestrzeni miast polskich, oraz procesów i czynników prowadzących do jego formowania. 1.1. Wyjaśnienia terminologiczne Przedmiotem badań jest koncepcja Fringe Belt (w skrócie FB2) i rozwój zjawiska o tej samej nazwie w strukturze morfologicznej miast. Spośród wszystkich pojęć związanych z analizowaną problematyką szczególnej uwagi 2 Wprowadzony skrót FB oraz kolejne wskazane w niniejszym rozdziale mają na celu ułatwić posługiwanie się oryginalnymi terminami i zastosowane zostały w całej pracy. Wstęp 9 wymaga wyjaśnienie znaczenia FB, terminu, który na dobre wpisał się w kanon światowych badań morfologicznych, a który nie posiada polskiego odpowied- nika utrwalonego w literaturze krajowej3. Szczegółowe omówienie koncepcji oraz zjawiska FB zostało przedstawione w drugim i trzecim rozdziale pracy. Jednak – z uwagi na nowatorski na gruncie polskim charakter problematyki – warto już na tym etapie przybliżyć jego znaczenie. Terminem FB, w odniesieniu do zjawiska, określane są strefy reprezentu- jące historyczne i aktualne obrzeża miejskie w strukturze morfologicznej miasta, wyróżniające się m.in. stosunkowo niską intensywnością wyspe- cjalizowanego zagospodarowania o heterogenicznym charakterze użytko- wania, obejmującego głównie tereny otwarte, instytucjonalne, użyteczno- ści publicznej, składowania oraz szczególne rodzaje przemysłu. Strefy te przyjmują z reguły charakterystyczny koncentryczny układ przestrzenny i, począwszy od rdzenia miasta, formują sekwencje FBs, rozdzielające tereny rezydencjonalne o różnej genezie, charakteryzujące się mniejszym roz- miarem działek oraz większą gęstością zabudowy i arterii komunikacyjnych (Baranowska 2007). Powstanie danego FB w strefie obrzeży miejskich, w okre- ślonym czasie, wiąże się z okresami spowolnionego tempa rozwoju obszarów zabudowy rezydencjonalnej, spowodowanymi szeregiem czynników, m.in. zmiennym potencjałem ekonomicznym miasta bądź występowaniem ograni- czeń progowych4 (w terminologii anglosaskiej stosowany jest termin fixation lines, który ma tożsame znaczenie). W rezultacie w krajobrazie miast, najczę- ściej historycznych z czytelnym jądrem osadniczym, odczytać można centralny FB (Inner Fringe Belt, w skrócie IFB), którego powstanie wiąże się z oddziaływa- niem murów miejskich, a następnie jeden lub więcej wewnętrznych FB (Middle Fringe Belt, w skrócie MFB) oraz zewnętrzny FB (Outer Fringe Belt, w skrócie OFB), wykształcony w strefie aktualnych obrzeży miasta. Analiza poszcze- gólnych FBs umożliwia uchwycenie czynników i procesów, które zadecydo- wały o współczesnym obliczu miasta, oraz ułatwia dogłębne zrozumienie jego 3 Zaproponowany termin wyspecjalizowanych obrzeży miejskich (Baranow- ska 2007) oddaje charakter zjawiska, jednak zważywszy na fakt powszechnego stoso- wania w światowej literaturze przedmiotu oryginalnego nazewnictwa w odniesieniu do koncepcji oraz zjawiska, autorka zdecydowała się nie wprowadzać polskiego od- powiednika. 4 Termin zastosowany za S. Liszewski (1987, s. 70) rozumiany jako ogranicze- nie, zarówno naturalne, jak i antropogeniczne, na drodze swobodnej ekspansji prze- strzennej terenów zurbanizowanych. Autorka zamiennie stosuje też określenie barier lub progów w rozwoju miasta. Problematyka ograniczeń progowych została szerzej omówiona w podrozdziale 3.3. Wstęp 10 struktury morfologicznej jako zespołu cech mieszczących się w zakresie organizacji przestrzeni, będących wypadkową specyfiki środowiska natu- ralnego, warunków społeczno-gospodarczych, w jakich miasto się rozwijało, przede wszystkim zaś długości czasu, warunków jego historycznego rozwoju oraz wzorców kompozycyjno-estetycznych epoki. 1.2. Cele i hipotezy badawcze oraz zakres pracy Podjęte badania miały na celu prezentację koncepcji FB, próbę jej prze- niesienia na grunt polskiej geografii osadnictwa, a w szczególności morfologii urbanistycznej, oraz ukazanie jej możliwości aplikacyjnych i specyfiki zjawiska FB w przestrzeni miast polskich, na przykładzie Radomia. Z uwagi na nowatorską na gruncie polskim problematykę realizacja celu głównego w pierwszej kolejności wymagała omówienia podwalin rozwoju koncepcji FB, jej istoty i założeń oraz przedstawienia uwarunkowań i proce- sów kształtujących zjawisko FB w historycznym procesie rozwoju organizmów miejskich. Kolejnym etapem badań była weryfikacja występowania zjawiska FB w strukturze morfologicznej miast polskich oraz analiza, na przykładzie Rado- mia, jego rozwoju i specyfiki na tle FB w klasycznym rozumieniu koncepcji. Zakres terenowy pracy objął Radom, w którym czytelny jest proces kształtowania i przyrostu historycznych oraz współczesnych obrzeży miej- skich. Wybór Radomia do analizy FB podyktowany był szeregiem jego cech, głównie zaś: genezą ośrodka – reprezentuje on przykład miasta historycz- nego z wykrystalizowanym średniowiecznym jądrem osadniczym, co w zało- żeniu koncepcji Conzena sprzyja formowaniu FB o klasycznym, koncentrycz- nym układzie przestrzennym; funkcją – na różnych etapach swego rozwoju Radom pełnił ważne funkcje polityczne, administracyjne i gospodarcze, któ- rych przestrzennym odzwierciedleniem są heterogeniczne, wyspecjalizowane formy użytkowania ziemi, będące często komponentem5 zjawiska FB; prze- szłością historyczną – Radom doświadczył zmiennej dynamiki rozwojowej będącej odzwierciedleniem niestabilnych warunków polityczno-ustrojowych kraju (najazdy, wojny, zmiany przynależności państwowej itp.). Wymienione uwarunkowania wywarły ogromny wpływ na strukturę przestrzenną miasta, ale też zdecydowały o specyficznym charakterze wykształconych w jego prze- strzeni FBs. 5 Komponent FB rozumiany jest jako element jego struktury wewnętrznej, na którą składają się zespoły wyspecjalizowanego zagospodarowania lub użytkowania te- renu o ekstensywnym charakterze, typowe dla zjawiska. Wstęp Wstęp 11 – – Określenie celów badawczych umożliwiło sformułowanie dwóch hipotez: FBs występują w miastach polskich mimo zakłóconej ciągłości historycz- nego rozwoju ich struktury przestrzennej. Istnieją wyraźne różnice pomiędzy FBs uformowanymi w przestrzeni miast polskich w porównaniu z klasycznym modelem zjawiska FB, wyni- kające z odmiennych uwarunkowań społeczno-politycznych i gospodar- czych w rozwoju ośrodków miejskich w Wielkiej Brytanii i w Polsce. Realizacja przyjętego tematu warunkowała dynamiczny charakter pracy, co pozwoliło na ukazanie procesu przemian w układzie przestrzennym anali- zowanego miasta. Badania objęły okres od początków kształtowania się intra- i ekstramuralnego FB w strukturze morfologicznej średniowiecznego Radomia do momentu zwieńczającego proces formowania najbardziej zewnętrznego FB (OFB) i jego utrwalenia we współczesnym krajobrazie miejskim. Praca ma charakter interdyscyplinarny. Została opracowana na gruncie geografii osadnictwa i geografii historycznej, w szczególności morfologii miast, jednak w celu uzyskania dogłębnych informacji dotyczących jej przedmiotu badań zakres merytoryczny wkracza w tematykę historii, planowania, architek- tury i urbanistyki. 1.3. Materiały źródłowe i metody badawcze Prezentowana praca ma charakter teoretyczno-empiryczny. Część empi- ryczna poprzedzona została wnikliwymi studiami literatury przedmiotu, głównie z zakresu geografii miast, podejmującej zagadnienia morfologii osie- dli miejskich, szczególnie przemian morfologicznych oraz rozwoju koncepcji wyjaśniających strukturę morfogenetyczną współczesnych jednostek osad- niczych. Z uwagi na nowatorską na gruncie polskim problematykę podjętą w pracy omówienie założeń, genezy i znaczenia koncepcji FB w światowych badaniach morfologicznych, jak i ukazanie specyfiki samego zjawiska było możliwe dzięki wnikliwym studiom zagranicznej literatury przedmiotu. Odręb- nym zagadnieniem były studia literatury naukowej dotyczącej terenu badań, związanej z historią badanego miasta i jego rozwojem przestrzennym. Realizacja celów przyjętych w pracy i zakres badań wymagały odniesienia do pewnych założeń metodycznych i doboru odpowiednich narzędzi badaw- czych. Przeszczepienie koncepcji FB na grunt polski wymagało zastosowania wachlarza metod geograficzno-historycznych, które pozwoliły na rozwojowe ujęcie zjawisk i uchwycenie procesu przemian oraz morfogenezy osadnictwa miejskiego, jednocześnie umożliwiły zrozumienie dawnej organizacji prze- strzennej badanego obszaru, jej ewolucji oraz wpływu na stan obecny. Metodo- logia badań nad zjawiskiem FB w strukturze morfologicznej Radomia została 12 zaczerpnięta przede wszystkim z conzenowskiej analizy planu miasta (Conzen 1960, 1969) i objęła rekonstrukcję jego rozwoju przestrzennego na podstawie analizy oraz porównania serii historycznych planów miast, uzupełnionej infor- macjami pochodzącymi ze źródeł archiwalnych i publikacji naukowych. Analiza planu miasta w ujęciu historycznym umożliwiła retrogresywne odtworzenie historii rozwoju młodszych warstw osadniczych badanej jednostki miejskiej. Z kolei w odniesieniu do starszych warstw osadniczych, dla których nie istniały już potrzebne materiały kartograficzne, zastosowano metodę rekonstrukcji kar- tograficznej, polegającą na odniesieniu faktów historycznych zaczerpniętych z dokumentów pisanych do najbardziej im odpowiadających miejsc w prze- strzeni geograficznej. Wyjściowy materiał badawczy stanowiły źródła kartogra- ficzne, mianowicie plany sytuacyjne miasta, przechowywane m.in. w Archi- wum Państwowym w Radomiu. Porównanie historycznych i współczesnych planów miast pozwoliło na odtworzenie etapów formowania się poszczegól- nych FBs w jego układzie urbanistycznym oraz wskazanie ich współczesnego zasięgu i struktury. Analiza porównawcza planów miasta w czasie i przestrzeni pozwoliła jednocześnie na sformułowanie pewnych tez rozwojowych zarówno o znaczeniu szczegółowym, jak i bardziej ogólnym. Posługując się opisem wyja- śniającym, dokonano charakterystyki współczesnego układu przestrzennego miasta i jego ewolucji. Zwieńczenie części kameralnej stanowiły badania tere- nowe. Lustracja terenowa i wizja lokalna zachowanych w przestrzeni Radomia FBs umożliwiły wskazanie ich aktualnego zagospodarowania oraz specyfiki. Badania terenowe były także podstawą analizy geograficznej pozwalającej na wykrycie wpływu, jaki środowisko naturalne wywiera na rozwój przestrzenny miasta, zwłaszcza w kontekście roli ograniczeń progowych w procesie formo- wania FBs. Analiza procesu powstawania zjawiska FB w różnych okresach historycznego rozwoju miasta, ukazanie jego indywidualnych cech oraz zesta- wienie ich z klasycznym modelem FB pozwoliły na wskazanie jego odmienno- ści rozwojowych i strukturalnych. Wyniki badań przedstawione zostały w formie kartograficznej i tabelarycz- nej, jak również za pomocą wykresów oraz opisu porządkującego. Wstęp 2. PROBLEM BADAWCZY W ŚWIETLE LITERATURY 2.1. Rozwój conzenowskiej szkoły morfologii miast Badania podejmujące zagadnienia morfologii i fizjonomii jednostek osad- niczych mają długą tradycję, należą do często podejmowanych w krajowej oraz zagranicznej literaturze badawczej i zajmują ważne miejsce, zwłaszcza w studiach geograficzno-historycznych osadnictwa. Ich początki sięgają końca XIX w., a związane są z działalnością badawczą wybitnych geografów niemiec- kich, głównie zaś O. Schlütera (1899a, 1899b), F. Ratzela (1903), H. Hassin- gera (1916), W. Geislera (1924) oraz R. Martiny’ego (1928), którzy analizę form miejskich opierali głównie na planie miasta. Jednak za prekursora badań morfologicznych we współczesnym rozumieniu uznawany jest Conzen, który odegrał kluczową rolę w kształtowaniu ich podwalin, opracował ramy poję- ciowe dla morfologii miast, jego osiągnięcia okazały się zaś kluczowe dla zro- zumienia złożoności krajobrazu jednostek osadniczych (Conzen 1960, 1962, 1969). Szczególny wpływ na podejmowane przez Conzena kierunki badawcze wywarły prace O. Schlütera, opublikowane w 1899 r., prezentujące poglądy autora na szersze aspekty geografii osadnictwa oraz postulujące badania ukła- dów przestrzennych miast w ujęciu historycznym, jak i inne powstałe pod jego kierunkiem, z najważniejszą, poświęconą morfologii Gdańska autorstwa W. Geislera (1918). Na ich podstawie Conzen rozwinął złożone ujęcie mor- fogenetyczne oraz sformułował i empirycznie zweryfikował liczne koncepcje wyjaśniające ewolucję struktur miejskich, stając się jednym z najwybitniej- szych geografów historycznych i morfologów miast drugiej połowy XX w. oraz twórcą najważniejszych nurtów badawczych nowocześnie pojmowanej (tj. nie- ograniczającej się do metod opisowych) morfologii urbanistycznej. W 1932 r. na Uniwersytecie w Berlinie Conzen zaprezentował swoją dysertację Staatsexa- men, w której zawarł barwną mapę typów zabudowy dwunastu miast zlokalizo- wanych w pobliżu Berlina (Conzen 1932, por. Whitehand 2001a). Podobną, opublikowaną w 1958  r., wykonał wiele lat później dla miasteczka Whitby, Yorkshire, wyróżniając w planie miasta zabudowę rezydencjonalną pochodzącą z różnych okresów morfologicznych (Conzen 1958). Pierwsze prace Conzena dowodzą tym samym wagi, jaką od samego początku przykładał do wizualiza- cji (zwłaszcza kartograficznej) zjawisk i procesów zachodzących w przestrzeni 14 miejskiej. Conzen rozpoznał ponadto trójpodział krajobrazu miejskiego na plan miasta (obejmujący ulice, działki i bloki urbanistyczne), budynki oraz sposób użytkowania gruntów i budynków. Spośród licznych osiągnięć naukowych Conzena największy wpływ na rozwój badań morfologicznych miały sformu- łowane przez niego koncepcje i metody, w szczególności zaś metoda analizy planu miasta w ujęciu historycznym, która to metoda umożliwia prześledze- nie procesu rozwoju oraz przemian miejskich układów przestrzennych (Whi- tehand 2001a, s. 104). Conzen wprowadził też do badań osadniczych proble- matykę morfologicznego cyklu rozwojowego działki miejskiej, wydzielając spośród procesów na niej zachodzących cztery fazy: inicjalną (wprowadze- nie zabudowy), wypełniania (stopniowe zagęszczanie zabudowy), nasycenia (maksymalne wypełnienie) i recesji (zmniejszanie powierzchni zabudowanej działki). Metodę tę rozszerzył następnie na analizę cyklu rozwojowego całych bloków miejskich. Badania te umożliwiły mu identyfikację podstawowych etapów osadniczo-morfologicznych w rozwoju osiedli oraz wydzielenie gene- tycznie odmiennych części składowych ich planów (jądra przedlokacyjnego, obszaru miasta lokacyjnego, średniowiecznych przedmieść, dzielnic XIX- -wiecznych itp.), które za M. Koterem można nazwać, zgodnie z termino- logią polską, jednostkami morfogenetycznymi (Koter 1969, s. 8). W swych badaniach Conzen, podobnie jak jego poprzednicy, podstawowe znaczenie przypisywał planowi miasta. W związku z faktem, że każdy okres historyczny pozostawia w jego strukturze pewne materialne ślady, mocno podkreślał wagę szczegółowej analizy poszczególnych elementów planu w ujęciu ewolucyjnym, od formy pierwotnej po postać współczesną, co umożliwia wyjaśnienie genezy pojedynczych form oraz całego układu miasta (Koter, Kulesza 2008). Dla roz- woju badań morfologicznych miast kluczowe okazały się również poglądy Con- zena na temat konieczności łącznego rozpatrywania aspektów morfologicznych i funkcjonalnych osiedli. Conzen podkreślał ich wzajemną rolę w określaniu charakteru miasta oraz tożsamą wagę każdego z nich w badaniach osadniczych. Postulował zatem konieczność rozpatrywania przemian przestrzeni miast w uję- ciu morfologiczno-funkcjonalnym. Dziedzictwo naukowe Conzena bez wątpienia wywarło ogromny wpływ na morfologię miast, a jego nowatorskie opracowania zadecydowały o współ- czesnym obliczu tej dyscypliny w świecie. Ukazały nowe spojrzenie na miasto, najpierw w ramach geografii anglosaskiej, a następnie europejskiej i świato- wej. Zauważa to wyraźnie J.W.R Whitehand, podkreślając, że już w ostatnim ćwierćwieczu XX w. metody morfogenetyczne, konceptualizacja historycznego rozwoju miast, terminologiczna precyzja i kartograficzna analiza, typowe dla twórczości Conzena, były coraz powszechniej uznawane za istotne dla rozwoju i znaczenia badań nad historycznym krajobrazem miejskim (Whitehand 2007). Zjawisko Fringe Belt w strukturze morfologicznej miast polskich...
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Zjawisko Fringe Belt w strukturze morfologicznej miast polskich na przykładzie Radomia
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: