Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00461 008049 20636122 na godz. na dobę w sumie
Złożony układ osadniczy - tradycyjny region ekonomiczny - przestrzeń społeczno‐kulturowa - ebook/pdf
Złożony układ osadniczy - tradycyjny region ekonomiczny - przestrzeń społeczno‐kulturowa - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 228
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-226-3913-9 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> politologia
Porównaj ceny (książka, ebook (-16%), audiobook).

Celem publikacji jest po pierwsze - przybliżenie dotychczasowego stanu wiedzy na temat przeobrażeń funkcjonalno-przestrzennych oraz społeczno-kulturowych złożonych układów osadniczych, w tym zwłaszcza tradycyjnych regionów społeczno-gospodarczych, zaś po drugie zaproponowanie kilku modelowych ujęć uzupełniających (cyrkulacyjne modele przemian gospodarczych oraz procesu urbanizacji). Punktem wyjścia rozważań Autora jest próba modelowego ujęcia genezy i kształtowania się w czasie bazy ekonomicznej, jako decydującego elementu generującego pozostałe zmiany w przestrzeni społeczno-gospodarczej. złożony układ osadniczy, Model zmian gospodarczych, jak urbanizacyjnych dopełniają się wzajemnie, będąc zarazem odzwierciedleniem dośrodkowych i odśrodkowych sił warunkujących przemiany całego układu osadniczego.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Złożony układ osadniczy – tradycyjny region ekonomiczny – przestrzeń społeczno ‐kulturowa Jerzy Runge Złożony układ osadniczy – tradycyjny region ekonomiczny – przestrzeń społeczno ‐kulturowa Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego ⦁ Katowice 2020 Recenzent Janusz Słodczyk Spis treści . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wprowadzenie ROZDZIAŁ 1 Proces zmian a forma przestrzenna . . . . . . . . . . . . . 1.1. Rozwój a wzrost . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.2. Regres a spadek . . . . . . . . . . . . . . . . . ROZDZIAŁ 2 Baza ekonomiczna, model trzech sektorów gospodarki oraz pojęcia pokrewne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.1. Pojęcia podstawowe . . . . . . . . . . . . . . . . 2.2. Kształtowanie się bazy ekonomicznej i modelu trzech sekto‐ rów w regionach tradycyjnego przemysłu . . . . . . . 2.3. Genotyp rozwoju oraz koncepcja urban resilience jako próby nowych ujęć rozwoju lokalnego/regionalnego . . . . . . . ROZDZIAŁ 3 Miasto a otoczenie w złożonym układzie osadniczym . . . . . . ROZDZIAŁ 4 Przestrzeń społeczna i jej składowe . . . . . . . . . . . . . 4.1. Pojęcia podstawowe . . . . . . . . . . . . . . . . 4.2. Przestrzeń społeczna tradycyjnych regionów ekonomicznych . 7 171737 43434764 69 8989104 Spis treści 6ROZDZIAŁ 5 Świadomość i tożsamość – pojęcia podstawowe, typy i własności na poziomie lokalnym oraz regionalnym . . . . . . . . . . . . ROZDZIAŁ 6 Integracja i dezintegracja społeczno ‐kulturowa . . . . . . . . . 6.1. Geneza integracji i dezintegracji społeczno ‐kulturowej . . . 6.2. Symbole, nazwy, język . . . . . . . . . . . . . . . 6.3. Przestrzeń kulturowa . . . . . . . . . . . . . . . 6.4. Krajobraz kulturowy, krajobraz społeczno ‐kulturowy . . . 6.5. Przestrzeń podzielona i niechciana . . . . . . . . . . 6.6. Przestrzeń podzielona i niechciana w świetle problematyki miejskiej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ROZDZIAŁ 7 Policentryczny model struktury tradycyjnego regionu ekonomicznego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Podsumowanie Literatura i materiały źródłowe . . . . . . . . . . . . . . Spis rycin i tabel . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Summary Zusammenfassung . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 111 137137141147149154165 171193199221223225 Wprowadzenie Prawem, a zarazem obowiązkiem każdego badacza jest wątpić, tj. poddawać krytycznej analizie zarówno realną rzeczywistość, jak i dotychczasowe ustalenia badawcze w nauce. Brak lub niedostatek takiego stanowiska utrudniają kreatywne myślenie, odkrywanie nowych ujęć, modeli czy koncepcji wyjaśniających. Nie inaczej jest na gruncie geograficznym, na którym wiele zjawisk, procesów podlega twórczej reinterpretacji z wykorzystaniem nowych metod i koncepcji. Jednocześnie są i takie teorie, które w sytuacji wzrostu złożoności procesów i struktur społeczno ‐gospodarczych utraciły całkowicie bądź częściowo swoją przydatność badawczą. Zakładana zwykle uni‐ wersalność koncepcji może nie przystawać do konkretnych realiów lokalnych bądź regionalnych, stając się często impulsem do poszuki‐ wania lepszych rozwiązań teoretyczno ‐modelowych. Próby oceny przydatności modeli czy teorii wyjaśniających stają się w ostatnich latach w geografii społeczno ‐ekonomicznej coraz licz‐ niejsze, co wynika zwłaszcza z nakładania się na siebie procesów mo‐ dernizacji, transformacji i globalizacji, szczególnie w krajach Europy Środkowo ‐Wschodniej (Zborowski, 2005; Runge, 2016), ale także z podważania podejścia modernizacyjnego zakładającego prymat wzrostu w procesach zmian zjawisk społeczno ‐gospodarczych (Runge, 2016). Jednocześnie pojawiają się próby zróżnicowanego metodolo‐ gicznie spojrzenia na procesy i struktury społeczno ‐gospodarcze obserwowane na poziomie lokalnym (miejskim), regionalnym bądź Wprowadzenie 8krajowym. Na uwagę zasługują tutaj między innymi: postrzeganie aglomeracji policentrycznych jako organizmów „bez serca” (Blazy, 2008), z perspektywy kolonialnej, sieci, jako teatru i procesu kon‐ struowania miasta oraz miejskiego sposobu życia (Hannerz, 2006), z wykorzystaniem narzędzi matematyczno ‐statystycznych (Jażdżew‐ ska, 2008); postrzegania i badania miast poprzez pryzmat procesu industrializacji (Kuciński, 2008); z wykorzystaniem miast średniej wielkości jako tych ogniw układu osadniczego, które istotnie kreują politykę miejską (Kunzmann, 2010), poprzez analizę zróżnicowanego obrazu aglomeracji przedprzemysłowych, przemysłowych i poprze‐ mysłowych (Phelps, Ozawa, 2003), kwestii policentryczności regionu (Parr, 2004) czy też z wykorzystaniem dorobku socjologicznych szkół badań miejskich (Szczepański, Nurek, 1997; Szczepański, Śliz, 2014). Z prowadzonych badań wynika nie tylko zmienność ujęć metodolo‐ gicznych (m.in. Chojnicki, 1988, 1996; Dziewoński, 1983; Maik, 1988, 2012), ale także ich potencjał aplikacyjny (Maik, 2012; Mihaylov, Runge, 2018). Nowym wyzwaniom modernizacyjnym (Jasińska ‐Ka‐ nia, Nijakowski, Szacki, Ziółkowski, 2006), transformacyjnym (Krug‐ man, 1995; Wróbel, 2017) i metropolizacyjnym (Szajnowska ‐Wysoc‐ ka, 1995, 1999, 2011; Szajnowska ‐Wysocka, Zuzańska ‐Żyśko, 2013, 2016, 2019) towarzyszą depopulacja (Ciok, 1988, 1991, 1996; Eber‐ hardt, 1989; Runge, 2017b; Runge, Runge, 2017), zmiany atrakcyj‐ ności przestrzeni miejskiej (Baran, Budziński, 2019; Klasik, Wrana, 2019; Runge, 2019b) czy też zjawisko wykluczenia społecznego (Kur‐ panik, Spórna, Chmielewska, 2012; Stankiewicz, 2011; Swianie‐ wicz, Klimska, 2005). Wzrasta tym samym świadomość społeczno ‐ ‐kulturowych uwarunkowań gospodarki przestrzennej (Coleman, 1988; Karwińska, 2008). Warto także zwrócić uwagę na ekonomiczno ‐ ‐urbanistyczne spojrzenie na kwestie dokonujących się zmian woje‐ wództwa śląskiego (Gorgoń, 2019; Janiszek, 2019, Kuźnik, 2019), roli tzw. kodu genetycznego rozwoju miast i regionów miejskich (Klasik, Wrana, 2018) w nawiązaniu do geograficzno ‐osadniczej propozycji R. Krzysztofika (2012) identyfikacji genotypu miejskiego (2012), czy też koncepcji urban resilience jako narzędzia strategicznej diagnozy i monitoringu miast (Drobniak, 2015; Drobniak, Plac, 2015). Wprowadzenie 9 Obecna jest też dyskusja nad adekwatnością dotychczasowej ter‐ minologii. Jej efektem – zwłaszcza w ramach powojennego procesu uspołecznienia geografii – były nowe propozycje terminologiczne. Przykładem takich zmian może być zmniejszenie znaczenia pojęcia regionu na rzecz wzrostu roli pojęcia przestrzeni społecznej jako podstawowej kategorii pojęciowej w geografii społeczno ‐ekonomicz‐ nej (Runge, 2018b). Odejście od jedynie metrycznej interpretacji przestrzeni i zwrócenie uwagi na jej wymiar świadomościowo ‐war‐ tościujący w dynamicznie rozwijającej się w ostatnich latach geografii społecznej stanowi dostrzegalny przejaw rozwoju metodologicznego (m.in. Lisowski, 2003; Maik, 2012; Runge, Runge, 2015). Obszarem, który w ostatnich kilkunastu latach odnotował wyraźny wzrost zainteresowań badawczych, wymagających jednocześnie kry‐ tycznego spojrzenia na dotychczasowy stan rozpoznania literaturo‐ wego w zakresie terminologii, ustaleń badawczych, modeli i koncepcji wyjaśniających, był niewątpliwie obszar województwa śląskiego z jego aż czterema złożonymi układami osadniczymi o znaczeniu ponadregionalnym (konurbacja katowicka, konurbacja rybnicka, aglomeracja Bielska ‐Białej, aglomeracja Częstochowy). Obszar ten traktowano w dotychczasowych powojennych badaniach najczęściej jednolicie pod względem funkcjonalno ‐przestrzennym. Dominantę gospodarczą stanowiło górnictwo i hutnictwo, zaś w procesach i strukturach ludnościowych ujawniały się: wysoka koncentracja zaludnienia, napływ do pracy osób raczej o niższych kwalifikacjach, obecność licznych, słabo zróżnicowanych społecznie osiedli mieszka‐ niowych (zwłaszcza przyzakładowych) czy też obecny regionalizm w normach i zachowaniach społecznych (Rykiel, 1985). Ów stereotyp jednorodności przestrzennej, gospodarczej czy społecznej widziany z zewnątrz tracił na znaczeniu zarówno w czasie, jak i w przestrzeni, w miarę schodzenia w badaniach z poziomu regionalnego do lokal‐ nego. Jednocześnie próby przenoszenia wzorców badawczych, modeli czy koncepcji wyjaśniających okazują się tu w wielu przypadkach słabo skuteczne lub wręcz nieskuteczne. Przykładowo, jak w oparciu o klasyczne monocentryczne modele aglomeracji wielkomiejskich odpowiedzieć na pytania: Wprowadzenie 10a) dlaczego model urbanizacji L.H. Klaassena i J.H.S. Paelincka (1979) nie sprawdza się nie tylko w wyjaśnianiu przemian konur‐ bacji katowickiej, ale dotyczy to również pozostałych złożonych układów osadniczych w województwie śląskim (Runge, Kłosow‐ ski, 2011; Runge, Kantor ‐Pietraga, Krzysztofik, Runge, 2014); b) dlaczego w porównaniu z innymi złożonymi układami osadniczymi w Polsce skala suburbanizacji zewnętrznej jest w województwie śląskim bardzo niewielka, a jednocześnie znacząco ujawniają się tendencje suburbanizacji wewnętrznej (Runge, Krzysztofik, Spórna, 2011; Krzysztofik, Kantor ‐Pietraga, Runge, Spórna, 2017); c) dlaczego nasila się różnica między regionalną depopulacją a sytu‐ acją gospodarczą województwa (m.in. Sitek, Runge, Kłosowski, Runge, Petryszyn, Pytel, Spórna, Kurpanik, Zuzańska ‐Żyśko, 2013; Sitek, 2016). Oprócz poziomu regionalnego problem wyjaśniania kształtowania się procesów i struktur dotyczy także poziomu lokalnego. Jak zatem w oparciu o klasyczne modele interpretować następujące fakty: a) w Dąbrowie Górniczej – w centrum miasta znajduje się huta, a nie rynek; b) w Sosnowcu – praktycznie jedyny zachowany rynek sytuuje się daleko na obrzeżach miasta (dzielnica Modrzejów); c) w Chorzowie – nie dosyć, że historycznie uformowały się dwa rynki, trzeci zaś ma charakter inicjalny (niedokończony z powodu wybuchu II wojny światowej), to jednocześnie funkcje centrum pełni główna ulica przebiegająca z północy na południe miasta; d) w Tychach – pomimo architektonicznych założeń budowy miasta bez centrum, a jedynie z centrami osiedlowymi, w latach powo‐ jennych centrum śródmiejskie powstało w dużej mierze oddolnie, mając charakter „wędrującego” w przestrzeni; e) czy też w Katowicach – jako stolicy regionu – mamy co prawda do czynienia z przestrzenią publiczną, ale jednocześnie z wyraźnym problemem złożoności procesu kształtowania się przestrzeni mia‐ sta, nie tylko scalania w jeden organizm miejski wielu samodziel‐ nych kiedyś osad i osiedli, ale także dualności przestrzeni miasta Wprowadzenie 11 (przemysłowa północ, rezydencjalne południe) (Chmielewska, 2016; Szaraniec, 1980; Węcławowicz, 1989). Skalę kontrastów w przemianach społeczno ‐gospodarczych ob‐ szaru konurbacji katowickiej ilustruje chociażby z jednej strony fakt pierwszego na kontynencie europejskim zastosowania w 1788 roku maszyny parowej do poruszania pompy odwadniającej kopalnię ołowiu „Fryderyk” w Strzybnicy koło Tarnowskich Gór (3 lata po jej pierwszym światowym uruchomieniu w Anglii w wersji udoskona‐ lonej przez Jamesa Watta), z drugiej zaś strony obecności w dyna‐ micznie rozwijającym się gospodarczo regionie stykowym (Rykiel, 1991) największej ludnościowo w Europie wsi liczącej na początku XX wieku ponad 60 tys. mieszkańców. Dopiero presja władz niemieckich skłoniła lokalną społeczność do starań o prawa miejskie. Stało się to w 1922 roku, a miastem tym było Zabrze. Zasygnalizowane tutaj jedynie kwestie problemowe niedostatecz‐ nie uwidaczniają się w podejmowanych dotąd krajowych studiach geograficzno ‐osadniczych. Powojenna historia badań regionalnych systemów osadniczych sugeruje istnienie istotnych trudności w iden‐ tyfikowaniu niektórych składowych krajowego systemu osadniczego Polski. Jak zauważył Z. Rykiel (1989: 7): […] w powojennej historii polskiej geografii społeczno ‐ekonomicznej stosunek badaczy do regionu katowickiego cechował się ambiwa‐ lencją. Z jednej strony region frapował badaczy swoim potencjałem gospodarczym i złożonością struktur, z drugiej natomiast strony owa złożoność struktur onieśmielała badaczy, zniechęcając ich do prowa‐ dzenia badań. Tendencje te były wzmacniane uwarunkowaniami poza‐ merytorycznymi. Skomplikowana historia tego regionu oraz złożone problemy społeczne były uznawane przez początkowe dziesięciolecia powojenne za tematy mogące budzić niepożądane emocje społeczne i jako takie sprzeczne z polską racją stanu. Można sądzić, że to prze‐ konanie uproszczone, gdyż problemy społeczne można likwidować przez ich rozwiązywanie, a nie przez ich ignorowanie i przemilczanie. W rezultacie wiedza o regionie katowickim opierała się w znacznym stopniu, a częściowo opiera się nadal, na stereotypach i mitach. Bada‐ cze z zewnątrz poprzestawali na ogół na badaniach makroskalowych, 12 Wprowadzenie zakładając explicite lub implicite, że region katowicki jest obszarem jednolitym, bez struktury wewnętrznej. Przykładem takiego ogólnego, lakonicznego spojrzenia są trzy tomy „Prac Geograficznych IG i PZ PAN”, opublikowane kolejno w 1977 roku (nr 117: Rozmieszczenie i migracje ludności a system osadniczy Polski Ludowej), w 1981 roku (nr 140: Studia nad migracjami i przemianami systemu osadniczego w Polsce) oraz w 1989 roku (nr 152: Współczesne przemiany regionalnych systemów osadniczych w Polsce), których gene‐ ralną, syntetyzującą konkluzją była teza o wysokim zrównoważeniu procesu kształtowania się struktur osadniczych, świadomie bądź nieświadomie zapominano tu o dynamicznych procesach przemian urbanizacyjnych lat 70. XX wieku, wywołanych lokalizacją obiektów przemysłowych o znaczeniu ponadregionalnym. W ówczesnym woje ‐ wództwie katowickim dotyczyło to przede wszystkim Huty Katowice i wywołanych przez ten obiekt dynamicznych przemian demograficz‐ no ‐społecznych oraz przestrzennych. Tylko w latach 1971–1974 wiel‐ kość migracji stałych dla ówczesnego województwa katowickiego osiągnęła 600 tys. osób, z czego jedną połowę stanowił napływ z innych regionów kraju, drugą zaś połowę wewnątrzregionalny obrót migracyjny (Runge, 1996). Koniecznością stało się intensywne budownictwo mieszkaniowe, zwłaszcza w zagłębiowskiej części kon‐ urbacji katowickiej (Krzysztofik, Runge, 2011). W obszarze obecnego województwa śląskiego dostrzeżono w wyżej wymienionych tomach „Prac Geograficznych IG i PZ PAN” jedynie „aglomerację górnośląską” (Dziewoński, 1989: 18 i nast.), podczas gdy zastosowanie chociażby podejścia morfologicznego pozwoliło na delimitację dwóch dużych terytorialnie kompleksów zabudowy ciąg‐ łej wokół Katowic i Rybnika, stanowiących ośrodki centralne dwóch konurbacji: katowickiej i rybnickiej (Runge, Zadrożny, 1989: 28; Runge, 1999; Spórna, 2012). Tym samym obok niedostrzegania złożoności osadniczej obszaru mamy tutaj do czynienia z problemem nieadekwatności terminologicznej. Złożoność tej kwestii wynika z kolei z przesłanek geograficzno ‐historycznych, osadniczo ‐gospodar‐ czych oraz planistycznych. Po pierwsze – zespół miast usytuowanych Wprowadzenie 13 centralnie w obszarze województwa śląskiego leży transgranicznie, zarówno na historycznym Śląsku, jak i w zachodniej Małopolsce (Za‐ głębie Dąbrowskie). Po drugie – użycie w nazwie konurbacja oznacza odwołanie się do osadniczego aspektu badań, stosowanie zaś określe‐ nia GOP, obecnie już niewłaściwego, koncentrowało się na wymiarze gospodarczym. Po trzecie – pojęcie GOP jest też nieadekwatne z uwagi na XX ‐wieczne zmiany w strukturze przestrzenno ‐funkcjonalnej obszaru (ani górnośląski, ani okręg, ani przemysłowy). Od 2001 roku mamy do czynienia z usługowo ‐przemysłowym typem struktury funkcjonalnej, co oznacza utratę przez przemysł dominującej roli w strukturze gospodarczej województwa śląskiego. Jednocześnie w proponowanych modelach konurbacji zakłada się podobną wielkość ośrodków i oddziaływań między nimi (Liszewski, 2002), słabą wielkość powiązań w zakresie rynku pracy z uwagi na wysokie podobieństwo struktury funkcjonalnej poszczególnych ośrodków miejskich (Schöller, Blotenvogel, Buchholz, Hommel, Schilling ‐Kaletsch, 1984), czy też w podręcznikach akademickich brak omówienia największej polskiej konurbacji (m.in. Kiełczewska ‐ ‐Zaleska, 1972; Szymańska, 2009). Ostatnio swego rodzaju ewene‐ mentem jest dokument Światowej Organizacji Współpracy Gospo‐ darczej i Rozwoju (OECD) założonej w 1960 roku w Paryżu, która wydzielając obszary funkcjonalne/metropolie na obszarze Polski, wyodrębnia w centralnej części województwa śląskiego obszar funk‐ cjonalny Będzin (http://www.worldcitiestool.org). Jest to zastanawiające w kontekście faktu, iż prowadzone w mi‐ nionych latach badania porównawcze aglomeracji monocentrycznych z policentrycznymi sugerują – niezależnie od genetycznych uwarun‐ kowań rozwojowych – występowanie między nimi wielu odmienności strukturalno ‐funkcjonalnych (Kłosowski, Runge, Prokop, 1996). Najczęściej wskazuje się na istotne znaczenie w tych drugich koin‐ cydencji, fragmentacji funkcjonalnej, efektów mnożnikowych czy też różnic w kierunkach zmian cech skalarnych i wektorowych (Runge, 2015). Generalną jednak kwestią wymagającą ustosunkowania się badawczego jest to, czy odmienności strukturalno ‐funkcjonalne mię‐ dzy aglomeracją monocentryczną a policentryczną wynikają z różnic Wprowadzenie 14skali wielkościowej, stopnia koncentracji zjawisk, tj. z odmienności ilościowych, czy też z różnic jakościowych procesów i struktur społeczno ‐gospodarczych, jak i z cech samej przestrzeni owych ukła‐ dów osadniczych, Aby móc odpowiedzieć na to pytanie, potrzebna jest szersza ska‐ la rozważań, zwłaszcza metodologicznych. Na przełomie XX i począt‐ ku XXI wieku ukazało się wiele publikacji podejmujących nie tylko problem złożoności struktury przestrzenno ‐funkcjonalnej oraz spo‐ łeczno ‐ekonomicznej konurbacji katowickiej razem z pozostałymi składowymi struktury osadniczej województwa śląskiego, ale jedno‐ cześnie zagadnienie poprawności nazewniczej. Stosowanie określenia górnośląska w sytuacji częściowego tylko położenia układu osadni‐ czego w obrębie Górnego Śląska jest niewłaściwe, podobnie jak wiele innych nazw (np. Podbeskidzie, Jura Krakowsko ‐Częstochowska, Pod‐ karpacie). Na te kwestie zwracają między innymi uwagę: R. Dulias, A. Hibszer (2008), F. Kłosowski, J. Runge, R. Prokop (1996), J. Runge, T. Zadrożny (1989). Każdy regionalny układ osadniczy poprzez swoją genezę w okreś‐ lonym miejscu i czasie stanowi zarazem pochodną historycznego procesu kształtowania się form osadniczych, jak i procesów spo‐ łeczno ‐kulturowych. Mówiąc inaczej, każdy tradycyjny region ekono‐ miczny jest układem osadniczym, ale nie każdy układ osadniczy jest tradycyjnym regionem ekonomicznym. Jednocześnie każdy tradycyjny region ekonomiczny jest określoną przestrzenią społeczno ‐kulturową, nie każda zaś przestrzeń społeczno ‐kulturowa reprezentuje trady‐ cyjny region ekonomiczny. Są to zatem relacje nieprzechodnie, pozwa‐ lające zbudować hierarchię między tymi pojęciami – od złożonego układu osadniczego, przez tradycyjny region ekonomiczny, po prze‐ strzeń społeczno ‐kulturową. Dlatego do zrozumienia procesu kształ‐ towania się i przeobrażeń tradycyjnego regionu ekonomicznego punk‐ tem wyjścia powinny być odniesienia do kwestii osadniczych oraz przestrzeni społeczno ‐kulturowej. Odniesienia pierwszego rodzaju pozwalają na przestrzenno ‐funkcjonalne usytuowanie tradycyjnych regionów ekonomicznych w obrębie złożonych układów osadniczych. Reprezentantem tej klasy regionów jest największy tego typu region Wprowadzenie 15 w Europie Środkowej, tj. konurbacja katowicka. Jednocześnie odnie‐ sienia do przestrzeni społeczno ‐kulturowej umożliwiają uchwycenie złożoności procesów i struktur ludnościowych jako drugiego obok funkcjonalno ‐przestrzennego wymiaru specyfiki tradycyjnych regio‐ nów ekonomicznych. Brak owego tła uniemożliwia prawidłową ana‐ lizę przemian takiej kategorii regionów ekonomicznych. Tym samym celem opracowania jest próba wskazania najistotniej‐ szych determinant kształtowania się i przemian tradycyjnego regio‐ nu ekonomicznego jako złożonego układu osadniczego cechującego się zarazem określoną specyfiką procesów i struktur społeczno ‐kul‐ turowych. Szczególną uwagę zwrócono tu na następujące kwestie: ⦁ po pierwsze – na rozróżnienie podstawowych pojęć związanych z rodzajami zmian zjawisk w czasie (rozwój a wzrost, regres a spadek) w kontekście kształtowania się form przestrzennych osadnictwa; ⦁ po drugie – na relację bazy ekonomicznej z modelem trzech sekto‐ rów gospodarki w regionach tradycyjnego przemysłu w porówna‐ niu z pojedynczym miastem; ⦁ po trzecie – na różnorodność typów otoczenia miasta w tradycyj‐ nym regionie przemysłowym; ⦁ po czwarte – na złożoność struktury społecznej w tradycyjnym regionie przemysłowym; ⦁ po piąte – na wieloaspektowość kształtowania się świadomości i tożsamości w tradycyjnym regionie przemysłowym a jednocześ‐ nie regionie stykowym; ⦁ po szóste – na procesy integracji i dezintegracji społeczno ‐kultu‐ rowej w kontekście symboliki, nazewnictwa, języka, własności przestrzeni kulturowej, krajobrazu społeczno ‐kulturowego, jak i kształtowania się przestrzeni podzielonych i niechcianych; ⦁ po siódme – zaprezentowano próbę szerszego, bardziej współ‐ czesnego spojrzenia na model struktury społeczno ‐przestrzennej miasta C.D. Harrisa i L. Ullmana (1945). Spis rycin i tabel Ryc. 1. Typy rozwoju przestrzennego miasta: 1 – typ odśrodkowy, 2 – typ dośrodkowy, 3 – typ mieszany Ryc. 2. Konsekwencje typu rozwoju przestrzennego miasta: 1 – priorytet komunikacyjny, 2 – priorytet zagospodarowywania pograniczy, 3 – priorytet mieszany Ryc. 3. Modele przestrzeni centralnej miasta: a – centralnie usytuowany ry‐ nek, b – asymetryczność lokalizacji rynku, c – więcej niż jeden rynek, d – przesuwanie się przestrzeni rynkowej w czasie, e – brak prze‐ strzeni centralnej, obecne są jedynie mikrocentra handlowo ‐usłu‐ gowe, f – niezależnie od rynku obecna jest także reprezentacyjna ulica miasta Ryc. 4. Dośrodkowo ‐odśrodkowy model rozwoju zespołu miejskiego (układ względnie odosobniony) Ryc. 5. Egzo ‐ i endogeniczne modele przemian zespołu miejskiego: a – mia‐ sto główne, b – pozostałe ośrodki miejskie, c – wzajemne kierunki oddziaływań, d – kierunek oddziaływań Ryc. 6. Model historycznego przejścia układu osadniczego od modelu en‐ dogenicznego do egzogenicznego: a – miasto główne, b – pozostałe ośrodki miejskie, c – wzajemne kierunki oddziaływań, d – kierunek oddziaływań Ryc. 7. Model sposobności pośrednich w powiązaniach międzymiejskich: A i B – miasta docelowych przemieszczeń, 1–9 – ośrodki pośrednie, a – powiązania istotne dla obu kierunków, b – powiązania małe i średnie dla jednego kierunku, c – powiązania małe dla jednego kie‐ runku, d – kierunki powiązań, e – istotne oddziaływania zewnętrzne Spis rycin i tabel 222Ryc. 8. Główne typy sąsiedztwa w oddziaływaniach międzymiejskich Ryc. 9. Modele koincydencji społeczno ‐gospodarczej dla miast oddzielo‐ nych obszarami wiejskimi: A, B – ośrodki miejskie, C – miejsce bądź strefa nakładania się oddziaływań między miastami Ryc. 10. Modele koincydencji społeczno ‐gospodarczej dla miast bezpośred‐ nio sąsiadujących: A, B, C, D – (u dołu) ośrodki miejskie, C – (u góry) strefy nakładania się oddziaływań między miastami Ryc. 11. Typy sąsiedztwa w wymiarze morfologicznym w złożonym układzie osadniczym Tab. 1. Kryteria wydzielania i podziały przestrzeni miejskiej Tab. 2. Kryteria wydzielania, składowe i przykłady przestrzeni niechcianej w mieście socio‐cultural space Summary Jerzy Runge Complex settlement pattern – traditional economic region – This study attempts to indicate the most essential determining factors of development and transformation in the economic region understood as complex settlement pattern characterised by both the specificity of processes and socio‐ cultural structures: Particular attention is devoted to: ‒ firstly – the differentiation of elementary notions pertaining to the changeabil‐ ity of phenomena over time (development vs. growth, regression vs. decrease) in the context of evolving forms of spatial settlement; ‒ secondly – the relationship between the economic base and the three‐sector model of economy in regions of traditional industry as compared with a single city; ‒ thirdly – the variety of a city’s surroundings in a region of traditional industry; ‒ fourthly – the complexity of social structure in a region of traditional industry; ‒ fifthly – the multidimensional development of awareness and identity in a region of traditional industry that is simultaneously a border region; ‒ sixthly – the socio‐cultural integration and disintegration processes as obser‐ ved in nomenclature, language, the ownership of public space, socio‐cultural landscape, as well as shaping of divided and no‐man’s lands; ‒ seventhly – an attempt was made to approach in broader and more contempo‐ rary way the C.D. Harris and L. Ullman’s multiple nuclei model (1945). The comparative studies in monocentric urban agglomerations vs. the poly‐ centric ones carried out over the recent years suggest that – regardless of the genetic developmental determinants – there are multiple structural and fun‐ ctional divergences between them (Kłosowski, Runge, Prokop, 1996). What is most commonly indicated as essential in the polycentric urban agglomerations are coincidence and functional fragmentation, multiplier effects, or differences in Summary 224directions of scalar and vector changes (Runge, 2015). However, the main issue demanding a response from a researcher is whether the structural and functional discrepancies between the monocentric and polycentric urban agglomerations stem from differences in their magnitude scale, the degree of phenomena concen‐ tration, that is, the discrepancy in terms of quantity, or rather from qualitative discrepancy relating to socio‐economic processes and structures and the spatial features of the said settlement patterns. soziokultureller Raum Zusammenfassung Jerzy Runge Komplexes Siedlungssystem – traditionelle Wirtschaftsregion – Ziel der Studie ist es, auf die wichtigsten Determinanten der Entwicklung und des Wandels der traditionellen Wirtschaftsregion zu verweisen, die als ein komplexes Siedlungssystem gilt, das gleichzeitig durch eine bestimmte Spezifik soziokultureller Prozesse und Strukturen gekennzeichnet ist. Besonderes Augenmerk richtet sich hier auf folgende Aspekte: – erstens: die Unterscheidung grundlegender Begriffe, die mit den Arten von Veränderungen der Phänomene im Zeitverlauf (Entwicklung und Wachstum, Regress und Rückgang) im Kontext der Gestaltung räumlicher Siedlungsfor‐ men verbunden sind; – zweitens: die Beziehungen zwischen der wirtschaftlichen Basis und dem Mo‐ dell von drei Wirtschaftssektoren in den Regionen der traditionellen Industrie im Vergleich zu einer einzelnen Stadt; – drittens: die Vielfalt der Formen der städtischen Umgebung in einer traditio‐ nellen Industrieregion; – viertens: die Komplexität der sozialen Struktur in einer traditionellen Indust‐ rieregion; – fünftens: die Vielfalt der Gestaltung des Bewusstseins und der Identität in einer traditionellen Industrieregion und zugleich in einer Kontaktregion; – sechstens: die Prozesse der soziokulturellen Integration und Desintegration im Kontext von Symbolik, Nomenklatur, Sprache, Besitz des Kulturraums, sozio‐ kultureller Landschaft sowie der Gestaltung von geteilten und unerwünschten Räumen; – siebtens: es wird der Versuch unternommen, das Modell der sozialen und räumlichen Stadtstruktur von C.D. Harris und L. Ullman (1945) aus näherer und modernerer Sicht zu betrachten. Zusammenfassung 226 Die in den letzten Jahren durchgeführten Vergleichsstudien zu monozentrischen und polyzentrischen Agglomerationen legen – unabhängig von den genetischen Entwicklungsbedingungen – das Vorhandensein einer Reihe struktureller und funk‐ tioneller Unterschiede zwischen ihnen nahe (Kłosowski, Runge, Prokop, 1996). Im Falle dieser letzteren verweist man am häufigsten auf die wesentliche Bedeu‐ tung von Koinzidenz, funktioneller Fragmentierung, Multiplikatoreffekten oder auch Unterschieden in Richtungen der Änderungen der Skalar‐ und Vektormerkmale (Runge, 2015). Das allgemeine Problem, das einer Forschungsarbeit bedarf, ist je‐ doch, ob die strukturellen und funktionellen Andersartigkeiten zwischen der mo‐ nozentrischen und polyzentrischen Agglomeration aus Unterschieden in der Grö‐ ßenskala, dem Konzentrationsgrad von Phänomenen, d.h. aus quantitativen oder auch qualitativen Unterschieden von sozioökonomischen Prozessen und Strukturen, sowie aus Merkmalen des Raumes dieser Siedlungssysteme resultieren? Na okładce wykorzystano zdjęcia autorstwa Tomasza Spórny przedstawiające miejski pejzaż Mikołowa, Katowic, Gliwic, Chorzowa, Będzina, Świętochłowic, i Rudy Śląskiej Redaktor inicjujący: Przemysław Pieniążek Redaktor: Katarzyna Wyrwas Projektant okładki: Magdalena Pache Redakcja techniczna: Małgorzata Pleśniar Korekta: Lidia Szumigała Łamanie: Grażyna Szewczyk Copyright © 2020 by Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego Wszelkie prawa zastrzeżone   https://orcid.org/0000‐0003‐2766‐4926 Runge, Jerzy Złożony układ osadniczy – tradycyjny region ekonomiczny – przestrzeń społeczno‐kulturowa / Jerzy Runge. ‐ Katowice : Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, 2020 Wydawca www.wydawnictwo.us.edu.pl e ‐mail: wydawnictwo@us.edu.pl Wydanie I. Liczba arkuszy drukarskich: 14,25. Liczba arkuszy wydawniczych: 13,0. Publikację wydrukowano na papierze offsetowym kl. III, 90 g. PN 3959. Cena 39,90 zł (w tym VAT). https://doi.org/10.31261/PN.3959 (wersja drukowana) (wersja elektroniczna) Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego ul. Bankowa 12B, 40 ‐007 Katowice ISBN 978‐83‐226‐3912‐2 ISBN 978‐83‐226‐3913‐9
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Złożony układ osadniczy - tradycyjny region ekonomiczny - przestrzeń społeczno‐kulturowa
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: