Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00066 005735 11250931 na godz. na dobę w sumie
Zmysł smaku. Studium leksykalno-semantyczne - ebook/pdf
Zmysł smaku. Studium leksykalno-semantyczne - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 296
Wydawca: Uniwersytet Śląski Język publikacji: polski
ISBN: 978-8-3801-2033-4 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> filologia polska
Porównaj ceny (książka, ebook (-20%), audiobook).

Oddana do rąk Czytelników książka o charakterze monografii naukowej zawiera szczegółowy opis leksyki związanej ze zmysłem smaku w ujęciu historycznojęzykowym. Podjęto w niej próbę pokazania, w jaki sposób na przestrzeni wieków zmieniało się postrzeganie, zdawałoby się tak niezmiennych jakości, jakimi są cztery podstawowe smaki: słony, słodki, kwaśny i gorzki. Analizę materiału językowego opatrzono komentarzem historyczno-kulturowym dotyczącym zmieniających się upodobań smakowych Polaków i kształtowania się kuchni polskiej. Obserwacją objęto leksykę smakową zarówno w znaczeniu podstawowym, jak i metaforycznym.

Książka składa się z wprowadzenia, siedmiu rozdziałów i zakończenia. W kolejnych rozdziałach omówiono zagadnienia teoretyczne i ogólne dotyczące percepcji smakowej (rozdział 1.), poddano analizie leksykę związaną z samym pojęciem smaku (rozdział 2.), z poszczególnymi smakami (rozdziały 3.—6.) oraz zjawiskiem synestezji (rozdział 7.). Całość zamyka spis tabel ujętych w książce, wykaz skrótów, literatura i indeks.

Publikacja adresowana jest do Czytelników nie tylko z kręgu szeroko rozumianej humanistyki, lecz również do wszystkich osób zainteresowanych tematyką zmysłów człowieka, w szczególności zmysłem smaku.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

ZMYSŁ SMAKU Studium leksykalno-semantyczne NR 3181 Barbara Mitrenga ZMYSŁ SMAKU Studium leksykalno-semantyczne Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego • Katowice 2014 Redaktor serii: Językoznawstwo Polonistyczne Bożena Witosz Recenzent Marian Bugajski Na okładce: Cézanne, Paul. Still Life with a Curtain. Oil on canvas. 55 × 74,5 cm. France. Circa 1895. Inv. no. GE-6514 The State Hermitage Museum, St. Petersburg Photograph © The State Hermitage Museum / photo by Vladimir Terebenin Redaktor: Magdalena Starzyk Projektant okładki: Emilia Dajnowicz Redaktor techniczny: Barbara Arenhövel Korektor: Lidia Szumigała Łamanie: Grażyna Szewczyk Copyright © 2014 by Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego Wszelkie prawa zastrzeżone ISSN 0208-6336 ISBN 978-83-226-2297-1 (wersja drukowana) ISBN 978-83-8012-033-4 (wersja elektroniczna) Wydawca Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego ul. Bankowa 12B, 40-007 Katowice www.wydawnictwo.us.edu.pl e-mail: wydawus@us.edu.pl Wydanie I. Ark. druk. 18,5. Ark. wyd. 18,5. Papier Alto 80 g, vol. 1.5. Cena 32 zł (+ VAT) Druk i oprawa: „TOTEM.COM.PL Sp. z o.o.” Sp.K. ul. Jacewska 89, 88-100 Inowrocław Spis treści . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wprowadzenie . . . . . Cele i zakres pracy . Źródła i zakres materiału . . Metoda opisu leksyki smakowej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2. Leksyka związana z nazwami zmysłu smaku . . . . . . . . . . . . . 2.1. Historia smaku w polskiej kulturze . . . . 2.2. Nazwy zmysłu smaku w języku polskim . . 2.3. Semantyka wyrazów ukuszenie i ukusić . . . 2.4. Semantyka rzeczownika smak i jego derywatów . . 2.5. Znaczenia metaforyczne wyrazu smak i jego derywatów . . 2.6. Podsumowanie . . . . 3. Leksykalne wykładniki smaku słonego . . . . . . 1. Zmysł smaku – problem badawczy . . . . . . 1.1. Psychologiczne i biologiczne podstawy percepcji zmysłowej . . 1.2. Zmysły w ujęciu filozoficznym . . . 1.3. Zmysł smaku w literaturze lingwistycznej . . 1.4. Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.1. Wokół historii i symboliki soli . . 3.2. Wyrazy sól i słony w badaniach etymologicznych . . 3.3. Semantyka leksykalnych wykładników smaku słonego w polszczyźnie . 3.4. Znaczenia metaforyczne leksyki związanej z solą i ze smakiem słonym 3.5. Podsumowanie . . . 4.1. Smak słodki w ujęciu historycznym . 4.2. Etymologia przymiotnika słodki . . . 4.3. Semantyka przymiotnika słodki i charakterystyka smaku słodkiego . . . 4. Leksykalne wykładniki smaku słodkiego . . . w polszczyźnie . . 4.4. Referencje prototypowe smaku słodkiego w ujęciu diachronicznym . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7 8 12 16 23 23 29 31 40 43 43 53 59 66 76 80 85 85 92 95 105 110 115 115 119 124 132 6 Spis treści . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . w polszczyźnie . w polszczyźnie . . 6. Leksykalne wykładniki smaku gorzkiego . . 5. Leksykalne wykładniki smaku kwaśnego . . . 4.5. Metaforyczne znaczenia leksyki związanej ze smakiem słodkim . 4.6. Podsumowanie . . . . . . . . 5.1. Smak kwaśny dawniej i dziś . . 5.2. Etymologia przymiotnika kwaśny . . 5.3. Semantyka przymiotnika kwaśny i charakterystyka smaku kwaśnego . 5.4. Referencje prototypowe smaku kwaśnego w ujęciu diachronicznym . . 5.5. Znaczenia metaforyczne leksyki związanej ze smakiem kwaśnym . 5.6. Podsumowanie . . . . . . . . . 6.1. Smak gorzki wobec innych smaków w świetle historii . 6.2. Etymologia przymiotnika gorzki . . . . 6.3. Semantyka przymiotnika gorzki i charakterystyka smaku gorzkiego . 6.4. Referencje prototypowe smaku gorzkiego w ujęciu diachronicznym . . 6.5. Znaczenia metaforyczne leksyki związanej ze smakiem gorzkim . 6.6. Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zakończenie . . Wykaz skrótów źródłowych . . Literatura . . Indeks wyrazów związanych ze zmysłem smaku . Wykaz tabel . . Summary . . . . . Резюме . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7. Zjawisko synestezji w języku polskim . . . . . . . . . . 7.1. Smak a inne doznania zmysłowe . . 7.2. Smak i węch . 7.3. Smak i dotyk . . . 7.4. Smak i wzrok . . 7.5. Smak i słuch . . 7.6. Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 148 154 157 157 159 163 176 189 191 197 197 201 204 213 223 228 231 231 233 238 245 248 251 255 261 273 285 293 295 296 Wprowadzenie Nie zaniedbujmy diachronii! Warto pytać o przeszłość. Franciszek Sławski W 2002 roku wystąpieniem zatytułowanym Perspektywy historycz- nych badań leksyki polskiej Irena Bajerowa przyłączyła się do apelu Franciszka Sławskiego, by nie zaniedbywać badań historycznojęzyko- wych (Bajerowa, 2002: 241). Przypomnienie to było zarazem zachętą do poszukiwań diachronicznych i prośbą, by nie odkładać na później prac dotyczących dziejów naszego słownictwa. W tym kontekście zna- czący jest końcowy fragment wystąpienia: Różnymi metodami, różnymi drogami […] konstruujemy dzieje naszego słownictwa, bo takie są nasze, językoznawców, obowiązki wobec kultu- ry polskiej. Jak powiada J. Topolski, historyk jest „współtwórcą kultury”, a historyk języka szczególnie na takie miano zasługuje, gdyż przez historię słów jak najwyraźniej może on ukazać historię kultury, odkryć nieznane jeszcze szczegóły także dziejów naszej, Polaków świadomości. Tak uzupeł- niając obraz dawnej naszej kultury, będziemy tę kulturę współtworzyć wraz z innymi gałęziami humanistyki. Bajerowa, 2002: 244 Oddana do rąk Czytelnika praca jest niejako odpowiedzią na ten apel, stanowi także próbę realizacji wyznaczonego historykom języ- ka zadania. Stawiając sobie za cel opis leksyki związanej ze zmysłem smaku w ujęciu diachronicznym, poprzez historię tworzących ją słów podjęto próbę ukazania zmiany w postrzeganiu, zdawałoby się tak nie- zmiennych jakości, jakimi są cztery podstawowe smaki: słony, słodki, kwaśny i gorzki. Tłem analizy jest komentarz historyczno-kulturowy dotyczący zmieniających się na przestrzeni wieków upodobań smako- wych Polaków i kształtowania się kuchni polskiej. 8 Wprowadzenie Książka jest skróconą (Mitrenga, 2010b, 2012c, [w druku]) i częściowo zmienioną wersją rozprawy doktorskiej, napisanej pod kierunkiem Pani Profesor Krystyny Kleszczowej i obronionej w październiku 2010 roku w Instytucie Języka Polskiego Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach. Pani Profesor Krystynie Kleszczowej, recenzentom pracy doktorskiej – Profesorom Magdalenie Pastuchowej i Radosławowi Pawelcowi, a tak- że recenzentowi wydawniczemu – Profesorowi Marianowi Bugajskiemu pragnę podziękować za wnikliwą lekturę pracy oraz za wszystkie opinie i cenne uwagi, które pomogły mi przygotować monografię do druku. Cele i zakres pracy Problematyka zmysłów jest zagadnieniem interdyscyplinarnym. Bo- gactwo publikacji poświęconych różnym aspektom zmysłów pokazuje, że są one przedmiotem zainteresowania badaczy wielu profesji, między innymi biologów, chemików, fizyków, psychologów, pedagogów, filozo- fów, teologów, estetyków. Zmysły to jednak nie tylko problem naukowy, wszak są one również źródłem inspiracji dla poetów, pisarzy, artystów związanych z różnymi dziedzinami sztuki – muzyką, malarstwem, tań- cem. Są także przedmiotem dociekań językoznawców. Podjęcie badań nad zmysłami wymaga zatem przyjęcia określonej perspektywy badaw- czej, która wyznaczy granice opisu, nie jest bowiem możliwe komplek- sowe opisanie wszystkich zmysłów, w całym ich bogactwie i złożoności, choć niewątpliwie wartość poznawcza i naukowa takiego dzieła byłaby niepodważalna. W polskim językoznawstwie brak dotąd monografii poświęconej zmysłowi smaku. Istnieją publikacje dotyczące percepcji wzrokowej (między innymi Ampel-Rudolf, 1994; Siekierska, 1992; Tokarski, 1995; Waszakowa, 2000, 2003; Zawisławska, 2004), zapachów (mię- dzy innymi Pisarkowa, 1972; Bugajski, 2004), wrażeń słuchowych (między innymi Madeja, 2004; Kładoczny, 2006), dotyku (między innymi Bronikowska, 2007). Leksyka sensualna, w tym dotycząca zmysłu smaku, bywa wykorzystywana w egzemplifikacji w publika- Cele i zakres pracy 9 cjach poświęconych szerokiemu spektrum zagadnień językoznawczych: derywacji (Nagórko, 1987), antonimii (Markowski, 1986), językowe- mu obrazowi świata (Wysoczański, 2006), synestezji (Judycka, 1963; Buttler, 1978: 115–117), leksyce kulinarnej (Witaszek-Samborska, 2005; Borejszo, 2007). Wybrane dzieła literackie są również tworzy- wem do analiz poświęconych zagadnieniu sensualizmu (Termińska, 1988), do opisu kulinarnych scen semantycznych (Żarski, 1993). Poje- dyncze opracowania, które poruszają zagadnienia z zakresu percepcji smakowej, poświęcone są między innymi słowotwórstwu gniazdowemu (Jochym-Kuszlikowa, 1982), czasownikom percepcyjnym (Grzesiak, 1983; Chojak, 2007), metaforom językowym opartym na wrażeniach zmysłowych (Pajdzińska, 1996; Bronikowska, 2002), językowi rekla- my i perswazji (Wierzchowska, 1999). Nasuwa się pytanie, dlaczego słownictwo odnoszące się do zmysłu smaku i frazeologia z komponentami „smakowymi” nie stały się dotąd przedmiotem szczegółowej refleksji językoznawczej1. Być może mniejsze znaczenie praktyczne tego zmysłu (w porównaniu ze zmysłami wzro- ku i słuchu) oraz jego „nikła” wartość poznawcza dla człowieka (zob. rozdział 1.1) nie sprzyjają koncentracji uwagi na zagadnieniu percepcji smakowej. Podjęcie badań nad leksyką należącą do pola semantycznego smaku stanowi próbę, choć częściowego, wypełnienia istniejącej luki w polskim językoznawstwie. Główny cel publikacji stanowi historycznojęzykowy opis leksyki określanej mianem „smakowej” (w dalszej części na jej określenie sto- sowane jest wyrażenie „leksyka smakowa”). Przedmiotem szczegóło- wej analizy lingwistycznej uczyniono wyrazy, które swymi znaczeniami odsyłały w dawnej polszczyźnie i odsyłają współcześnie do zmysłu sma- ku. W mniejszym zakresie obserwacją objęto również frazeologizmy i przysłowia zawierające leksykę smakową. Książka składa się z wprowadzenia, siedmiu rozdziałów oraz za- kończenia. W kolejnych rozdziałach omówiono zarówno zagadnienia 1 Od 2010 roku badania poświęcone problematyce sensualności prowadzi zespół kierowany przez Włodzimierza Boleckiego, realizujący projekt Sensualność w kulturze polskiej. Przedstawienia zmysłów człowieka w języku, piśmiennictwie i sztuce od śred- niowiecza do współczesności. Projekt realizowany jest w Internecie na stronie: http:// www.sensualnosc.ibl.waw.pl (dostęp: 12 I 2014). 10 Wprowadzenie teoretyczne, jak i ogólne dotyczące percepcji smakowej (rozdział 1), poddano analizie leksykę związaną z samym pojęciem smaku (roz- dział 2), z poszczególnymi smakami (rozdziały 3–6) oraz ze zjawi- skiem synestezji (rozdział 7). Publikację zamyka wykaz skrótów źró- dłowych, literatura, indeks wyrazów związanych ze zmysłem smaku i wykaz tabel. Analiza materiału historycznego pokazuje, że niejednokrotnie inter- pretacja semantyczna dawnych kontekstów przez współczesnego użyt- kownika polszczyzny może prowadzić do błędu. O niebezpieczeństwie takiej pomyłki w odniesieniu do interpretacji konstrukcji staropolskich, wynikającej z nałożenia na fakty językowe wiedzy o języku dzisiej- szym, pisały Aleksandra Janowska i Magdalena Pastuchowa w artykule Niebezpieczna kompetencja (Janowska, Pastuchowa, 1995). Autorki zwróciły w nim uwagę, że najbardziej kłopotliwe w interpretacji dla współczesnego odbiorcy są dawne formacje, których struktura nie ule- gła zmianie na przestrzeni wieków, mimo to zmieniło się ich znacze- nie (Janowska, Pastuchowa, 1995: 11). Do wyrazów funkcjonujących w polszczyźnie od początków jej istnienia, których użycia w dawnych kontekstach są zagrożone współczesną interpretacją, należą między in- nymi nazwy podstawowych smaków. W pracach poświęconych percepcji zmysłowej (wzrokowej i węcho- wej) analizy lingwistyczne poprzedzane są informacjami z dziedzin tak odległych od językoznawstwa, jak psychologia i neuropsychologia (Bugajski, 2004: 16, 30–46). Marian Bugajski formułuje tezę, że „auto- nomiczny językoznawczy opis zapachów nie jest możliwy” (Bugajski, 2004: 15). Ryszard Tokarski w Semantyce barw we współczesnej pol- szczyźnie wśród istotnych kwestii semantycznego opisu leksyki kolory- stycznej wymienia właśnie konieczność „wyważenia proporcji między danymi tekstowymi oraz informacjami wywodzącymi się z innych dyscyplin wiedzy, np. historii sztuki, archeologii, etnografii itd., które pokazują społecznie utrwalone sądy na temat świata czy jego konkret- nych fragmentów, praktyki posługiwania się przedmiotami, wierze- nia, przesądy itd.” (Tokarski, 1995: 32). Rozszerzenie perspekty- wy oglądu faktów językowych na inne dziedziny nauki i wyjście poza sferę języka widoczne jest również między innymi w publikacji Ra- dosława Pawelca Dzieje „sztuki”. Leksemy i pojęcia (Pawelec, 2003). Cele i zakres pracy 11 Autor w  rozważaniach na temat odczytywania znaczeń w tekstach z minionych epok pisze: Problem wiedzy językowej i pozajęzykowej w interpretacji znaczenia – istot- ny dla semantycznych analiz współczesnego języka – w badaniach histo- rycznych nabiera szczególnego wymiaru. Ani jedna, ani druga wiedza nie jest nam dana bezpośrednio – w efekcie nasza interpretacja dawnych sensów jest związana z silniejszą lub słabszą projekcją współczesnego języka i świa- ta na dawny tekst. Im skromniejsza wiedza historyczna i historycznojęzy- kowa – tym większy udział obecnego sposobu rozumienia w odczytaniu kontekstów sprzed wieków – aż do granicy swoistego solipsyzmu, zupełnej niemożności dotarcia do specyfiki minionego świata. Pawelec, 2003: 50 Analiza słów budujących gniazdo etymologiczne sztuki została po- przedzona informacjami na temat sztuki estetycznej. Radosław Pawelec w osobnym rozdziale przywołał wybrane prace estetyków i historyków oraz teksty pisarzy poświęcone sztuce estetycznej2. Książka Zmysł smaku. Studium leksykalno-semantyczne również wpisuje się w nurt badań interdyscyplinarnych. Interdyscyplinarność rozumiana jest tu jako uzupełnienie analizy faktów językowych o dane z zakresu innych dyscyplin naukowych (Pastuchowa, 2009: 226–227). Wydaje się, że w pracy poświęconej percepcji smakowej niemożliwe, a przynajmniej niewłaściwe byłoby skupienie się wyłącznie na analizie faktów językowych. W lingwistycznym opisie leksyki smakowej ko- nieczne jest rozszerzenie perspektywy oglądu poprzez odwołanie się do ustaleń z zakresu historii i osadzenie opisu w kontekście kultury3. W każdym rozdziale wprowadzeniem do rozważań poświęconych da- nej jakości smakowej są informacje dotyczące historycznych uwarun- kowań związanych z pozyskiwaniem substancji determinujących dany 2 W rozważaniach na temat postrzegania sztuki w dawnych wiekach pojawia się informacja o smaku (w znaczeniu ‘gust’). Radosław Pawelec pisze, że pojęcia smaku i gustu są kluczowe dla estetyki oświecenia, który nazywany był „wiekiem smaku” (Pawelec, 2003: 65). 3 Krystyna Kleszczowa zwraca uwagę na korzyści płynące z historiografii dla stu- diów lingwistycznych w artykule: Językoznawstwo historyczne w świetle współczesnej historiografii (Kleszczowa, 2009). 12 Wprowadzenie smak (sól, miód, cukier), recepcji danego smaku na przestrzeni wieków i jego relacji wobec pozostałych jakości smakowych. Uczynione w pracy odniesienia pozajęzykowe są komplementarne w stosunku do prowa- dzonej analizy leksyki dotyczącej zmysłu smaku4. Źródła i zakres materiału Wykorzystany w pracy materiał językowy obejmuje zasadniczo wyrazy, ich definicje oraz przykłady użyć zamieszczone w wybranych słownikach ogólnych i historycznych języka polskiego5. W pracy ujęto również materiał wyekscerpowany z kartoteki Słow- nika polszczyzny XVI wieku (wybrane hasła na litery S i U) oraz za- czerpnięty bezpośrednio z odpisów tekstu modlitwy powszechnej z  XIV i  początku XV wieku, Zabytku z początku XVI wieku, wyda- nego w 1898 roku przez Lucjana Malinowskiego, Gadek o składności członków człowieczych z Arystotelesa i też inszych mędrców wybranych 4 Język nie jest bytem autonomicznym, a czynniki zewnętrznojęzykowe mają istotny wpływ na jego rozwój i zmienność. Literatura dotycząca wpływu czynników zewnętrznych na rozwój języka jest bogata i powszechnie znana. Warto wspomnieć o monografii Ireny Bajerowej dotyczącej historii języka polskiego w latach 1939–2000, w której autorka pisze między innymi o socjalno-politycznym i kulturalno-oświato- wym podłożu rozwoju języka oraz wpływie techniki (w tym rozwoju środków maso- wego przekazu) jako czynniku determinującym zmienność języka (Bajerowa, 2005). 5 Wykaz słowników wraz ze skrótami stosowanymi w pracy zebrano w końco- wej części publikacji (s. 281–282). Poddane ekscerpcji słowniki języka polskiego nie obejmują całego dorobku polskiej leksykografii. Spośród współczesnych słowników ogólnych języka polskiego nie ujęto w pracy między innymi Praktycznego słownika współczesnej polszczyzny pod redakcją Haliny Zgółkowej (wyjątkiem jest powołanie się na wymieniony słownik w przypisie 30. w rozdziale 7) oraz Słownika współczesne- go języka polskiego pod redakcją Bogusława Dunaja. SJPD, jako słownik rejestrujący polszczyznę od połowy XVIII wieku do połowy XX wieku, traktowany jest jako słow- nik historyczny. Kolejne słowniki, począwszy do SJPSz, wydanego po raz pierwszy w latach 1978–1981, traktowane są jako słowniki współczesne. Por. klasyfikację Piotra Żmigrodzkiego, który w opisie polskiej leksykografii współczesnej ujmuje SJPD (Żmi- grodzki, 2005: 157–173). Źródła i zakres materiału 13 Andrzeja z Kobylina oraz Compendium ferculorum Stanisława Czer- nieckiego. Niektóre współczesne użycia leksyki smakowej sprawdzono w korpusach tekstowych PWN (KPWN) i PAN (KPAN) oraz wyjątko- wo, w wypadku braku poświadczeń danego wyrazu w korpusach, także w prasie i Internecie6. W częściach poświęconych etymologii odwoływano się przede wszystkim do ustaleń zawartych w słownikach etymologicznych Wie- sława Borysia, Aleksandra Brücknera i Franciszka Sławskiego. Wy- jątkowo korzystano także z Etymologicznego słownika języka polskie- go Andrzeja Bańkowskiego i Słownika prasłowiańskiego pod redakcją Franciszka Sławskiego. W poszukiwaniu innojęzycznych odpowiedników wyrazów smak, sól, słony, słodki, kwaśny i gorzki wykorzystano kilkanaście słowników dwujęzycznych i obcojęzycznych, których spis znajduje się w wykazie słowników umieszczonym w końcowej części publikacji. Przy objaśnia- niu etymologii lub dawnych znaczeń wyrazów angielskich i niemiec- kich odwoływano się zasadniczo do źródeł: Grammatisch-kritisches Wörterbuch der Hochdeutschen Mundart Johanna Christopha Adelun- ga7, Word Origins: The Hidden Histories of English Words From A to Z Johna Ayto, Etymologisches Wörterbuch (nach Pfeifer) i Online Etymo- logy Dictionary. W charakterystyce znaczeniowej poszczególnych wyrazów zwróco- no uwagę nie tylko na znaczenia określone przez leksykografów, lecz 6 Przy kompletowaniu materiału badawczego korzystano także z innych źródeł, które nie były bezpośrednio cytowane w pracy: PSDP, MSZP, SGS1, SGS2, SF, Nie dajmy zginąć słowom. Rzecz o odchodzącym słownictwie (Handke, Popowska-To- borska, Galsterowa, 1996). Publikacje te spełniały funkcję pomocniczą w ekscerp- cji wyrazów, związków frazeologicznych i przysłów. Przykłady zaczerpnięte z tych źródeł było dodatkowo sprawdzane w słownikach języka polskiego i analizowane na podstawie definicji i kontekstów słownikowych. 7 Słownik został wydany po raz pierwszy w Lipsku w latach 1774–1786. W ni- niejszej publikacji korzystano z wydania poprawionego przez Franza Xavera Schoen- bergera, opublikowanego w Wiedniu w 1808 roku. Warto wspomnieć, że za czasów Lindego Johann Christoph Adelung był bibliotekarzem w Lipsku, gdzie pracował nad nowym wydaniem swojego słownika. Słownik Lindego przewyższa dzieło Adelunga, ponieważ pokazuje całe bogactwo polszczyzny (Adelung świadomie ograniczył się do słownictwa współczesnej sobie literatury pięknej) (Urbańczyk, 1972). 14 Wprowadzenie także na konkretne użycia analizowanego słownictwa. Każdorazowo opis znaczenia jakiejś formacji poparto odpowiednim cytatem lub gru- pą cytatów. Jednocześnie przyjęto zasadę niepowtarzania tych samych kontekstów za różnymi słownikami8. W materiale zaczerpniętym z SStp i SXVI zrezygnowano z przytaczania łacińskich części definicji i kon- tekstów, w których polskie wyrazy uwikłane są w łacińskie cytaty. Każdy cytat przytoczony w pracy został opatrzony skrótem infor- mującym, z jakiego tekstu pochodzi. Ponieważ materiał zaczerpnięto z różnych słowników, a w każdym z nich skróty podawane są według innych zasad przyjętych przez jego autora lub autorów, zdecydowano się na ich ujednolicenie w całej pracy; oparto się na skrótach poda- wanych w słownikach historycznych SStp i SXVI oraz SL i SJPD. Pod względem graficznym we wszystkich lokalizacjach zastosowano ten sam sposób użycia znaków interpunkcyjnych oraz zrezygnowano z kur- sywy. Wszelkie wątpliwości starano się rozstrzygnąć na podstawie Opi- su źródeł słownika staropolskiego (Twardzik, red., 2005) oraz Wiado- mości o autorach i dziełach cytowanych w Słowniku Lindego (Hrabec, Pepłowski, 1963). W założeniu autorki takie ujęcie – mimo pewnych trudności i ograniczeń9 – ma swoje zalety, zapewnia bowiem możli- wie największą „kompatybilność” opracowań słownikowych i niniej- szej książki (Pawelec, 2003: 295). Wyrazy, definicje i egzemplifikacje zaczerpnięte ze słowników historycznych (zwłaszcza SStp i SXVI) oraz bezpośrednio z dawnych źródeł podawane są w transkrypcji10, a  nie w transliteracji stosowanej w danym słowniku bądź dziele. W grupie analizowanych wyrazów znajdują się między innymi funkcjonujące na przestrzeni wieków nazwy zmysłu, określenia będą- 8 Dotyczy to zwłaszcza SW i SWil, których autorzy czerpali z SL. Na wadę opisów słownikowych wynikającą z powtarzania przez słownikarzy XIX i XX wieku definicji i kontekstów za SL wielokrotnie zwracali uwagę językoznawcy, opierający swe badania na materiale zaczerpniętym ze słowników kolejnych epok (Kleszczowa, 1989: 12; Pawelec, 2003: 40–41). 9 Krystyna Kleszczowa w monografii Verba dicendi w historii języka polskiego wskazuje powody, dla których nie zdecydowała się na ujednolicenie skrótów, wymie- niając między innymi brak możliwości ustalenia dokładnej lokalizacji źródeł w SW (Kleszczowa, 1989: 13–14). W wypadku cytatów z SW nie podjęto się próby ustalenia dokładnej lokalizacji, pozostawiając skrót i opis taki, jak w słowniku. 10 Transkrypcja według Zasad wydawania tekstów staropolskich z 1955 roku. Źródła i zakres materiału 15 ce nazwami czterech podstawowych jakości smakowych oraz wybrane wyrazy należące do gniazd słowotwórczych z centrum: smak, sól, słod- ki, kwas / kwaśny11, gorzki, miód, cukier, ocet, cytryna, piołun i żółć, w  ujęciu historycznym12. Kryterium decydującym o włączeniu danej jednostki do analizy jest jej semantyczne odniesienie do zmysłu smaku. W centrum zainteresowania są przede wszystkim przymiotniki będące nazwami czterech podstawowych smaków, ich rzeczownikowe odpo- wiedniki, deminutiwa i intensiwa przymiotnikowe, w tym słownictwo nacechowane (typu słodziutki, słodziuteńki), inne wyrazy nacechowane emocjonalnie lub stylistycznie oraz composita przymiotnikowe i przy- słówkowe. W rozdziale 7 uwzględniono inne określenia smaku (np. delikatny, ciężki, ostry). Poza obszarem analizy znalazły się wyrazy związane ogólnie z prze- mysłem (solarstwo, miodosytnictwo, cukiernictwo, cukrownictwo), w tym nazwy miejsc (solarnia, cukiernia, cukrownia, kiszarnia), nazwy sprzę- tów, naczyń i przyrządów (solnica, miodarka, cukiernica, solomierz) i inne. Zrezygnowano również z uwzględniania w pracy wyrazów i zna- czeń opatrzonych kwalifikatorem chemiczne oraz słownictwa gwarowe- go. Ponadto wykluczono z analizy leksykę związaną z narządem zmysłu (język, usta, podniebienie), jedynie w rozdziale 2 omówiono wyrażenie członek ukuszenia. Pod względem przynależności do części mowy analizowany materiał zawiera głównie przymiotniki, przysłówki i rzeczowniki, spośród cza- sowników szczegółowej analizie poddany został jedynie ukusić13. 11 Na przestrzeni wieków relacja wyraz podstawowy – wyraz pochodny między rzeczownikiem kwas i przymiotnikiem kwaśny była zmienna (zob. rozdział 5). 12 Budowa gniazd, ich struktura, głębokość i złożoność nie jest przedmiotem ana- lizy w niniejszej pracy. Próbę rekonstrukcji gniazda słowotwórczego przymiotnika gorzki oraz gniazd utworzonych od rdzeni słod- i sol- w ujęciu historycznym autorka podjęła w artykułach: Gniazdo słowotwórcze przymiotnika „gorzki” w historii języka polskiego oraz Słowotwórstwo gniazdowe w badaniach historycznojęzykowych (na przy- kładzie polskich derywatów wywodzących się z pie. *sal-) (Mitrenga, 2010a, 2010c). 13 Pierwotnym zamiarem było uwzględnienie w publikacji czasowników derywo- wanych od nazw smaków, przypraw i substancji smakowych: słodzić, kwasić, kisić, solić, pieprzyć, szafranić, czasowników procesualnych: słodnąć, kisnąć, gorzknąć, i ich licznych prefiksalnych derywatów; synonimów czasownika jeść wskazujących na per- cepcję smakową: smakować, degustować, próbować, kosztować, delektować się, łasować, 16 Wprowadzenie Metoda opisu leksyki smakowej Książka ma charakter studium leksykalno-semantycznego. W pracy zastosowano metodę analizy definicji słownikowych wyrazów należą- cych do leksyki smakowej oraz kontekstów ich użycia. Na podstawie poświadczeń użycia danego wyrazu w słownikach rejestrujących pol- szczyznę dawną i współczesną wnioskuje się o jego wartości znaczenio- wej w danym okresie. W rozdziałach, w których przedstawiono leksy- kę należącą do konkretnych gniazd słowotwórczych (np. przymiotnika słodki w rozdziale 4.3), zgrupowano cytaty według nadrzędnej treści, przykładowo wydzielono konteksty wskazujące na określony sposób postrzegania i wartościowania danej jakości smakowej (np. świadczą- ce o  pozytywnym bądź negatywnym postrzeganiu słodkiego smaku w XVI wieku). Należy zaznaczyć, że – zwłaszcza w odniesieniu do sta- ropolszczyzny – ze względu na niekompletność materiału oraz specy- fikę zachowanych źródeł językowych metoda analizy kontekstów nie umożliwia opracowania szerszego komentarza dotyczącego funkcjono- wania leksyki smakowej w tym okresie. W analizie semantycznej słownictwa związanego z percepcją sma- kową wykorzystano dane etymologiczne dotyczące wybranych wyra- zów. Włączenie etymologii do badań było podyktowane chęcią usta- lenia nie tylko pochodzenia i pierwotnego znaczenia wyrazów, ale przede wszystkim skonfrontowania, czy znaczenia odnotowane w słow- nikach rejestrujących najstarszą warstwę polszczyzny kontynuują zna- czenia utrwalone w rdzeniach. W wypadku wyrazów zapożyczonych podjęto próbę odtworzenia drogi zapożyczenia; czyniono to ze świado- mością, że pojawienie się danego wyrazu w polszczyźnie zawsze wiąże się z określonym etapem rozwoju języka (stąd charakterystyczna forma oraz czasownika czuć w znaczeniu ‘reagować na bodźce działające na narządy smaku’). Ze względu na dużą liczbę wyekscerpowanych jednostek, często o charakterze poli- semicznym, funkcjonujących w znaczeniach odnoszących się do percepcji smakowej i przenośnych, zasadniczo zrezygnowano z włączenia ich do analizy (niektóre zostały jednak wymienione w pracy). Szczegółowe opracowanie wszystkich aspektów związa- nych z czasownikami smakowymi mogłoby stanowić temat osobnej dysertacji. Zob. Mitrenga, 2011. Metoda opisu leksyki smakowej 17 językowa), ale także z pewnym momentem w historii kraju, z doko- nującymi się przemianami politycznymi i społeczno-gospodarczymi14. Przedstawione w pracy rozważania etymologiczne dotyczące wyra- zów smak, sól, słony, słodki, kwaśny i gorzki dodatkowo zostały rozsze- rzone o obserwację ich słowiańskich i niesłowiańskich odpowiedników. Na podstawie dostrzeżonych podobieństw podjęto próbę sformułowa- nia wniosków na temat kształtowania się nazwy zmysłu smaku oraz sposobów nominacji podstawowych jakości smakowych w rodzinach języków indoeuropejskich. Obserwacje te potwierdzają bliskość po- szczególnych języków. Warto odnotować, że podobny sposób wykorzystania badań etymo- logicznych, polegający na porównaniu znaczeń przymiotników ro- mańskich, germańskich i słowiańskich nazywających cechy: młody, stary, mały, wielki, dobry i zły, w celu poszukiwania podobieństw między językami oraz podjęcia próby udowodnienia tezy o wspólnym językowym obrazie świata języków indoeuropejskich zaproponowała Aleksandra Niewiara w artykule Badania etymologii a odtwarzanie ję- zykowego obrazu świata (Niewiara, 2000). Autorka wykazała między innymi, że w wypadku niektórych przymiotników w różnych językach do nazwania tej samej cechy wykorzystywane są rdzenie o odmiennym brzmieniu, ale znaczeniu, które mieści się w tym samym polu seman- tycznym (Niewiara, 2000: 103). Na podstawie analizy etymologicznej w obrębie leksyki smakowej również zaobserwowano przykłady wy- razów utworzonych od różnych rdzeni, ale o podobnym znaczeniu. W  tym miejscu należy jednak zastrzec, że wszelkie wnioski wysnute na podstawie danych etymologicznych mają charakter hipotetyczny, gdyż opierają się na etymologiach, w których niejednokrotnie tkwi pierwiastek niepewności. Charakter hipotetyczny mają także konsta- tacje dotyczące porównania polskich wyrazów z ich innojęzycznymi odpowiednikami. Analiza etymologiczna przymiotników słony, słodki, kwaśny i gorzki była przyczynkiem do refleksji na temat prototypowości poszczegól- 14 „W słownictwie wyrażają się bowiem dzieje obyczajowości narodowej, wstecz aż do czasów, do których żadne świadectwa pisemne nie docierają. Z każdej doby rozwojowej, rodzimej czy pozostającej pod wpływem obcym, ocalały w słownictwie ślady-osady, a w nich oko wprawne wyczyta, o czym dzieje milczą” (SEBr: XI). 18 Wprowadzenie nych jakości smakowych oraz postawienia pytania o smak najbardziej i najmniej prototypowy. Na podstawie danych etymologicznych za naj- bardziej prototypowy uznano smak, którego pierwotne znaczenie już na gruncie praindoeuropejskim odnosiło się do percepcji smakowej (smak słony). Analogicznie – za najmniej prototypowy uznano ten smak, któ- rego znaczenie etymologiczne wskazywało na percepcję zmysłową inną niż smakowa, a znaczenie smakowe ukształtowało się dopiero na grun- cie polskim (smak gorzki). W pierwszych częściach rozdziałów od 3 do 6 podjęto próby charakterystyki każdego z podstawowych smaków pod kątem stopnia jego prototypowości. W pracy wykorzystano również pojęcie wzorca prototypowego, ro- zumianego jako najbardziej typowe, naturalne, najszerzej występujące odniesienia każdego ze smaków, tj. produkty charakteryzujące się da- nym smakiem, substancje, owoce itd. Stanowi to zarazem nawiązanie do semantycznych prac poświęconych percepcji wzrokowej, w których kategoria prototypu wykorzystywana jest w opisie podstawowych nazw barw (Tokarski, 1995; Waszakowa, 2000)15. Krystyna Waszakowa, przedstawiając założenia opisu porównawczego nazw barw w kilku ję- zykach na płaszczyźnie synchronicznej, wskazała, że poszukiwanie od- niesień podstawowych nazw barw powinno obejmować badanie łączli- wości formy przymiotnikowej (np. zielony) oraz odpowiednich derywa- tów odprzymiotnikowych (np. zieleń, zielonawy, zieloniutki, zielenieć) (Waszakowa, 2000: 60). W opisie przyjęto jednak, że badaniu poddane zostaną tylko przymiotniki. Następnym krokiem badawczym była ana- liza kontekstów zawierających dany przymiotnik, kolejnym – zbudowa- nie modelu sieciowego, obrazującego strukturę znaczeniową podstawo- wej nazwy barwy, w której ukazane zostały związki semantyczne mię- dzy poszczególnymi profilami danej nazwy (Waszakowa, 2000: 65). 15 Warto zwrócić uwagę, że kwestia zastosowania pojęcia prototypu w semantyce była przedmiotem rozważań Anny Wierzbickiej (Wierzbicka, 2006: 179–202). Autor- ka zwróciła uwagę, że pojęcie to bywa nadużywane we współczesnej semantyce i jest traktowane jako „uniwersalny środek oszczędzający wysiłek myślowy” (Wierzbic- ka, 2006: 179). Pisząc o użyteczności pojęcia prototypu, wskazuje jego zastosowanie w definiowaniu nazw kolorów. Uważa, że użycie w eksplikacjach barwy np. zielonej czy niebieskiej „prototypów” takich jak trawa czy niebo jest uzasadnione (Wierzbic- ka, 2006: 192–193). Metoda opisu leksyki smakowej 19 W tym miejscu konieczne jest wyraźne zastrzeżenie, że niniejsza praca nie mieści się w nurcie popularnej semantyki kognitywnej: zrezyg- nowano ze szczegółowych rozważań dotyczących semantyki prototypu (Grzegorczykowa, 1998; Kleiber, 2003), nie podjęto próby stworze- nia modeli sieciowych jakości smakowych oraz wyznaczania profilów poszczególnych nazw smaków. Nie zdecydowano się również na wybór metody badania językowego obrazu świata w ujęciu zaproponowanym przez Jerzego Bartmińskiego (Bartmiński, 2006), gdyż wymagałoby to konsekwentnego zastosowania w analizie materiału badawczego pojęć takich jak punkt widzenia, perspektywa, profil, profilowanie, faseta. Uznano bowiem, że w analizie zebranego materiału historycznojęzy- kowego korzystniejsze będzie posłużenie się elementami różnych metod opisu lingwistycznego16, w tym wykorzystanie pojęcia wzorca prototy- powego zaczerpniętego z językoznawstwa kognitywnego17. Posłużenie się pojęciem wzorca prototypowego pozwoliło na ogra- niczenie opisu referencji poszczególnych smaków do najbardziej proto- typowych (dla słonego – sól, dla słodkiego – miód i cukier, dla kwaś- nego – ocet i cytryna, dla gorzkiego – piołun i żółć). Poza obszarem analizy znalazły się między innymi takie referencje, jak: lukrecja, tu- reckie bakalie (dla smaku słodkiego), kwaśne jabłko, szczaw (dla smaku kwaśnego), chmiel, gorczyca, chinina, opium (dla smaku gorzkiego). Przyjęta perspektywa diachroniczna wymagała zastosowania metody umożliwiającej ustalenie wymienionych wzorców prototypów. W wy- padku smaków słonego i słodkiego nie było to problematyczne, ponie- waż definicje słownikowe przymiotników słony i słodki wskazują na sól, miód i cukier; poza tym produkty te najczęściej pojawiają się w kontek- 16 W badaniach z zakresu semantyki historycznej analizy językoznawcze łączące różne propozycje opisu nie są rzadkością. Warto wspomnieć chociażby o pracy Dzieje „sztuki” Radosława Pawelca (2003). 17 Pytanie o możliwość wykorzystania kognitywizmu w badaniach historyczno- językowych stawia wielu językoznawców. Kwestię tę podjęła Irena Bajerowa w ostat- nim napisanym przez siebie artykule, opublikowanym na łamach „LingVariów” (Bajerowa, 2010). Autorka opowiedziała się w nim z jednej strony za podejmowa- niem prób wyzyskania dla badań diachronicznych nowych prądów językoznawczych, z drugiej – za eklektyzmem w badaniach historii języka polskiego. Wśród propozycji wykorzystania kognitywizmu wskazała między innymi na możliwość zastosowania pojęcia prototypu w wyjaśnianiu zjawisk historycznojęzykowych (Bajerowa, 2010). 20 Wprowadzenie stach związanych z wymienionymi smakami. Nie bez znaczenia wydaje się również to, że wskazanie soli, miodu i cukru jako prototypowych odniesień ma poparcie w doświadczaniu ‘słoności’ i ‘słodyczy’ przez współczesnego człowieka. Ustalenie referencji prototypowych dla smaków kwaśnego i gorzkie- go nie było tak oczywiste. Za najbardziej prototypowe uznano produk- ty, substancje, rośliny itp., które: – najczęściej pojawiały się w definicjach i kontekstach słownikowych przymiotników kwaśny i gorzki; – poświadczone zostały w słownikach jako element wyrażeń: kwaś- ny…, kwaśny jak…, gorzki…, gorzki jak…, gorzkość (czego)…; – funkcjonowały lub zachowały się w polszczyźnie jako składniki po- – funkcjonowały w analogicznych znaczeniach przenośnych, jak przy- równań o budowie X jak Y; miotniki kwaśny i gorzki; – są związane z doświadczaniem ‘kwaśności’ i ‘goryczy’ przez współ- czesnego człowieka; Na prototypowy charakter danych produktów, substancji, roślin itp. powinny też wskazywać dane pozajęzykowe (historyczne). Spojrzenie historyczne na kształtujące się na przestrzeni wieków refe- rencje prototypowe poszczególnych smaków wymagało również okreś- lenia wzajemnej relacji między nimi (np. miód i cukier) oraz ustale- nia drogi przybliżania się do centrum bądź schodzenia na peryferie danej kategorii (tu: danego smaku). Tak jak w wypadku kategoryzacji stanowiącej w kognitywizmie narzędzie służące porządkowaniu rze- czywistości, któremu nieodłącznie towarzyszy interpretacja rzeczywi- stości będąca wynikiem patrzenia na świat w określony sposób (zob. Maćkiewicz, 1999), zaproponowane „uporządkowanie” odniesień pro- totypowych dla poszczególnych jakości smakowych ma charakter obiek- tywno-subiektywny. Analiza materiału źródłowego w ujęciu diachronicznym skłoniła do zwrócenia uwagi na zarejestrowane w słownikach znaczenia metafo- ryczne poszczególnych wyrazów. W konsekwencji zdecydowano się na włączenie do rozdziałów od 2 do 6 części poświęconych temu zagadnie- niu. W każdym z rozdziałów rozważania na temat znaczeń metaforycz- nych leksyki smakowej składają się z dwóch części. W pierwszej zapre- Metoda opisu leksyki smakowej 21 zentowano dotychczasowe publikacje poświęcone analizie przenośnych użyć słownictwa dotyczącego percepcji smakowej. W opracowaniach tych funkcjonowanie znaczeń metaforycznych leksyki smakowej w pol- szczyźnie omówiono na płaszczyźnie synchronicznej, w części drugiej pokazano więc przykładowe znaczenia i użycia nieznane we współcze- snym języku polskim. Podczas ekscerpcji materiału badawczego niejednokrotnie należało rozstrzygnąć, czy włączyć dane znaczenie lub kontekst do analizy. Przy- miotniki smakowe i inne leksykalne wykładniki percepcji smakowej są notowane w słownikach jako wyrazy polisemiczne. Obserwacja leksyki odnoszącej się do danego smaku w perspektywie diachronicznej po- zwoliła jednak zauważyć, że czasem to samo znaczenie w różnych słow- nikach określane jest bądź jako znaczenie przenośne, bądź jako odrębne znaczenie bez kwalifikatora świadczącego o znaczeniu metaforycznym. Wychodząc z założenia, że każde znaczenie przenośne wynika z proce- su metaforyzacji słownictwa oznaczającego zjawiska konkretne, w tym wypadku wrażenia zmysłowe, w analizie uwzględniono możliwie wie- le znaczeń wskazujących na szeroko rozumiane podobieństwo między wyrazem w znaczeniu wyjściowym i nowym – metaforycznym18. Zwrócono również uwagę na odmienne sposoby sygnalizowania znaczeń przenośnych w różnych słownikach. Szczegółowo to zagadnie- nie omawia Ewa Rudnicka w pracy Znaczenie metaforyczne w polskiej tradycji słownikarskiej (Rudnicka, 2004: 47–142), dlatego w tym miej- scu w celu zobrazowania problemu warto jedynie podać za autorką, że w SL znaczenia niedosłowne oznaczane są za pomocą licznych kwali- fikatorów, między innymi: fig., figur., allegor., alleg., przen., transl., tr., 18 O różnych rodzajach znaczeń, w tym przenośnych, zob. Rudnicka, 2004: 22– 45. Autorka pisze, że badacze leksykologii za znaczenia przenośne uznają te, „które są utworzonymi w sposób nieregularny derywatami semantycznymi, motywowanymi szeroko rozumianym podobieństwem desygnatów wyrazu w znaczeniu wyjściowym i nowym – derywowanym. Podobieństwo może dotyczyć rozmaitych cech, zarówno konkretnych, obserwowalnych zmysłowo (kształt, kolor, funkcja itp.), jak i abstrakcyj- nych (np. cechy psychiczne, sposób funkcjonowania w mentalności społecznej). Moż- liwości są właściwie nieograniczone, przy czym podobieństwo jest uzasadnieniem dla swoistej projekcji wybranych elementów semantycznych z tematu pomocniczego na temat główny” (Rudnicka, 2004: 30). 22 Wprowadzenie metaphor., meton. (Rudnicka, 2004: 56). Znaczenia przenośne mogły być również oznaczane podwójnym asteryskiem, najczęściej dotyczyło to wyrazów o nacechowaniu stylistycznym (słowa poetyckie). Nato- miast znaczenia metaforyczne utarte, traktowane jako „figura martwa” nie były oznaczane (por. Rudnicka, 2004: 48–49). Rozważania dotyczące znaczeń metaforycznych w ujęciu diachro- nicznym nie mają charakteru monograficznego. Przyjęta w niniejszej pracy propozycja ich opisu jest raczej zasygnalizowaniem problemu niż jego rozwiązaniem. Uznano jednak, że całkowite pominięcie znaczeń przenośnych dałoby niekompletny obraz funkcjonowania leksyki sma- kowej w polszczyźnie. Indeks wyrazów związanych ze zmysłem smaku* A aksamitny 243, 252 atłasowy 243 B brzydki 239 C cierpkawy 252 cierpki 121, 165, 234, 237, 239, 252 cierpkość 169, 170 ciężki 244 cukier 15, 119, 139, 140, 142, 143, 144, 146, 147, 148, 155 cukierek 144, 147 cukierkandel 147, 155, 256 cukierki 144 cukierkowatość 148, 153, 155, 257 cukierkowaty 148, 153, 155, 257 cukierkowy 147, 148, 155 cukierlan 144, 147, 155 cukiernysy 147, 155 cukrolek 146, 155 cukrosmażki 146, 147, 155, 256 cukrowacenie 147 cukrowacieć 146 cukrować 119, 140, 142, 143, 144, 145, 146, 147, 155 cukrować się 146 cukrowany 119, 140, 142, 143, 144, 147 cukrowaty 140, 144, 155 cukrownik 147 cukrowny 119, 140, 142, 143, 144, 146, 147, 155 cukrowy 140, 148 cukry blp 141, 144 cukrzeć 144, 147 cukrzenie 147 cukrzyca 147 cyter 185 cytr 183, 185 cytronowy 185 cytrowy 185 cytrus 183, 185, 194 cytryn 185 cytryna 178, 183, 184, 185, 186, 187, 194 cytrynada 188 cytrynat 183, 185, 187, 194 cytrynata 186, 187 cytrynka 185, 186, 187 cytrynny 185, 187 cytrynowo 187 cytrynowy 185, 186, 187 cytrynówka 186, 187, 188 D degustacja 77 degustacyjny 77 degustator 77 * Informacje na temat zakresu wykorzystanego w niniejszej pracy słownictwa odnoszącego się do zmysłu smaku znajdują się we Wprowadzeniu (s. 14–16 i 20–21). 286 Indeks wyrazów związanych ze zmysłem smaku degustować 77 delikatny 244, 252 G gładki 244, 252 głębia 247, 248, 252 głęboki 247, 248, 252 gorczyczka 211 gorki zob. gorzki gorski zob. gorzki gorskliwy zob. gorzkliwy gorszczejszy zob. gorzkniejszy gorycz 76, 209, 210, 213, 215, 220, 224, 225, 227, 229, 258 goryczka 207, 210, 211, 213 goryczkowatość 213 goryczkowaty 210, 211, 212, 213 gorzczej 209, 210, 228 gorzczejszy zob. gorzkniejszy gorzka (rzecz.) 211 gorzkawo 211, 212, 213 gorzkawokwaśny 212, 213 gorzkawosłodki 212, 213 gorzkawosłonawy 211 gorzkawość 210, 213 gorzkawy 201, 209, 210, 211, 212, 213, 228, 234, 258 gorzki 13, 15, 17, 20, 76, 108, 121, 135, 136, 145, 198, 199, 200, 201, 202, 203, 204, 205, 206, 207, 208, 209, 210, 211, 212, 213, 214, 215, 220, 221, 223, 224, 225, 227, 228, 229, 237, 239, 241, 249, 250, 252, 256, 257, 259 gorki 204 gorski 204 gorzski 204 gorżki 204 gorzkliwość 210, 211, 226 gorzkliwy 208, 209, 210, 211, 228, 258 gorskliwy 208 gorzkniejszy 211 gorszczejszy 211 gorzczejszy 209, 210, 228 gorzko 108, 208, 209, 210, 211, 212, 224, 225, 227, 229, 259 gorzkoć 207 gorzkokwaśny 210, 211, 212 gorzkopieprzny 209, 211 gorzkopierno 211 gorzkopierny 209, 211, 256 gorzkosłony 104, 210, 211, 212 gorzkość 20, 61, 207, 208, 209, 210, 211, 212, 213, 225, 226, 227, 259 gorzski zob. gorzki gorżki zob. gorzki J jedwabisty 243, 252 K kandelcukier 146, 256 kandiscukier 146, 256 kandys 146 kandysbrod 146 kandysbrot 146 kis 172, 193 kisać 160 kisały 166, 172, 193 kisiale 191 kisiałka 172, 193 kisiały 166, 167, 172 kisić 160, 257 kisieć 161 kisiel 161, 166, 167, 171, 172, 173, 174, 175, 176, 190, 193, 194, 257, 259 kisielek 172, 174, 175, 176 kisielica 172, 193 kisławość 172 kisławy 172 kisły 167, 171, 172 kiszonka 174, 176 kiszony 161, 192 kusić 60, 61, 64, 65, 81 kuszenie 64, 65 Indeks wyrazów związanych ze zmysłem smaku 287 kwas 15, 160, 163, 166, 167, 170, 171, 172, 173, 174, 175, 190, 192, 193 kwasek 167, 170, 172, 173, 174, 175 kwasiciel 172, 191, 195 kwasicielka 172 kwasić 160, 163 kwasić się 189, 194 kwasiec 166, 167, 170, 172, 193, 256 kwasigroch 191, 194 kwaskawo 172 kwaskawy 172, 173 kwaskowato 172, 173, 174, 175 kwaskowatość 170, 172, 173, 174, 175 kwaskowaty 167, 171, 172, 173, 174, 175, 193 kwaskowito 172 kwaskowitość 170, 171, 172 kwaskowity 171, 172, 193, 256, 258 kwaskowy 167, 173, 174, 175 kwasota 173 kwasówka 172 kwasy blp 189 kwasza 172, 193 kwaszeninia 166, 167, 170, 171, 256 kwaszonka 174 kwaszony 160, 167 kwaśnawo 173, 174, 175 kwaśnawy 173, 174, 175, 176, 258 kwaśne (rzecz.) 172 kwaśniaczek 172 kwaśnieć 189 kwaśnik 170, 193 kwaśnina 170 kwaśniusieńki 167 kwaśno 167, 171, 172, 174, 175, 193 kwaśnogniewliwość 191 kwaśnogniewliwy 191, 195, 259 kwaśnojuchy 167, 172 kwaśno-słodki 172 kwaśnosłodki 174, 175 kwaśnosłodki zob. kwaśno-słodki kwaśnosłony 104, 173, 174, 175 kwaśność 167, 169, 170, 172, 173, 193 kwaśny 13, 15, 17, 20, 76, 159, 160, 161, 162, 163, 165, 166, 167, 168, 169, 171, 172, 173, 175, 176, 180, 181, 183, 189, 190, 191, 192, 193, 194, 237, 239, 247, 250, 252, 253, 256, 258 L landrynkowaty 153 lekki 244 lemon 187 lemoniada 184, 187, 188 lemonjada 187 limonada 184, 185, 187 limonata I 184 limoniada 184, 187 limoniata 184 limonjada 187 lemoniadka 188 limonadka 187 lemonjada zob. lemoniada lima 188 limona zob. limonia limonada zob. lemoniada limonadka zob. lemoniadka limonata I zob. lemoniada limonata II 187 limonia 184, 185, 186, 187, 194 limona 186, 187, 188 limonija 184, 185 limonja 186, 187 limunija 185 limunia 186 limunja 186, 187 limoniada zob. lemoniada limoniadowy 187 limoniata zob. lemoniada limonija zob. limonia limoniowy 187 limonowy 187 limonja zob. limonia limonjada zob. lemoniada 288 Indeks wyrazów związanych ze zmysłem smaku limoniadowy 187 limonka 188 limonowy zob. limoniowy limunija zob. limonia limunia zob. limonia limunja zob. limonia M małosolny 104 mdły 244, 246, 247, 253 melis 146 miedny zob. miodny miedownik zob. miodownik miedowy zob. miodowy miedzwność 134 miedźwność 134, 256 miedźwność zob. miedzwność miedźno zob. miodno miedźny zob. miodny miod zob. miód miodek 134, 137 miodnie 138 miodno 137, 138 miedźno 137 miodność 138 miodnuszo 137 miodnuszy 137–138, 155 miodnuszynki 138 miodnuszynko 138 miodnutki 138, 155, 258 miodnutko 138 miodny 133, 137, 138 miedny 133, 155, 256 miedźny 134, 256 miodojęzyczny 137, 152 miodoliz 137, 256 miodomleczny 137 miodomówny 137, 142, 152, 155 miodooki 142 miodopłynny 142 miodowany 134 miodowina 137 miodowka 134 miodownik 133 miedownik 133, 256 miodowo 134, 137, 138 miodowy 133, 137, 138 miedowy 133, 155, 256 221 miod 133, 134, 135 mocny 244, 252 muślinowy 243 miód 15, 132, 133, 136, 137, 138, 141, 155, N niekwaśny 130, 167 niesłodki 130 niesłodko 130 niesłony 104 niesmacznie 74, 78, 79 niesmaczno 74, 75, 78, 79 niesmaczność 71, 73, 78 niesmaczny 69, 71, 72, 73, 75, 76, 78, 79, 83, 207 niesmak 71, 73, 75, 76, 77, 78, 82 niesmaka 73, 74 niesmakownie 78 niesmakowany 69 niesmakowitość 73, 74 niesmakowity 72, 74 O occiany 180, 181 occić 181 occieć 180 ocet 15, 165, 175, 178, 179, 180, 181, 182, 183, 194 ocetny 180 octowaty 182 octowy 178, 180, 181, 182 ocukrować 140, 141 ocukrowanie 140 ocukrowany 140 Indeks wyrazów związanych ze zmysłem smaku 289 omiedzić 137, 155, 256 oskoma 170 oskomina 170, 241 oskominność 170 osłodzić 120, 141 osmak 71, 73, 74, 252 ostry 205, 241, 252 P piełun zob. piołun piełyn zob. piołun pieprzny 106, 241, 252 pikantny 106, 241, 252 piołon zob. piołun piołonek zob. piołunek piołun 15, 136, 214, 215, 216, 217, 218, 219, 229, 240, 256 piełun 216, 218 piełyn 218 piołon 216 piołyn 216, 217, 218 piołunek 214, 216, 217, 218 piołonek 216 piołynek 216, 217 piołunin 218 piołunkować 217, 218 piołunkowanie 217, 218 piołunkowany 217 piołunkowy 216, 217 piołynkowy 216, 217, 218 piołunkówka 217, 218 piołunny 217, 218 piołunować 217, 218 piołunowanie 217, 218 piołunowany 217 piołunowaty 214 piołunowo 218 piołunowy 216, 217, 218, 219 piołynowy 216, 217, 218 piołunówka 217, 218, 219 piołyn zob. piołun piołynek zob. piołunek piołynkowy zob. piołunkowy piołynowy zob. piołunowy płaski 247, 248, 253 pocukrować 140, 141 pocukrowanie 140 pocukrzenie 140 pocukrzyć 141 posmaczek 75, 79, 80, 83 posmak 71, 73, 74, 75, 79, 80, 83 posmaka 73 półsłodki 130 półsłodko 130, 131 przaśny 165, 166, 168, 172 przegorśniały 209 przegorśnieć 209 przegorzki 209, 210, 228, 258 przegorzknąć 209 przegorzkniały 209 przekwaśny 171, 193 przesłodki 127, 128, 129, 130, 131, 258 przesłodko 129, 130, 131 przesłony 99, 101, 113, 258 przycukrować 140, 147 przygorzki 209, 210, 228 przygorzkły 209 przygorzkniały 209 przygorzknieć 209 przykwas 170 przykwasek 167, 170, 171, 193 przykwaskowy 167, 193 przykwaśniejszy 171 przykwaśny 167, 171, 193, 256, 258 przysłod 127, 128, 129 przysłodz 127 przysłodki 128, 129, 155, 258 przysłodszy 127, 128, 129 przysłodz zob. przysłod przysłono 103 przysłony 101, 103, 113 przysłońszy 99, 101, 103, 113 przysmaczek 71, 73, 74, 75, 79, 80, 83 przysmak 70, 71, 72, 73, 74, 75, 79, 80, 83, 103 puszysty 243, 252 290 Indeks wyrazów związanych ze zmysłem smaku R rosolić 103 rosoł zob. rosół rosołowy 99, 103 rosół 96, 101, 103, 104, 113, 257 rosoł 99 rozkoszny 126 S satynowy 243 skisły 192 skusić 59, 60, 64 skwaszony 189, 192, 247 skwaśniały 189 słaby 244, 252 słodeczny 120 słodka 129 słodkawo 128, 129, 131 słodkawość 128, 129, 153 słodkawy 127, 128, 129, 130, 131, 153, 258 słodki 13, 15, 16, 17, 19, 76, 94, 119, 120, 121, 122, 123, 124, 125, 127, 128, 129, 130, 131, 135, 136, 145, 148, 149, 150, 152, 154, 155, 165, 172, 198, 199, 209, 220, 221, 239, 246, 247, 250, 253, 256, 258 słodko 127, 128, 129, 130, 131, 152 słodkocierpki 129 słodkocukrowy 128, 129, 155, 258 słodko-gorzki 132 słodkogorzki 127, 128, 129 słodkogorzki zob. słodko-gorzki słodkogorzko 127, 128, 129 słodkokorzenny 127, 128, 129 słodkokwaskowaty 128, 258 słodko-kwaśny 132, 258 słodkokwaśny 127, 128, 258 słodkokwaśny zob. słodko-kwaśny słodkomówienie 152 słodkomówność 152 słodkomówny 152, 249 słodkonudny 153 słodko-słony 104, 132, 258 słodkosłony 101, 103, 112, 128, 129, 155, 258 155 słodkosłony zob. słodko-słony słodkosyropowy 129, 258 słodkości 132 słodkość 61, 127, 128, 129, 130, 131, 132, słodkotrawny 129, 155 słodkousty 152 słodkowato 129 słodkowatość 127 słodkowaty 127, 128, 129 słodkowito 128, 129 słodkowity 128, 129, 155, 258 słodny 120 słodycz 76, 127, 128, 129, 130, 131, 132, 150, 155, 220, 221, 247 słodycze 131 słodyczka 130, 131 słodyczkowaty 153 słodziuchno 129, 258 słodziuchny 127, 128, 129, 258 słodziuczki 127 słodziusieńki 129 słodziusieńko 128, 129, 258 słodziuśki 129, 130, 131 słodziuśko 129 słodziuteńki 127, 128, 129, 130, 131, 258 słodziuteńko 128, 129 słodziutki 127, 128, 129, 130, 131 słodziutko 129 słodź 128, 129 słonawo 101, 105 słonawość 103 słonawy 101, 104, 105, 234, 258 słoniawo 101, 103 słoniawy 99, 101, 103, 113 słonina 99, 113, 257 słoninka 99 słoniny blp 96, 103, 257 słonizna 102, 113 Indeks wyrazów związanych ze zmysłem smaku 291 słono 99, 101, 104, 107, 108 słonogorzki 103, 104, 105 słonojodowy 102 słonokwaśny 102 słonosiarczany 102 słoność 99, 104, 105, 106, 109, 259 słony 13, 17, 19, 76, 92, 94, 96, 101, 104, 105, 106, 107, 108, 109, 111, 112, 113, 119, 120, 154, 237, 250, 256, 257 słód 120, 127, 154 smaczek 73, 79, 83 smaczen 73, 74 smacznie 71, 74, 78, 82 smaczniuchno 74 smaczniuchny 71, 72, 73, 74, 258 smaczniutki 73, 74 smaczniutko 74 smaczno 70, 71, 74, 75, 82 smaczność 56, 71, 73, 75, 82 smaczny 69, 70, 72, 76, 78, 80, 82, 126, 135, 247 smak 13, 15, 17, 41, 53, 54, 55, 56, 57, 58, 64, 66, 67, 68, 70, 71, 72, 75, 76, 77, 78, 79, 81, 82, 242, 252, 259 smaka 69, 71, 73, 74, 82, 256 smakarz 71, 73, 74, 82, 256 smakołyk 73, 74, 75, 257 smakosz 73, 75, 256 smakoszostwo 48, 73, 74, 75, 257 smakoszowstwo 73, 74, 257 smakoszowski 73, 74, 75, 257 smakoszowstwo zob. smakoszostwo smakowanie 56, 57, 64, 69 smakowicie 71, 74, 75 smakowito 71, 74, 256 smakowitość 48, 50, 71, 73, 75, 236, 237 smakowity 71, 72, 73, 80, 82, 236, 237, 247 smakowniczek 71, 73, 74, 82, 256 smakownik 71, 73, 74, 75, 256 smakowny 74, 75 smakowy 73 solanka 102 solny 96 solonka 101, 103 solony 96 solowato 101, 103 solowatość 99, 101, 103, 113 solowaty 99, 101, 103, 113 solowy 96 solówka 101 sól 13, 15, 17, 32, 87, 92, 93, 95, 99, 100, 102, 103, 104, 107, 112, 120, 257 T tabarzet 140 tępy 242, 252 U ukusić 15, 59, 60, 61, 62, 64, 65, 66, 81 ukuszać 59, 60, 64, 65 ukuszanie 64, 65 ukuszenie 41, 55, 56, 57, 59, 60, 61, 62, 64, 65, 66, 81, 256 umami 26, 27 Z zasolonka 99, 103 zgorsznieć 209 zgorzkniałość 224 zgorzkniały 209, 212, 213 zgorzknić zgorzknieć 209 Ż żołć zob. żółć żółcenie 222 żółciany 222 żółcić 221, 222, 229 żółcieć 221, 222 żółciowy 222 żółcistość 221 żółcisty 221 żółć 136, 215, 220, 221, 222, 229, 257 żołć 220 żółknieć 222 Wykaz tabel Tabela 1. Rzeczownik smak ‘zmysł smaku’ w wybranych językach indoeuropejskich Tabela 2. Definicje rzeczownika smak w wybranych słownikach Tabela 3. Rzeczownik sól w wybranych językach indoeuropejskich Tabela 4. Przymiotnik słony w wybranych językach indoeuropejskich Tabela 5. Definicje przymiotnika słony w wybranych słownikach Tabela 6. Przymiotnik słodki w wybranych językach indoeuropejskich Tabela 7. Odcienie słodyczy i przykładowe produkty o słodkim smaku Tabela 8. Definicje przymiotnika słodki w wybranych słownikach Tabela 9. Przymiotnik kwaśny w wybranych językach indoeuropejskich Tabela 10. Odcienie smaku kwaśnego i przykładowe kwaśne produkty Tabela 11. Definicje przymiotnika kwaśny w wybranych słownikach Tabela 12. Przymiotnik gorzki w wybranych językach indoeuropejskich Tabela 13. Definicje przymiotnika gorzki w wybranych słownikach Tabela 14. Odcienie goryczy i przykładowe produkty o smaku gorzkim Barbara Mitrenga The Sense of Taste A Lexical-Semantic Study Summar y The following book presents a meticulous description of the sense of taste from the perspective of linguistics. The analysis of both former and contemporary lexis which belong to the semantic field of taste – hereby referred to as the lexis of taste – is provided with a historico-cultural commentary which concerns the Polish penchant for taste over the centuries, as well as the shaping of Polish cuisine. The analysis of linguistic facts finds interdisciplinary complementation in the following fields: biol- ogy, psychology, chemistry and history. Metalinguistic references taken up in this study are correlative to the lexical analysis of the sense of taste, which duly places the book within the scope of interdisciplinary studies. This book’s linguistic data is derived from nine general and historical diction- aries of the Polish language, as well as directly from the sources. The lexis in question encompasses, among others, the noun smak (taste) along with its former equivalent – ukuszenie; adjectives refering to four basic taste qualities, e.g. salty, sweet, sour, and bitter, as well as their derivatives. Moreover, the study provides a description of deriva- tives of the following nouns: salt, honey, sugar, vinegar, lemon, wormwood, and bile, or names of the most characteristic products which represent particular taste from the historical perspective. However, derivations based on the previously stated words are not the subject of the proposed analysis, but lexemes whose meaning connotes the sense of taste (exclusive of words such as sugar bowl, patisserie, and brine). Observa- tions are made with regard to basic as well as metaphorical lexis of taste. The book consists of the introduction, seven chapters and conclusions. The sub- sequent chapters take up theoretical and general issues which deal with the percep- tion of taste (chapter one), provide the analysis of lexis refering to the notion of taste (chapter two), to particular tastes (chapters three to six), as well as the phenomenon of synaesthesia (chapter seven). The book ends with a list of tables used in the thesis, a list of abbreviations, sources, and index. Барбара Митренга Чувство вкуса Лексико-семантические исследования Резюме Настоящая книга включает подробное описание чувства вкуса с лингвистичес- кой точки зрения. Анализ старой и современной лексики, принадлежащей к семан- тическому полю вкуса и называемой в работе в работе вкусовой лексикой, сопровож- дается историко-культурным комментарием на тему изменяющихся на протяжении веков вкусовых пристрастий поляков и формирования польской кухни. Дополнени- ем интерпретации языковых фактов служат также данные из области других дис- циплин: биологии, психологии, химии и истории. Представленные в работе внеязы- ковые соотнесения обогащают описание лексики, касающейся чувства вкуса. В этом значении книга вписывается в круг интердисциплинарных исследований. Рассмотренный в работе языковой материал был почерпнут из девяти общих и исторических словарей польского языка, а также непосредственно из текстовых источников. В частности, в книге анализируются существительное smak (вкус) и его прежнее соответствие – слово ukuszenie, прилагательные, являющиеся названиями четырех основных вкусовых качеств: słony (соленый), słodki (сладкий), kwaśny (кис- лый), gorzki (горький), вместе с образованными от него дериватами. Кроме того, объектом анализа стали дериваты от существительных sól (соль), miód (мед), cukier (сахар), ocet (уксус), cytryna (лимон), piołun (полынь) и żółć (жёлчь), т.е. названия наиболее характерных продуктов для отдельных вкусовых качеств в историческом плане. Предметом детального анализа не являются однако полные словобразователь- ные гнезда, созданные на основе перечисленных слов, а только лексемы, значение которых отсносится к чувству вкуса (вне исследовательского интереса оказались, например, слова cukierniczka – сахарница, cukiernia – кафе-кондитерская, solanka – соляные источники). Наблюдения охватывают вкусовую лексику как в основном значении, так и в метафорическом. Книга состоит из введения, семи глав и заключения. В первой главе рассмот- рен
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Zmysł smaku. Studium leksykalno-semantyczne
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: