Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00145 007121 13267412 na godz. na dobę w sumie
Żołnierze ludowego Wojska Polskiego. Historie mówione - ebook/pdf
Żołnierze ludowego Wojska Polskiego. Historie mówione - ebook/pdf
Autor: , Liczba stron: 454
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-8142-082-2 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> edukacja >> socjologia
Porównaj ceny (książka, ebook (-17%), audiobook).

To pierwsza publikacja, która łączy spojrzenie socjologa i historyka na indywidualne losy byłych żołnierzy ludowego Wojska Polskiego. Jednocześnie jest zapisem pamięci wspólnoty pokoleniowej. Przedstawia relacje autobiograficzne weteranów spod Lenino, Wału Pomorskiego i Budziszyna, którzy opowiadają m.in. o codziennej służbie w formacji podległej komunistom, o ideologizacji i sowieckich dowódcach, a także o stosunku do niemieckiej ludności cywilnej. Relacje zostały wpisane w szerszy kontekst historyczny, opatrzono je wstępem metodologicznym i merytorycznymi przypisami wyjaśniającymi sens zdarzeń oraz przedstawiającymi ich aktorów.

„Jako praca naukowa wnosi istotny wkład w dziedzinę historiografii. Wprowadza do warsztatu historyka dziejów najnowszych - niezwykle udanie, na wysokim naukowym poziomie - wywołane źródła autobiograficzne, od zawsze niemal niedoceniane przez polskich historyków.

Z recenzji dr hab. Marty Kurkowskiej-Budzan

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Kaja Kaźmierska – Uniwersytet Łódzki, Wydział Ekonomiczno-Socjologiczny Katedra Socjologii Kultury, 90-214 Łódź, ul. Rewolucji 1905 r. nr 41/43 Jarosław Pałka – Dom Spotkań z Historią, 00-324 Warszawa, ul. Karowa 20 RECENZENT Marta Kurkowska-Budzan REDAKTOR INICJUJĄCY Iwona Gos WSPÓŁPRACA MERYTORYCZNA Karolina Żłobecka REDAKCJA Zofia Wieluńska, Tomasz Baudysz SKŁAD I ŁAMANIE AGENT PR PROJEKT OKŁADKI Katarzyna Turkowska Zdjęcie wykorzystane na okładce: https://commons.wikimedia.org Defilada Pierwszej Armii Wojska Polskiego na ulicy Marszałkowskiej w zdobytej Warszawie 19 stycznia 1945 Zdjęcie z kolekcji zdjęć Drugiej Wojny Światowej dr. Marka Tuszyńskiego Odbitka wydrukowana przez Wojskową Agencję Fotograficzną, syg. 2012/1502-29 © Copyright by Authors, Łódź 2018 © Copyright for this edition by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2018 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.08595.18.0.K Ark. wyd. 32,0; ark. druk. 28, 5 ISBN 978-83-8142-081-5 e-ISBN 978-83-8142-082-2 SPIS TREŚCI Rozdział I. Między historią a pamięcią . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11 Rozdział II. Pierwsze lata wojny – przed powstaniem ludowego Wojska Pol- skiego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Relacje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zesłańcy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Eugeniusz Skrzypek . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jan Mielniczyn . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Edward Szyłak . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Hanna Szelewicz . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z Armii Czerwonej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jerzy Danilewicz . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Leon Bodnar . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z Kresów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Henryk Kalinowski . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Janina Lewandowska-Puła . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Tadeusz Kiełbowski . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Z Polski lubelskiej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Paweł Dobrzyński . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Leopold Barzęc . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Lech Tryuk . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rozdział III. W ludowym Wojsku Polskim na wojnie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Relacje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Eugeniusz Skrzypek . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jan Mielniczyn . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Edward Szyłak . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Hanna Szelewicz . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jerzy Danilewicz . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Leon Bodnar . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Henryk Kalinowski . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Janina Lewandowska-Puła . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Tadeusz Kiełbowski . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Paweł Dobrzyński . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Leopold Barzęc . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Lech Tryuk . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 53 58 58 58 65 75 81 92 92 96 106 106 111 120 131 131 141 147 159 172 172 190 207 220 236 247 264 277 287 299 303 328 6 Spis treści Rozdział IV. Po wojnie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Relacje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Eugeniusz Skrzypek . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jan Mielniczyn . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Edward Szyłak . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Hanna Szelewicz . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jerzy Danilewicz . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Leon Bodnar . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Henryk Kalinowski . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Janina Lewandowska-Puła . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Tadeusz Kiełbowski . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Paweł Dobrzyński . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Leopold Barzęc . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Lech Tryuk . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 341 346 346 354 356 361 367 375 382 398 402 408 414 420 Zakończenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 425 Biogramy rozmówców . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 433 Lista relacji nagranych w ramach projektu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 441 Bibliografia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 443 Indeks nazwisk . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 449 Podziękowania Szczególne wyrazy wdzięczności kierujemy do wszystkich rozmówców, któ- rych relacje prezentujemy w niniejszej publikacji, oraz wszystkich innych byłych żołnierzy ludowego Wojska Polskiego, których spotkaliśmy i których opowieści mogliśmy wysłuchać. To oni są głównymi bohaterami książki, bez ich życzliwo- ści, zaufania i otwartości nigdy nie mogłaby ona powstać. Podziękowania nale- żą się także Karolinie Żłobeckiej, która współtworzyła projekt dokumentacyjny, a także pomagała przy tworzeniu koncepcji publikacji i wybieraniu fragmentów do niej. Dziękujemy redaktorce książki – Zofii Wieluńskiej, która przełożyła ję- zyk mówiony relacji na tekst pisany, była ona także pierwszą czytelniczką całej publikacji. Wdzięczni jesteśmy Marcie Kurkowskiej-Budzan za życzliwą, a jed- nocześnie wnikliwą recenzję. Książka nie mogłaby powstać bez zaangażowania pracowników Domu Spotkań z Historią w Warszawie, gdzie zgromadzona zosta- ła cała kolekcja relacji weteranów ludowego Wojska Polskiego. Szczególnie dzię- kujemy Marii Buko, Katarzynie Madoń-Mitzner, Iwonie Makowskiej, Maciejowi Kamińskiemu, Joannie Rączce, Robertowi Radeckiemu i Magdzie Szymańskiej. Historia jest historią o tyle, o ile nie prowadzi do absolutnego dyskursu ani do absolutnej wyjątkowości; jest historią tylko wtedy, kiedy jej sens pozostaje niejasny i zawikłany. Paul Ricœur Rozdział I MIĘDZY HISTORIĄ A PAMIĘCIĄ Dynamika pamięci zbiorowej. Uwagi wprowadzające W jednym z tekstów Jerzy Holzer napisał: Zakorzenienie w przeszłości jest odwiecznym marzeniem człowieka. Rzecz jednak w tym, czy przeszłość ta ma być poznana i zaakceptowana, czy też stworzona sto- sownie do własnych potrzeb i aspiracji, indywidualnych lub zbiorowych. Historyk postawiony wobec takiej alternatywy z trudem zachowuje konsekwencję. Jego za- wód wymaga wyboru pierwszej możliwości. Jego emocje (a czasami interesy) kie- rują go ku wyborowi możliwości drugiej1. Taką postawę wobec historii zdaje się podzielać również Jacques Le Goff, za- kładając, że w refleksji historycznej relacja między przeszłością a teraźniejszością ma charakter zasadniczy: „Ostatecznie twierdzę, że historia jest jak najbardziej nauką o przeszłości – pod warunkiem, że będziemy pamiętać, iż przeszłość staje się przedmiotem badań historycznych dzięki jej odtwarzaniu nieustannie pod- dawanemu w wątpliwość”2. Na uwagę zasługuje fakt, iż Holzer tekst poświęcony pamięci rozpoczyna od przytoczonej refleksji na temat profesji historyka, przy- wołane słowa Le Goffa pochodzą zaś z książki Historia i pamięć. Na drugim koń- cu kontinuum postaw wobec przeszłości zwykło się bowiem umieszczać pamięć, której – w przeciwieństwie do racjonalnej nauki o przeszłości, jaką jest historia – przypisywany jest aspekt afektywny i magiczny3. Jak zauważa Barbara Szacka, w przypadku historii prawda jest prawdą rozumu, w przypadku pamięci – prawdą serca4. Tak zarysowane różnice wyznaczają ostrą cezurę między pamięcią a histo- rią. Zamieszczone powyżej cytaty z polskiego i francuskiego historyka zdają się jednak rozmywać tę granicę, zwłaszcza wtedy gdy (jak wskazują to autorzy przy- toczonych słów) relacja wobec przeszłości dotyczy dziejów najnowszych, w któ- 1 J. Holzer, Pamięć i niepamięć, „Znak” 1995, nr 5, s. 31–37. 2 J. Le Goff, Historia i pamięć, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2007, s. 167. tions” 1989, nr 26, s. 7–24. 3 P. Nora, Between Memory and History: Les Lieux de Memoire, „Representa- 4 B. Szacka, Pamięć zbiorowa i wojna, „Przegląd Socjologiczny” 2000, nr 2, s. 13. 12 rych historyk ma bezpośredni udział (choćby przez dostęp do pamięci komu- nikacyjnej5) i w których żyją świadkowie opisywanych zdarzeń. Pamięć, będąc przede wszystkim działaniem komunikacyjnym oraz atrybutem konkretnej gru- py, staje się wymianą narracji o przeszłości i ciągle podlega procesowi (re)inter- pretacji. W jakiejś mierze zatem istotą pamięci jest nie tyle treść zapamiętanych zdarzeń, ile ich interpretacja. Stąd odpowiedź na pytanie: „Co jest przedmiotem pamięci?”, poprzedzona winna być wyjaśnieniem – „Jak i dlaczego konstruowana jest określona wizja przeszłości?”6, ponieważ „pamięć nie dotyczy tego, co się na- prawdę zdarzyło w przeszłości, ale tego, jakie użytki czyni z pamięci współczesne pokolenie”7. Zależność ta jest również wykorzystywana w kreowaniu zasobów pamięci zbiorowej poprzez odpowiednią politykę pamięci. Tworzenie wyobra- żeń na temat przeszłości dokonuje się bowiem z wykorzystaniem zinstytucjonali- zowanych działań, np. edukacji, profesjonalnego dyskursu historycznego, dyskur- su publicznego, aktywności elit. Pamięć zbiorowa nie jest też sumą doświadczeń indywidualnych, ale rezultatem mniej lub bardziej intencjonalnej – i zawsze se- lektywnej – interpretacji przeszłości. Zaczynamy nasze rozważania od tej ogólnej refleksji, gdyż mamy świado- mość, iż podjęta w tym opracowaniu problematyka, w równym stopniu należąca do domeny historii, jak i pamięci, w sposób może nie wyjątkowy, ale na pewno znaczący, uwikłana jest w relację między przeszłością a teraźniejszością oraz pro- ces intensywnego przepracowywania dyskursu w tych dwóch wymiarach. Przy czym ową przeszłość i teraźniejszość należy rozumieć nie tylko jako właściwość czasu linearnego, ale również w odniesieniu do konkretnego ciągu zdarzeń i pro- cesów społeczno-historycznych, na które składają się druga wojna światowa, two- rzenie jej historii i budowanie pamięci o niej w okresie PRL oraz po roku 1989. Kształtowanie wyobrażeń o przeszłości jest zazwyczaj powiązane z jakąś for- mą jej ideologizacji, wynikającą ze ścisłej zależności między narracją historyczną, pamięcią zbiorową a budowaniem tożsamości kolektywnej danej grupy. Nie- kiedy, zwłaszcza w systemach totalitarnych, ideologizacja ta jest wysoce inten- cjonalna i prowadzi do budowania oficjalnej, wspartej konkretną historiografią, urzędowej wersji przeszłości, która nie może być poddawana interpretacji. Mamy wtedy do czynienia z zakłamywaniem przeszłości, a przede wszystkim z jej in- strumentalizacją, której zadaniem jest uprawomocnienie istniejącego porząd- ku. Z sytuacją taką mieliśmy z pewnością do czynienia w okresie PRL8. Z kolei 5 Szerzej o pamięci komunikacyjnej piszemy na kolejnych stronach. 6 B. Szacka, O pamięci społecznej, „Znak” 1995, nr 5, s. 71. 7 M. Ziółkowski, Cztery funkcje przywracanej pamięci, „Studia Socjologiczne” 1999, nr 4, s. 56. 8 R. Stobiecki, Historiografia PRL. Ani dobra, ani mądra, ani piękna… ale skompliko- wana, Wydawnictwo Trio, Warszawa 2007. Rozdział I 13 z perspektywy historycznej, politycznej czy tak zwanej wielkiej narracji9 rok 1989 uznany został za najważniejszy punkt zwrotny w najnowszych dziejach Europy. Społeczeństwa Europy Środkowo-Wschodniej rozpoczęły mozolny proces trans- formacji systemowej. Jedną z cech owej transformacji stała się demokratyzacja pamięci o przeszłości10: od tej chwili do głosu mogli dojść ci, którym na długie powojenne dziesięciolecia zostało odebrane prawo do społecznego uznania ich biografii. W odniesieniu do interesującej nas tu części historii trzeba podkreślić, że w okresie PRL całkowitej lub częściowej marginalizacji poddane zostały sce- nariusze walki o wyzwolenie ojczyzny funkcjonujące poza obrazem utworzonego przez Stalina polskiego wojska, a ich uczestnicy często nie tylko byli pozbawie- ni głosu, ale także prześladowani. Dotyczyło to przede wszystkim uczynionych w PRL tematem tabu doświadczeń wojennych mieszkańców Kresów Wschod- nich II Rzeczypospolitej, w dużej mierze żołnierzy AK, Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie czy żołnierzy podziemia niepodległościowego, którzy po zakoń- czeniu wojny nie złożyli broni i uznali wprowadzony w Polsce system polityczny za nową formę okupacji. Jedynie w dyskursie prywatnym – opowieściach rodzin- nych – uwidaczniała się asymetria między oficjalną wersją przeszłości a doświad- czeniem Polaków. Należy pamiętać, że dynamika peerelowskiej narracji o wojnie nieco zmieniała się na przestrzeni dekad. Jak pisze Joanna Wawrzyniak: Marksistowska koncepcja historii była dopasowywana do okoliczności i do pew- nego stopnia negocjowana ze społeczeństwem. Z punktu widzenia ram organizują- cych pamięć drugiej wojny światowej trzy narodowe karty spośród wielu rozegra- nych przez komunistów wydają się najważniejsze. Pierwsza to karta antyniemiecka […]. Drugą kartą była zmiana po 1956 roku stosunku do Armii Krajowej, Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie i oceny września 1939 […]. Trzecią wreszcie był ofi- cjalny antysemityzm z apogeum w roku 196811. Komentując ten głos z punktu widzenia poruszanej tu problematyki, trzeba zaznaczyć, że dyskurs historyczny oraz zideologizowana wówczas wersja pamięci zbiorowej zdominowane były przez homogeniczny obraz wojny z jednym – nie- mieckim – okupantem i związaną z nim martyrologią społeczeństwa polskiego, druga zaś z wymienionych przez autorkę kart rozgrywana była w możliwie naj- bardziej ograniczony sposób – narracja o AK i Polskich Siłach Zbrojnych na Za- 9 Mianem „wielkiej narracji” zwykło się określać dominującą w dyskursie publicz- nym interpretację rzeczywistości, w tym przeszłości. 10 Por. P. Nora, Czas pamięci, „Res Publica Nowa” 2001, nr 7, s. 37–44. 11 J. Wawrzyniak, Pamięć negocjowana, czyli o sporach wokół postaci kombatanta w Polsce komunistycznej (1956–1968) [w:] A. Szpociński (red.), Wobec przeszłości. Pa- mięć przeszłości jako element kultury współczesnej, Instytut im. Adama Mickiewicza, War- szawa 2005, s. 93. Między historią a pamięcią 14 chodzie pełniła w opowieści o walce zbrojnej, a przede wszystkim o zwycięstwie, funkcję recesywną12. Po 1989 r. najważniejszym i z pewnością wciąż niedokończonym zadaniem historyków i socjologów stało się więc wypełnianie białych plam, dotarcie do świadków tej części polskiej historii wojennej, która w okresie PRL została albo zmarginalizowana, albo wręcz usunięta z dyskursu naukowego i publicznego. Przywracanie pamięci o wojennych losach Polaków przełamało monolityczny obraz wojny. Tym bardziej, że w relacjach świadków, czyli w pamięci komuni- kacyjnej, druga wojna światowa w polskim doświadczeniu zapisała się nie tylko jako wydarzenie traumatyczne, ale przede wszystkim wewnętrznie zróżnicowa- ne. Odwołajmy się w tym miejscu do jednego z wywiadów przeprowadzonych w ramach projektu Biografia a tożsamość narodowa13: [w] ogóle, co jeszcze ta wojna miała do siebie, słuchaj, że każda dzielnica Polski, każde miasteczko miało inne przeżycia, inne przeżycia, prawda. Ta wojna niepraw- dopodobnie nas rozbiła. My w Wilnie zupełnie inaczej, już zupełnie inaczej na tak zwanej Białorusi, zupełnie inaczej we Lwowskiem. Potem tutaj Łódź, to przecież była już Rzesza, prawda, więc znów inaczej. Tu o krok Gubernia, Krakowskie, wiesz. Potem ci, co za granicą na Zachodzie, za granicą na Wschodzie. Potem same losy w AK, w partyzantce, w obozach, w zwyczajnym po prostu bytowaniu codziennym, wiesz. Więc ja uważam, że to nieskończona jest jakaś dziedzina wiedzy, nie, nie do wykończenia…14 12 Do „trzeciej karty” – kwestii antysemityzmu – nie odwołujemy się, gdyż nie sta- nowi to przedmiotu naszego zainteresowania w tym opracowaniu; jedna z jego autorek porusza tę problematykę w innym miejscu; por. K. Kaźmierska, Biografia i pamięć. Na podstawie pokoleniowego doświadczenia ocalonych z Zagłady, Nomos, Kraków 2008. 13 Program zrealizowany w latach 1992–1994 w Katedrze Socjologii Kultury Uni- wersytetu Łódzkiego (finansowany przez KBN), poświęcony doświadczeniom wojen- nym Polaków. Warto w tym miejscu zwrócić uwagę, że był to pionierski pod względem badania omawianej tu problematyki projekt socjologiczny poświęcony wojennym do- świadczeniom Polaków. Zebrano wówczas ponad 60 autobiograficznych wywiadów narracyjnych przeprowadzonych z osobami, które przeżyły wojnę w różnych okolicz- nościach i różnych częściach II Rzeczypospolitej. Opracowanie rezultatów tych badań zostało opublikowane w książce: Biografia a tożsamość narodowa, (red.) M. Czyżewski, A. Piotrowski, A. Rokuszewska-Pawełek, Wyd. Katedry Socjologii Kultury UŁ, Łódź 1996. W 2016 r. ukazała się antologia tekstów zawierająca powyższą publikację oraz inne teksty powstałe na kanwie projektu: Biografia i wojna. Metoda biograficzna w badaniu procesów społecznych. Wybór tekstów, (red.) R. Dopierała, K. Pawełek. Zapis audio oraz transkrypcje wywiadów zostały zarchiwizowane w Archiwum Danych Jakościowych IFiS PAN. 14 Wywiad z panią Natalią; projekt Biografia a tożsamość narodowa. Rozdział I 15 Pochodząca z Wilna narratorka opowiadała o swojej wojennej biografii tuż po przełomie 1989 r., u progu lat 90. Zebrane wówczas relacje stanowią dziś nie tylko zasób historii mówionej, bogaty materiał dla analiz socjologicznych, ale też swoisty zapis zapoczątkowanego wówczas, dzięki demokratyzacji pamięci, pro- cesu budowania pełnego obrazu wojny. Pozyskane w tamtym czasie opowieści umożliwiły bowiem uchwycenie in statu nascendi procesu przepracowywania re- lacji między ówczesną pamięcią zbiorową a biograficzną przedstawicieli określo- nej grupy społecznej, jaką są Kresowiacy. Większość rozmówców po raz pierwszy miała możliwość swobodnego mówienia o przeszłości, w tym o swojej wojennej biografii zdominowanej przez doświadczenie okupacji sowieckiej15. Cytowany komentarz na temat różnorodności doświadczeń wojennych był również jedną z form przełamania monolitycznego (m.in. wykluczającego doświadczenie oku- pacji sowieckiej) obrazu wojny. Ta różnorodność doświadczeń, niejednokrotnie podkreślana w badaniach16, przeczy owemu stereotypowemu, ukształtowanemu w okresie PRL obrazowi woj- ny jako doświadczenia dość homogenicznego. Z dzisiejszej perspektywy możemy stwierdzić, że ów monolityczny obraz został narzucony przez ideologię PRL, róż- norodność doświadczenia wojny została zaś „narzucona” przez dramaturgię wyda- rzeń wojennych jako taką, wpisaną w losy poszczególnych jednostek i grup. Po 1989 r., dzięki nowym programom badawczym, zdołano zebrać wiele re- lacji świadków historii, którym dane było przeżyć wojnę. Są one w większości poświęcone ludności cywilnej, w tym pracownikom przymusowym i przymu- 15 Kresowiacy, opisując wojenną biografię, nie tylko mówili o tym, „jak było”, ale przede wszystkim argumentowali i relatywizowali swoje doświadczenia. Tak więc za- wsze przedstawiane były one w odniesieniu do okupacji niemieckiej i do oficjalnego, funkcjonującego przez kilkadziesiąt lat PRL obrazu wojny, w którym społeczeństwo polskie było ofiarą jednego okupanta. Stąd w narracjach mieliśmy do czynienia z rozbu- dowanymi strukturami argumentacyjnymi, w których narratorzy „tłumaczyli” tragizm doświadczeń okupacji sowieckiej. Biograficzna potrzeba narracji po latach milczenia i świadomość jej społecznej funkcji, jaką było/jest dawanie świadectwa, skontrastowa- na była więc z ogólnym kontekstem ukształtowanym przez ówczesną oficjalną pamięć zbiorową; zob. K. Kaźmierska, Doświadczenia wojenne Polaków a kształtowanie tożsamości etnicznej. Analiza narracji kresowych, IFiS PAN, Warszawa 1999. 16 Pokazują to dobrze wyniki badań nad współczesną pamięcią wojny społeczeń- stwa polskiego, które wykazały duże regionalne zróżnicowanie tej pamięci; por. L. Ni- jakowski, Regionalne zróżnicowanie pamięci o II wojnie światowej [w:] P.T. Kwiatkowski, L. Nijakowski, B. Szacka, A. Szpociński (red.), Między codziennością a wielką historią. Druga wojna światowa w pamięci zbiorowej społeczeństwa polskiego, Scholar, Warszawa– Gdańsk 2010, s. 200–238. Warto też zauważyć, że zrealizowany w latach 1992–1994 projekt Biografia a tożsamość narodowa (por. przypis 13), w ramach którego zbierano narracje biograficzne uczestników wojny, również pokazał ogromną różnorodność oku- pacyjnych doświadczeń. Między historią a pamięcią 16 sowym migrantom („przesiedleńcom”, „wypędzonym”) czy więźniom obozów koncentracyjnych, czyli grupom represjonowanym17. Relacje żołnierzy zbierane są m.in. przez Muzeum Powstania Warszawskiego, gdzie gromadzone są wspo- mnienia byłych uczestników zbrojnego podziemia i ludzi tworzących Polskie Państwo Podziemne. W ostatnich latach pracownicy i współpracownicy Domu Spotkań z Historią i Ośrodka Karta nagrali wspomnienia m.in. żołnierzy 1. Dy- wizji Pancernej gen. Stanisława Maczka18. Z kolei zapis relacji żołnierzy Wehr- machtu mieszkających w Polsce realizowany był przez Stowarzyszenie Genius Loci – Duch Miejsca z Rudy Śląskiej oraz Dom Współpracy Polsko-Niemieckiej. Celem tych przedsięwzięć i wielu innych tu niewymienionych była i jest właśnie rekonstrukcja i zapis różnorodnego, wielowymiarowego obrazu polskich do- świadczeń wojennych19. Drugim, obok przywrócenia pamięci świadków i odbudowania pełnego ob- razu wojny, ważnym w omawianym kontekście demokratyzacji pamięci wymia- rem stało się: [r]ozliczenie komunizmu i dekonstrukcja jego mitów założycielskich zakorze- nionych w dziejach II wojny światowej. (…) W Polsce ważny wątek dyskusji pu- blicznych wiąże się z pytaniem o ocenę w zmienionych warunkach politycznych, społecznych i kulturowych wojennego doświadczenia narodu. Są to dyskusje auten- tyczne – polifoniczne i wielowątkowe – dochodzi w nich do konfrontacji różnych doświadczeń i różnych punktów widzenia, a spór o przeszłość splata się z polityką, gdyż różne orientacje prezentują konkurencyjne wizje tego, co stało się w Polsce i w Europie w XX wieku20. Zadanie, jakie postawiliśmy sobie w tym projekcie, nie polega jednak na włączaniu się w tę dyskusję. Nie chodzi nam o wyznaczanie ram dla polityki historycznej. Uważamy, że naszą powinnością jako historyków i socjologów, badaczy patrzących na przeszłość z perspektywy doświadczeń biograficznych oraz tworzonych o nich narracji, jest tych narracji badanie, analiza i interpreta- cja w celu rekonstrukcji owego wielowymiarowego obrazu wojny, wynikające- go z różnorodności doświadczeń historycznych, przestrzennych, społecznych 17 Ocaleni z Mauthausen. Relacje więźniów obozów nazistowskich systemu Mauthausen- Gusen, oprac. K. Madoń-Mitzner, Dom Spotkań z Historią, Warszawa 2010; P. Filipkowski, Historia mówiona i wojna. Doświadczenie obozu koncentracyjnego w perspektywie narracji bio- graficznych, Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław 2010. 18 J. Pałka, M. Venken, K.M. Zalewski, Żołnierze generała Maczka. Doświadczenie i pamięć wojny, Replika, Muzeum II Wojny Światowej, Gdańsk–Zakrzewo 2013. 19 Autorzy tej książki również włączyli się w ów nurt: por. przypis 4, K. Kaźmierska, Doświadczenia wojenne Polaków… 20 P.T. Kwiatkowski, Wprowadzenie. Doświadczenie II wojny światowej w badaniach socjologicznych [w:] Między codziennością a wielką historią…, s. 22. Rozdział I 17 i biograficznych. Z tego względu, dążąc do stworzenia w miarę pełnego obra- zu losów Polaków w czasie drugiej wojny światowej, warto zapisywać również wspomnienia osób, które nie należą do grup represjonowanych, a także przestały należeć do grupy bohaterów. Do takich właśnie zaliczyć można wojenne wspo- mnienia żołnierzy tzw. ludowego Wojska Polskiego, które z dzisiejszej perspek- tywy wpisują się w wątek „rozliczenia komunizmu i dekonstrukcji jego mitów założycielskich zakorzenionych w dziejach drugiej wojny światowej”. Nie da się zaprzeczyć, że losy żołnierzy tej stworzonej z rozkazu Stalina formacji uwikłane zostały w czasie wojny i w okresie powojennym w kontrowersyjną, ale zarazem – czy tego chcemy, czy nie – znaczącą część doświadczeń wojennych Polaków. Zacznijmy od ważnego wyjaśnienia: formalnie nazwa ludowe Wojsko Pol- skie nigdy nie istniała. Było to określenie zwyczajowe, mające odróżniać wojsko państwa podległego komunistom od wojska II Rzeczypospolitej. Określenie to jest także bezpośrednim nawiązaniem do oficjalnej nazwy państwa – Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, która obowiązywała formalnie od 1952 r. Jednak dla przejrzystości tekstu konsekwentnie w całej książce używać będziemy zwro- tu „ludowe Wojsko Polskie” (ludowe WP) dla wojskowej formacji powołanej w 1943 r., gdyż weszło ono na stałe do dyskursu publicznego i prywatnego za- równo w okresie PRL, jak i obecnie. Nazwa ta ciągle zachowuje swoje znacze- nie różnicujące, choć intencje tej dystynkcji są dziś odmienne. W PRL chodziło o odróżnienie „ludowej” armii od przedwojennej „burżuazyjnej” formacji. Dziś podkreśla się różnicę między zideologizowaną, podległą władzy komunistycznej formacją wspierającą system opresyjny a siłami zbrojnymi reprezentującymi nie- zależne państwo polskie. Ludowe WP powstało w 1943 r. z rozkazu Stalina i podporządkowane było władzy, która wzięła w niewolę polskie społeczeństwo. Armia legitymizowa- ła zbrodniczy system komunistyczny, a także pomagała po wojnie ten system wprowadzać. W PRL obraz ludowego WP był w dużej mierze kształtowany przez Główny Zarząd Polityczny WP na zamówienie władzy komunistycznej. Jego ramą była „przyjaźń polsko-radziecka”, wpisana w tym przypadku w sowiecki mit wojny ojczyźnianej i wyzwoleńczej siły Armii Czerwonej, która – kontynuując tę narrację – de facto wygrała wojnę (udział aliantów był znacząco przemilczany lub marginalizowany). Siłą rzeczy na obraz ludowego WP składał się opis szlaku bojowego u boku sojuszniczej Armii Czerwonej, okupionego krwią i bohaterską, ofiarną walką. Jak wspomnieliśmy, narracja ta miała charakter hegemoniczny i niemal w całości wypełniała zideologizowane wyobrażenie wojny mające skła- dać się na pamięć zbiorową Polaków. Ale nawet w odniesieniu do tej formacji przez 45 lat dominowała ocenzurowana wersja opowieści weteranów o wojnie i doświadczeniach frontowych wypełniona wyłącznie bohaterską i krwawą walką o wolność ojczyzny. Nie było w niej miejsca na sprawy ów obraz zniekształcające, w których żołnierze na pewno uczestniczyli lub byli ich świadkami. Nie mówio- no o nonszalanckim szafowaniu życiem żołnierzy („to było po prostu pchanie Między historią a pamięcią 18 ludzi na śmierć”21), przyczyniającym się do ogromnych strat, o nieuprawnionych egzekucjach jeńców, rabunkach, o gwałtach, zwłaszcza na Niemkach, o roli woj- ska w zwalczaniu powojennego podziemia niepodległościowego itp. W okresie PRL służba w szeregach ludowego WP miała być jedynie powodem do dumy. Pamięć o walce zbrojnej kształtowana była przede wszystkim z wykorzystaniem przywoływanych doświadczeń żołnierzy właśnie tej formacji. Po 1956 r. równać się z tą narracją, jeśli chodzi o uprzywilejowaną pozycję, mogli jedynie partyzan- ci komunistycznego podziemia z Gwardii Ludowej i Armii Ludowej. Wszystkie inne żołnierskie doświadczenia wojenne były początkowo nieobecne, potem znajdowały się w ich cieniu lub nadal pozostawały wyrugowane z oficjalnej pa- mięci historycznej. Bez większego uproszczenia można stwierdzić, że w okresie PRL weterani ludowego WP i partyzanci z GL/AL mieli monopol na kultywowa- nie pamięci o walce zbrojnej w czasie drugiej wojny światowej. W latach 50. i 60. akcentowano wkład ludowego WP w zwycięstwo nad fa- szyzmem i wyzwolenie Polski, w ustanowienie socjalistycznej (już raczej nie ko- munistycznej) władzy, podkreślano ludowy charakter wojska oraz jego znaczenie jako największej i najbardziej patriotycznej armii w dziejach narodu polskiego, zwracano uwagę na internacjonalistyczny wymiar walki Polaków „Za naszą wol- ność i waszą”, toczonej w różnych okresach. Wychwalano rolę polsko-sowiec- kiego braterstwa broni, którego symbolami były bitwy pod Lenino, na Wale Pomorskim czy pod Budziszynem. Od 1950 r. data rozpoczęcia bitwy pod Le- nino, 12 października, obchodzona była jako Dzień Wojska Polskiego. W dodat- ku bitwę przedstawiono jako jedno z największych zwycięstw oręża polskiego – porównywano ją do bitew pod Cedynią, Grunwaldem czy Wiedniem. W latach 70. i 80. ta narracja nieco zmieniła się, podkreślano wówczas polityczne znacze- nie dawnej walki ludowego WP dla realizacji obecnych interesów narodowych – przelana żołnierska krew miała być podstawą budowy Polski z granicą na Od- rze i Nysie, gwarantowaną przez Związek Sowiecki, której bezpieczeństwa strzegł po wojnie stabilny sojusz (Układ Warszawski). Wyrażało się to w organizowa- niu różnego rodzaju uroczystości państwowych, stawianiu kolejnych pomników, nadawaniu ulicom i szkołom imion jednostek wojskowych oraz dowódców ludo- wej armii22. W dodatku wszyscy kombatanci skupieni zostali w Związku Bojow- 21 Relacja Lecha Tryuka; por. wykaz relacji na końcu tomu. 22 Z jednej strony działania te były efektywne, świadczyć o tym może fenomen serialu z okresu PRL Czterej pancerni i pies, który bardzo mocno zapisał się w pamięci zbiorowej Polaków i o którym szerzej piszemy w dalszej części tego rozdziału. Z dru- giej jednak strony, chyba żaden dowódca ludowego WP nie ostał się po 1989 r. w roli bohatera; tak było zarówno z Karolem Świerczewskim, jak i zupełnie zapomnianym Michałem Żymierskim. W 1973 r., w badaniach OBOP-u, Świerczewski zajął pierwsze miejsce na liście najbardziej zasłużonych dla kraju w czasie drugiej wojny światowej. Jego nazwisko miało wymieniać 39 proc. ankietowanych. Sondaż na pewno został zmanipu- Rozdział I 19 ników o Wolność i Demokrację (ZBoWiD), jedynej, kontrolowanej przez Polską Zjednoczoną Partię Robotniczą organizacji kombatanckiej, w której dominujący głos posiadali byli żołnierze wojska podległego władzy komunistycznej23. Biorąc pod uwagę te okoliczności, nie należy się dziwić, iż po 1989 r. żołnierze ludowego WP znaleźli się na marginesie badań historycznych i pamięci zbiorowej. Obecnie w dyskursie publicznym dokonania bojowe ludowego WP w czasie drugiej wojny światowej oraz doświadczenia biograficzne jego żołnierzy najczęściej pozostają w cieniu24 i zdominowane są przez skądinąd słuszną per- spektywę postrzegania ludowego WP jako formacji podporządkowanej komu- nistom. W konsekwencji jego historia nie cieszy się zainteresowaniem główne- go dyskursu historycznego. Dotyczy to także projektów historii mówionej. Na palcach jednej ręki można policzyć publikacje naukowe25, projekty badawcze czy też edycje wspomnień weteranów spod Lenino czy z Wału Pomorskiego26. Brakuje nowych badań cząstkowych na temat działań bojowych poszczególnych jednostek27, historii bitew28 czy też monografii opisujących zagadnienia związa- lowany, niemniej jednak świadczyło to o tym, że władze bardzo mocno lansowały go na bohatera; zob. Zmiany opinii dotyczące tradycji II wojny światowej (od roku 1965 do dziś), sierpień 1973, http://tnsglobal.pl/archiv_files/M.0297.pdf (dostęp: 25.01.2017). 23 J. Wawrzyniak, ZBoWiD i pamięć drugiej wojny światowej 1949–1969, Trio, War- szawa 2009. 24 P.T. Kwiatkowski, Wprowadzenie. Doświadczenie II wojny światowej…, s. 22. 25 W najnowszych badaniach szczególnie wyeksponowany jest wątek militarny, a także polityczny kontekst powołania wojska pod dowództwem gen. Zygmunta Berlinga oraz podporządkowanie tej formacji władzy komunistycznej (m.in. C. Grzelak, H. Stań- czyk, S. Zwoliński, Armia Berlinga i Żymierskiego. Wojsko Polskie na Froncie Wschodnim 1943–1945, Neriton, Warszawa 2002; E. Kospath-Pawłowski, Chwała i zdrada. Wojsko Polskie na Wschodzie 1943–45, Inicjał, Warszawa 2010; J. Tomaszewski, Sowietyzacja Wojska Polskiego w latach 1943–1956, Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław 2012; Kierownictwo PPR i PZPR wobec wojska 1944–1956, oprac. J. Poksiński, A. Kochański, K. Persak, Instytut Studiów Politycznych PAN, Warszawa 2003; E. J. Na- lepa, Oficerowie radzieccy w Wojsku Polskim w latach 1943–1968 (studium historyczno-woj- skowe), cz. 1, Wojskowy Instytut Historyczny, Warszawa 1992., S. Cenckiewicz, Długie ramię Moskwy. Wywiad wojskowy Polski Ludowej 1943–1991 (wprowadzenie do syntezy), Zysk i S-ka, Poznań 2011). 26 W ostatnim czasie na szczególną uwagę zasługuje książka: Berlingowcy. Żołnierze tragiczni, (red.) D. Czapigo, Wydawnictwo RM – Ośrodek Karta, Warszawa 2015. 27 Do wyjątków można zaliczyć ciekawą publikację K. Anduły, 1. Warszawska Bry- gada Pancerna im. Bohaterów Westerplatte, Tetragon, Warszawa 2015. 28 Także z wykorzystaniem dokumentów pochodzących z archiwów niemieckich. Mo- nografie sprzed 1989 r. podają najczęściej zdecydowanie zawyżone straty poniesione przez Niemców w walce. Ponadto niemal w każdej bitwie, w której Wehrmacht używał broni pan- cernej, według tych badań, po niemieckiej stronie miały znajdować się pantery bądź tygrysy. Między historią a pamięcią 20 ne z dziejami ludowego WP. Czekamy wciąż na kompleksowe badania dotyczące odnoszenia się żołnierzy ludowej armii do cywilnej ludności niemieckiej, jeńców wojennych, zachowań żołnierzy zarówno 1., jak i 2. Armii na terenach Trzeciej Rzeszy. Brakuje monografii poświęconych stosunkowi żołnierzy polskich do oficerów wywodzących się z Armii Czerwonej, nastawieniu żołnierzy do władzy komunistycznej i propagandy szerzonej w szeregach ludowego WP, a także po- ruszających na przykład „problem” Kresów, z których wywodziły się przecież tysiące żołnierzy ludowego WP i które zagarnięte zostały przez Związek Sowiec- ki. Nie mamy niemal w ogóle projektów historii mówionej, które za główny cel stawiałyby sobie zapisywanie i analizowanie relacji żołnierzy tej armii z czasów wojny29. Niniejsze okoliczności skłoniły nas do podjęcia prac badawczych, które przynajmniej w jakiejś części tę lukę wypełnią. Po okresie niezbędnej koncentra- cji na gorączkowym „odkrywaniu” historii i zapełnianiu białych plam przyszedł, w naszym odczuciu, czas na podjęcie próby powrotu również do tej części wojen- nych losów Polaków. Stwierdzenie to z pewnością nie wpisuje się we współczesne ramy pamięci zbiorowej. Jak zauważa Maurice Halbwachs: „[…] społeczeństwo dąży do usunięcia ze swojej pamięci wszystkiego, co mogłoby dzielić jednostki, oddalać grupy od siebie i w każdej epoce zmienia ono swoje wspomnienia w ten sposób, by były zgodne ze zmiennymi warunkami społecznej równowagi”30. Być może musi upłynąć więcej czasu, aby po rażących zniekształceniach zasobów pamięci zbiorowej w okresie PRL włączyć do niej doświadczenia tych, którzy mniej lub bardziej intencjonalnie przyjęli rolę głównych świadków i weteranów szlaków bojowych drugiej wojny światowej. Rzecz w tym, że obecnie możemy obserwować znaczące p r z e j ś c i e p o k o l e n i o w e . Świadkowie drugiej wojny są dziś osobami sędziwymi – pokolenie tzw. Kolumbów to niemal stulatkowie, wojenni nastolatkowie mają po ponad dziewięćdziesiąt lat, o wojennym dzieciń- stwie opowiadają osoby ponad osiemdziesięcioletnie. Jeśli zatem chcemy poznać 29 Trudno też znaleźć badania poświęcone okresowi PRL. Wyjątkiem od tej regu- ły są wywiady przeprowadzane w Instytucie Socjologii Uniwersytetu Warszawskiego przez Tadeusza Rawskiego: Pułkownik Ludowego Wojska Polskiego, czyli o przemilczeniach w narracji biograficznej, „Przegląd Socjologii Jakościowej” 2014, t. 10, nr 1, s. 146–157 oraz Pułkownik. Rzecz o ambiwalencji awansu społecznego [w:] M. Gdula, P. Sadura (red.), Style życia i porządek klasowy w Polsce, Warszawa 2012, s. 273–300. Innym przykładem jest międzynarodowy projekt Parallel History Project on NATO and the Warsaw Pact (http://www.php.isn.ethz.ch). W jego ramach nagrano kilkanaście relacji byłych wyso- kich oficerów ludowego WP. Koncentrują się one jednak na zagadnieniach planowania operacyjnego w Pakcie Warszawskim i ewentualnej roli Frontu Polskiego, choć wątek wojenny jest w nich także obecny. Inicjatorem ich zebrania był Jerzy Poksiński. Z po- wodu jego przedwczesnej śmierci relacje nie zostały opracowane, a obecnie cały projekt prowadzony jest w bardzo ograniczonym zakresie. 30 M. Halbwachs, Społeczne ramy pamięci, PWN, Warszawa 1969, s. 422. Rozdział I 21 doświadczenia biograficzne tego pokolenia, w tym żołnierzy ludowego WP, nie możemy zwlekać z ich dokumentowaniem. Trzeba w tym miejscu zaznaczyć, iż niełatwo nam było obronić argumentację uzasadniającą konieczność podjęcia projektu badawczego poświęconego doświad- czeniom biograficznym żołnierzy ludowego WP. Biorąc pod uwagę opisane oko- liczności oraz dynamikę kształtowania pamięci zbiorowej, uważaliśmy, że aby po- wstał możliwie pełny obraz walk Polaków w czasie drugiej wojny światowej, należy pochylić się także nad historią tej formacji oraz losami żołnierzy w niej służących. Tymczasem o tym, że podjęty w tej książce temat nie wpisuje się we współcześnie konstruowany obraz pamięci zbiorowej, mogą świadczyć nasze zmagania związa- ne z uzyskaniem grantu na realizację projektu. W latach 2012–2014 trzykrotnie składaliśmy wnioski dokumentacyjne do Ministerstwa Obrony Narodowej, a także trzykrotnie do Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych. Nieste- ty, nie znalazły one uznania. Dwukrotnie aplikowaliśmy o grant do Narodowego Centrum Nauki, ale i tutaj nie udało się nam otrzymać dofinansowania (w pierw- szej próbie nie otrzymał finasowania ze względu na jego niską pozycję w rankingu i wyczerpanie środków, w drugiej, choć poprawiony według otrzymanych uwag, został odrzucony na etapie pierwszego panelu ekspertów i nie został skierowany do recenzji). Tylko w jednym przypadku wniosek nie spełniał wymogów formal- nych, w pozostałych ośmiu nasze aplikacje były odrzucane, choć wysoko oceniano ich merytoryczność. Ostatecznie projekt prowadzony był przez Archiwum Historii Mówionej Domu Spotkań z Historią i Ośrodka Karta we współpracy z Katedrą So- cjologii Kultury Uniwersytetu Łódzkiego31. W jego ramach podjęliśmy się posze- rzenia dostępnego materiału źródłowego, nagrywając serię wywiadów biograficz- nych z weteranami ludowego WP, którzy walczyli w czasie drugiej wojny światowej. Z racji upływającego czasu był to ostatni moment, aby takie nagrania zrealizować. Tym bardziej że żołnierze ludowego WP, kiedy wyzwalali kraj spod niemieckiej okupacji, często nie byli świadomi wszystkich uwarunkowań politycznych. Wydaje się, że zdecydowana większość walczyła o wyzwolenie kraju – biła się nie dla komu- nistów, nie dla Stalina, lecz czyniła to z myślą o państwie polskim. Żołnierze chcieli żyć w wolnej Polsce. W taki sposób rozumieli swoją wojskową powinność. Wielu z nich oddało w tej walce życie. Rzecz jasna, stwierdzenie o konieczności zrekonstruowania polskiego do- świadczenia wojny, którego dominującą cechą jest różnorodność, wymaga po- głębionej argumentacji. Dlatego niezbędne jest ukazanie ogólnej ramy teoretycz- no-analitycznej, uzasadniającej potrzebę włączenia doświadczeń biograficznych 31 Należy też podkreślić, że transkrypcje dużej części wywiadów w 2015 r. sfinan- sowało Muzeum II Wojny Światowej w Gdańsku, wyrażając wstępne zainteresowanie wydaniem publikacji, jednak po zakończeniu całego projektu ostatecznie w 2017 r. zre- zygnowało z wydania książki. Między historią a pamięcią 22 żołnierzy ludowego WP w nurt badań historii mówionej. Należy tu przede wszystkim zwrócić uwagę na biograficzne i społeczne znaczenie drugiej wojny światowej. Innymi słowy, odnieść się do indywidualnych – życiowych oraz zbio- rowych – wpisanych w kolektywny obraz wojny okoliczności budowania narracji o niej. W tym celu niezbędne jest odwołanie się, choćby w ogólnym zarysie, do koncepcji generacji oraz pamięci biograficznej pozostającej w relacji do pamięci zbiorowej. Kilka uwag o pokoleniu, pamięci komunikacyjnej i historii mówionej Karl Mannheim, podejmując socjologiczną konceptualizację fenomenu ge- neracji32, uznaną za najbardziej kompletną, zwraca uwagę, iż to przede wszystkim czynniki społeczno-kulturowe tworzą punkt odniesienia dla pokolenia. Ale, jak pisze, samo „umocowanie pokoleniowe” nie jest czynnikiem konstytutywnym. Nie wystarczy zatem urodzić się w danym czasie i w określonej wspólnocie spo- łeczno-historycznej. „Aby można było mówić o powiązaniach pokoleniowych, potrzebna jest dodatkowo jakaś konkretna relacja. Można by ją krótko nazwać u d z i a ł e m w e w s p ó l n y m l o s i e tej historyczno-społecznej wspólno- ty”33. Co więcej: „[w] obrębie tej wspólnoty losu mogą powstawać oryginalne w s p ó l n o t y p o k o l e n i o w e . Charakteryzuje je to, że nie są tylko efektem luźnego udziału różnych jednostek we wspólnie przeżywanym, ale różnie inter- pretowanym ciągu zdarzeń. Cechuje je identyczne reagowanie, współbrzmienie i formowanie jednostek, które mają określone umocowanie pokoleniowe”34. Tak więc w obrębie jednej generacji może powstać wiele w s p ó l n o t p o k o l e n i o - w y c h , złożonych z jednostek, których doświadczenia wpisane są w specyficzne, odróżniające je od innych przedstawicieli tego pokolenia ramy. W odniesieniu zarówno do generacji budowanych na podstawie pokoleniowej wspólnoty losu, jak i dających się wyróżnić w nich w s p ó l n o t p o k o l e n i o w y c h można ob- serwować ten sam mechanizm: postawy integrujące i konstytuujące więzi stają się z czasem systemem odniesienia dla podtrzymania wspólnej identyfikacji oraz po- strzegania pokolenia/wspólnot pokoleniowych przez innych, nienależących do nich. Odnosząc te rozważania do interesującej nas grupy, można stwierdzić, że żołnierze ludowego WP należą do generacji wojennej i z pewnością tworzą 32 J. Pilcher, Mannheim’s Sociology of Generations: An Undervalued Legacy, „The British Journal of Sociology” 1994, t. 45, nr 3, s. 481–495. 33 K. Mannheim, Problem pokoleń [w:] Pokolenia albo porządkowanie historii, wy- bór, wstęp i opracowanie H. Orłowski, Wydawnictwo Nauka i Innowacje, Poznań 2015, s. 110. 34 Tamże, s. 114. Rozdział I 23 w s p ó l n o t ę p o k o l e n i o w ą ze względu na specyficzny rodzaj wojennych i powojennych doświadczeń. Widać to wyraźnie w sposobie budowania opowie- ści i identyfikacji przez odnoszenie się właśnie do kolektywnej wspólnoty losu, na którą składają się zarówno doświadczenie bycia żołnierzem ludowego WP, po- wojenne, dość zróżnicowane biografie, jak i obecny etap życia, w którym wspo- mnienia i tożsamość kombatanta często stają się jednym z podstawowych syste- mów odniesień. Szczególnie w tej ostatniej fazie cyklu życia chodzi o połączenie przeszłości z teraźniejszością widzianą i doświadczaną w kontekście osobistej biografii oraz z perspektywy obrazu przeszłości kształtowanego w teraźniejszości przez kolejne pokolenia. Krótko mówiąc, chodzi o kwestie pamięci biograficznej i zbiorowej oraz o jej społeczne konstrukcje. Zadaniem, jakie przed sobą stawiamy, nie jest przedstawienie systematycz- nego wykładu na temat różnorodnych podejść do pamięci (ani na polu socjolo- gii, ani w zakresie tzw. memory studies) ani też charakterystyka poszczególnych jej wymiarów. Świadomie wybraliśmy jedną koncepcję – Jana Assmanna – gdyż w naszym odczuciu bardzo dobrze wpisuje się ona w omawianą tu problema- tykę. Assmann wyróżnia dwie ramy dla budowania pamięci zbiorowej, istotnie się różniące. Są to pamięć komunikacyjna oraz pamięć kulturowa. Ta pierwsza obejmuje wspomnienia dotyczące najbliższej przeszłości, które dzielimy z sobie współczesnymi. „Typową jej odmianą jest pamięć pokoleniowa. Grupa społecz- na zyskuje ją w procesie historycznym; pamięć ta powstaje w czasie i przemija wraz z nim, a dokładniej rzecz biorąc – wraz z członkami grupy, czyli nosiciela- mi pamięci”35. Podobnie zatem jak Mannheim, Assmann uznaje, iż w procesie historycznym dana generacja jest depozytariuszem pamięci, która przemija ra- zem z nią36. Jednak istotą pamięci komunikacyjnej jest nie tyle okoliczność zde- ponowania jej w generacji zdefiniowanej w kategoriach biologicznych, lecz fakt, że przedstawiciele danego pokolenia są nie tylko swego rodzaju „nośnikami” pamięci, ale też jej kreatorami, aktywnymi interpretatorami zdarzeń i procesów społecznych, w które uwikłane zostały ich biografie. Pamięć komunikacyjna jest zatem kształtowana przez pokoleniową wspólnotę losu oraz zyskuje specyficz- ne, często trudno przekładalne cechy we wspólnotach pokoleniowych. I choć przekaz międzygeneracyjny jest jednym z warunków trwania danej zbiorowości w sensie społecznym i kulturowym, zakorzenienie doświadczeń w określonym miejscu i czasie czyni je zawsze do pewnego stopnia niepowtarzalnymi w kolej- nych pokoleniach, i już sam ten fakt przemawia za koniecznością ich utrwalenia. 35 J. Assmann, Pamięć kulturowa. Pismo, zapamiętywanie i polityczna tożsamość w cywi- lizacjach starożytnych, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2008, s. 66. 36 Więcej na ten temat por. K. Kaźmierska, Współczesna pamięć komunikacyjna i kul- turowa. Refleksja inspirowana koncepcją Jana Assmanna [w:] E. Hałas (red), Kultura jako pamięć. Posttradycjonalne znaczenie przeszłości, Nomos, Kraków 2012. Między historią a pamięcią 24 „Aktywność” pamięci generacyjnej charakteryzuje się też swoją dynami- ką. Assmann zauważa w tym kontekście pewną prawidłowość: po czterdziestu latach od wydarzenia, kiedy jego świadkowie przeorientują, z racji wieku, swo- je życie z przyszłości na przeszłość, wzrasta pragnienie utrwalenia i przekazania wspomnienia innym37 – świadczy o tym chociażby ożywienie zainteresowania drugą wojną światową w latach osiemdziesiątych XX wieku, kiedy pokolenie jej doświadczające weszło w fazę późnej dorosłości bądź starości. Ów wspólny ho- ryzont doświadczenia, zdaniem badaczy historii mówionej, sięga obecnie około osiemdziesięciu lat. Paul Ricœur mówił o stu latach. Budowanie pamięci poprzez transmisję międzypokoleniową (polegające na przekazywaniu zarówno wielkich, jak i małych narracji) łączy perspektywę co najmniej kilku wcześniejszych poko- leń – „dlatego spotkanie pamięci z historią obejmuje nie mniej niż stulecie”38. Pa- mięć biograficzna staje się zatem podstawą dla wspólnego międzypokoleniowego pola dyskursu. Tu powstaje miejsce dla historii mówionej badającej przeszłość na podstawie relacji biograficznych jednostek, które tworzyły historię nie jako wielcy kreatorzy zdarzeń społecznych, politycznych czy historycznych, lecz jako ci, którzy tym procesom zostali poddani. W taki sposób tworzy się wspólnota pamięci komunikacyjnej, której zakres, choć wybiega poza czas pamięci jednego pokolenia, budowany jest z wykorzystaniem bezpośrednich opowieści świadków. Historia mówiona dostarcza narracji o przeszłości, które dla niektórych hi- storyków zyskują status materiałów źródłowych i jako takie winny spełniać okre- ślone kryteria. Przy pełnej świadomości ułomności pamięci autobiograficznej w rozumieniu psychologicznym39, chodzi tu o relacje świadka zdarzeń, który ma historyczne, ale też i moralne prawo do zaświadczenia o tym, „jak było, co się wy- darzyło”. Z drugiej strony, historia mówiona, interpretowana z uwzględnieniem perspektywy socjologicznej, postrzegana jest jako indywidualna narracja auto- biograficzna stanowiąca przekaz na temat zanurzonych w określonym miejscu i czasie doświadczeń biograficznych, które poddawane są przez jednostkę ciągłe- mu procesowi interpretacji kształtowanej przez jej osobistą perspektywę biogra- stek por. K. Kaźmierska, Biografia i pamięć… 38 P. Ricœur, Pamięć – zapomnienie – historia [w:] K. Michalski (red.), Tożsamość 37 O zależnościach tych, ujawniających się w doświadczeniu biograficznym jedno- w czasach zmiany, Znak, Kraków 1995, s 22. 39 Chodzi tu o podejście psychologiczne biorące pod uwagę mechanizmy zapamię- tywania, por. T. Maruszewski, Pamięć autobiograficzna, Gdańskie Wydawnictwo Psycho- logiczne, Gdańsk 2005. Posługując się określeniem „pamięć (auto)biograficzna”, mamy na myśli przede wszystkim procesy społeczne kształtujące sposób budowania opowieści o przeszłości, strategie interpretacyjne oraz budowanie obrazu własnej biografii, który składa się zarówno z osobiście przeżytych doświadczeń, jak i wspomnień do niej włączo- nych, np. opowieści o dzieciństwie przekazywanych przez rodziców. Rozdział I 25 ficzną oraz wymiar zbiorowy, np. aktualne dyskursy pamięci, dynamiki zdarzeń i procesów społecznych. Już ten syntetyczny opis wskazywać może na napięcia. Niektórzy historycy, jeśli nie większość z nich, mają sceptyczny stosunek do historii mówionej, która bazuje na narracji świadka odwołującego się do wła- snych doświadczeń i – nie da się zaprzeczyć – ułomnej pamięci. Obraz wydarzeń historycznych, na przykład działań militarnych, opisany w dokumentach zazwy- czaj weryfikuje narrację świadka. W źródłach archiwalnych można znaleźć opis bitwy, ocenić jej przebieg, określić wielkość strat itp. Nie znajdziemy tam jed- nak relacji o strachu, przemocy, doświadczeniu zabijania czy utraty towarzysza broni. Innymi słowy, w archiwach poznajemy dające się zweryfikować „ramy” zdarzeń, narracja świadka ukazuje „treść” doświadczeń aktorów, którzy poprzez uczestnictwo w danym zdarzeniu stają się jego kreatorami. Przekształcając ten komentarz w bardziej uogólnioną refleksję, można stwierdzić za Jeffreyem Ollic- kiem, że celem historii mówionej, bazującej na pamięci świadka, jest wyjaśnienie, na jak wiele sposobów przeszłość tworzy teraźniejszość oraz jak różnie staramy się zrozumieć lub opacznie wytłumaczyć tę zależność. Odniesienie do przeszło- ści ma bowiem służyć nie tyle stworzeniu jej prawdziwego obrazu i pokazaniu, że inni się mylą, ile zrozumieniu, w jaki sposób i dlaczego tworzymy zarówno prawdziwe, jak i zafałszowane jej wersje, jak też wszelkie inne interpretacje, które wymykają się niekiedy jasnym kryteriom epistemologicznym40. Argumentacja ta wpisuje się w nasze rozumienie roli relacji świadka. W przypadku tego opraco- wania opowieści weteranów ludowego WP mogą być traktowane nie tylko jako część zróżnicowanego obrazu doświadczeń wojennych Polaków, ale również mogą pokazywać, jak konstruowany jest dyskurs na temat przeszłości i teraź- niejszości. Chociaż trudno niekiedy zgodzić się z zaprezentowaną przez naszych rozmówców wersją pamięci zbiorowej, sposobem argumentacji czy oceną sytu- acji politycznej, to okoliczności te nie unieważniają takiej opowieści, jeśli traktu- jemy ją jako jeden z elementów pamięci komunikacyjnej. Weterani ludowego WP prezentują określoną wersję wydarzeń w sposób, w jaki zostały one przez nich zapamiętane, a przede wszystkim zinterpretowane dziś. Jest to relacja świadków, którzy mniej lub bardziej świadomie zostali uwikłani w system i, znów mniej lub bardziej intencjonalnie, mówią jego głosem. Z tego względu opowieści te mogą być niekiedy trudne w lekturze, zwłaszcza dla historyka z łatwością wyłapującego manipulacje i zakłamania. Od czytelnika z mniejszą wiedzą kontekstową wyma- gają zaś ostrożności w interpretacji. Czy jednak fakt, iż w wielu momentach rela- cji mamy do czynienia ze zideologizowanym obrazem świata, z którym skądinąd trudno się zgodzić, dyskwalifikuje wspomnienia weteranów? Jeśli potraktować je jako klasyczne źródło historyczne, to z pewnością tak, zwłaszcza z perspektywy 40 J. Ollick, Foreword [w:] Memory and Change in Europe. Eastern Perspective, M. Pa- kier, J. Wawrzyniak (red.), Berghahn, New York–Oxford 2016, s. IX–X. Między historią a pamięcią 26 współczesnej polityki historycznej. Jeśli jednak uznać je za jeden ze sposobów interpretacji przeszłości i teraźniejszości, nawet gdy kwestionujemy jego prawo- mocność, to być może materiał ten pozwoli nam zrozumieć nie tylko motywacje i wybory życiowe przedstawicieli tego pokolenia41, ale również ułatwi interpreta- cję współczesnych zjawisk i procesów. Jak pisze Krzysztof Malicki: […] wiele działań zainicjowanych jeszcze w okresie PRL (choćby polityka upa- miętniania lub edukacji historycznej) znajduje swoje bezpośrednie lub pośrednie konsekwencje w aktualnej świadomości Polaków i ich wyobrażeniu o wojnie […]. Co więcej, analiza tego okresu [PRL] pozwala (przynajmniej w niektórych aspek- tach) na zaobserwowanie transformacji dokonującej się w świadomości społecznej, która np. w wymiarze pamięci nie poddaje się tak łatwo radykalnym przemianom wraz z zakończeniem jednego ustroju i przechodzeniem do innego42. Idąc tym tropem, możemy stwierdzić, że przedstawione w publikacji relacje mogą być cennym źródłem w procesie poszukiwania odpowiedzi na dzisiejsze pytania związane z postrzeganiem przeszłości. Na przykład według badań CBOS ponad 40 proc. polskiego społeczeństwa uważa, iż stan wojenny został wprowa- dzony słusznie, a 47 proc. uważa, że generał Jaruzelski dobrze przysłużył się Pol- sce43. Chociaż przytoczone opinie dotyczą kwestii niezwiązanych z doświadcze- niem wojny, opowieści naszych rozmówców pokazują mechanizmy formowania 41 C hociaż a b s o l u t n i e n i e m o ż e m y p o r ó w n y w a ć d o ś w i a d c z e ń b i o g r a f i c z n y c h , c z y n ó w, t y m s a m y m t a k ż e r e l a c j i żołnierzy ludo- wego WP, z opowieściami tworzonymi przez nazistów, to jednak można przeanalizować tę sytuację, doszukując się formalnych podobieństw w argumentacji na rzecz nielekce- ważenia zideologizowanych opowieści, co do których mamy przekonanie bądź pewność, iż ukazują zdeformowaną wizję świata. Jako przykład może służyć przerażająca w swej treści autobiografia Rudolfa Hössa. Została ona poddana wnikliwej analizie pokazują- cej mechanizmy kształtowania się nazistowskiej wizji rzeczywistości zrekonstruowane w autobiografii komendanta obozu Auschwitz. Na przykład, jak piszą autorzy w komen- tarzu do artykułu: „W toku pracy naszą uwagę zwrócił szczególny aspekt analizowanego materiału: kontrast między monstrualnością zbrodni Hössa a «zwyczajnym» charak- terem jego wypowiedzi”. M. Czyżewski, A. Rokuszewska-Pawełek, Analiza autobiografii Rudolfa Hössa [w:] R. Dopierała, K. Waniek (red.), Biografia i wojna. Metoda biograficzna w badaniu procesów społecznych. Wybór tekstów, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź 2016, s. 446. 42 K. Malicki, Poza wspólnotą pamięci. Życie i Zagłada Żydów w pamięci mieszkań- ców rejonu podkarpackiego, IFiS PAN, Warszawa 2017, s. 69. Autor odnosi zacytowane rozważania przede wszystkim do tej części pamięci zbiorowej, która dotyczy Zagłady, jednak jego charakterystyka relacji między przeszłością a teraźniejszością ma walor szer- szy, obejmujący całe spektrum odniesień do obrazu wojny w pamięci zbiorowej Polaków. 43 Raport CBOS NR 92/ 2014 Polacy o Wojciechu Jaruzelskim, www.cbos.pl/SPI- SKOM.POL/2014/K_092_14.pdf (dostęp: 12.09.2017), komunikat z badań 168/2016 Rozdział I 27 się takich poglądów i argumentację na rzecz ich skutecznego podtrzymywania nie tylko we własnej biografii, ale też w myśleniu dużej części społeczeństwa pol- skiego ukształtowanego przez pamięć zbiorową okresu PRL, kulejący i dzisiaj system edukacji, a przede wszystkim pamięć komunikacyjną i dyskurs rodzinny. Dotyczy on zresztą nie tylko przeszłości, ale również powojennej rzeczywistości „oswajanej” przez racjonalizację i strategie normalizujące skrzywioną ideologią rzeczywistość, paradoksy systemu, udane kariery zawodowe itp. Jak zobaczy- my w prezentowanych dalej narracjach, okoliczności te sprzyjają określonemu postrzeganiu przeszłości i teraźniejszości, niekiedy nostalgii, hamują też proces przepracowywania zideologizowanej wersji pamięci zbiorowej. Wszystkie te pro- cesy są dodatkowo wzmocnione przez doświadczenie zmarginalizowania wetera- nów ludowego WP we współczesnej pamięci zbiorowej. Powyższe uwagi prowadzą do drugiego źródła napięć. Otóż istnieje różnica między podejściem historyków, przyznających historii mówionej status prawo- mocnego źródła historycznego, a podejściem socjologów. Ci pierwsi większy na- cisk kładą na o d t w a r z a n i e obrazu przeszłości jako jednego z elementów opisu historycznego. Socjologów zaś bardziej interesuje proces t w o r z e n i a narracji, interpretacja doświadczeń biograficznych z perspektywy współczesności. Jed- nak, choć akcenty rozłożone są różnie, podejścia te nie muszą się wykluczać, lecz mogą się uzupełniać. Relacja bowiem między historią a pamięcią „w bardzo wielu wymiarach: publicznym, prywatnym, politycznym i pedagogicznym, naukowym i publicystycznym – jest, by tak powiedzieć, relacją paradygmatyczną, określa- jącą w istotny sposób to, jak postrzegamy samych siebie, społeczność, do której należymy (najbliższą nam wspólnotę społeczną, kulturową, narodową), wreszcie czasy, w których przyszło nam żyć”44. Wracając do pamięci komunikacyjnej, Assmann przede wszystkim akcentu- je jednak p r o c e s t w o r z e n i a pamięci – modi memorandi – a więc sposoby jej budowania. Dlatego tak ważne jest w jego rozważaniach zdefiniowanie granic pamięci komunikacyjnej przez biologiczne trwanie poszczególnych generacji. Jako badacze i jednocześnie przedstawiciele kolejnych pokoleń biorących udział w procesie kształtowania pamięci zbiorowej musimy skonfrontować się z sytu- acją coraz szybszego zaniku pamięci komunikacyjnej o zdarzeniu, które uformo- wało pamięć i tożsamość również powojennych pokoleń Polaków i które miało decydujący wpływ na dalsze polityczne i społeczne losy Polski45. Po czasie aktyw- Trzydziesta piąta rocznica wprowadzenia stanu wojennego, http://www.nck.pl/media/at- tachments/318586/Stan-wojenny-cbos.PDF (dostęp: 12.09.2017). 44 P. Rodak, Wstęp [w:] J. Le Goff, Historia i pamięć…, s. 12. 45 Badania zrealizowane w 2009 r. potwierdziły, że biograficzne doświadczenia świadków ukształtowały pamięć zbiorową kolejnych pokoleń. W wymiarze doświadczeń jednostkowych wpływ ów widać jeszcze wyraźniej. Por. Między codziennością a wielką historią… Wskazują na to także badania prowadzone w ramach realizowanego w latach Między historią a pamięcią 28 ności pamięci komunikacyjnej następuje tzw. floating gap – dryfująca luka – spo- wo
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Żołnierze ludowego Wojska Polskiego. Historie mówione
Autor:
,

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: