Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00489 008922 14655785 na godz. na dobę w sumie
Zrozumieć Rosję. Uniwersalizm w kulturze Rusi od IX do XVI wieku - ebook/pdf
Zrozumieć Rosję. Uniwersalizm w kulturze Rusi od IX do XVI wieku - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 257
Wydawca: Avalon Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-7730-971-1 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> historia
Porównaj ceny (książka, ebook (-8%), audiobook).

Zakres chronologiczny książki, mieszczącej się w szerokim nurcie burzliwej dyskusji nad miejscem Rosji we współczesnym świecie, koncentruje się na Rusi w IX–XVI wieku. To wówczas, w procesie transplantacji na rosyjski grunt potencjału kulturowego dwóch wielkich imperiów: Bizantyńskiego i Mongolskiego, zrodziła się cywilizacja, która nie tylko nadała ton nowożytnej kulturze rosyjskiej, ale także przesądziła o współczesnym wizerunku rosyjskiego narodu i państwa. Istotę tego oryginalnego wymiaru cywilizacyjnego określa, aż do czasów współczesnych, uniwersalny dwusystem, nadający jej od wieków niepowtarzalne oblicze. Tworzą go system polityczny rosyjskiej państwowości – samodzierżawie (absolutyzm), i system religijny – specyficzna rosyjska duchowość, opierająca się na prawosławiu.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

J(cid:31)(cid:30)(cid:29)(cid:28)(cid:27)(cid:29) K(cid:29)(cid:26)(cid:25)(cid:24)(cid:25)(cid:23)(cid:22)(cid:21)(cid:26)(cid:20)(cid:19) Z (cid:31) (cid:30) (cid:29) (cid:28) (cid:27) (cid:26) (cid:25) (cid:24) ROSJĘ U(cid:31)(cid:30)(cid:29)(cid:28)(cid:27)(cid:26)(cid:25)(cid:24)(cid:30)(cid:23)(cid:22) (cid:29) (cid:21)(cid:20)(cid:24)(cid:19)(cid:20)(cid:27)(cid:23)(cid:28) R(cid:20)(cid:26)(cid:30) (cid:18)(cid:17) IX (cid:17)(cid:18) XVI (cid:29)(cid:30)(cid:28)(cid:21)(cid:20) Avalon Z r o z u m i e ć ROSJĘ Uniwersalizm w kulturze Rusi od IX do XVI wieku Jolanta Kazimierczyk Z r o z u m i e ć ROSJĘ Uniwersalizm w kulturze Rusi od IX do XVI wieku AvAlon Kraków 2008 Redakcja, korekty i indeks Alina Doboszewska Recenzja dr hab. Tadeusz Bogdanowicz Opracowanie typograficzne i skład Andrzej Najder Redakcja i korekty Alina Doboszewska Projekt okładki i stron tytułowych Andrzej Najder Opracowanie typograficzne i skład Andrzej Najder Na okładce Rysunek brakteata z mennicy wrocławskiej, ok. 1190 roku Projekt okładki Andrzej Najder © Copyright by Maria Zientarowa, Andrzej Zientara, Piotr Zientara, Kraków 2008; wyd. I w tej edycji © Copyright by Andrzej Jureczko, Kraków 2008 © Copyright by Jolanta Kazimierczyk, Kraków 2008, wyd. I ISBN 978 83 7730 971 1 ISBN 978 83 7730-972-8 Z a m ó w i e n i a p r z y j m u j e Wydawnictwo AVALON T. Janowski Sp. j. ul. Fiołkowa 4/13; 31-457 Kraków tel. +48 606 750 749 zamowienia@wydawnictwoAVALON.pl www.wydawnictwoAVALON.pl SPIS TREŚCI PRZEDMOWA 7 WSTĘP 11 RUŚ – ROSJA NA SKRZYŻOWANIU BIZANTYŃSKICH I TATARO- MONGOLSKICH UNIWERSALIÓW KULTUROWYCH 11 ROZDZIAŁ I 25 UNIWERSALIZM KULTURY BIZANTYŃSKIEJ A PAŃSTWO STARORUSKIE 25 1. Geneza recepcji dziedzictwa uniwersalizmu bizantyńskiego na Rusi Kijowskiej. Proces infiltracji wpływów chrześcijańskich na Rusi w IX–X wieku 25 -administracyjnej 50 2. Państwo a status ruskiej cerkwi. Rozwój struktury cerkiewno- 3. Bizantyńska idea uniwersalności a państwowość staroruska 70 4. Bizancjum a duchowa i materialna kultura starej Rusi 83 ROZDZIAŁ II 99 RUŚ OD DRUGIEJ POŁOWY XIII DO XV WIEKU A IMPERIA MONGOLSKIE I BIZANTYŃSKIE 99 1. Ruś a Złota Orda. System administracji tataro- 2. Uniwersalizm mongolskiej idei imperialnej a formowanie się -mongol skiej na Rusi 99 Wielkiego Księstwa Moskiewskiego 116 -Moskiewskiej. Rola Cerkwi 136 monastycznej na Rusi 166 3. Kształtowanie się władzy wielkoksiążęcej na Rusi Włodzimiersko- 4. Patriarchat Konstantynopola a Cerkiew ruska. Rozwój kultury ROZDZIAŁ III 181 POWSTANIE PAŃSTWA ROSYJSKIEGO W PIERWSZEJ POŁOWIE XVI WIEKU 181 1. Uniwersalistyczna władza samodzierżców Wszechrusi – Iwana III 2. Charyzmat władzy cara Iwana IV Groźnego. Apologia i Wasyla III 181 samodzierżawia 212 ZAKOŃCZENIE 247 A PRZYSZŁOŚĆ JEST NADZIEJĄ... 247 PRZEDMOWA Czy można zrozumieć Rosję? Czy nie jest to zadanie wykracza- jące poza określone pułapy myślowe, skoro w opinii wielu rosyjskich myślicieli i historiozofów ostatnie słowo o jej historii i kulturze nie zostało jeszcze powiedziane, o ile jest to w ogóle możliwe? Zatem pozostaje jedynie wiara XIX-wiecznego poety, słowianofila Fiodora Tiutczewa, na którą tak często powołują się badacze Rosji, że po- woli staje się ona stereotypem myślowym, nie do końca bezpiecz- nym dla procesu poznania. Ponoć Rosji nie można pojąć rozumem, w  Rosję można tylko wierzyć1, tym bardziej że samemu pojęciu „Rosja” nadaje się sens wręcz mistyczny, o wymiarze tajemniczego i niezgłębionego sacrum2, niepojętego unikalnego fenomenu. Inni zaś dodają, że aby zrozumieć Rosję, zamiast wierzyć, należy ją prze- żyć, samemu doświadczyć3, gdyż tylko wówczas ogląd jej historii i kultury może być obiektywny i prawdziwy. Wśród samych Rosjan, udręczonych chyba swoją „innością cywilizacyjną”, którą usprawie- dliwiają własną niemoc poznawczą, pojawiają się zdecydowane gło- sy: już najwyższy czas... zrozumieć Rosję! W ów proces zrozumienia pragnę włączyć także własną inter- pretację historiozofii Starej Rusi – pierwszą część pracy Zrozumieć Rosję, będącą, w  założeniu, próbą poznania jej cywilizacyjnych korzeni i kulturowych archetypów. Świadoma odpowiedzialności za wynik tej analizy i pełna pokory wobec trudnego jakościowo przedmiotu badań, pragnę nadmienić, że niniejsza próba to jedy- 1 F. Tiutczew, Sto wierszy, przekł. R. Łużny, Kraków 1989, s. 155. 2 R. Kapuściński, Imperium, Warszawa 2006, s. 308. 3 M. Wilk, Wilczy notes, Gdańsk 1998, s. 12. 8 nie skromny efekt wtopienia się w historię tego narodu, którego tożsamość zafascynowała mnie głównie przez jego kulturę i men- talność spotkanych na mojej zawodowej drodze ludzi. To także efekt wieloletniego wsłuchiwania się w człowieka-nosiciela escha- tologicznej wręcz duchowości, efekt możliwie wnikliwej socjolo- giczno-kulturowej obserwacji współczesnej Rosji, jej w  dużym stopniu straconych nadziei na transformację, quasi-przeobra- żeń w  procesie poszukiwań nowej drogi ku demokratycznemu państwu prawa. Ufam swemu intuicyjnemu postrzeganiu świata i empatii, ale tylko poparcie tych odczuć rzetelną wiedzą może stać się właściwym, by nie rzec, jedynym uzasadnieniem powsta- nia niniejszej monografii, która w żadnym razie nie aspiruje do miana syntetyzy. Jest ona jedynie jeszcze jednym głosem w proce- sie zrozumienia, głosem, który, jak sugeruje Maria Janion, by osią- gnąć poznawczą swobodę wobec Rosji, winien zrozumieć własne racje, ale i własne uprzedzenia4. Mam ich świadomość, noszę je w sercu, i choć ciążą, także uzdrawiają, dzięki czemu perspekty- wa spojrzenia wydaje się pozbawiona elementów „orientalizacji” Rosji5, które ją wypaczają, czyniąc cywilizacją pozaeuropejską – Inną, Obcą. Wiem, że Rosji nie można zrozumieć bez odniesienia się do jej przeszłości, szczególnie tej determinującej jej kulturową przyszłość. To moje główne pryncypium i z nadzieją, że to wystarczy, proponuję historiozoficzną penetrację Rusi Kijowskiej i Moskiewskiej na prze- strzeni IX–XVI wieku w procesie infiltracji na jej ziemiach bizan- tyńskich i tataro-mongolskich uniwersaliów kulturowych. I zapew- ne nietrudno będzie dostrzec, iż to właśnie skala i siła oddziaływań tych kulturotwórczych źródeł przesądziła zarówno o współczesnym wizerunku narodu, państwa i jego władzy, jak i o kanonach kultury 4 M. Janion, Niesamowita Słowiańszczyzna, Kraków 2007, s. 223. 5 Ibidem, s. 223–235. PRZEDMOWA 9 politycznej, niezmiennie od wieków opierających się na silnych fila- rach imperialnej przeszłości dziejowej – ab imperio ad imperio. Być może także właśnie tutaj, u źródła, znajdziemy oprócz wia- ry w Rosję także wyobrażenie o jej przeszłości, teraźniejszości i.... wciąż nieznanej przyszłości. A bazując w głównej mierze na rosyj- skim materiale źródłowym, jako produkt finalny zyskamy, jak mnie- mam, spojrzenie na Rosję... oczami Rosji. To wymóg zrozumienia, bo tylko wówczas, empatycznie śledząc dzieje Rusi – Rosji, możemy oddać jej ducha, tego mistycznego i tego racjonalnego, unikając jed- nocześnie zarzutów o dyskredytujące jej kulturowe tradycje orien- talizujące spojrzenie. PRZEDMOWA WSTĘP RUŚ – ROSJA NA SKRZYŻOWANIU BIZANTYŃSKICH I TATARO-MONGOLSKICH UNIWERSALIÓW KULTUROWYCH Epokowy w swym historyczno-kulturowym wymiarze schyłek sowieckiego systemu totalitarnego otwiera nową erę w historii Ro- sji. Funkcjonujące dotychczas imperialne struktury polityczne ode- szły w przeszłość i wówczas pojawiło się wiele pytań czy dylematów dotyczących tożsamości kulturowej upadłego imperium. Wśród nich, bezsprzecznie, jednym z najistotniejszych dla nowej Rosji było wyznaczenie jej pozycji w  światowej wspólnocie cywilizacyjnej, z jednoczesnym określeniem rosyjskiego typu kulturowego i jego źródeł. Tego oczekiwał naród tuż po upadku ZSRR; tego oczeku- je także i dzisiejsza Rosja, Rosja Putina, która, nieco upokorzona po utracie imperialnego statusu, wierzy, iż możliwe jest odrodzenie w narodzie spuścizny przeszłości wielkomocarstwowej. Dla Rosji niezmiennie od wieków najwyższą wartością pozostaje Imperium; co więcej, w świadomości narodu Rosja nadal nim jest. Przemawia za tym także prawdziwy renesans koncepcji odbudowy geopolitycz- nych i imperialnych ambicji rozciągniętej między Europą i Azją hy- brydy – Wielkiej Imperialnej Rosji. Wciąż żywa fascynacja ideologią imperialną, wierność jej uniwersalistycznym fundamentom, zdaje się tłumaczyć nostalgię tego narodu za prawosławnym imperium, w którym, jak zauważył znakomity emigracyjny filozof egzystencja- lista Nikołaj Bierdiajew, carstwo cara i carstwo Boga wzajemnie się 12 nakładają i identyfikują, zespalając w jedność1. Z tego też powodu powrót do korzeni rosyjskiej tożsamości kulturowej, które przez wieki historii ewoluowały w rozwiązania panslawistyczne, a następ- nie nacjonalistyczne, stał się dziś niezwykle istotny dla poszukującej swego miejsca w świecie Rosji. Wymogom wnikliwej analizy, historiograficznej rewizji i wery- fikacji (wolnej od marksistowsko-leninowskich schematów i ujęć) poddane zostały przede wszystkim historyczno-kulturowe proce- sy związane z dialogiem cywilizacyjnym Wschód – Zachód, Ruś – Bizancjum – Wielki Step/Złota Orda. Jak wiadomo, Rosja w swej historii na przestrzeni wieków otarła się zarówno o  cywilizacje typu zachodniego (określane jako progresywne), jak i wschodniego. Większość zachodnich historiografów wskazuje często na powiąza- nia Rosji z Zachodem. Ich zdaniem, Rosja, wprawdzie w zwolnio- nym tempie, rozwijała się jednak według tego typu uniwersaliów cywilizacyjnych opartych na mocnych podstawach – religii chrze- ścijańskiej. Tezy te odrzuca większość rosyjskich historiografów, traktując je jako kontrowersyjne interpretacje dziejów Rosji. Twier- dzą oni, że próby włączenia Rosji w europejski nurt rozwoju przez chrześcijaństwo czy późniejsze reformy Piotra I zakończyły się nie- powodzeniem. Obce wydają się społeczeństwu rosyjskiemu cechy cywilizacji Zachodu z jej demokratyczną państwowością, opartą na mocnych postawach prawodawstwa. Bliższy kulturowo Rosji okazuje się, według wielu historiografów i kulturoznawców, wschodni typ cywilizacyjny z charakterystycz- ną dlań charyzmatyczną mentalnością i świadomością społeczną. Najpełniej jego uniwersalistyczne założenia ideowe odzwierciedla bizantyński system teologii imperialnej i jego główny determinant: cezaropapizm, wedle którego władza świecka i kościelna spoczywa 1 N.A. Bierdiajew, Istoki i smysł russkogo kommunizma, Моskwа 1990, s. 69. (O ile nie zaznaczono inaczej, wszystkie cytaty w tłumaczeniu własnym – J.K.) WSTĘP 13 w rękach monarchy, stąd wspólnota chrześcijańska staje się wspól- notą polityczną. Szczególnie charakterystyczna dla bizantyńskiej myśli politycznej jest apologia silnego władcy, będącego zarówno źródłem prawa i najwyższym sędzią, jak i zwierzchnikiem całej ad- ministracji i wojska, a jakikolwiek bunt przeciwko władzy staje się świętokradztwem. Prawną treść władzy jednoznacznie określała ko- dyfikacja Justyniana, głównie Kodeks, a także Nowele2. Tak więc ab- solutny monarcha-samodzierżca-car to nosiciel wyższych boskich wartości, namiestnik Boga na Ziemi. To on ustala normy moralne, ideologię, duchowe priorytety czy zasady własności i sprawiedliwo- ści społecznej. Jego samodzierżawna, niczym nie ograniczona wła- dza wyznacza charakter państwowości, formę rządów – despotyzm, prowadzący w konsekwencji do totalitaryzmu, w którym potrzeby jednostki podporządkowane są państwu, a naród w swej pokorze wobec woli boskiej, to znaczy carskiej, pojmuje swą egzystencję jako ciągłe samodoskonalenie duchowe, którego uwieńczeniem bę- dzie zbliżenie się do boskiego ideału. We współczesnej historiografii rosyjskiej dominuje jednakże inny typ cywilizacji, pośredni między Wschodem i Zachodem. Jego podstawy zawarto w koncepcji zwanej eurazjanizmem bądź eura- zjatyzmem, a wśród twórców znalazła się grupa profesorów Uni- wersytetu Moskiewskiego działających w latach dwudziestych XX wieku na emigracji: Gieorgij Wiernadski, Piotr Sawicki, Siergiej Puszkariow. Dołączył do nich także znany filolog Nikołaj Trubiec- koj, który na podstawie badań z zakresu etnopsychologii, analizując związki między osobowością człowieka a kulturą jego narodu, opra- cował model rosyjskiego typu kulturowego. Jest nim model opar- ty na bizantyńsko-mongolsko-zachodnich uniwersaliach kulturo- wych. Miejsce szczególne, zdaniem wielu bizantynistów, zajmuje uniwersalizm bizantyński, którego istota zawiera się w  poczuciu 2 J. Baszkiewicz, S. Ryszka, Historia doktryn politycznych i prawnych, Warszawa 1970, s.  10. WSTĘP 14 przynależności do greckiego chrześcijaństwa i Cerkwi, co stanowi- ło najsilniejszą więź o charakterze uniwersalnym. Tylko takie uni- wersalne państwo, z cesarzem – namiestnikiem Boga na ziemi, jest w stanie zapewnić sukces uniwersalnej duchowej podstawy: prawo- sławia z jego ideą uniwersalności imperium, propagującą jedność państwa. Rosja to nie Zachód i nie Wschód, ale jedyny w swoim rodzaju świat powiązań kulturowych, tworzący swoistą i niepowtarzalną kul- turę. Ale tylko bizantyńskie chrześcijaństwo, z jego ideową podstawą – prawosławiem jako ośrodkiem kultury, konsolidującym naród wokół protektoratu Cerkwi, i mongolska organizacja państwa, połączona ze specyficzną stepową obyczajowością jej społeczności – ów tak zwany turański typ (według Trubieckoja) – miały zdecydowany i w efekcie ko- rzystniejszy wpływ na kształtowanie tożsamości ideowej i państwowej Rusi. Wiele wspólnego zdaje się łączyć społeczeństwo Tataro-Mongo- łów i społeczeństwo rosyjskie, i nie chodzi tu tylko o bliskość geogra- ficzną. Trubieckoj na podstawie analizy języka literatury i kultury ry- suje typ osobowościowy ludności turańskiej, zamieszkującej większość terytorium Wielkiego Stepu. Cechuje go schematyzm działania i po- strzegania świata, przywiązanie do tradycji, a także brak umiejętności krytycznej oceny świata, wydarzeń i zjawisk. Dla turańskiego typu psy- chologicznego przyjęta również w określonym schemacie wiara, stając się podstawą życia duchowego, nie staje się jednak przedmiotem re- fleksji czy rozważań teologicznych. Eurazjaci szczególną rolę przypisywali państwu z silną samo- dzierżawną władzą, idealizując szczególnie rolę władcy w  życiu społecznym. Istotnie, analiza kronik staroruskich wskazuje na ist- nienie tylko relacji Bóg – państwo, Bóg – monarcha, brak natomiast dowodów na funkcjonowanie relacji Bóg – naród. Zgodne jest to z przyjętymi z Bizancjum uniwersaliami: ideą imperialną i ideą sa- kralizacji władzy. WSTĘP 15 Jednak dopiero dzięki Mongołom możliwe było stworzenie rzeczywistych i silnych podstaw systemu państwowego, a Ruś Mo- skiewska mogła odrodzić się na nowo – jako kulturowa następczy- ni rozpadającej się Złotej Ordy. I jak zauważa Trubieckoj: „zrzuce- nie jarzma tatarskiego doprowadziło do zmiany tatarskiego chana na prawosławnego cara”3. Również Piotr Sawicki stoi na stanowi- sku, że bez tatarskiej niewoli nie byłoby Rosji, gdyż wprawdzie Ta- tarzy nie zdołali zmienić duchowego jestestwa Rosji, ale jako silna militarnie państwowość dali jej „możliwość przeobrażenia w po- tężną Ordę”4. Z kolei Wasilij Kluczewski dodaje, iż Mongołowie zastali Ruś w procesie historycznej translokacji, który w efekcie przyspieszyli. O ważkich dla Rusi aspektach podboju wypowiada się, zdecydowanym głosem, wspomniany już eurazjata Gieorgij Wiernadski. Postrzega on jarzmo mongolskie jako jedno z najbar- dziej znaczących okresów w całej historii Rosji, konkludując za- razem, że „bezpośrednio bądź pośrednio sprzyjało ono upadkowi instytucji politycznych okresu kijowskiego i wzrostowi absoluty- zmu i feudalizmu”5, a Ruś, walcząc przeciwko Mongołom, przejęła wiele cech mongolskiej polityki i mongolskiego systemu zarządza- nia i administracji. Tymczasem Lew Gumilow, zwolennik odrębności tradycji kul- turowej i historycznej, wskazuje na jarzmo tataro-mongolskie jako kulturową siłę umacniającą więzi Rusi ze Wschodem, dowodząc, iż było to w konsekwencji korzystniejsze, gdyż w ramach zachod- nioeuropejskiego superetnosu Rusini postrzegani byliby jako naród niższej kultury, a w ostateczności ceną kulturowej integracji z Euro- pą Zachodnią byłoby odejście od rodzimych tradycji. 3 N.S. Trubieckoj, О turanskom elemientie w russkoj kulturie. Rossija mieżdu Jewropoj i Azijej, Мoskwa 1993, s. 72. 4 P. Sawicki, Stiep i osiedłost , Moskwa 1992, s. 124. 5 G.W. Wiernadskij, Istorija Rossii. Моngoły i Rus , Twier – Моskwa 1997, s. 5. WSTĘP 16 Wzorce zachowań zapożyczonych od Mongołów, wchłoniętych w końcu przez Ruś Moskiewską, z ich systemem surowej dyscypliny, tolerancji etnicznej i religijnej, determinowały ów cud przekształce- nia tatarskiej społeczności w rosyjską państwowość, w której car to żywy obraz Boga na ziemi, a Cerkiew, w pełni podporządkowana państwu, w swym posłannictwie uczy naród pokory i lojalności wo- bec władzy. Ale nie bez znaczenia dla rozwoju świadomości naro- dowej, jak zauważa Benedykt Zientara, okazał się stosowany przez tureckiego chana w  Saraju system przyznawania tytułów wielko- książęcych – jarłyków – coraz to innemu ze skłóconych książąt. Dzięki temu książęta kontrolowali się wzajemnie, donosząc Tata- rom o wszelkich przejawach nielojalności wobec chana, wyręczając go nawet z czasem z obowiązku poboru daniny, a i sami biskupi karali naród klątwami za wszelkie przejawy niesubordynacji wobec muzułmańskich władców. Taki system władzy „musiał zaciążyć nad dalszym rozwojem społeczeństwa i jego psychiki narodowej”6. Idea eurazjatyzmu (w  wersji współczesnej neoeurazjatyzmu), jako nowa odmiana totalitaryzmu, w sytuacji zmiany imperialne- go statusu Rosji staje się współcześnie projektem światowego impe- rium eurazjatyckiego. Tym samym zaadaptowana dla potrzeb rosyj- skich teoria geopolityczna traktująca północną Eurazję jako serce świata staje się perfekcyjnie rozpracowanym politycznie projektem rekonstrukcji i ekspansji Wielkiej Rosji. Lew Gumilow, bodaj naj- większy propagator idei eurazjatyzmu, i jego następca Aleksander Dugin dowodzą, że powyższy nacjonalistyczno-imperialistyczny ruch nadaje wysoki status prawosławiu jako jedynej prawdziwej wierze, która jest wciąż nośnikiem idei sakralizacji państwa i wła- dzy. Tataro-Mongołom wyznaczają rolę szczególną, twierdząc, że dali oni impuls rozpadającemu się etnosowi rosyjskiemu, pomo- gli stworzyć nową, silną państwowość rosyjską i, co najważniejsze, 6 B. Zientara, Dawna Rosja. Despotyzm i demokracja, Warszawa 1995, s. 62. WSTĘP 17 stworzyli wspólnie z Rosją nową cywilizację, nowy superetnos – na- ród rosyjski. Jego narodziny Gumilow datuje na 8 września 1380 roku, dzień zwycięstwa księcia moskiewskiego Dymitra Dońskiego nad Tatarami na Kulikowym Polu, co zapoczątkowało proces unie- zależniania się Rusi od Złotej Ordy. Punktem wyjścia dla niniejszej historiozoficznej penetracji ro- syjskiej przestrzeni IX–XVI wieku stała się analiza tekstów źró- dłowych średniowiecznej literatury, latopisów (w  tym kompilacji Powieści lat minionych), przez krytyczne opracowania przedrewolu- cyjnych historyków. Są wśród nich Wasilij Tatiszczew (1686–1750) i jego pięciotomowa Istorija Rossijskaja (w której wykorzystał ory- ginały ruskich latopisów) oraz Nikołaj Karamzin (1766–1826) i jego Istorija gosudarstwa Rossijskogo, w której, jak pisał sam Aleksan- der Puszkin: „Driewniaja Rus’ najdiena Karamzinym kak Amierika Kołombom”7. Nie mniej wartościowy źródłowo jest także zapis dziejów Nikołaja Kostomarowa (1817–1855) Russkaja istorija w żyznieopisanijach jego gławniejszych diejatielej, wykłady Siergie- ja Płatonowa (1860–1933) Lekcyi po russkoj istorii czy bogate źró- dłowo historiograficzne prace Siergieja Sołowjowa (1820–1879) Istorija Rossii s driewniejszych wriemion i Wasilija Kluczewskiego (1841–1911) Russkaja istorija (z zawartą w niej historią Cerkwi pra- wosławnej). Szczególnie znaczący dla niniejszych rozważań problem sakraliza- cji władzy czy relacji samodzierżca – Bóg wnikliwie rozpatrują Borys Uspienski i Władimir Żywow w rozprawie Car i Bóg. Nie kwestionują oni wprawdzie tego, że rosyjska myśl religijno-polityczna rozwijała się pod bezpośrednim wpływem bizantyńskiej idei paralelizmu monar- chy i Boga, jednak, jak twierdzą, idea ta nie zakłada sakralizacji mo- narchy. Ich zdaniem sakralizacja nie sprowadza się do automatyczne- go upodobnienia się monarchy do Boga, a jedynie wskazuje na boskie 7 N.M. Karamzin, Istorija gosudarstwa Rosijskogo, Мoskwa 1989, s. 6. WSTĘP 18 pochodzenie jego władzy, jego szczególny charyzmat, jakim obdarza władcę. Proces tworzenia koncepcji charyzmatu władzy, tak imperato- ra-cara, jak i patriarchy, analizuje Uspienski w pracy Car i patriarcha. Charyzmat władzy w Rosji, dowodząc, że na tle kontekstu historyczno-- -kulturowego Rusi, a następnie Rosji, orientacja na kulturę bizantyńską doprowadziła do stworzenia nowych ideologii kulturowych, gdyż za- pożyczone z Konstantynopola rytuały zostały w Rosji zaadaptowane, wypełnione nowymi treściami. W ten sposób państwo moskiewskie jawi się jako nowy Konstantynopol, jako monarchia teokratyczna okre- ślająca specyfikę rosyjskiej koncepcji władzy świeckiej i duchownej. Szerokie spektrum historii ruskiej Cerkwi przedstawia w Istorii Russkoj Cerkwi Anton Kartaszow, znany historiograf i teolog, któ- ry dysponując bogatymi źródłami, próbuje określić jej status na przestrzeni dziejów Rusi i Rosji. Obraz ten dopełnia Istorija Russkoj Cerkwi Nikołaja Talberga, który powołując się na znawców przed- miotu (Jewgienija Gołubińskiego, Piotra Znamieńskiego i Jewgieni- ja Sumarokowa oraz zapisy historii Rosji Karamzina i Sołowjowa), rysuje dzieje Cerkwi, począwszy od św. Włodzimierza po rozkwit życia cerkiewnego w XIX wieku. Cennym dopełnieniem tej proble- matyki są prace igumena Joanna Ekonomcewa (który opiera dzieje Rosji na dialogu: prawosławie – Bizancjum – Rosja) oraz slawisty i bizantynisty Dymitra Oboleńskiego (który postrzega dialog kultu- ry bizantyńskiej w szerszym aspekcie, w powiązaniu z rodzącymi się kulturami Wschodniej Europy, w tym Rusi). Bizantyńskie dziedzic- two kulturowe doprowadziło w konsekwencji do stworzenia około 1000 roku wokół Konstantynopola międzynarodowej społeczności, którą Obolenski nazywa „bizantyńską wspólnotą narodów”. Proce- sowi włączania w orbitę wpływów wschodniochrześcijańskiej cywi- lizacji towarzyszyły przemiany zachodzące w chrystianizowanych narodach zarówno w sferze politycznej, społecznej i kulturowej, jak świadomości społecznej, normach moralnych i obyczajowych. WSTĘP 19 Często w literaturze przedmiotu przypomina się stanowisko Ni- kołaja Bierdiajewa, który analizuje proces formowania się imperium rosyjskiego z pozycji istoty władzy – samodzierżawia. Dowiódł on, że radzieckie państwo „stanowi transformację idei Iwana Groźnego, nową formę starej hipertrofii państwa w historii Rosji”8, a stworzo- na przez cara Iwana Groźnego – znakomitego teoretyka i praktyka samodzierżawia – koncepcja prawosławnego imperium, w którym car to zbawca narodu, popierający autokefalię Cerkwi, by w ten spo- sób zdecydowanie uzależnić ją od władzy państwowej, doskonale tłumaczy, w jaki sposób prawosławie sprzyjało procesowi tworzenia się silnego scentralizowanego państwa – carstwa. To właśnie Iwan Groźny stał się wzorem władcy i polityka dla Józefa Stalina; obaj też w samodzierżawiu znajdowali usprawiedliwienie swojej polityki terroru, okrucieństwa i przemocy, a wszystko to w imię dobra mo- carstwa, w imię idei centralizacji władzy, umocnienia absolutyzmu jako bezwarunkowej progresywnej siły w rozwoju społeczno-poli- tycznym i kulturowym Rosji. Wprawdzie wielu rosyjskich emigrantów (choćby Aleksander Sołżenicyn, autor znakomitego Archipelagu Gułag) odrzuca tezę, że między rosyjską przeszłością a  sowiecką teraźniejszością za- chodzi stosunek kontynuacji i dziedzictwa polityczno-kulturowe- go, obarczając zarazem Zachód (ściślej: socjaldemokrację mark- sistowską), ideową odpowiedzialnością za bolszewicką rewolucję, a w konsekwencji i za korzenie komunizmu radzieckiego. A prze- cież, jak dokumentuje Richard Pipes w Rosji carów, będącej swo- istą analizą historyczno-socjologiczną, to historyczne doświadcze- nia Rosji – wielowiekowa tradycja despotyzmu – torowały drogę jego współczesnej odmianie, jakim był komunistyczny totalitaryzm. Rosję określa Pipes mianem państwa patrymonialnego, tj. państwa, w którym „władza polityczna pojmowana jest i urzeczywistniana 8 N.А. Bierdiajew, Istoki i smysł russkogo kommunizma, op. cit, s. 152. WSTĘP 20 jako przedłużenie prawa własności, władcę zaś [...] uważa się za- równo za suwerena, jak i właściciela państwa”9. Podobne tezy sformułował Jan Kucharzewski w znanej pracy Od białego caratu do czerwonego, a podtrzymał Józef Smaga w Krótkiej historii Związku Radzieckiego. Narodziny i upadek imperium ZSRR 1917-1991. Dla obu autorów system totalitarny jest efektem wie- lowiekowej ewolucji rosyjskiego despotyzmu, choć zdecydowana większość historiografów uparcie uznaje komunizm za ideologię obcą kulturowo duchowości rosyjskiej. I mimo że przez lata bolsze- wizm, a wraz z nim imperialna ekspansja Moskwy XX wieku poj- mowane były jako spuścizna niechlubnych kart rosyjskiej historii (wśród nich tataro-mongolskich źródeł rosyjskiej państwowości czy bizantyńsko-azjatyckiej psychologii: służalczości, pokory wobec władzy, okrucieństwa, despotyzmu), dla przedstawicieli rosyjskiej opozycji antykomunistycznej to marksizm – wytwór zachodniej fi- lozofii – stał się jedynym źródłem dyktatury proletariatu. Tragiczne konsekwencje jej panowania, zarówno w kulturowym, jak i socjolo- gicznym aspekcie, ukazują, mimo zarzutów o „orientalizację” Rosji, znakomite reportaże z podróży Ryszarda Kapuścińskiego po Rosji, tej radzieckiej i tej po 1991 roku, zawarte w znanym zbiorze Im- perium. Głęboką historiograficzną analizę samego procesu budowy imperium sowieckiego, mechanizmu władzy i ogromu ludzkich tra- gedii uzupełnia Pipes w swych kolejnych dziełach: Rewolucja rosyj- ska i Rosja bolszewików. Na tle rosyjskiej myśli, wysoko oceniającej kulturową schedę bizantyńską i tataro-mongolską, kontrowersyjnie brzmi współcze- sna koncepcja historiozofii dziejów Rosji przedstawiona przez Wa- lerię Nowodworską, współczesną działaczkę antykomunistyczną. W pracy Moj Karfagien objazan byt’ razruszen ta „katakumbowa historyczka”, jak sama siebie określa, analizując tożsamość etnicz- 9 R. Pipes, Rosja carów, przekł. J. Bratkiewicz, Warszawa 1990, s. 2. WSTĘP 21 no-kulturową Rosji na podstawie licznych koncepcji historiogra- fów rodzimych i obcych, uważa, że historia jej narodu nie została jeszcze napisana. Jej zdaniem Rosja powinna popłynąć na Zachód – ku brzegom wolności. Ów „Karfagien” (Kartagina) – imperium zła – to sowiecka przeszłość, obciążenie dziedzictwem Wschodu, totalitarnej pustyni, na której zapadniki – zwolennicy orientacji prozachodniej, a jednocześnie spadkobiercy słowiańskiej i skandy- nawskiej tradycji – walczą z nosicielami tradycji bizantyńskiej i ta- taro-mongolskiej. Każdy mijający rok wnosi wiele nowych i ważkich historyczno-- -kulturowych rozwiązań problemu: Ruś – Rosja na skrzyżowaniu uniwersaliów kulturowych Wschodu i Zachodu, zakresu ich recep- cji czy wreszcie współczesnych, wtórnych adaptacji, bowiem Ro- sja postrzegana jest wciąż jako „dryfujące społeczeństwo na skrzy- żowaniu różnych cywilizacyjnych pól magnetycznych”10. Zatem w świetle powyższej dyskusji coraz bardziej na zasadności zyskuje niniejsza próba analizy kulturotwórczych uniwersaliów starej Rusi i późniejszej Rosji, czyniąc dialog Ruś – Bizancjum – Wielki Step bardziej czytelnym. Kryteriom przejrzystości tejże penetracji dziejowej podpo- rządkowano konstrukcję monografii, która opiera się na zasadzie układu chronologicznego. W  rozdziale pierwszym, obejmującym dzieje Rusi Kijowskiej od IX do pierwszej połowy XIII wieku, na tle procesu infiltracji wpływów chrześcijańskich prześledzono po- lityczne przesłanki wyboru wiary bizantyńskiego wzorca – prawo- sławia – jako gwaranta jedności polityczno-kulturowej państwa sta- roruskiego i religii sprzyjającej wzrostowi prestiżu władzy. Ważną rolę wyznaczono Cerkwi, która wzięła na siebie odpowiedzialność za organizację życia społecznego i sprawne funkcjonowanie staro- ruskiej państwowości. Równie znaczące okazują się oddziaływania 10 L.I. Siemionnikowa, Rossija w mirowom soobszcziestwie cywilizacyi, Moskwa 1995, s. 108. WSTĘP 22 bizantyńskich uniwersaliów w sferze kultury duchowej, literatury, sztuki i architektury tego okresu. Procesowi ewolucji systemowej, w  efekcie którego Ruś Ki- jowska przekształca się w państwo moskiewskie, poświęcony jest drugi rozdział monografii. Prezentuje ona polityczno-społeczne przeobrażenia na Rusi w okresie panowania Tataro-Mongołów od drugiej połowy XIII do XV wieku i równolegle przebiegającej kon- solidacji ziem ruskich pod polityczną egidą Moskwy. W procesie kształtowania się władzy wielkoksiążęcej przyszłych samodzierż- ców czytelnie ukazują się zarówno wpływy mongolskich struktur organizacji państwa, jak i oddziaływania mongolskiej idei imperial- nej. Ideologiczne wsparcie okazuje autorytet Cerkwi – strażnicz- ki wiary i źródła duchowej siły narodu, a także ruch monastyczny, gdyż w  klasztorach rodzą się nowe eschatologiczne nauki, teorie władzy teokratycznego absolutyzmu i mesjanistyczna idea Moskwy – Trzeciego Rzymu. Ostatni - trzeci rozdział ogarnia historiozoficznym zasięgiem koniec XV i pierwszą połowę XVI wieku, okres apologii samodzier- żawia. Zawiera analizę politycznych osiągnięć pierwszych władców Wszechrusi: Iwana III i jego syna, Wasyla III, których dziedzictwo autorytetu i pozycji jako suzerenów kształtowało model monarchii moskiewskiej. Ich panowanie stało się dla Iwana IV Groźnego poli- tyczno-kulturowym źródłem, uniwersalnym kodeksem samodzier- żawnej władzy. Z tego twórczego ideologicznie źródła czerpał on siły w procesie kreacji państwa potężnego duchem władzy, które przybrało w efekcie charakter orientalnej despocji, uświęcanej je- dyną prawdziwą wiarą. Jeszcze przez wiele wieków, jak dowodzi historia, czego zamie- rzam dowieść w drugiej części swej pracy Zrozumieć Rosję, wyda- rzenia epoki Iwana IV emanować będą na losy jego ofiary – narodu rosyjskiego, zamieniając przy tym imperialne prawosławie w... ca- rosławie, a samodzierżawną monarchię w totalitarno-represyjny re- WSTĘP 23 żim, którego cień pada i na dzisiejszą Rosję. Wydaje się, że duchowe batalie, jakie toczył i toczy do dnia dzisiejszego ten naród, powodu- ją, że Rosja wciąż stoi na rozdrożu swej przeszłości i teraźniejszości, z wielką niewiadomą – przyszłością. Póki co, trwają dyskusje, ku jakiej Rosji zmierza... nowa Rosja. Odpowiedź jest bardzo trud- na. Najważniejsze jednak, że istnieją nadzieje na jej duchową odno- wę i choć, jak zauważa znawca duszy rosyjskiej Wiktor Jerofiejew, „nadzieja w Rosji umiera jako pierwsza”11, tej nadziei bezwzględnie trzymać się trzeba, bo przecież przyszłość jest... nadzieją. I wiary w Rosję, w jej wewnętrzną siłę trzymać się trzeba. Oprócz nadziei i wiary istnieje także pragnienie jej zrozumienia. To przybliża nam Rosję. A to bardzo wiele. 11 W. Jerofiejew, Encyklopedia duszy rosyjskiej, przekł. A. de Lazari, Warszawa 2003, s. 31. WSTĘP ROZDZIAŁ I UNIWERSALIZM KULTURY BIZANTYŃSKIEJ A PAŃSTWO STARORUSKIE 1. Geneza recepcji dziedzictwa uniwersalizmu bizantyńskiego na Rusi Kijowskiej. Proces infiltracji wpływów chrześcijańskich na Rusi w IX–X wieku Ruś K i jowska przełomu IX i X wieku to wielonarodowościowe państwo, które tworzą słabo rozwinięte ekonomicznie i społecznie wschodniosłowiańskie plemiona, a także skandynawscy przybysze – Waregowie. Oficjalne wejście Starej Rusi na arenę dziejową wiąże się z przyjęciem w 988 roku w Chersonezie (Korsuniu) chrztu przez księcia kijowskiego Włodzimierza. Jemu też historia przypisuje znaczące zasługi w nadaniu właściwego kierunku powolnemu pro- cesowi chrystianizacji Rusi. Jakie konkretnie warunki i przyczyny złożyły się na umocnienie tam, przenikającego już wcześniej, chrze- ścijaństwa bizantyńskiego wzorca? Dlaczego właśnie na Bizancjum – kulturowego spadkobiercę antycznej Grecji, główną wówczas skarbnicę dorobku cywilizacyjnego, i jego uniwersalistyczną religię, późniejsze prawosławie, padł ostatecznie wybór Włodzimierza? Samo przyjęcie chrztu przez księcia Włodzimierza nie jest, jak zwykło się uważać, początkiem chrystianizacji Rusi, a jedynie efek- tywnym zakończeniem trwającego ponad sto lat procesu infiltracji wpływów chrześcijańskich na jej tereny. Jednoznacznie zdają się to potwierdzać zarówno historyczne źródła greckie, jak i ruskie. Bi- zantyński Żywot cesarza Bazylego (napisany w X wieku, z bezpo-
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Zrozumieć Rosję. Uniwersalizm w kulturze Rusi od IX do XVI wieku
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: