Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00556 009528 7510762 na godz. na dobę w sumie
Życie książki - ebook/pdf
Życie książki - ebook/pdf
Autor: Liczba stron:
Wydawca: Wyd. Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 9788379699902 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> edukacja
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Przygotowanie książki poświęconej Janowi Muszkowskiemu motywowane było przede wszystkim zamiarem ponownego podjęcia dyskusji o jego poglądach, koncepcjach naukowych, dorobku i osiągnięciach z perspektywy nowoczesnej nauki o książce. W poszczególnych artykułach poddano analizie: sylwetkę i działalność organizacyjną uczonego, paradygmaty oraz koncepcje leżące u podstaw jego teorii książki, dzieła naukowe i popularyzatorskie profesora oraz współczesne kontynuacje jego myśli. Szczególnym zainteresowaniem badaczy cieszy się sformułowany na łamach publikacji system książki, powstały z uwzględnieniem paradygmatu pozytywistycznego. Dzięki krytycznemu opracowaniu, „Życie książki” Jana Muszkowskiego ma szansę na powrót do kanonu lektur bibliologicznych, ponadto stanowi lekturę po prostu pasjonującą. Niniejsza publikacja ukazuje szeroki zakres badań i działalności związanej z książką, specjalistycznym kształceniem i międzynarodowymi zasługami Jana Muszkowskiego. Stanowią też hołd środowiska naukowego i zawodowego dla wybitnego profesora w 60. rocznicę jego śmierci.

Znajdź podobne książki

Darmowy fragment publikacji:

ŻYCIE KSIĄŻKI SBP_zycie_ksiazki.indd 1 2016-03-04 11:23:45 Miniatura przedstawiająca warsztat szewski XVI w. w Krakowie (Kodeks Baltazara Behema z r. 1505 w Bibliotece Jagiellońskiej) SBP_zycie_ksiazki.indd 3 2016-03-04 11:23:46 University of Lodz Polish Librarians Association JaN MUSZKoWSKI lIfE of a booK CRITICAl EDITION bASED ON THE 1951 EDITION In edition of Grzegorz Czapnik and Zbigniew Gruszka with introduction of Hanna Tadeusiewicz lODZ – WARSAW 2015 SBP_zycie_ksiazki.indd 4 2016-03-04 11:23:46 Uniwersytet Łódzki Stowarzyszenie Bibliotekarzy Polskich JaN MUSZKoWSKI ŻYCIE KSIĄŻKI EDYCJA KRYTYCZNA NA PODSTAWIE WYDANIA Z 1951 R. W opracowaniu Grzegorza Czapnika i Zbigniewa Gruszki ze wstępem Hanny Tadeusiewicz ŁóDź – WARSZAWA 2015 SBP_zycie_ksiazki.indd 5 2016-03-04 11:23:47 Komitet Redakcyjny serii wydawniczej «NAUKA – DYDAKTYKA – PRAKTYKA» Jacek WOJCIECHOWSKI (przewodniczący), Stanisław CZAJKA, Artur JAZDON, Barbara KOREDCZUK, Dariusz KUŹMINA, Mieczysław MURASZKIEWICZ, Janusz NOWICKI (sekretarz), Maria PRÓCHNICKA, Michał ROGOŻ, Barbara SOSIŃSKA- -KALATA, Elżbieta STEFAŃCZYK, Remigiusz SAPA, Anna TOKARSKA, Janusz TONDEL Publikacja dofinansowana ze środków Wydziału Filologicznego Uniwersytetu Łódzkiego oraz Katedry Bibliotekoznawstwa i Informacji Naukowej Uniwersytetu Łódzkiego Podstawę edycji stanowi Życie książki Jana Muszkowskiego wydane w 1951 r. w oficynie Tadeusza Zapióra. Nota edytorska, opracowanie i komentarze krytyczne Grzegorz CZAPNIK, Zbigniew GRUSZKA 117 ilustracji w tekście XVI tablic na osobnych wkładkach Jedna plansza czterobarwna Wstęp Hanna TADEUSIEWICZ Przygotowanie ilustracji Paula GAMUS Recenzenci Prof. dr hab. Krzysztof MIGOŃ Prof. dr hab. Bronisława WOŹNICZKA-PARUZEL Redakcja techniczna i korekta Anna LIS ISBN: 978-83-64203-61-9 ISBN UŁ: 978-83-7969-989-6 e-ISBN: 978-83-7969-990-2 © copyright by Uniwersytet Łódzki – Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź – Warszawa 2015 © copyright for this edition by Wydawnictwo Stowarzyszenia Bibliotekarzy Polskich, Łódź – Warszawa 2015 All rights reserved CIP – Biblioteka Narodowa Muszkowski, Jan Życie książki : edycja krytyczna na podstawie wydania z 1951 r. / Jan Muszkowski ; [wstęp Hanna Tadeusiewicz] ; Uniwersytet Łódzki, Stowarzyszenie Bibliotekarzy Polskich. - Warszawa : Wydawnictwo Stowarzyszenia Bibliotekarzy Polskich, 2015. - (Nauka, Dydaktyka, Praktyka ; 166) SBP_zycie_ksiazki.indd 6 2016-03-04 11:23:47 SPIS RZECZY WSTĘP / Hanna Tadeusiewicz KONCEPCJA WYDAWNICZA KRYTYCZNEJ EDYCJI DRUGIEGO WYDANIA ŻYCIA KSIĄŻKI / Zbigniew Gruszka, Grzegorz Czapnik Okoliczności powstania publikacji xvii Życie książki w świetle dokumentów Urzędu Kontroli Prasy, Publikacji i Widowisk xxxii Analiza fragmentów podlegających ingerencji cenzury xxxviii Znaczenie i aktualność podręcznika wobec zmieniającej się rzeczywistości xli Nota edytorska xlvii Literatura liii Podziękowania liv XIII XVII PRZEDMOWA DO DRUGIEGO WYDANIA / Jan Muszkowski 1–5 CZĘŚĆ PIERWSZA DROGI ROZWOJU KSIĄŻKI I. POCZĄTKI PISMA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Mowa, gestykulacja, mimika 9. Karby 10. Wici 11. Pisma obrazkowe – rebu- sy 12. Pismo umowne 14. Pismo egipskie 14. Pismo klinowe 15. Pismo chiń- skie 16. Pismo japońskie 17. Pisma semickie 18. Pismo fenickie 18. Alfabet grecki 19. Pismo rzymskie 20. Runy 20. Ogham 21. Pismo Gotów Zachod- nich 21. Pismo staro-cerkiewno-słowiańskie 22. Pisma słowiańskie 22. Pismo polskie 23. Warunki powstawania pism 24. Pismo a język 24. Latynizacja alfabetów 25. Tworzenie pism nowych w ZSRR 25. Zagadnienie znaku 27. Zakończenie 27. 9–29 SBP_zycie_ksiazki.indd 7 2016-03-04 11:23:47 VIII SPIS RZECZY 31–56 57–81 83–117 119 –150 II. MATERIAŁ I FORMA ZEWNĘTRZNA RĘKOPISÓW . . . . . . . . . . Rękopis 31. Muzeum, archiwum, biblioteka 32. Papirus 32. Zwój 34. Papi- rologia 34. Pergamin i pergameniści 35. Palimpsest 37. Kodeks 37. Inne ma- teriały, pisarskie 39. Papier: wynalezienie 40; dzieje pierwotne 40; wyrób 42; znaki wodne 43; papiernie polskie 44; produkcja nowoczesna 46; gatunki papieru 48; normalizacja 49; przeliczanie 52. Narzędzia pisarskie 52. Ciecze pisarskie 54. Problematyka papieru 55. III. RĘKOPIS BIBLIOTECZNY . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Starożytność 57. Biblioteka Aleksandryjska 59. Rzym 60. Średniowiecze 61. Polska 63. Handel rękopisami 66. Oryginał, autograf, odpis 69. Rękopis jako źródło 70. Warunki powstawania rękopisów 70. Nauki pomocnicze historii i historii literatury 73. Opracowanie rękopisu 77. Instrukcje 79. Problematyka książki rękopiśmiennej 80. IV. POCZĄTKI DRUKARSTWA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Schyłek średniowiecza 83. Problematyka książki drukowanej 84. Drukowanie stemplem 85. Drzeworyt Dalekiego Wschodu 85. Druki ksylograficzne 86. Kartownicy krakowscy 88. Druki wczesnoholenderskie i Coster 89. Guten- berg 90. Organizacje cechowe 93. Powstanie fabryki 95. Rozwój drukarstwa w XV w. 96. Inkunabuły i inkunabulistyka 96. Inwentarze i katalogi inkuna- bułów 98. Prace polskie współczesne i dawniejsze 100. Program badań Ka- zimierza Piekarskiego 100. Drukarstwo polskie XV i XVI w. 105. Początki drukarstwa w Rosji 113, w Czechach, w Słowiańszczyźnie Poł. Na Węgrzech, w Rumunii 115. Drukarnie prywatne w Polsce 116. V. KSIĄŻKA DRUKOWANA XVI–XIX WIEKU . . . . . . . . . . . . . . . . Aldus Manutius i Włochy 119. Niemcy 123. Mikołaj Jenson i Francja 124. Szwajcaria 126. Hiszpania i Stanisław Polak 126. William Caxton i An- glia 127. Niderlandy 128. Gdańsk 130. Okres zastoju i upadku 130. Niemcy XVII  w. 130. Drukarstwo wiedeńskie i jego związki z Polską 131. Francja XVII i XVIII w.: P. S. Fournier i standaryzacja materiału drukarskiego; rodzi- na Didot 132. J. Baskerville i książka elitarna 134. Włochy i G. Bodoni 135. Niemcy: T.  Breitkopf, Unger, Göschen, Cotta 136. W. Morris i Kelmscott Press 137. Drukarstwo cyrylickie i rosyjskie XVII–XIX w.: grażdanka; dru- karnie państwowe i prywatne; M. Nowikow; epoka Puszkina 138. Związek Radziecki 141. Drukarstwo polskie XVII w. 141. Warunki cenzuralne XV– XVII w. 142. Literatura mieszczańska 144. Odrodzenie książki w drugiej po- łowie XVIII w. 146. Okres niewoli 147. SBP_zycie_ksiazki.indd 8 2016-03-04 11:23:47 IX 151–184 187–226 SPIS RZECZY VI. KSIĄŻKA WSPÓŁCZESNA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pierwotna technika drukarska 151. Zmechanizowana prasa drukarska, jej wy- nalezienie i typy 154. Zmechanizowanie czynności składania 156. Rodzaje dru- ku 158. Odrodzenie grafiki oryginalnej 159. Piękno książki a jej umasowienie 159. Nuty, mapy, ryciny, druki w znaczeniu ścisłym 162. Druki zwarte i wydaw- nictwa ciągłe 164. Nadbitki i odbitki 166. Druki ulotne i broszury 168. Typy książek 169. Dokumenty życia społecznego 169. Druki zbędne 170. Klasyfika- cja wydawnictw ciągłych 170. Zasady klasyfikacji książek 172. Architektonika książki 172: tekst 174; przypisy 175; przedmowa 176; motto 177; spis rzeczy 177; skorowidze 178; tytulatura 178; kolejność wydania 178; adres wydawni- czy i metryka książki 180; okładka 181; obwoluta i wkładki 181; oprawa 182. CZĘŚĆ DRUGA PRODUKCJA I OBIEG KSIĄŻKI VII. AUTOR I NAKŁADCA RYS HISTORYCZNY . . . . . . . . . . . . . . Produkcja, pośrednictwo, konsumpcja 187. Pojęcie autorstwa 188: autorstwo w znaczeniu ścisłym 188; edytor 189; autorstwo zbiorowe 189; autorstwo roz- szerzone 189; autorstwo ukryte i nieznane 191. Pojęcie autorstwa w periody- kach 191. Ruch korespondentów robotniczo-chłopskich 193. Prawo autorskie i jego dzieje 193. Konwencja Berneńska 195. Copyright 196. Prawo autorskie w Polsce 197. Warunki ekonomiczne pracy pisarskiej w Polsce do drugiej woj- ny światowej 198. Nakład własny i nakład prywatny 201. Nakładca zawo- dowy i jego szkolenie 202. Działalność wydawnicza w Polsce po wojnie 206. Produkcja i obieg książki w ZSRR 207. Czynności zawodowe nakładcy 209. Ogólny plan wydawniczy 210. Komitet Upowszechnienia Książki 211. Cen- tralna Komisja Wydawnicza 212., Honoraria autorskie w Polsce Ludowej 213. Kompozycja książki 214. Kalkulacja nakładcy 215. Propaganda i reklama 216. Święto Oświaty w Polsce 222. Powojenna statystyka produkcji wydawniczej w Polsce 224. Centralny Urząd Wydawnictw, Przemyslu Graficznego i Księ- garstwa 226. VIII. KSIĘGARSTWO . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Definicja i charakterystyka 227. Stan badań księgarstwa w Polsce 228. Szko- lenie zawodowe księgarzy: za granicą 233, w Polsce 234. Literatura podręczni- kowa 238. Szkic historii księgarstwa polskiego XIX–XX w. 238: do pierwszej wojny światowej 238; w okresie międzywojennym 244; po drugiej wojnie światowej 248. Księgarstwo spółdzielcze 248. Dom Książki 249, Plan badań naukowych księgarstwa 251. 227 –253 SBP_zycie_ksiazki.indd 9 2016-03-04 11:23:47 X SPIS RZECZY 255–306 307–339 IX. KSIĄŻKA W BIBLIOTECE . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Czynności biblioteczne 256. Typy bibliotek: uniwersalne – narodowe lub centralne państwowe 256; naukowe – uniwersalne i specjalne 257; szkol- ne 260; powszechne 261. Polityka biblioteczna 263. Organizacja bibliotek w ZSRR 265. Naczelna Dyrekcja Bibliotek 265, Sieć biblioteczna: jej dzieje w okresie międzywojennym 267, realizacja w Polsce Ludowej 269. Gromadze- nie zbiorów 273: egzemplarz biblioteczny (obowiązkowy) 275; zakupy 276; dary i wymiana 277. Budownictwo biblioteczne i rozmieszczenie zbiorów 278. Opracowywanie zbiorów 281: inwentarze i katalogi 281; główny katalog alfa- betyczny 283; katalog działowy 284; system dziesiętny 285; katalog przedmio- towy 287; katalogi centralne 288. Uprzystępnienie zbiorów 289: korzystanie na miejscu i wypożyczanie 289; wypożyczanie międzybiblioteczne krajowe i zagraniczne 290. Praca bibliotekarza i jego stanowisko w społeczeństwie 291. Szkolenie bibliotekarzy za granicą 292; postępująca demokratyzacja służby bibliotecznej 295; szkolenie bibliotekarzy oświatowych i naukowych 298; naj- nowsze prądy 299; ZSRR 294; w Polsce 301. Organizacje zawodowe między- narodowe i polskie 303. X. SŁUŻBA INFORMACYJNA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bibliografia 308. Rejestracja bibliograficzna 308. Bibliografie narodowe lub państwowe 310, retrospektywne i periodyczne 311, kompletne i selektyw- ne  312, zalecające 313. Bibliografia czasopism: wykazy czasopism 316, ze- stawienia treści poszczególnych czasopism 316, bibliografie zawartości cza- sopism  316. Bibliografie specjalne 317. Opis bibliograficzny 318. Układ bibliografii 318. Bibliografia bibliografii 319. Pojęcie i rozwój bibliografii oraz nauki o książce 319. Państwowy Instytut Książki 326. Bibliografia bibliografii w Polsce i za granicą 328. Organizacja bibliografii w ZSRR 332., Informato- ry i przewodniki biblioteczne 333. Ruch dokumentacyjny współczesny 334. Główny Instytut Dokumentacji Naukowo-Technicznej 337. CZĘŚĆ TRZECIA UŻYTKOWANIE KSIĄŻKI XI. KONSUMPCJA KSIĄŻKI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Spożycie a zużycie książki 343. Dzieło i egzemplarz 344. Drogi książki 346. Typy nabywców książek 348. Bibliofile i bibliofilstwo 349. Antykwariusze i antykwariat 352. Organizacje bibliofilskie 354. Nabywca jednostkowy i zbio- rowy 355. Zbyt książek 357. Statystyka produkcji i spożycia 358. 343 –361 SBP_zycie_ksiazki.indd 10 2016-03-04 11:23:47 SPIS RZECZY XII. KSIĄŻKA W AKCJI OŚWIATOWEJ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oświata pozaszkolna w ZSRR 363. Podsekcja Popularyzacji wiedzy Kongresu Nauki Polskiej 366. Typy, środki i tereny działania oświatowego 367. Rola książki w szkole i poza szkołą 374. Podręcznik i lektura pozaszkolna 376. Biblioteka szkolna a biblioteka powszechna 378. Czytelnictwo książek i ga- zet 381. Czytelnicy aktywni i potencjalni 384. Rada Książki 385. Towarzystwo Wiedzy Powszechnej 387. Książki żywe i martwe 388. Dobór książek w biblio- tece powszechnej 389. XI 363–392 XIII. BADANIE CZYTELNICTWA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nowy czytelnik w Polsce 393. Dawne organizacje oświatowe 393. Literatu- ra popularna 394. Jednostronność w działalności wydawniczej 396. Nadpro- dukcja czy brak książek? 398. Badania czytelnictwa i jego metody 399; bi- bliotekarz jako badacz 400; testy, ankiety, statystyka 402; M. Rubakin 403; W. Hofmann 403. Szkoła warszawska 404. Biuro Badania Czytelnictwa przy Spółdz[ielni] „Czytelnik” 404. Ocena tych prac 405. Ankieta czytelnicza na przestrzeni wieków 408. 393–409 ZAMKNIĘCIE . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . PRZYPISY . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . SPIS ILUSTRACJI W TEKŚCIE . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . SPIS TABLIC . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . SKOROWIDZ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 411 413 441 447 449 SBP_zycie_ksiazki.indd 11 2016-03-04 11:23:47 WSTĘP Jan Muszkowski (1882–1953) – jeden z najwybitniejszych ludzi książki minionego stulecia. Bibliolog, bibliograf, bibliotekarz, wszechstronnie wy- kształcony (filolog, doktor filozofii, profesor, znawca języków nowożytnych i łaciny), zaangażowany w organizacjach społecznych i zawodowych, działał m.in. w Wolnej Wszechnicy Polskiej, głównie na rzecz kształcenia bibliote- karzy i księgarzy. Po zakończeniu II wojny światowej Muszkowski zamieszkał w Łodzi i już wiosną 1945 r. współorganizował Uniwersytet, a wkrótce powołał do życia, pokonując liczne trudności, Katedrę Bibliotekoznawstwa – pierwszą w Polsce placówkę kształcącą bibliotekarzy i bibliotekoznawców na poziomie akade- mickim; kierował nią do śmierci. Łódzki okres życia profesora to zaledwie 7 lat, ale jakże owocny był to okres! Zrealizował wówczas ideę wyższych studiów bibliotekarskich, kładąc jednocześnie podwaliny nowej dyscypliny humanistycznej – nauki o książce w teoretycznym i historycznym aspekcie, z uwzględnieniem także współczes- nej wiedzy o produkcji, obiegu i użytkowaniu książki i jej społecznej funkcji. Wykładowcom i kształcącej się młodzieży – początkowo łódzkiej, później w innych katedrach bibliotekoznawstwa polskich uniwersytetów – brakowało materiałów dydaktycznych, zwłaszcza wydawnictwa, które stanowiłoby pod- stawę nauczania o przeszłości i powojennej teraźniejszości książki i bibliotek. Profesor Muszkowski przypisywał wielką wagę do właściwie prowadzo- nego procesu dydaktycznego i rozwoju badań naukowych – starał się więc o godne warunki lokalowe dla Katedry, zabiegał o gromadzenie biblioteki specjalistycznej, angażował odpowiednio przygotowany personel. Podjął się wydania książki dla nauczycieli akademickich, studentów, bibliotekarzy, dla wszystkich zainteresowanych szeroko rozumianą nauką o książce. SBP_zycie_ksiazki.indd 13 2016-03-04 11:23:47 XIV WSTĘP Pierwsza próba takiego wydawnictwa już istniała; w 1936 r. ukazało się Życie książki pióra Jana Muszkowskiego – wynik wieloletniej praktyki biblio- tekarskiej, pracy dydaktycznej, podejmowanych studiów i naukowej refleksji. Autor zamierzał w radykalnie zmienionej powojennej sytuacji zrealizować nowe wydanie – poprawione, przede wszystkim poszerzone i zaktualizowane – Życia książki. Praca, tocząca się już od 1946 r., została sfinalizowana dopie- ro w końcu 1951 r., a w roku następnym drugie wydanie publikacji dotarło do rąk autora i pojawiło się na rynku księgarskim; wkrótce doczekało się też kilku pozytywnych recenzji. Od sześćdziesięciu pięciu lat drugie wydanie Życia książki – najznakomit- sze osiągnięcie naukowego pisarstwa profesora Jana Muszkowskiego, wielce znaczące w powojennej literaturze bibliologicznej i dydaktyce uniwersytec- kiej funkcjonuje niezmiennie, będąc, mimo upływu czasu, przedmiotem za- interesowania kolejnych pokoleń badaczy książki, a dla studentów podstawą wiedzy o jej dziejach na przestrzeni wieków. W łódzkim środowisku bibliotekarzy i bibliotekoznawców Jan Muszkow- ski, jego prace organizacyjne i dorobek naukowy, choć częściowo zdezaktu- alizowany, pozostają wciąż żywe. Niech o tym świadczy np. wspomnienie o profesorze pióra Janusza Dunina, przywołane w jego pracy Moja Łódź pełna książek (2002 r.): Moja łódzka praca bibliotekarska rozpoczęła się w kilka lat po roku 1953, w którym profe- sor umarł. Żyłem jednak w jego kręgu już od dawna, podstawowym podręcznikiem mojej uniwersyteckiej specjalizacji bibliotekarskiej było Życie książki, pracowałem w B[ibliotece] U[niwersytetu] Ł[ódzkiego] z jego uczniami, a następnie w katedrze, którą założył. Kult profesora zawsze mi towarzyszył1. W 2013 r., w 60-lecie śmierci Jana Muszkowskiego, Katedra Biblioteko- znawstwa i Informacji Naukowej UŁ poświęciła swemu twórcy ogólnopolską konferencję. Wygłoszono ponad 30 referatów autorów reprezentujących róż- ne ośrodki bibliotekoznawcze w Polsce i zainteresowania badawcze, a także 3 pokolenia naukowców – od starszych profesorów do najmłodszych doktoran- tów. Pokłosiem publikacyjnym konferencji jest monografia pt. Jan Muszkow- ski: ludzie, epoka, książki: tradycje i kontynuacje (2014). 1 Łódź 2002, s. 45. SBP_zycie_ksiazki.indd 14 2016-03-04 11:23:47 WSTĘP XV Gościem honorowym konferencji była córka profesora Joanna Musz- kowska-Penson, która wspominała ojca i bardzo pięknie mówiła o zawodzie bibliotekarza; w Bibliotece UŁ odsłoniła tablicę poświęconą pamięci Jana Muszkowskiego. * * * Wobec niezaprzeczalnego znaczenia Życia książki dla rozwoju polskiej bibliologii i kształcenia bibliotekarzy po 1945 r. – Stowarzyszenie Biblio- tekarzy Polskich wystąpiło z propozycją, aby Katedra Bibliotekoznawstwa i Informacji Naukowej Uniwersytetu Łódzkiego przygotowała do druku kry- tyczną edycję dzieła Jana Muszkowskiego z 1951 r. Podjął się tej pracy prof. Janusz Dunin, ale długa choroba i śmierć spowodowały, że jej nie rozpoczął. Sprawa została zawieszona. Na początku XXI w. Katedra nawiązała kontakt z córką profesora Muszkowskiego, która w 2007 r. przekazała nam obszer- ne materiały dotyczące życia i pracy ojca (liczne rękopisy, korespondencję, różne dokumenty). Zainteresował się nimi adiunkt w Katedrze dr Zbigniew Gruszka i rozpoczął prace nad tymi cennymi materiałami. Efektem analizy korespondencji między J. Muszkowskim a edytorem wydania Życia książki z 1951 r. Tadeuszem Zapiórem i innymi osobami, przestudiowania rękopi- sów będących w posiadaniu Biblioteki Uniwersyteckiej w Łodzi, lektury re- cenzji, publikacji i literatury przedmiotu jest jego artykuł pt. Drugie wydanie „Życia książki” Jana Muszkowskiego w świetle korespondencji autora i opubliko- wanych recenzji (2014). Zainteresowany tematem Zbigniew Gruszka wraz z adiunktem dr. Grze- gorzem Czapnikiem podjęli się zrealizowania pomysłu SBP sprzed lat – kry- tycznej edycji drugiego wydania Życia książki. Wiele wniosły do pracy oso- biste kontakty z prof. Joanną Muszkowską-Penson. Liczne wizyty w Sopocie i długie rozmowy przyczyniły się do pozyskania nowych informacji, wyjaś- nienia rozmaitych wątpliwości i niejasności; spadkobierczyni spuścizny po profesorze wyraziła pisemną zgodę na publikację dzieła ojca. Bardzo ważne dla dalszych prac redakcyjnych było dotarcie w Archiwum Akt Nowych do pełnej dokumentacji Urzędu Kontroli Prasy, Publikacji i Wi- dowisk w Warszawie i w Krakowie dotyczącej Życia książki. Pozyskane ma- teriały, dotąd zupełnie nieznane, pozwoliły prześledzić ingerencje kolejnych cenzorów w treść dzieła, poczynione uwagi krytyczne, skróty i skreślenia, żą- SBP_zycie_ksiazki.indd 15 2016-03-04 11:23:47 XVI WSTĘP dania wprowadzenia ich w tekście książki. Autor mógł więc albo cenzorskie – jak pisali – „recenzje” uwzględnić, albo nie wydać tak potrzebnej dla nauki i dydaktyki publikacji. W końcu Muszkowski zdecydował się na tę pierwszą ewentualność przystać wnosząc także własne uzupełnienia. Uzyskał ostatecz- ną zgodę Urzędu i Życie książki trafiło do rąk czytelników. Szczegółowa analiza cenzorskich ingerencji w tekst drugiego wydania dzie- ła Jana Muszkowskiego pokazała z jakimi poczynaniami niekompetentnych, ale gorliwie wykonujących swe zadania „recenzentów” przyszło się zmierzyć autorowi. Opublikowanie przez Wydawnictwo SBP i Wydawnictwo UŁ krytycznej edycji drugiego wydania Życia książki Jana Muszkowskiego wraz z poprze- dzającą rozprawą Zbigniewa Gruszki i Grzegorza Czapnika nt. koncepcji wy- dawniczej publikacji, załączonym aparatem krytycznym i materiałem ilustra- cyjnym będzie ważną pozycją w polskiej literaturze bibliologicznej, ukazującą dzieło profesora na tle trudnej sytuacji naszego kraju w szczytowym okresie stalinizmu, w nowym świetle cenzorskiej aktywności; będzie też, jak sądzę, przyczynkiem do ukazania negatywnego wpływu działalności Urzędu Kon- troli Prasy, Publikacji i Widowisk na polską naukę w latach 50. XX stulecia. Łódź, w lipcu 2015 r. Hanna Tadeusiewicz SBP_zycie_ksiazki.indd 16 2016-03-04 11:23:47 KONCEPCJA WYDAWNICZA KRYTYCZNEJ EDYCJI DRUGIEGO WYDANIA ŻYCIA KSIĄŻKI Okoliczności powstania publikacji1 Dzieło J. Muszkowskiego Życie książki rodziło się równolegle z pracą pro- fesora w Studium Pracy Społeczno-Oświatowej Wolnej Wszechnicy Polskiej, uczelni, w której w 1928 r. habilitował się i pełnił liczne funkcje – od 1933 r. był członkiem Komisji Bibliotecznej i Wydawniczej Senatu, od 1935 r. – pro- dziekanem Wydziału Pedagogicznego, od 1937 r. – kierownikiem Biblioteki. Był też założycielem Studium Księgarskiego oraz kierownikiem seminarium bibliograficznego, którego nazwę z czasem Muszkowski zmienił na semina- rium bibliologiczne2. Już wykładając w Wolnej Wszechnicy Polskiej opu- blikował kilka prac poświęconych tematyce oświatowej: Bibliografia oświa- ty pozaszkolnej (1900–1928), pod red. J. Muszkowskiego i H. Radlińskiej, w oprac. J. Skarżyńskiej (Warszawa 1928); Biblioteki oświatowe w Polsce w: Książka w pracy oświatowej, red. W. Dąbrowska, Z. Kobyliński, J. Muszkow- ski (Warszawa 1935, s. 26–47). Tematyki tej nie zabrakło również w wyda- nym w 1936 r. Życiu książki. Wydawcą pierwszej edycji podręcznika była „Nasza Księgarnia”. Autor tak motywował jej powstanie: 1 Podstawę do opracowania podrozdziału stanowi artykuł: Z. Gruszka: Drugie wydanie Życia książki w świetle korespondencji autora i opublikowanych recenzji. W: Jan Muszkowski – ludzie, epo- ka, książki. Tradycje i kontynuacje. Red. nauk. G. Czapnik, Z. Gruszka, J. Ladorucki. Łódź-Warszawa 2014, s. 103–122. 2 H. Radlińska: Zagadnienia bibliotekarstwa i czytelnictwa, wstęp i oprac. I. Lepalczyk. Wrocław [etc.] 1961, s. 219–220. SBP_zycie_ksiazki.indd 17 2016-03-04 11:23:47 XVIII KONCEPCJA WYDAWNICZA… Książka ta jest owocem dwudziestoletniej przeszło praktyki bibliotekarskiej oraz studiów i przemyśleń, związanych z wykładami na Wolnej Wszechnicy Polskiej. Impulsem do osta- tecznego jej wykończenia było zaproszenie na cykl wykładów w Instytucie Pedagogicznym w Katowicach, wygłoszony w listopadzie roku ubiegłego [tj. 1935 – dop. red.]3. Przedwojenne doświadczenie zawodowe i naukowe Muszkowskiego pozo- stawało zatem w ścisłym związku z treścią podręcznika i wpłynęło na ukształ- towanie poglądów jego twórcy na temat książki. Świadczy o tym różnorod- ny dorobek naukowy prof. J. Muszkowskiego, Pełna bibliografia jego prac obejmuje blisko 350 pozycji. Są to zarówno krótkie artykuły zamieszczane w prasie codziennej, dłuższe teksty opublikowane w czasopismach fachowych i naukowych, jak również wydawnictwa zwarte4. W pierwszym okresie, obejmującym publikacje z lat 1902–1917, daje się zaobserwować wyłącznie prace literaturoznawcze i teatrologiczne, publikowane przede wszystkim w „Społeczeństwie”, „Izraelicie” i „Widnokręgu”, hasła biogra- ficzne bohaterów literackich, pisarzy i poetów publikowane w Wielkiej encyklo- pedii powszechnej ilustrowanej. Ukazują się wówczas także dwie książki – Spar- tacus. Eine Stoffgeschichte (Lipsk 1909) oraz Sumienie ruchu (Warszawa 1913). W drugim okresie, obejmującym lata 1917–1919, na dorobek autora składają się prace dotyczące bibliografii polskiej początku XX wieku5. Trzeci etap działalności naukowej Jana Muszkowskiego, tj. lata 1920–1939, cha- rakteryzuje największa liczba i różnorodność prac – poświęconych księgar- stwu, bibliotekoznawstwu, prawu bibliotecznemu, statystyce bibliotecznej, bibliotekarstwu międzynarodowemu oraz biografistyce księgoznawczej, za- mieszczanych przez profesora najczęściej w „Przeglądzie Bibliotecznym”6 3 J. Muszkowski: Życie książki. Warszawa 1936, s. VII. 4 Za podstawę analizy przyjęto zestawienie przygotowane przez Irenę Treichel i Hannę Tadeusie- wicz. Por. Bibliografia prac Jana Muszkowskiego. „Studia o Książce” 1973 t. 3, s. [55]–84. 5 W tym czasie skrystalizował się pomysł kontynuacji Bibliografii Karola Estreichera, obejmującej XX wiek. Muszkowski szacował, że bibliografia obejmie ok. 75 tys. druków i że zebrane materiały przyjmą porządek alfabetyczny, uzupełniony wykazem przedmiotów, osób i miejscowości, przedmo- wą oraz szczegółową statystyką druków. „Takie opracowanie materiału statystycznego jest postulatem nowoczesnej wiedzy o książce, która według znanej formuły Lisowskiego, ma na celu «wyjaśnienie» warunków «powstawania», rozpowszechniania i eksploatacji druku, jak również wyjaśnienie przyczyn i skutków ilościowego stanu tych dzieł w różnych warunkach”. Projekt wydawnictwa Bibliografia polska 1901–1925 BN Akc. 3066, s. 1. 6 Zob. A. Bajor: Bibliotekoznawstwo w opinii Jana Muszkowskiego. Analiza publikacji w „Przeglą- dzie Bibliotecznym” (1927–1952). W: Książka, biblioteka informacja: między podziałami i wspólnotą IV. Pod red. J. Dzieniakowskiej i M. Olczak-Kardas. Kielce 2015, s. 411–426. SBP_zycie_ksiazki.indd 18 2016-03-04 11:23:47 KONCEPCJA WYDAWNICZA… XIX i „Przeglądzie Księgarskim”; świadczą one o krystalizowaniu się poglądów naukowych badacza. W tym czasie Muszkowski pełnił kilkakrotnie funkcję redaktora lub współredaktora czasopism fachowych, m.in. „Przeglądu Księ- garskiego” (1930–1932) i jednocześnie pracował w Bibliotece Ordynacji Krasińskich na stanowisku dyrektora7. Ostatni, powojenny okres pracy pisarskiej profesora, lata 1945–1953, obejmuje publikacje z zakresu bibliotekoznawstwa, księgarstwa i bibliologii, z wyraźną przewagą zagadnień związanych z kształceniem bibliotekarzy, co wiązało się ściśle z powojenną aktywnością profesora, skoncentrowaną wokół organizacji Zakładu Bibliotekoznawstwa, działającego na Wydziale Humani- stycznym utworzonego w 1945 r. Uniwersytetu Łódzkiego. Pracę nad wznowieniem Życia książki podjął Muszkowski wkrótce po za- kończeniu II wojny światowej. Obietnicę wydania publikacji i finanse na pra- ce przygotowawcze zapewniła mu promesa udzielona przez przedwojennego znajomego, Feliksa Pieczątkowskiego8. Umowa została podpisana 26 sierpnia 1946 r.9. Pierwsze trzy rozdziały autor przekazał wydawcy w drugiej połowie czerwca następnego roku10. W odpowiedzi na ankietę przesłaną do Funduszu Kultury Narodowej, instytucji powołanej w celu dotowania wydawnictw popularyzujących m.in. twórczość naukową, Jan Muszkowski informował o podjętych pracach nad nowym wydaniem podręcznika: Do Funduszu Kultury Narodowej Powołując się na punkty 7 i 10 swojej odpowiedzi z dnia 16 kwietnia 1947 r. na ankietę Fun- duszu Kultury Narodowej, pozwalam sobie uprzejmie podać do wiadomości, że wymienione w odpowiedzi powyższej dwie większe moje prace, a mianowicie nowe wydanie „Życia książ- 7 H. Tchórzewska-Kabata: Pod znakiem światła: Biblioteka Ordynacji Krasińskich 1844–1944. Warszawa 2010, s. 115. 8 Potwierdza to pismo Jana Muszkowskiego z 11 czerwca 1948 r. skierowane do Komisji Pomocy Pracownikom Nauki i Sztuki oraz Pracownikom Społecznym. 9 List Feliksa Pieczątkowskiego do Aleksandra Krawczyńskiego z dn. 27 marca 1971 r. W ko- respondencji F. Pieczątkowski podaje, że poznał J. Muszkowskiego w 1922 lub 1923 r. w Księgarni B. Połonieckiego we Lwowie (gdzie pracował), dokąd Muszkowski przyjeżdżał służbowo jako członek zarządu Polskiej Składnicy Pomocy Szkolnych. Pieczątkowski przed wojną był prezesem Związku Księ- garzy Polskich. Członkiem tej organizacji Muszkowski został w 1918 r. 10 Z. Brzozowska: Przedmowa [do:] J. Muszkowski: Wstęp do socjologii książki. „Studia o Książce” 1973 t. 3, s. 89. SBP_zycie_ksiazki.indd 19 2016-03-04 11:23:48 XX KONCEPCJA WYDAWNICZA… ki” całkowicie przerobione (napisane na nowo) i rozszerzone do dwóch tomów a obejmujące kurs uniwersytecki Nauki o książce wykładany na Wydziale Humanistycznym U.Ł. oraz „Wstęp do socjologii książki” pierwszy rozdział referowany w Polskim Instytucie Socjolo- gicznym w Łodzi i zakwalifikowany do druku w Księdze pamiątkowej poświęconej pamięci Kazimierza Piekarskiego – nie zostały posunięte naprzód w dostatecznej mierze z powodu stałej konieczności podejmowania prac zarobkowych. Wydane zostały tylko trzy początkowe rozdziały pierwszej części Nauki o książce w postaci skryptu, staraniem Bratniej Pomocy Studentów U.Ł.; skrypt ten pozwalam sobie przesłać równocześnie jako druk polecony11. Ponieważ – jak zaznaczyłem w odpowiedzi na ankietę – wykończenie tych dwóch prac uważam za najpełniejszy wynik pracy całego życia w zakresie spraw i zagadnień związanych z książką (zwłaszcza wobec zniszczenia w pożarze Warszawy gotowego niemal do druku ręko- pisu Bibliografii Polskiej 1901–25) – pozwalam sobie prosić o przyznanie mi zasiłku w sumie zł.15.000. – miesięcznie na przeciąg jednego roku, ażebym mógł wykończyć przynajmniej jedną z tych prac, a mianowicie nowe dwutomowe Życie książki. Szczegółowy plan książki w załączeniu12. Na podstawie dalszej korespondencji między autorem a Władysławem Biegańskim, reprezentantem Komisji Pomocy Pracownikom Nauki i Sztuki oraz Pracownikom Społecznym (komórka ta odpowiedziała na pismo skiero- wane do Funduszu Kultury Narodowej), dowiadujemy się, na jakim etapie tworzenia pozostawała książka w 1948 r. W odpowiedzi na pismo Nr 124-m/48 z dnia 21 bm. i w związku z moim podaniem z dnia 11.VI.br. uprzejmie podaję do wiadomości co następuje: 1) praca moja „Życie książki (Zarys nauki o książce), wydanie drugie, zupełnie przerobione i znacznie rozszerzone” według szczegółowego planu załączonego do wymienionego powyżej podania, znajduje się obecnie w stadium wykończania pierwszego tomu. Mianowicie trzy pierwsze rozdziały (przesłane Komisji w postaci skryptu z wykładów) wymagają ostatecznego zredagowania przy uwzględnieniu niektórych nowych materiałów; rozdział czwarty jest zu- pełnie gotowy; rozdział piąty napisany w połowie w swej postaci ostatecznej; rozdział szósty gotowy w szkicu wymagającym ostatecznego zredagowania, pozostają do opracowania dwa rozdziały. Co do tomu drugiego, to rozdziały dziewiąty, dziesiąty, dwunasty i trzynasty są gotowe w głównym swoim zrębie na podstawie materiału przygotowanego do wykładów, pozostałe cztery wymagają jeszcze opracowania13 na podstawie przygotowanych już w znacz- nej części materiałów; 11 Skrypt zachował się w Bibliotece Uniwersyteckiej w Łodzi (dalej: BUŁ) pod sygn. Akc. Rps 6538. 12 List Jana Muszkowskiego do Funduszu Kultury Narodowej z dn. 10 czerwca 1948 r. 13 Można przypuszczać, że dwutomowe wydanie miało zawierać jeszcze cztery rozdziały, jednak do ich planu i nazw nie udało się dotrzeć. SBP_zycie_ksiazki.indd 20 2016-03-04 11:23:48 KONCEPCJA WYDAWNICZA… XXI 2) na wydanie tej pracy posiadam umowę z firmą Księgarnia Wydawnicza F[eliks] Piecząt- kowski i S-ka, Kraków, ul. Krowoderska 31 (właścicielem jest długoletni przed wojną Dy- rektor Związku Księgarzy Polskich) na warunkach następujących: umowa została zawarta w dniu 26 sierpnia 1946 r.; przy podpisaniu otrzymałem zaliczkę w sumie zł. 55.000. – jako mniej więcej 25 honorarium, które ma wynosić 12 od ceny katalogowej całego nakładu w liczbie 5.000 egzemplarzy; dalsze 25 mają być wypłacone w 10 dni po ukazaniu się książki w druku, pozostałe zaś 50 płatne będą w miarę sprzedaży książki do dnia 15-go każdego miesiąca, począwszy od trzeciego miesiąca po ukazaniu się książki14. Niestety jednak, termin dostarczenia rękopisu upłynął już dawno i tylko pobłażliwości na- kładcy, z którym znam się i współpracuję od wielu lat, zawdzięczam możliwość tak długiej zwłoki, ale lękam się, że i on straci cierpliwość15. Przez ubiegłe dwa lata byłem bardzo zajęty najpierw pracą bieżącą uniwersytecką, szczególnie intensywną w okresie organizacyjnym, następnie w Radzie Książki jako jej wiceprzewodniczący, wreszcie pracami dla Spółdz[ielni] Wyd[awniczej] Czytelnik (trzy tomiki Wiedzy Współczesnej już dostarczone w rękopisie16) i artykułami w czasopismach (Życie Nauki, Przegląd Socjologiczny, Przegląd Biblioteczny, Bibliotekarz, Przegląd Papierniczy, Kuźnica). Dodaję, że rodzina moja i ja straciliśmy abso- lutnie wszystko w Warszawie i że w minionym okresie trzeba było stworzyć najskromniejsze podstawy nowego gospodarstwa.17 Praca nad podręcznikiem postępowała z pewnymi oporami. Zajęty obo- wiązkami dydaktycznymi w nowo utworzonym Uniwersytecie Łódzkim Muszkowski przesuwał termin ukończenia książki18. Maszynopis pierwszego tomu był gotowy dopiero w połowie 1948 r. i zawierał 5 skończonych roz- działów: początki pisma (rozdz. I), materiał i forma zewnętrzna rękopisów 14 Warunki honorarium, na które przystał Jan Muszkowski, nie wydają się korzystne, gdyż znacz- nie odsuwały w czasie otrzymanie całej kwoty za ukończenie książki oraz w połowie uzależniały jej wy- płatę od poziomu sprzedaży publikacji. Można domniemywać, że taka umowa z Pieczątkowskim była motywowana trudną sytuacją powojenną rodziny Muszkowskich. Por. R. Grzela, Było więc minęło: Jo- anna Penson – dziewczyna z Ravensbrück, kobieta „Solidarności”, lekarka Wałęsy. Warszawa 2013, s. 142. 15 We wstępie do Życia książki Jan Muszkowski okres ten wytłumaczył nieco inaczej: „I wobec tego znalazł się nakładca chętny do wznowienia tej książki sprzed lat piętnastu. [...] Umowa była podpisana już przed paru laty, ale z wydaniem trzeba było czekać tak długo, dopóki nie zdołały się dokonać i choć trochę okrzepnąć tak liczne rewolucyjne przemiany w organizacji nauki, szkolnictwa i oświaty, działal- ności wydawniczej, księgarstwa i bibliotekarstwa – ażeby książka nie straciła aktualności nazajutrz po wyjściu z druku. J. Muszkowski: Życie książki. Wyd. 2, Warszawa, 1951, s. 13. 16 Profesor ma tu na myśli wydawnictwo „ Wiedza Powszechna” – wspomina w tym miejscu o wy- danych przez „Czytelnika” broszurkach: Jan Gutenberg i wynalezienie sztuki drukarskiej (1948) oraz Jan Siestrzyński pierwszy litograf polski (1949). 17 List Jana Muszkowskiego do p.o. Przewodniczącego Komisji Pomocy Pracownikom Nauki i Sztuki oraz Pracownikom Społecznym Władysława Biegańskiego z dn. 11 czerwca 1948 r. 18 List Feliksa Pieczątkowskiego do Aleksandra Krawczyńskiego… SBP_zycie_ksiazki.indd 21 2016-03-04 11:23:48 XXII KONCEPCJA WYDAWNICZA… Ilustracja 1. Strona tytułowa projektowanego pierwszego tomu Życia książki z 1947 r. Źródło: BUŁ Rps 6540. (rozdz. II), rękopis biblioteczny (rozdz. III), początki drukarstwa (rozdz. IV), książka drukowana XVI–XIX wieku (rozdz. V). Prace trwały nad nowym fragmentem: książka współczesna (rozdz. VI) oraz nad rozdziałami: VII (przerobionym w części) i VIII (przeredagowanym prawie w całości). Do po- zostałych 4 rozdziałów autor dysponował jedynie zgromadzonymi materiała- mi – należały do nich części: „Książka w bibliotece”, „Służba informacyjna”, „Książka w  akcji oświatowej” oraz „Badanie czytelnictwa”. W zachowanej roboczej wersji wstępu do podręcznika powstałej nie później niż w 1948 r. Muszkowski planował napisać: Pod dawnym tytułem oddaję do rąk czytelników nową książkę, tj. napisaną na nowo od po- czątku do końca, z częściowym tylko uwzględnieniem myśli (bo nawet nie układu materiału) SBP_zycie_ksiazki.indd 22 2016-03-04 11:23:48 KONCEPCJA WYDAWNICZA… XXIII i z przejęciem nielicznych fragmentów in extenso. Tym więcej jestem obowiązany wyjaśnić, jak to się stało)… Materiały gromadzone przez lat niespełna trzydzieści (1915–1944) spaliły się razem z bi- blioteką prywatną i kartoteką Bibliografii Polskiej 1900–1925 zawierającej ok. 125.000 ty- tułów sprawdzonych przeważnie z drukami, w magazynach przedsiębiorstwa przewozowego A. Węgiełek, gdzie były na składzie po zlikwidowaniu mieszkania warszawskiego, a częścio- wo w księgarni W.E. Szelążka (Krakowskie Przedmieście 5)…19. W 1948 r. zlikwidowana została krakowska oficyna Feliksa Pieczątkow- skiego, a edycję Życia książki autor przeniósł do Wydawnictwa Tadeusza Za- pióra20. Firma ta pod szyldem „Wiedza – Zawód – Kultura” w Krakowie była jedną z ostatnich oficyn prywatnych funkcjonujących na upaństwowionym rynku21, jedyną – zdaniem Adama Bromberga – która wydając „wiele poży- tecznych książek i podręczników zawodowych” posiadała jakiś profil wydaw- niczy22. W latach 1947–1951 T. Zapiór wydał blisko 100 publikacji23. Zachowana korespondencja na temat nowej edycji Życia książki świadczy o tym, że profesor żywiołowo i entuzjastycznie podszedł do zmiany wydawcy, widząc zapewne dużą szansę w finalizacji przedsięwzięcia w wydawnictwie T. Zapióra. W liście z 5 stycznia 1950 r. szczegółowo opisał swój plan przy- gotowywanego maszynopisu: Szanowny i Drogi Panie, bardzo dziękuję za życzenia noworoczne świadczące o tym, że nie zapomniał Pan o mnie (czego mogłem się obawiać wobec braku innych wiadomości jak tylko telefoniczne) i odwza- jemniam je jak najserdeczniej! Ale wypisując datę 1950 uprzytomniam sobie całą powagę wziętego na siebie na ten rok zobowiązania. Tylko proszę się nie lękać: praca jest w toku, posuwa się żywo naprzód i jeśli nie powstaną jakieś szczególne przeszkody, będę mógł dostar- czyć Panu trzy pierwsze rozdziały wykończone w ostatecznej zupełnie redakcji przed końcem tego miesiąca. Ponieważ rękopis trzech następnych, który wymagać będzie już tylko bardzo delikatnego retuszu pod postacią pewnych opuszczeń, ma Pan u siebie – byłoby to łącznie sześć rozdziałów gotowych do druku. Obejmą one włącznie ponad 500.000 liter (bez ilustra- 19 BUŁ Rps 6540. Wstęp do socjologii książki. Projekt wstępu do Życia książki z ok. 1948 r. 20 Tamże. 21 Por. D. Jarosz: Dzieje książki w Polsce 1944–1989: wybór źródeł. Warszawa 2010, s. 17. 22 A. Bromberg: Książki i wydawcy: ruch wydawniczy w Polsce Ludowej w latach 1944–1957. War- 23 H. Tadeusiewicz: Tadeusz Zapiór [hasło]. W: Słownik pracowników książki polskiej. Suplement II. szawa 1958, s. 75–76. Warszawa 2000, s. 184–185. SBP_zycie_ksiazki.indd 23 2016-03-04 11:23:48 XXIV KONCEPCJA WYDAWNICZA… cji!). Dalsze dwa albo trzy, co zależy od tego jak wypadnie objętość każdego z nich, obejmą zarys dziejów drukarstwa od XVI wieku do chwili obecnej na świecie i w Polsce. Da nam to łącznie ok. 800.000 liter, tj. po 1.500 liter na stronicę ok. 500 stronic (znowu bez ilustracji). Te dwa lub trzy rozdziały postaram się dostarczyć Panu do połowy kwietnia. Ponieważ nie sądzę, ażeby Pan chciał i mógł w ramach swojego planu na rok bieżący wydać rzecz jeszcze bardziej obszerną, proponuję, byśmy wydali w tym roku tom pt. „Życie książki. Produkcja” – nie zapowiadając żadnego dalszego ciągu i nic nie wspominając o tym, aby miałby to być tom pierwszy. Zaznaczę przy sposobności, że po moim odczycie w Tow[arzy- stwie] Naukowym Warszawskim w dniu 5 grudnia ub.r. powiedział do mnie Prof. Julian Krzyżanowski: „Żebyście (wy – to znaczy specjaliści) wydali już raz nareszcie popularną hi- storię drukarstwa!). Natomiast, jeżeli życie i zdrowie dopisze, postaram się dostarczyć Panu pod koniec tego roku kalendarzowego lub początku przyszłego rękopis nowej książki pt. „Życie książki. Obieg i użytkowanie”, mniej więcej tych samych rozmiarów co poprzednia. Dopiero na grzbiecie tego drugiego Życia książki pozwolilibyśmy dać sobie dwie gwiazdki wskazujące na łączność z poprzednią. Jeżeli Pan to zaakceptuje, nie sądzę, ażeby Pan mógł obawiać się zawodu. Co do sprawy finansowej nie wiem, czy załatwił Pan już z p. Pieczątkowskim, ale sądzę, że chyba tak. […] Oczywistą jest rzeczą, że bardzo trudno jest wyżyć obecnie w kilka osób z samych tylko pobo- rów, a po to aby wykończyć książkę, muszę być wolny od wszystkich innych prac przez naj- bliższe trzy do czterech miesięcy (styczeń-kwiecień). W myśl tego co mówiłem Panu ostatnio przez telefon, proponowałbym wypłaty miesięczne po zł. 30 tysięcy przez wymieniony okres czasu. Przypuszczam, że propozycja ta nie wyda się Panu wygórowana24. Pozostaje jeszcze do omówienia sprawa ilustracji, ale to wymaga rozmowy osobistej, może nawet nie jednej, do czego będzie sposobność wobec mojego zamiaru przepędzenia w Kra- kowie w Bibliotece Jagiellońskiej drugiego tygodnia lutego. Wiąże się to też z poznaniem Pańskiego księgozbioru25. W liście z 30 stycznia 1950 r. Jan Muszkowski przedstawił wydawcy sto- pień zaawansowania prac nad rękopisem – część rozdziałów, jego zdaniem, nadawała się do przekazania cenzurze. Już w lutym profesor planował podróż do Krakowa w celu dokończenia prac, a w kwietniu ustalił z wydawcą sposób przygotowania aparatu naukowego w książce. Ogołociłbym – pisał Tadeusz Zapiór – wewnątrz ze wszelkiego aparatu naukowego, żeby laik – dla którego książka jest przeznaczona – czytał gładko, nie potykając się co chwila na pro- 24 Dalsza korespondencja – listy z dn. 9 marca, 5 i 14 kwietnia – potwierdzają, że zaliczkę w ww. kwocie Jan Muszkowski rzeczywiście otrzymywał. 25 List Jana Muszkowskiego do Tadeusza Zapióra z dn. 5 stycznia 1950 r. SBP_zycie_ksiazki.indd 24 2016-03-04 11:23:48 KONCEPCJA WYDAWNICZA… XXV gach i kamieniach przypisów, literatury […] na końcu książki całą literaturę, uporządkowa- ną grupami, odpowiadającymi rozdziałom książki. Literaturę w ważniejszych jej pozycjach dałbym rozumową (podając przynajmniej spis rzeczy). […] Spis rzeczy tylko na początku, bez powtarzania przed rozdziałami. Natomiast konieczny jest indeks rzeczowy oraz imien- ny (można w jednym alfabecie). Może pożyteczny byłby też wykaz ilustracji. [podkreślenia T. Zapióra]26. Wydawca zadbał też o jakość materiału ilustracyjnego w książce. Zachę- cał więc autora do odwiedzenia Biblioteki Jagiellońskiej; większość ilustracji miała bowiem pochodzić ze zbiorów krakowskich27: Dla doboru ilustracji wydaje mi się konieczny przyjazd Pana Profesora do Krakowa. Przy- puszczam, że poza biblioteką dawnego P.I.K-u, większego wyboru i doboru jak w Bibliotece Jagiellońskiej + moja biblioteka nie znajdzie się. Konkretnych pozycji, które są tylko w Łodzi czy też u Pana Profesora będzie chyba niewiele i te trzeba przywieźć do Krakowa. Sądzę, że to wszystko. Cieszę się, że moje wysiłki skłonienia Pana Profesora do takiej przerób- ki jak obecna, dały rezultaty pozytywne […]28. Ustalone z Zapiórem prace udało się Muszkowskiemu wykonać i 26 kwiet- nia 1950 r. przesłał maszynopis drugiego wydania, „zawierający w czterech tekach 463 stronice tekstu”29, a także wyraźnie zaznaczył, że w dostarczonej wersji publikacji brakuje jeszcze wskazówek bibliograficznych, przedmowy, skorowidza i spisu ilustracji. Zgodził się również na wszystkie uwagi związane z aparatem naukowym książki, oprócz jednej – dotyczącej pomysłu skoro- widza, który, jako „Skorowidz nazwisk, miejscowości, przedmiotów” – nie powinien zawierać już bibliografii: „byłoby to już przesadą i skorowidz roz- rósłby się zupełnie”30. Maszynopis drugiego wydania powstawał z użyciem fragmentów fizycznie wyciętych przez autora z pierwszego wydania, które następnie były naklejane 26 List Tadeusza Zapióra do Jana Muszkowskiego z dnia 25 kwietnia 1950 r. 27 Materiał ilustracyjny najczęściej pochodził z Encyklopedii staropolskiej A. Brücknera (Warszawa 1937-39), Geschichte der Schrift H. Jensena (Hannover 1925), Histoire du livre M. Audina (Paris 1930) oraz egzemplarzy książek przechowywanych w Bibliotece Jagiellońskiej. Niektóre z zagadnień (np. ilu- stracja Biblioteki Załuskich) zostały opatrzone przedrukami z prasy współczesnej, np. „Przeglądu Bi- bliotecznego”(w 1948 r. ukazał się w czasopiśmie okolicznościowy numer poświęcony tejże bibliotece). 28 List Tadeusza Zapióra do Jana Muszkowskiego z dnia 25 kwietnia 1950 r. 29 List Jana Muszkowskiego do Tadeusza Zapióra z dn. 26 kwietnia 1950 r. 30 List Jana Muszkowskiego do Tadeusza Zapióra z dn. 7 maja 1950 r. SBP_zycie_ksiazki.indd 25 2016-03-04 11:23:48 XXVI KONCEPCJA WYDAWNICZA… na czysty papier i ewentualnie uzupełniane, za pomocą maszyny do pisania. Analiza stworzonego w ten sposób egzemplarza roboczego pozwala oszaco- wać, że z wcześniejszej edycji publikacji: 1. W rozdziałach I–III zaczerpnięto ok. 35 na 100 stron (tj. ok. 35 ); 2. W rozdziałach IV–VI zaczerpnięto ok. 40 na 115 stron (tj. ok. 35 ); 3. W rozdziałach VII–IX zaczerpnięto ok. 88 na 140 stron (tj. ok. 63 ); 4. W rozdziałach X–XIII zaczerpnięto ok. 90 na 108 stron (tj. ok. 83 ). Ilustracja 2. Egzemplarz roboczy nowego Życia książki z przeklejonym fragmentem z wydania 1. Źródło: BUŁ Rps 6535 s. 120. A zatem ok. 253 strony, czyli ok. 55 maszynopisu pochodziły z wydania pierwszego. Przedstawione dane są orientacyjne i mają za zadanie zasygnali- zować zakres zmian poczynionych przez Jana Muszkowskiego w Życiu książki SBP_zycie_ksiazki.indd 26 2016-03-04 11:23:48 KONCEPCJA WYDAWNICZA… XXVII w porównaniu z pierwszym wydaniem podręcznika. Na podstawie robocze- go egzemplarza maszynopisu przechowywanego w BUŁ pod sygn. Akc. Rps 6535 można stwierdzić, że najmniej zmian dokonał autor w rozdziale IX (Książka w bibliotece) i XI (Konsumpcja książki), został on bowiem prawie w całości przedrukowany w edycji z 1951 r. Pozostałe 45 pracy zostało napisane na nowo – jeśli nie liczyć 3 frag- mentów włączonych do zrębu głównego na zasadzie autocytowania: •  od „Nie jest też oczywiście rzeczą przypadku…” (s. 295) do „…trzeba  tu jeszcze dodać nieco informacji aktualnych” (s. 299); •  od „rozpowszechniły się one dopiero pod koniec wieku. Bardzo głośny  był…” (s. 314) do „…niemniej ważny od dzieł popularno-naukowych” (s. 315); •  od „Ale uczeni bibliografowie i polihistorzy…” (s. 319) do „…uniwer- sytety w XIX i XX w., historia i technika ilustracji” (s. 325). Pierwszy z wymienionych fragmentów pochodził z artykułu J. Muszkow- skiego: Kształcenie bibliotekarzy. „Bibliotekarz” 1945 nr 2/3, s. 2–3, drugi – zgodnie z jego informacją – z referatu wygłoszonego w Towarzystwie Na- ukowym Warszawskim 5 grudnia 1949 r.31, natomiast trzeci – z broszurki pt. Kształcenie bibliotekarzy wydanej samoistnie w 1946 r. (s. 17–22). Część materiału, którym autor uzupełnił pierwsze wydanie Życia książki przygotowując kolejną edycję, pochodziło z projektowanego skryptu Nauka o książce, który nie doczekał się planowanej redakcji w oficynie T. Zapióra. Na podstawie zachowanych w Bibliotece Uniwersyteckiej w Łodzi kolejnych rozdziałów Nauki o książce można stwierdzić, że Muszkowski – spodziewając się zapewne, że nie uda mu się w krakowskim wydawnictwie wydać dwóch publikacji – postanowił sfinalizować Życie książki, posiłkując się ustępami zaczerpniętymi z maszynopisu Nauki o książce sporządzonego na potrzeby dydaktyczne Katedry Bibliotekoznawstwa UŁ32. Wspomniany maszynopis skryptu został przygotowany na rok akademicki 1947/48 i 1948/49 i składał się z 6 rozdziałów: I Początki pisma; II Surowce i postać książki. Narzędzia i ciecze pisarskie; III Rękopis biblioteczny; IV U kolebki sztuki drukarskiej; 31 List Jana Muszkowskiego do Tadeusza Zapióra z dnia 30 stycznia 1950 r. 32 Por. BUŁ Rps 6538 Nauka o książce: tekst skryptu z r. ak. 1947/48 oraz 1948/49. k. nlb. Frag- menty włączone do Życia książki zostały oznaczone w przechowywanym przez BUŁ maszynopisie na czerwono ręką autora albo wydawcy. SBP_zycie_ksiazki.indd 27 2016-03-04 11:23:48 XXVIII KONCEPCJA WYDAWNICZA… V Badanie druków XV wieku; VI Początki drukarstwa w Polsce łącznie zapla- nowanych na 260 stron. Muszkowski współpracował z wydawcą nad maszy- nopisem skryptu jeszcze w sierpniu 1949 r., przesyłając mu kolejne robocze egzemplarze projektowanej książki33. Pomysł wydania Nauki o książce nie został zarzucony. W sprawozdaniu z wykonania prac naukowo-badawczych Katedry Bibliotekoznawstwa UŁ za rok 1952 podawał, że przewiduje ukończenie książki w 1953 r. Nadmieniał jednocześnie, że Życie książki było wobec niej szkicowym opracowaniem w ujęciu popularnym i literackim; jakkolwiek rzecz ta nie aspiruje do charakteru ściśle na- ukowego, dała jednak autorowi sposobność do przemyślenia zagadnień zasięgu materiału i metody, które wymagać będą modyfikacji w związku z wyższym poziomem pracy34. Profesor wspominał dalej w sprawozdaniu, że w skład dwutomowego podręcznika do Nauki o książce miały wejść prace już przez niego ogłoszo- ne drukiem albo pozostające w rękopisie: Porachunki bibliologiczne, Pierwszy etap uniwersyteckich studiów bibliotekoznawczych (1945/46–1951/52), Podło- że ekonomiczno-społeczne dziejów książki, Z zagadnień dydaktycznych nauki o książce oraz recenzja książki J. Grycza Z dziejów i techniki książki – przy- gotowanej dla „Przeglądu Bibliotecznego”, a także tekst Teatr i książka – na- pisany dla „Pamiętnika Teatralnego”. Śmierć Muszkowskiego przekreśliła te plany – wymienione wyżej niewydane teksty przechowuje łódzka Biblioteka Uniwersytecka. Podsumowując związki planowanej do druku Nauki o książce z Życiem książki należy stwierdzić, że ukończenie drugiej publikacji znacznie przy- spieszyło wykorzystanie materiału skryptu. Dzięki temu, wbrew twierdzeniu Muszkowskiego, że Życie książki ma popularny charakter, została przygoto- wana publikacja nosząca cechy publikacji naukowej, opatrzona przypisami, indeksem oraz wykazem źródeł. Powielanie rękopisu rozpoczęto na początku maja 1950 r.; tekst był przepisywany na dwóch maszynach do pisania w czterech egzemplarzach, 16 czerwca tego roku przepisany w całości egzemplarz przesłano autorowi z prośbą o przejrzenie i ewentualne poprawki35. 33 Tamże. 34 BUŁ Rps 6614. Katedra Bibliotekoznawstwa UŁ 1952–1953. K. nlb. 35 List Tadeusza Zapióra do Jana Muszkowskiego z dn. 16 czerwca 1950 r. SBP_zycie_ksiazki.indd 28 2016-03-04 11:23:48 KONCEPCJA WYDAWNICZA… XXIX Pozostałe prace nad książką przebiegały dość sprawnie. W sierpniu 1950 r. wydawca informował autora, że zamierza złożyć w Wojewódzkim Urzędzie Kontroli Prasy 2 egzemplarze książki. Ponadto w liście z dnia 9 sierpnia 1950 r. prosił Jana Muszkowskiego o dosłanie przedmowy do drugiego wy- dania, wyjaśniającego „charakter i cel książki”36. Wstęp ten był pierwotnie opatrzony datą 22 sierpnia 1950 r., dopiero później zmieniono ją na listo- padową37. Miał on zapewne zostać dołączony do maszynopisu przy przeka- zywaniu książki krakowskiej komórce cenzorskiej. Publikacja trafiła więc do Wojewódzkiego Urzędu Kontroli Prasy, Publikacji i Widowisk w Krakowie między 22 a 28 sierpnia 1950 r.38. Interwencje cenzorskie w Życiu książki przedstawiono w kolejnych podrozdziałach. Na początku grudnia Jan Muszkowski podjął starania o zaprojektowanie okładki do podręcznika. Odpowiednią osobą, jego zdaniem, do realizacji tego zadania był drukarz, grafik i typograf Adam Półtawski – długoletni przyjaciel Muszkowskiego. Pisząc do Tadeusza Zapióra tak uzasadniał swą propozycję: W związku z książką pozwalam sobie powrócić do swojej prośby, ażeby nadzór graficzny powierzyć Półtawskiemu, bo przecież z Kielc droga niedługa, a on zrobi to dla mnie z pew- nością. Gdyby chodziło o stronę finansową, to gotów jestem zrzec się części swojego ho- norarium na jego korzyść. Bardzo gorąco proszę o uwzględnienie tej prośby, która nie ma w najlżejszej mierze posmaku braku ufności do Pańskiej wypróbowanej wiedzy i wielkiego doświadczenia w tej materii. Z Półtawskim przyjaźnimy się od lat sześćdziesięciu! – bo od wstępnej klasy gimnazjum!39 Mimo że na okładce tytuł książki został złożony antykwą Półtawskiego – trudno orzec (nie zachowała się dokumentacja), czy rzeczywiście A. Półtawski był jej autorem tak, jak miało to miejsce w 1936 r. – na stronie redakcyjnej nie odnotowano bowiem nazwiska jej projektanta. Pierwszą korektę publikacji wykonał w 1951 r., na prośbę Jana Muszkow- skiego, Adam Łysakowski, którego uwagi w większości zostały uwzględnione przez autora pracy. Dotyczyły one nie tylko dostrzeżonych błędów w składzie, lecz przede wszystkim strony merytorycznej tekstu. Łysakowski ma niezaprze- czalny wkład w ukończenie i doprowadzenie Życia książki do ostatecznej postaci. 36 Por. List Tadeusza Zapióra do Jana Muszkowskiego z dn. 9 sierpnia 1950 r. 37 BUŁ Akc. Rps 6535 K.nlb. 38 Dokument z dnia 7 września 1950 r. AAN sygn. 408, s. 314–315. 39 List Jana Muszkowskiego do Tadeusza Zapióra z dn. 4 grudnia 1950 r. SBP_zycie_ksiazki.indd 29 2016-03-04 11:23:48 XXX KONCEPCJA WYDAWNICZA… Choć na stronie tytułowej Życia książki figuruje rok 1951, podręcznik ukazał się na początku 1952, czyli około sześć miesięcy po złożeniu w dru- karni. Świadczy o tym list Jana Muszkowskiego do wydawcy z dnia 7 stycznia 1952, do którego autor dołączył, na wyraźne życzenie Zapióra, tekst wy- drukowany później na skrzydełkach publikacji. Druk zrębu głównego Życia książki był już wówczas zakończony (na stronie redakcyjnej podano, że Kra- kowskie Zakłady Graficzne ukończyły druk w grudniu 1951 r.). Opóźnienie w wydaniu potwierdza też obszerny list T. Zapióra z grud- nia 1951 r., wyjaśniający trudności napotkane przez wydawcę podczas druku książki; czytamy w nim m.in.: Warunki pracy przy druku „Życia książki” są takie: Pani Smrokowska, która książkę pro- dukowała i wgryzła się we wszystkie szczegóły, od dwóch tygodni leży obłożnie chora a jak wykazuje wczorajsza wizyta neurochirurga aż do ukończenia druku książki na pewno do pracy nie wróci. Cała niespodziewana robota spadła na mnie i na panią Kapiszewską. […] Gdyby książka Pana Profesora była jedynym przedmiotem naszej pracy i gdyby mogła być drukowana w normalnym tempie, dalibyśmy sobie radę. Tak jednak nie jest. W wykończe- niu znajduje się jeszcze reszta książek, a przy każdej wyłania się wciąż szereg jakichś trudności nieprzewidzianych, które trzeba w szybkim tempie usunąć, by ze wszystkim zdążyć na czas. Książkę Pana Profesora drukuje się jednocześnie na trzech maszynach, toteż trzeba by właś- ciwie nic nie robić, tylko siedzieć w drukarni, robić korekty i rewizje, i pilnować druku aż do zejścia ostatniego arkusza z każdej z drukujących maszyn. Bo nie wiem, czy Pan Profesor zdaje sobie w pełni sprawę, jak dalece jakość ustąpiła dzisiaj ilości a tym samym szybkości wykonania. Zecerzy, metrampaże i maszyniści robią takie kawały, że nawet (w dawniejszych warunkach) nie spodziewałoby się ich od początkującego ucznia drukarskiego. […] Wie Pan Profesor dobrze, jaką wagę przykładałem i przykładam do wykonania książki Pana Profesora. Skoro jednak trudności piętrzą się ponad miarę, nie mam zamiaru bić z rozpaczy głową o ścianę, bo chcę ją zachować jeszcze na inne cele. Jakkolwiek by nie było, książka przybierze taki wygląd, że nie będzie się potrzebowała wstydzić bardzo a bardzo wielu wy- dawnictw państwowych, dysponujących dziesiątkami redaktorów, redaktorów technicznych, korektorów itp40. Z egzemplarzy autorskich Jan Muszkowski mógł skorzystać dopiero w marcu 1952 r., kiedy trafiło do niego 20 egzemplarzy książki na 70-gra- mowym papierze. Kolejne nadeszły 15 marca (2 egz. 80-gramowe), 22 mar- ca (20 egz. 70-gramowych), 30 kwietnia (25 egz. 80-gramowych), 23 maja 40 List Tadeusza Zapióra do Jana Muszkowskiego z dn. 18 grudnia 1951 r. SBP_zycie_ksiazki.indd 30 2016-03-04 11:23:48 KONCEPCJA WYDAWNICZA… XXXI (15 egz.). Dnia 20 września autor otrzymał też 5 egzemplarzy książki opra- wionych w płótno. Do 22 stycznia 1953 r. rozdysponował 83 egzemplarze publikacji, przekazując ją zaprzyjaźnionym profesorom, podwładnym, pisa- rzom, poetom, instytucjom, przedstawicielom władz państwowych i człon- kom rodziny. Drugie wydanie profesor przesłał m.in.: Jerzemu Andrzejew- skiemu, Bolesławowi Bierutowi, Aleksandrowi Birkenmajerowi, Zdzisławie Brzozowskiej, Kazimierzowi Budzykowi, Józefowi Chałasińskiemu, Edwar- dowi Chwalewikowi, Jadwidze Dąbrowskiej, Marii Dąbrowskiej, Karolowi Dejnie, Wandzie Dąbrowskiej, Stefanii i Stefanowi Dziewulskim, Alodii i Józefowi Gryczom, Wiktorowi Hahnowi, Janinie i Tadeuszowi Kotarbiń- skiemu, Julianowi Krzyżanowskiemu, Adamowi Łysakowskiemu, Alinie Margolis-Edelmanowej, Krzysztofowi Muszkowskiemu (synowi), Joannie Muszkowskiej-Penson (córce), Zofii Nałkowskiej, Janowi Parandowskiemu, Adamowi Półtawskiemu, Helenie Radlińskiej, Adamowi Rapackiemu, Ada- mowi Szpunarowi, Henrykowi Ułaszynowi, Stefanowi Vrtel-Wierczyńskie- mu, Adamowi Ważykowi, Helenie Więckowskiej, Stefanowi Żółkiewskie- mu. Po 5 egz. autor przekazał Zakładowi Bibliotekoznawstwa Uniwersytetu Łódzkiego i Instytutowi Bibliograficznemu Biblioteki Narodowej41. Można sądzić, że autor był zadowolony z ostatecznej pracy wydawcy. W liście do Tadeusza Zapióra z czerwca 1952 r. zapisał: Szanowny Panie, Potwierdzając z podziękowaniem odbiór ostatniej raty honorarium za Życie książki – nie mogę oprzeć się chęci wyrażenia Panu najgłębszej wdzięczności, najpierw za zdopingowanie mnie do opracowania drugiego wydania (bo sam nie byłbym się na to zdobył), a następnie za niezmiernie bliski, serdeczny i przyjacielski stosunek do autora i jego pracy. Trudno być bardziej wzorowym nakładcą, niż był Pan nim w tym przypadku, toteż ani pod względem moralnym, ani materialnym nie było pomiędzy nami przez te dwa lata i pół już nie tylko najlżejszego nieporozumienia, ale nawet cienia na jednako równym i przyjaznym stosunku. Tym więcej wypada mi żałować, że na tej książce kończy się na razie tak piękny okres Pań- skiej działalności i życzę z całego serca, ażeby znalazł Pan najrychlej pole do pełnego rozwi- nięcia w owocnej pracy zalet Swego umysłu i charakteru42. 41 Por. Odręczna notatka Jana Muszkowskiego zawierająca spis osób, które otrzymały egzemplarz „Życia książki”. BUŁ Akc. Rps 6604. K.nlb. 42 List Jana Muszkowskiego do Tadeusza Zapióra z dn. 2 czerwca 1952 r. SBP_zycie_ksiazki.indd 31 2016-03-04 11:23:49 XXXII KONCEPCJA WYDAWNICZA… Na podstawie powyższego listu można wnioskować, że Życie książki było jedną z ostatnich, o ile nie ostatnią publikacją, która wyszła drukiem z pry- watnej oficyny Tadeusza Zapióra. Życie książki w świetle dokumentów Urzędu Kontroli Prasy, Publikacji i Widowisk Maszynopis Życia książki trafił do Wojewódzkiego Urzędu Kontroli Prasy, Publikacji i Widowisk w Krakowie w sierpniu 1950 r. Dnia 26 sierpnia prze- kazany został cenzorce Janinie Zborowskiej, która nie miała wielu zastrzeżeń do pracy, a nawet doceniła jej wagę: Praca ta jest niewątpliwie ciekawa i pożyteczna, tym bardziej, że prace monograficzne na poziomie uniwersyteckim są dopiero w przygotowaniu. Na podkreślenie zasługuje fakt, że książka pomimo, że stanowi wznowienie /pierwsze wydanie 1935 r. [właśc. 1936 r. – dop. red.]/ i zachowała dawną konstrukcję z małymi uzupełnieniami zawiera wyraźny ideowy sens, przejawiający się w dążeniu do możliwie najszerszego upowszechniania kultury z uak- tywnieniem postawy odbiorczej i twórczej szerokiej rzeszy czytelników. Po drugie autor wią- że poruszane przez siebie zagadnienia z  odpowiednią koniunkturą ekonomiczną i uważa czynnik praw rozwoju społecznego za decydujący. Jest to ujęcie bardzo poprawne i decyduje o pozytywnej wartości książki. Poza tym wartością dodatnią książki jest także to, że uwzględ- nia ona okres bieżący i zawiera moc wiadomości z zakresu organizacji nauki, szkolnictwa, oświaty, działalności wydawniczej, bibliotekarstwa i księgarstwa43. Wśród „niedociągnięć” pracy (określenie Zborowskiej) wymieniono kro- nikarskie ujęcie niektórych rozdziałów oraz zbyt częste przywoływanie amery- kańskich zdobyczy w zakresie nauki i techniki – co powodowało zaobserwo- waną „różnicę na niekorzyść ZSRR”. W przypadku ustępów poświęconych Stanom Zjednoczonym cenzorka postulowała ich usunięcie (uzasadniając to zbyteczną pochwałą zdobyczy nauki amerykańskiej), mimo że odnosiły się one w przeważającej części do faktów. Pozostałe uwagi koncentrowały się na przeredagowaniu fragmentów, któ- re błędnie – zdaniem Zborowskiej – sugerowały, że uspołecznienie handlu rozpoczęło się już w czasie okupacji. Pewne zastrzeżenia wzbudziła też przy- 43 Zachowano oryginalną interpunkcję. Recenzja Życia książki z dnia 7 września 1950 r. AAN sygn. 408, s. 314–315. SBP_zycie_ksiazki.indd 32 2016-03-04 11:23:49 KONCEPCJA WYDAWNICZA… XXXIII wołana przez Muszkowskiego książka Chata Wuja Toma; fragment w opinii cenzorki należało przeredagować, gdyż kojarzył się jej z myśl
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Życie książki
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: