Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00290 006792 14673731 na godz. na dobę w sumie
Życie monastyczne w Wielkim Księstwie Litewskim w XVI wieku. - ebook/pdf
Życie monastyczne w Wielkim Księstwie Litewskim w XVI wieku. - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 648
Wydawca: Avalon Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-7730-955-1 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> historia
Porównaj ceny (książka, ebook (-8%), audiobook).

Wyznawcy prawosławia stanowili do końca XVI wielku istotną grupę mieszkańców Wielkiego Księstwa Litewskiego. Dlatego podjęcie badań nad stanem prawosławnego monastycyzmu na tym obszarze związane jest nie tylko z ustaleniem liczby i rozmieszczenia manasterów, ale też z ich rolą i sytuacją ekonomiczną oraz stanem kultury i oświaty środowisk monastycznych. Niebagatelne znaczenie ma ocena skutków rozwoju zycia monastycznego dla życia Kościoła prawosławnego jako całości na tle innych wyznańw Wielkim Księstwie Litewskim. Podjęte w niniejszej książce zagadnienia badawcze pozwalają stwierdzić, że monastery prawosławne w pierwszej połowie XVI w. pełniły ważną rolę duchową czy kulturotwórczą, wpływały na postawy wiernych. Były dobrze zorganizowane, polepszały swój status ekonomiczny, dzięki licznym nadaniom magnackim i szlacheckim.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Piotr Chomik Życie monastyczne w Wielkim Księstwie Litewskim w XVI wieku Avalon Piotr Chomik – historyk od 1999 r. związany z Uniwersytetem w Bia łym stoku. Zainteresowania badawcze dotyczą głównie dziejów i kultury Kościoła prawo- sławnego na obszarze Wielkiego Księstwa Litew skiego i Rzeczpospolitej w okre- sie nowożytnym. Równolegle zajmuje się najnowszymi dziejami Kościoła pra- wosławnego w Polsce i krajach położonych bezpośrednio za wschodnią gra- nicą Polski oraz najnowszymi dziejami i dniem dzisiejszym mniejszości naro- dowych zamieszkujących współczesne województwo podlaskie. Życie monastyczne w Wielkim Księstwie Litewskim w XVI wieku Piotr Chomik Życie monastyczne w Wielkim Księstwie Litewskim w XVI wieku Avalon Wydanie publikacji dofinansowane przez Uniwersytet w Białymstoku Recenzenci dr hab. Zoja Jaroszewicz-Pieresławcew dr hab. Oleg Łatyszonek Opracowanie typograficzne Sławomir Onyszko Korekta Paweł Żyła Projekt okładki i stron tytułowych Studio Piwnica Na okładce Fragment obrazu Pustelnik Michaiła Niestierowa oraz Krzyż św. Eufrozyny Połockiej © Copyright by Piotr Chomik, Kraków 2013 ISBN 978-83-7730-955-1 Z a m ó w i e n i a p r z y j m u j e Wydawnictwo AVALON T. Janowski Sp. j. ul. Fiołkowa 4/13 • 31-457 Kraków tel. 48 606 750 749 zamowienia@wydawnictwoAVALON.pl www.wydawnictwoAVALON.pl Spis treści Wstęp . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7 R o z d z i a ł I Rozwój monastycyzmu na ziemiach Wielkiego Księstwa Litewskiego do końca XV wieku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . R o z d z i a ł I I Fundatorzy, ktitorzy i przełożeni monasterów. Uposażenie i organizacja ośrodków monastycznych w Wielkim Księstwie Litewskim w XVI wieku . . . . . R o z d z i a ł I I I Monastery prawosławne w Wielkim Księstwie Litewskim w XVI wieku jako ośrodki kultury . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Monastery jako ośrodki kultowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Biblioteki oraz działalność piśmiennicza ośrodków monastycznych . . . . . Monastery w obronie dogmatów wiary . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Monastery jako ośrodki oświatowe i miejsca pomocy charytatywnej . . . . Kontakty zewnętrzne ośrodków monastycznych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zakończenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 21 197 423 426 462 510 519 534 543 559 Wykaz skrótów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 561 Bibliografia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 601 Summary . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 605 Содержание . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Indeks nazwisk . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 609 5 Wstęp Istotę monastycyzmu przynajmniej do pewnego stopnia precyzują terminy, których używa się do określenia ludzi prowadzących tego typu życie. Pierw- szym terminem jest pochodzący z języka greckiego zwrot „monachos”, a drugim, pochodzący z języka cerkiewnosłowiańskiego wyraz „inok”. Pierw- szy, pochodzący od liczebnika „monos” – jeden, wskazuje na to, że człowiek prowadzi życie w pojedynkę, w stanie bezżennym. Drugi wyraz pochodzi od przymiotnika „inako”, co oznacza kogoś innego, kogoś kto prowadzi inne życie niż ogół. Oba terminy wskazują jednak wyłącznie na cechy zewnętrzne życia mnichów nie precyzując samej istoty, sensu i celu życia monastycz- nego. Pomocny w określeniu istoty życia monastycznego może być fakt szczególnego zaludnienia pustyni przez mnichów po ogłoszeniu w 313 r. przez cesarza Konstantyna Wielkiego tzw. edyktu mediolańskiego. W mo- mencie, gdy chrześcijaństwo uzyskało status religii oficjalnie uznanej przez władze, część jego wyznawców stwierdziła, że jest to dobry czas by zaostrzyć normy życia chrześcijańskiego. Temu celowi miał służyć monastycyzm. Wzrost liczby mnichów w tym okresie nie był pierwszym tego typu zjawi- skiem. Pierwszą falę chrześcijan trwających w celibacie, poście i modlitwie odnotowano już w wieku II, gdy poziom moralności chrześcijan się obniżył. W połowie III wieku chrześcijanie zaczęli uciekać na pustynię, gdzie osied- lali się pojedynczo lub w niewielkich grupach. Należy jednak podkreślić, że standardy moralne dla ludzi świeckich i mnichów są identyczne. Droga mo- 7 nastyczna jest jedynie inną formą dążenia do celu, do którego zdążają wszyscy chrześcijanie. Tym celem jest przebóstwienie i odnowienie utraco- nej jedności z Bogiem¹. Istotę monastycyzmu w sposób piękny a zarazem precyzyjny oddał Pa- isjusz Wieliczkowski, XVIII-wieczny odnowiciel tradycji monastycznych w Mołdawii: „Mnich jest wykonawcą Chrystusowych przykazań. To dosko- nały chrześcijanin, naśladowca i współuczestnik cierpień Chrystusa; mę- czennik na co dzień, z własnego wyboru umarły i stale dobrowolnie umie- rający wśród trudów duchowych. Mnich jest kolumną wytrwałości, głębią pokory, źródłem łez, skarbnicą czystości, to człowiek naśmiewający się z wszystkiego, co w tym świecie uznawane jest za piękne, rozkoszne, chwa- lebne i pociągające. Mnich to także człowiek bolejącej duszy, nieustannie – zarówno na czuwaniu jak i we śnie – uczący się pamięci śmierci. Mnich to ten, który stale przymusza własną naturę i nie słabnie w strzeżeniu zmy- słów. Mnich jest ładem i kondycją istot bezcielesnych, przechowywaną w materialnym ciele, mającym na względzie w każdym czasie i miejscu oraz przy wszelkim dziele, jedną tylko Boskość”².  Celem pracy jest przedstawienie dziejów monasterów prawosławnych w Wielkim Księstwie Litewskim w XVI wieku, do czasu podpisania unii brzeskiej. Zamierzeniem autora jest prezentacja specyfiki i roli kulturowej monasterów w WKL, przemian w życiu monastycznym dokonujących się w ciągu XVI stulecia i roli monasterów w dziejach Kościoła prawosławnego w całej Rzeczpospolitej. ¹ Bp Jakub (Kostiuczuk), Monastycyzm wschodni, w: Życie monastyczne w Rzeczypo- spolitej, pod red. A. Mironowicza, U. Pawluczuk i P. Chomika, Białystok 2001, s. 15–17. Por. Bp Maximos (Aghiorgousis), Monastycyzm, w: Prawosławie. Światło wiary i zdrój doświadczenia, pod red. K. i J. Leśniewskich, Lublin 1999, s. 133. ² P. Wieliczkowski, O modlitwie umysłu albo modlitwie wewnętrznej, Białystok 1995, s. 126. 8 Jak się na ogół przyjmuje monastery „od zawsze” odgrywały znaczącą rolę w dziejach duchowości i kultury Kościoła prawosławnego. Jednak pa- miętać należy, że głównym i nadrzędnym celem istnienia monasterów był cel religijny: modlitwa i dążenie do chrześcijańskiej doskonałości. Badając położenie monasterów prawosławnych w Wielkim Księstwie Litewskim w XVI wieku należy zastanowić się nad ich ogólną kondycją. Na ogół przyjmuje się, że wiek XVI był wiekiem kryzysu dla prawosławnego życia monastycznego i Kościoła prawosławnego w Rzeczypospolitej i WKL, głównie w kwestiach materialnych i oświatowych. Powstaje jednak pytanie o inne symptomy ewentualnego kryzysu. Nie ma też pewności, czy w ogóle można stwierdzić, że sytuacja monastycyzmu prawosławnego w WKL po- gorszyła się w stosunku do czasów wcześniejszych. W moim przekonaniu, aby to zrobić, mamy dzisiaj za mało źródeł. Wydaje się, że wiek XVI rzeczy- wiście przyniósł szerszy kryzys całego prawosławia w państwie polsko-li- tewskim, ale mógł się on ujawnić dopiero po pojawieniu się reformacji, która stała się poważną konkurencją dla Kościoła prawosławnego. Sama refor- macja może być zresztą traktowana jako impuls dla zmian w sferze religij- nej w WKL, zarówno w Kościele prawosławnym jak i rzymskokatolickim. W przypadku Kościoła prawosławnego duże znaczenie ma tu dość po- wszechne porzucanie prawosławia przez elitę polityczną i ekonomiczną i przystępowanie do wyznań reformowanych. Ogromne znaczenie miała też kontrofensywa wyznaniowa Kościoła rzymskokatolickiego po soborze try- denckim. Warto zadać też pytania o wpływ na położenie Kościoła prawo- sławnego przemian politycznych i społecznych w Wielkim Księstwie Li- tewskim po unii lubelskiej 1569 r. oraz rozpowszechnienie, szczególnie w drugiej połowie XVI wieku stosowania w stosunku do dóbr Kościoła pra- wosławnego prawa podawania. Wszystkie te pytania są bardzo istotne dla zrozumienia specyfiki oraz sytuacji wewnętrznej i zewnętrznej monaste- rów prawosławnych w WKL. Stan oświaty i kultury monastycznej ośrodków klasztornych jest waż- nym zagadnieniem dopełniającym obrazu życia monastycznego w WKL. Szeroko znana jest rola, jaką w dziejach kultury prawosławnej i szerzej, sło- 9 wiańskiej odegrał monaster Zwiastowania NMP w Supraślu. Istotne jest jed- nak nie tylko to, jaką rolę odegrał dany manaster w dziejach kultury pra- wosławnej, ale też jak ta monastyczna kultura na ziemiach państwa polsko- litewskiego przenikała się z kulturą polską, jaki był jej związek z kulturą mo- nastyczną w państwie moskiewskim, w krajach południowo-słowiańskich czy w Bizancjum. Jak zauważył A. Naumow, praktycznie od początku XV wieku kształtowana była specyfika kulturowo-liturgiczna Kościoła prawo- sławnego w Polsce czerpiąca z licznych źródeł i tradycji³. Wartą poznania jest rola jaką odgrywały monastery w rozwoju i podtrzymywaniu tej tradycji łą- czącej się z liturgiką, kultem świętych czy piśmiennictwem religijnym na- rodów sąsiadujących z WKL i Rzeczpospolitą głównie na wschodzie i połu- dniu Europy. Zasięg terytorialny niniejszej pracy obejmuje obszar Wielkiego Księ- stwa Litewskiego w granicach ustalonych po unii lubelskiej. Nie obejmuje natomiast Wołynia i województw kijowskiego i bracławskiego z powodu ob- szerności zagadnienia, a także z powodu istnienia nowej literatury nauko- wej dotyczącej rozwoju monastycyzmu na Wołyniu⁴. Przed unią lubelską (1569 r.) Wielkie Księstwo Litewskie składało się z trzonu etnicznie litewskiego – Auksztoty i Żmudzi oraz rozległych ziem ruskich, które w ciągu XIII–XIV wieku weszły pod władzę wielkich książąt litewskich. W tym rozciągającym się na obszarze blisko 800 tys. km2 pań- stwie przewaga etniczna należała do Rusinów, przodków współczesnych Białorusinów i Ukraińców. W drugiej połowie XIV wieku stanowili oni około 80 ludności Wielkiego Księstwa, gdy panujący Litwini zaledwie 20, za- ³ A. Naumow, Utwory południowo-słowiańskie w cerkiewnosłowiańskim piśmiennictwie w Rzeczypospolitej,„Latopisy Akademii Supraskiej”, vol 2, Kościół prawosławny na Bał- kanach i w Polsce – wzajemne relacje oraz wspólna tradycja, pod red. U. Pawluczuk, Bia- łystok 2011, s. 27; Idem, Święci południowosłowiańscy w ruskiej tradycji liturgicznej na terenie metropolii kijowskiej do końca XV wieku, w: Orthodox church in the Balkans and Poland. Connections and Common Tradition, ed. A. Mironowicz, U. Pawluczuk, W. Wal- czak, Białystok 2006, s. 191. ⁴ С. Горін, Монастирі Західної Волині (друга половина XV – перша половина XVII століть), Львів 2007. 10 mieszkując na obszarze 87,2 tys. km². W istocie odsetek ten i litewskie tery- torium etniczne w dobie nawiązania unii z Koroną były jeszcze mniejsze, bowiem władcy litewscy niejednokrotnie odstępowali Żmudź Krzyżakom, dążącym do terytorialnego połączenia między podbitymi w XIII wieku i rzą- dzonymi przez nich Prusami i Inflantami. Po unii lubelskiej Wielkie Księ- stwo Litewskie stało się obszarem nie tylko zróżnicowanym narodowo- ściowo, ale też politycznie i społecznie. Nastąpił wzrost znaczenia magna- terii, zarówno litewsko-ruskiej jak i polskiej. Unia lubelska z 1569 roku, za- twierdzając dotychczasową zasadę wspólności osoby panującego wprowa- dziła jednolity sejm, którego uchwały miały odtąd obowiązywać w Koronie i w Wielkim Księstwie Litewskim. Litwa zachowała jednak swą państwo- wość o ograniczonej suwerenności, gdyż nadal utrzymywała osobną admi- nistrację, własne wojsko, skarb, sądownictwo i prawodawstwo. Podkreślona została też odrębność narodowa obywateli Wielkiego Księstwa Litewskiego przez ustalenie zasady „Obojga Narodów” zachowanej aż do końca istnienia Rzeczypospolitej. Było to ważne nie tylko z punktu widzenia sytuacji bie- żącej w Wielkim Księstwie Litewskim, ale też dla kształtowania się tożsa- mości narodowej i wyznaniowej narodów zamieszkujących WKL. Jak wia- domo bowiem na terenie tym granice etniczne nie pokrywały się z admi- nistracyjnymi⁵. Granice Wielkiego Księstwa Litewskiego zmieniały się w XVI wieku nie tylko za sprawą postanowień unii lubelskiej. Podczas gdy pod koniec XV wieku Litwa graniczyła z dziesięcioma państwami, to w dobie unii lu- belskiej już tylko z pięcioma: Inflantami, Polską, Turcją, Chanatem Krym- skim i Moskwą. Szczególne znaczenie dla zasięgu terytorialnego niniejszej pracy ma przebieg granicy litewskiej z tym ostatnim państwem. Granica ta została na dłużej ukształtowana w czasie czwartej (1512–1522) i piątej (1534– 1537) wojny moskiewskiej oraz wojny inflanckiej (1558–1582). Pierwsza z tych wojen ustaliła przebieg granicy na północy, w jej wyniku ziemia smoleńska znalazła się w granicach państwa moskiewskiego. Ma to znaczenie w od- ⁵ M. Niendorf, Wielkie Księstwo Litewskie. Studia nad kształtowaniem się narodu u progu epoki nowożytnej (1569–1795), Poznań 2011, s. 45. 11 niesieniu do losów monasterów smoleńskich, które szczególnie przed wie- kiem XVI odgrywały znaczącą rolę w dziejach monastycyzmu wschodniego na obszarze WKL. Druga z wymienionych wojen moskiewskich ustaliła gra- nice na południu. Wojna inflancka natomiast, jak pisał G. Błaszczyk, stwo- rzyła stan faktyczny nie zatwierdzony w rokowaniach pokojowych. Dla te- matu niniejszej pracy ogromne znaczenie ma przebieg granicy od ujścia Sożu do Dniepru, gdzie odchylała się na wschód, biegła Sożem i pozosta- wiała Homel po stronie litewskiej. Po tej stronie znajdowały się też ziemie mścisławska i witebska, na których funkcjonowała się grupa znaczących monasterów prawosławnych. Dalej granica ta ulegała zmianom w wyniku początkowych sukcesów Rosji w wojnie inflanckiej, czego skutkiem była częściowa utrata ziemi połockiej wraz z Połockiem i części ziemi witebskiej⁶. Odzyskanie Połocka przez Polskę w 1579 za sprawą Stefana Batorego nie zmieniło już skomplikowanych losów znajdujących się na tym obszarze mo- nasterów połockich. Ich sytuacja uległą zmianie już w latach 60-tych XVI wieku, kiedy to Moskwa podjęła próbę podporządkowania sobie władyctwa połockiego. Po roku 1579 położenie monasterów prawosławnych na ziemi połockiej nie uległo zasadniczej zmianie, ale jednoznaczną ocenę tej sytua- cji utrudnia brak materiałów archiwalnych dotyczących stanu życia mona- stycznego na terenie Połocka po 1579 r. Zasięg chronologiczny prezentowanej rozprawy obejmuje najogólniej rzecz ujmując wiek XVI. W zasadzie nie przynosi problemu ustalenie gra- nicy końcowej tego zasięgu. Jest nią rok 1596, czyli rok zawarcia wyznanio- wej unii brzeskiej zmieniającej bieg losów Kościoła prawosławnego w Rzecz- pospolitej i kończący pewną epokę w dziejach polsko-litewskiego prawo- sławia. Dlatego przyjąłem taką właśnie cezurę końcową – rok 1596 i tylko niekiedy, z konieczności wychodzę poza tę datę. Większe trudności przyniosło ustalenie cezury początkowej niniejszej pracy. Dla dziejów państwa litewskiego ogromne znaczenie ma rok 1492, jako data przejęcia władzy przez Aleksandra Jagiellończyka, kończąca okres ⁶ G. Błaszczyk, Litwa na przełomie średniowiecza i nowożytności 1492–1569, Poznań 2002, s. 161–162. 12 długich rządów Kazimierza Jagiellończyka (1440–1492). Jednak rok 1492, nie był rokiem przełomowym dla dziejów Kościoła prawosławnego w Rze- czypospolitej, była to data ważna dla dziejów politycznych Wielkiego Księ- stwa Litewskiego. Dlatego trudno uważać ten rok za datę początkową ram chronologicznych niniejszej rozprawy. Niewątpliwe znaczenie dla dziejów prawosławia w Rzeczypospolitej miało oficjalne zrzeczenie się tytułu met- ropolitów kijowskich przez metropolitów moskiewskich w 1458 r., ale rok ten dzieli zbyt duża odległość czasowa od początków wieku XVI, co wydłu- żałoby zanadto zakres chronologiczny pracy. Dlatego przyjąłem za datę po- czątkową rok 1499, czyli rok wydania przywileju dla Cerkwi prawosławnej w WKL przez Aleksandra Jagiellończyka nawiązującego do tzw. ustawy Ja- rosława rzekomo pochodzącej z XI wieku, a uważanej za XV wieczny falsy- fikat wzorowany na przywilejach Kościoła rzymskokatolickiego w Wielkim Księstwie Litewskim. Przywilej Aleksandra noszący datę dzienną 20 marca regulował dwie sprawy: powstanie niezależnego sądownictwa duchownego oraz wpływ czynnika świeckiego na obsadę urzędów duchownych czyli prawo podawania⁷. Nie bez znaczenia dla ustalenia takiej właśnie cezury początkowej była fundacja monasteru w Supraślu w 1498 r. Monaster ten, funkcjonując na zachodnich rubieżach WKL, promieniował swoją kulturą i duchowością na inne prawosławne ośrodki wyznaniowe na tym obszarze i odegrał szczególną rolę nie tylko w dziejach prawosławia polskiego, ale też w nowożytnych dziejach prawosławia na całym obszarze słowiańskim. Podstawowymi źródłami niniejszej pracy były materiały archiwalne z wielu zespołów zgromadzonych w: Litewskim Państwowym Archiwum Historycznym w Wilnie, Oddziale Rękopisów Biblioteki Uniwersytetu Wi- leńskiego, Państwowym Archiwum Historycznym Białorusi w Mińsku i Bib- liotece Instytutu Historii Rosyjskiej Akademii Nauk w Petersburgu. Na szczególną uwagę zasługuje zachowana część archiwum monasteru św. Trójcy w Słucku przechowywana w Oddziale Zachowywania Zbiorów Pań- stwowego Muzeum Historycznego w Mińsku. Niezwykle cenne okazały się ⁷ K. Pietkiewicz, Wielkie Księstwo Litewskie pod rządami Aleksandra Jagiellończyka, Poz- nań 1995, s. 160; G. Błaszczyk, Litwa na przełomie, s. 253. 13 archiwalia zgromadzone w Archiwum Państwowym w Krakowie dotyczące głównie monasteru Zwiastowania NMP w Supraślu. Spośród zasobów pol- skich archiwów wykorzystano jeszcze źródła zgromadzone w Archiwum Głównym Akt Dawnych w Warszawie, szczególnie przechowywaną tam ła- cińską wersję Metryki Litewskiej. Nie można zapomnieć też o materiałach zgromadzonych we Lwowskim Państwowym Archiwum Historycznym Ukrainy oraz w dziale rękopisów Biblioteki im. Stefanyka we Lwowie. Niezwykle cenne okazały się źródła drukowane zamieszczane w wielu samodzielnych i periodycznych wydaniach sięgających drugiej połowy XIX wieku. Szczególnie cenna okazała się Rewizja Połocka z 1552 roku dokumen - tująca stan materialny monasterów połockich w połowie XVI wieku. Rewiz - ja połocka została przeprowadzona z rozkazu Zygmunta Augusta przez mar- szałka Jana Kmitę i koniuszego trockiego Marcina Podlewskiego. Warto za- uważyć, że dokument ten doczekał się dwóch edycji. Pierwsza z nich to wydanie Iwana Łappo z 1907 r., druga (a raczej pierwsza w kolejności chro- nologicznej) to wydanie jej alfabetem łacińskim w V tomie Scriptores Rerum Polonicarum w Krakowie w 1880 r.⁸ Cenne informacje źródłowe zawierały też dwie Księgi Zapisów (tzw. „Писцовые книги”), dotyczące ziemi piń- skiej, zawierające materiał pomiary włócznej przeprowadzonej przez Sta- nisława Chwalczewskiego z rozkazu królowej Bony w latach 1552–1555, w dobrach królewskich położonych w księstwach pińskim i kleckim oraz opisu ziem starostwa pińskiego przeprowadzonego w latach 1561–1566 r. z rozkazu Zygmunta Augusta, przez starostę pińskiego i kobryńskiego Ław- rencjusza Woj nę. Dokumenty te zostały opublikowane w XIX wieku w Wil- nie⁹. Stan wewnętrzny monasteru leszczyńskiego pod Pińskiem dokumen- ⁸ Rewizja województwa połockiego z roku 1552, w: Scriptores Rerum Polonicarum, t. V, Ar- chiwum Komisji Historycznej, t. 2, Kraków 1880; Полоцкая ревизия 1552 года, к изд. подг. И.И.Лаппо, Москва 1905. ⁹ Писцовая книга Пинского и Клецкого княжеств, составленная пинским ста - ростою Станиславом Хвальчевским в 1552 – 1555 г., Вильна, 1884 (dalej: PKPK); Писцовая книга бывшего Пинского староства, составленная по пове ле нию короля Сигизмунда Августа в 1561 – 1566 годах пинским и кобринским ста рос - тою Лаврином Войною. ч. 1, Вильна, 1874 (dalej: PKPS). 14 tował też wyda ny przez D. Dowgiałłę opis monasteru dokonany w 1588 r.¹⁰ Ze źródeł wyda nych drukiem w pracy wykorzystano także edycje wileńskiej i petersburskiej Komisji Archeograficznej z lat 1864–1917. Zawierają one bo- gaty zbiór dokumentów do dziejów Kościołów wschodnich na ziemiach li- tewsko-ruskich Rzeczypospolitej. Wśród tych dokumentów znajdują się is- totne dla niniejszej rozprawy akta fundacyjne monasterów, wypisy z ksiąg ziemskich i  grodzkich czy edykty królewskie¹¹. Najbogatsze materiały zebrane w tych edycjach dotyczą – w mojej ocenie – monasteru Zwias towa- nia NMP w Supraślu i monasteru św. św. Borysa i Gleba w Grodnie. Monastery prawosławne w Wielkim Księstwie Litewskim nie docze- kały się, jak do tej pory, rzetelnego opracowania badawczego. Wszystkie opublikowane pozycje są dzisiaj już praktycznie przestarzałe albo dotykają problemu życia monastycznego w WKL tylko powierzchownie. Z literatury dawniejszej nadal jedną z najważniejszych pozycji doty- czących życia monastycznego pozostają odpowiednie fragmenty Historii Cerkwi, autorstwa metropolity Makarego¹². Jednakże mimo wielu cennych ¹⁰ Д.И. Довгялло, Пинский Лещинский монастырь в 1588 г. Минская старина. Труды Минского церковного историко-археологического комитета, Вып. 1, Минск 1909. ¹¹ Chodzi tu o serie wydawnicze publikowane w Wilnie: Акты, издаваемые Виленскою археографическою комиссиею (dalej: AWAK), Археографический сборник доку - ментов, относящихся к истории Северо-Западной Руси (dalej: ASD) oraz w Pe- tersburgu: Акты, относящиеся к истории Западной России, собранные и из дан - ные Археографическою комиссиею (dalej: AZR), Акты, относящиеся к истории Южной и Западной России (dalej: AJZR). Warto jednak zwrócić uwagę, że wydania te obciążone są rosyjskim punktem widzenia XIX wiecznej historiografii moskiew- skiej na dzieje i wzajemne relacje Rzeczypospolitej, WKL i Rosji. Na ten temat zob.: R. Mienicki, Archiwum Akt Dawnych w Wilnie w okresie od 1795 do 1922 roku, War- szawa 1923; A. Gil, W kręgu dziejów i kultury Kociołów wschodnich Rzeczypospolitej, Siedlce 2009, s. 51–58. Na temat różnych punktów widzenia na dzieje WKL zobacz znakomitą pracę: K. Błachowska, Wiele historii jednego państwa. Obraz dziejów Wiel- kiego Księstwa Litewskiego w ujęciu historyków polskich, rosyjskich, ukraińskich, litew- skich i białoruskich w XIX wieku, Warszawa 2009. ¹² Najnowsze wydanie: Макарий (Булгаков), История Русской Церкви. Тт. 1 – 10. Изд. в 7-ми кн., Москва 1994–1996. 15 zawartych w tym dziele informacji, jest to już praca nie odpowiadająca wy- mogom współczesnej i nauki. Mimo, iż pierwsze wydanie wykorzystywanego w tej pracy omówienia dziejów rosyjskiego monastycyzmu autorstwa I. Smolicza ujrzało światło dzienne w 1952 r., nadal jest to pozycja bezcenna¹³. Jednak dzieje monaste- rów w WKL są w niej potraktowane co najwyżej marginalnie. Monumen- talną pracą dotyczącą dziejów monastycyzmu na Rusi było też dzieło L. De- nisowa, w której monastery litewskie i ich dzieje do końca XVIII wieku zos- tały dość szeroko omówione¹⁴. Jednak praca Denisowa również nie spełnia wymogów współczesnej nauki. Monastery w WKL zostały w niej potrakto- wane podobnie jak liczne monastery rosyjskie; ich dzieje w ujęciu Deni- sowa stały się częścią dziejów rosyjskiego Kościoła prawosławnego. Wśród dzieł przedwojennej polskiej historiografii dotyczącej Kościoła prawosławnego należy zwrócić uwagę na pracę K. Chodynickiego Kościół prawosławny a Rzeczpospolita Polska 1370–1632,Warszawa 1934 (reprint Bia- łystok 2005) oraz książkę A. Łapińskiego, Zygmunt Stary i Kościół prawo- sławny, Warszawa 1937. Z najnowszej historiografii polskiej na wyjątkową uwagę zasługują ba- dania A. Mironowicza. Jest on autorem bardzo wielu prac z dziejów Kościoła prawosławnego w Rzeczypospolitej. W pracach tych badacz ten często po- rusza problematykę monastyczną. Jego szczególną uwagę przyciągają dzieje monasteru supraskiego. Prace tego autora na temat tego monasteru wyli- czam w drugim rozdziale niniejszej rozprawy. Z innych prac poruszających tematykę życia monastycznego warto wymienić: Życie monastyczne na Pod- lasiu, Białystok 2006, Monaster Wniebowstąpienia Pańskiego w Puszczy Błu- dowskiej, Supraśl 2008. Tematyka monastyczna była też ważnym elementem takich prac jak: Diecezja białoruska w XVII i XVIII wieku, Białystok 2008 i Biskupstwo turowsko-pińskie w XI–XVI wieku, Białystok 2011. ¹³ И.К. Смолич, Русское монашество 988–1917. Жизнь и учение старцев. (При ло - жение к Истории Русской Церкви), Москва 1999. ¹⁴ Л.И. Денисов, Православные монастыри Российской империи. Полный список, Санкт-Петербург 1908. 16 Wśród prac polskich historyków nie można też pominąć pracy zbio- rowej Życie monastyczne w Rzeczpospolitej, Białystok 2001, która zawiera między innymi tekst T. Kempy Fundacje monasterów prawosławnych w Rze- czypospolitej w pierwszej połowie XVII w. omawiający okoliczności powsta- nia nowych ośrodków monastycznych w WKL wkrótce po zawarciu unii brzeskiej. Uczony ten jest ponadto autorem licznych prac z dziejów Kościoła prawosławnego w Rzeczypospolitej. Z najnowszej literatury warto wymie- nić pracę ks. B. Doroszkiewicza dotyczącą monastycyzmu bizantyjskiego¹⁵. Dla sprawy poznania dziejów kultury prawosławnej w Rzeczpospolitej, rów- nież kultury monastycznej, ogromne znaczenie mają prace A. Naumowa, ze szczególnym uwzględnieniem Domus divisa, wydanej w Krakowie w 2002 r. Spośród badaczy zagranicznych, po pierwsze wymienić należy nieży- jącego już uczonego białoruskiego A. Mielnikowa. Analizując żywoty świę- tych białoruskich takich jak św. Eufrozyna Połocka, św. Cyryl Turowski czy św. Elizeusz Ławryszewski zrobił on wiele dla ustalenia początków mona- sterów, z którymi związane były wymienione postaci¹⁶. Istotne znaczenie dla poznania początków monastycyzmu w Wielkim Księstwie Litewskim i jego związków z Bizancjum i Rusią ma praca litewskiego uczonego D. Ba- ronasa poświęcona Trzem Męczennikom Wileńskim¹⁷. Ogromne znaczenie dla poznania dziejów kultury prawosławnej w WKL mają też prace S. Tiem- cinasa, w których odnosi się on między innymi do kulturotwórczej roli mo- nasteru supraskiego¹⁸. Z prac litewskich autorów można też zwrócić uwagę ¹⁵ B. Doroszkiewicz, Monastycyzm bizantyński od IX do połowy XV wieku, Białystok 2009. ¹⁶ Wśród prac A. Mielnikowa wymienić należy przede wszystkim: Путь непечален: исторические свидетельства о святости Белой Руси, Минск 1992; Кірыл, епіскап Тураўскі: жыццё, спадчына, светапогляд, Минск 1997; Преподобная Евфросиния Полоцкая, Минск 1997. ¹⁷ D. Baronas, Trys Vilniaus kankiniai: istorija ir gyvenimas (istorinė studija ir šaltiniai), monografija, Vilnius 2000. Por.: idem, По поводу литературной истории Мучения трёх виленских мучеников, „Krakowsko-Wileńskie Studia Slawistyczne”, (dalej: KWSS) Kraków 2001, t. 3, s. 73–98. ¹⁸ Spośród licznych prac S. Tiemcinasa wymieniam tylko niektóre: Об изучении церковнославянской письменности Великого княжества Литовского, KWSS, 17 na rosyjskojęzyczne omówienie dziejów prawosławia na Litwie autorstwa W. Nowinskiego, Очерк истории православия в Литве , Vilnius 2005. Ważną pozycją jest też praca rosyjskiej badaczki I. Sljuńkowej, Монастыри восточной и западной традиций: наследие архитектуры Беларуси, Москва 2002. Autorka ta skupia się jednak praktycznie wyłącz- nie na wkładzie budownictwa sakralnego w dzieje kultury białoruskiej. Z prac badaczy rosyjskich należy też wspomnieć o ogromnym dorobku J. Ła- byncewa (który niekiedy wspólnie z Ł. Szczawińską) opublikował kilka- dziesiąt prac na temat kultury prawosławnej na pograniczu Korony i WKL¹⁹. Kraków, 1997, t. 2, s. 7–39 (razem z N. Morozową); Гимнографическое творчество Григория Цамблака: вильнюсский список службы с житием Иоанну Новому Сучавскому, 2 VI, KWSS, t. 2, s. 143–203; О возможном балканском влиянии на структуру церковнославянских богослужебных книг ВкЛ и Польского Королев - ства, Studia Russica, Budapest, 2000, 18, s.  275–280; Древнейшие рукописи Супрасльского Благовещенского монастыря (1550–1532 гг.), Z dziejów monasteru supraskiego: Materiały międzynarodowej konferencji naukowej „Supraski monaster Zwiastowania Przenajświętszej Bogarodzicy i jego historyczna rola w rozwoju społecz- ności lokalnej i dziejach państwa” (Supraśl-Białystok, 10–11 czerwca 2005 r.), Białystok, 2005, s.  117–140 (razem z  N. Morozową); О времени появления Супрасльской летописи (списка 1519 г.) в Супрасльском монастыре, „Ruthenica”, 5, 2006, s. 151– 161; О бытовании древнеболгарского Супрасльского сборника в Великом княжестве Литовском в XV–XVI веках, w: Этнокультурные и этноязыковые контакты на территории Великого княжества Литовского: Материалы международной научной конференции, pod red. Ju. Budraitisa i innych, Москва, 2006, s. 175–189; Происхождение названия Малой подорожной книжки Франциска Скорины в свете описи Супрасльского монастыря 1557 года, w: Amoenitates vel Lepores Philologiae. pod red. R. Laskowskiego i R. Mazurkiewicza, Kraków, 2007, s. 456–464; Супрасльский список Хроники Георгия Амартола середины ХVI века и его антиграф 1494 года. „Knygotyra”, 2007, 49, s. 68–86; Baћnytinės knygos rusėnų kalba ir religiniai identitetai slaviљkose Lietuvos Didћiosios Kunigaikљtijos ћemėse XIV–XVIII a.: staиiatikių tradicija. w: Lietuvos Didћiosios Kunigaikљtijos tradicija ir paveldo „dalybos“ pod red. G. Potašenko, Vilnius, 2008, s. 129–156; Lietuvos Didћiosios Kunigaikљtijos rusėniљkoji literatūra kaip kultūrinės integracijos modelis, w: Lietuvos Didћiosios Kunigaikљtijos tradicija ir tautiniai naratyvai, pod red. A. Bumblauskasa i G. Potašenko, Vilnius, 2009, s. 53–85. ¹⁹ Obszerny spis prac J. Łabyncewa zob.: www.starbel.narod.ru/el/l.html. Dostęp 28 kwietnia 2012 r. 18 Rozprawa niniejsza składa się z trzech rozdziałów. W pierwszym omó- wiono początki monastycyzmu i jego rozwój do końca XV wieku na zie- miach Wielkiego Księstwa Litewskiego. Baczną uwagę zwrócono na rozwój monastycyzmu na ziemiach połockiej i turowskiej oraz smoleńskiej. Rozwój monastycyzmu na tych ziemiach był szczególnie związany z wybitnymi po- staciami ówczesnego życia duchowego: św. Eufrozyną Połocką, św. Cyrylem Turowskim i św. Abrahamem Smoleńskim. W rozdziale połączono opis fun- dacji monasterów z ich rolą kulturową. Poddano również analizie przyczyny szybkiego rozwoju monastycyzmu na ziemiach WKL w ostatnich 20–30 la- tach XV wieku. W rozdziale drugim omówiono szeroko stan materialny i organiza- cyjny monastycyzmu w WKL do końca XVI wieku. Postarano się odtwo- rzyć nazwiska fundatorów i  najważniejszych opiekunów monasterów w omawianym okresie. Podjęto próbę utworzenia list archimandrytów i ihu- menów poszczególnych monasterów z podkreśleniem roli jaką odegrali w ich dziejach. Warto w tym miejscu zauważyć, że zachowane źródła nie mówią praktycznie nic o społecznej roli monasterów, czy o społecznym po- chodzeniu mnichów, dlatego tylko w niewielkim stopniu udało się odtwo- rzyć to, z jakich grup społecznych pochodzili przełożeni klasztorów. W roz- dziale przeanalizowano też stan materialny monasterów, jego wzrost i ewen- tualny upadek, wskazując na obiektywne przyczyny takiego stanu rzeczy. Określono minimalną liczbę monasterów jakie funkcjonowały w WKL w tym okresie. Znalazła się też tutaj analiza wpływu prawa podawania na położenie materialne monasterów prawosławnych w WKL do końca XVI w. Rozdział trzeci został poświęcony kulturotwórczej roli monasterów prawosławnych w WKL. Przeanalizowano w nim rolę monasterów w dziele rozwoju kultu ikon oraz kultu świętych. Monastery odegrały też ogromną rolę w rozwoju kultury piśmienniczej i kultury książki w WKL. Omówiono działalność skryptoriów, zasoby bibliotek monasterskich, scharakteryzo- wano księgozbiory, zwrócono uwagę na tematykę zbiorów i wpływy ze- wnętrzne określające kierunek rozwoju zarówno piśmiennictwa jak i wspomnianego kultu świętych w środowiskach monastycznych WKL. 19 Omówiono także szerzej kontakty środowisk monastycznych z przybyszami z zewnątrz (głównie z terenu dawnego Bizancjum) oraz walkę tych środo- wisk o zachowanie tożsamości religijnej w obliczu zmieniającej się sytuacji wyznaniowej, szczególnie pod koniec XVI wieku. Chciałbym podziękować osobom, które przyczyniły się do powstania niniejszej książki. Dziękuję dr. hab. Tomaszowi Kempie za rady i podzie lenie się swoją wiedzą. Szczególnie dziękuję recenzentom, dr hab. Zoi Jarosze- wicz-Pieresławcew i dr. hab. Olegowi Łatyszonkowi za cenne uwagi i po- święcony czas. Profesorowi Janowi Tęgowskiemu wyrażam wdzięczność za nieustanne wspieranie mnie wszelką radę i pomocą. R o z d z i a ł  Rozwój monastycyzmu na ziemiach Wielkiego Księstwa Litewskiego do końca XV wieku Za prekursora monastycyzmu uważa się zwykle św. Antoniego Wielkiego (zm. 356 r.). Jednak z teologicznego punktu widzenia pierwowzorem mo- nastycyzmu jest Jezus Chrystus i jego niektórzy uczniowie, jak np. św. Jan Teolog. Należy też pamiętać, że różne formy życia ascetycznego i w celiba- cie były znane już w Starym Testamencie. Początki chrześcijańskiego mo- nastycyzmu wiązane są też niekiedy z Egiptem. Jak zauważył William Har- mless, jest to tylko częściowa prawda¹. Jednak to mnisi egipscy przepełnili całe chrześcijaństwo egipskie charakterystycznym klimatem i uczynili je sławnym na całym ówczesnym chrześcijańskim świecie. Pisma i przykład egipskich mnichów miały przez wieki wpływać na życie monastyczne, za- równo na greckim, bizantyjskim Wschodzie, jak i łacińskim Zachodzie. Za najważniejszych pionierów egipskiego monastycyzmu najczęściej uznaje się kilka postaci: św. Antoniego, św. Pachomiusza (zm. 346 r.), św. Makarego Egipcjanina (zm. 390 r.), św. Pawła Pustelnika (zm. 342 r.), św. Amuna (zm. 347 r.) i św. Makarego Aleksandryjskiego (zm. 391 r.)². Jak już stwierdziłem św. Antoni Wielki zwykle przedstawiany jest jako prekursor i ojciec monastycyzmu. Tymczasem z dostępnych dzisiaj po- ¹ W. Harmless SJ, Chrześcijanie pustyni. Wprowadzenie do literatury wczesnego mona- ² Ibidem, s. 22–23. Por. J. Chryssavgis, W sercu pustyni. Duchowość Ojców i Matek Pu- stycyzmu, Kraków 2009, s. 21. styni, Kraków 2007, s. 13–16. 21 wszechnie źródeł dotyczących jego osoby wynika, że już w młodości zetknął się on z naukami różnych ascetów, również pochodzącymi ze środowisk ze- lo tów. Później żył w odosobnieniu w różnych miejscach, by około 55 roku życia opuścić swą pustelnię i przyjąć pierwszych ucz niów. Od tego czasu został mistrzem i, jak pisał V. Desprez, ruch monastyczny rozprzestrzenił się jak tuman kurzu. Antoni skłonił wielu ludzi do wyboru życia mona- stycznego i tak powstały klasztory na pustyni, którymi opiekował się jak oj- ciec. Było to około 306 r.³ W. Harmless, opierając się na żywocie Antoniego autorstwa Atanazego, patriarchy Aleksandrii, stwierdza, że biograf Anto- niego wcale nie ukazuje go jako pierwszego mnicha. W Egipcie istniały pus- telnie w sensie osobnych domostw, w których żyli asceci. Według Atanazego Antoni był wyjątkowy nie ze względu na swój ascetyczny sposób życia, ale ze względu na miejsce praktykowania ascezy. Była to pustynia, a nie własne domostwo czy skraj wioski. Natomiast to, że na obrzeżach wiosek istniała grupa ascetów, jest śladem istnienia wcześniejszych modeli ascezy⁴. Pachomiusz natomiast jest uważany za założyciela monastycyzmu ce- nobitycznego, w którym mnisi żyją w zorganizowanych wspólnotach. Nie tworzył on jednak cenobityzmu od podstaw, a jedynie dołączył do swojej wspólnoty klasztory już istniejące i stworzył pierwszą znaną regułę mona- styczną. Sukces życia wspólnotowego zależał od osobowości Pachomiusza, prawodawstwa które stworzył oraz od ludzi, których udało się mu zgroma- dzić wokół siebie. Sam Pachomiusz początkowo uczył się ascezy u pustelni- ków, a około 323 r. osiedlił się w pustynnej wiosce Tabennisi, gdzie wkrótce z całego Egiptu zaczęli napływać kandydaci do stanu mniszego. To spowo- dowało, że Pachomiusz zaczął nadawać ramy organizacyjne wspólnocie. W ciągu trzeciej dekady wieku IV Pachomiusz założył kilka klasztorów w delcie Nilu. Udoskonalał ich regułę i często je wizytował. W 336 r. osiadł w wielkim klasztorze w Phbow w północno-zachodniej części Wielkiej Delty Nilu. Pachomiusz zmarł w 347 r. – padł ofiarą epidemii dżumy⁵. Kiedy umie- ³ V. Desprez, Początki monastycyzmu, t. 1, Kraków 1999, s. 215, 217–218. ⁴ W. Harmless SJ, Chrześcijanie pustyni, s. 71. ⁵ V. Desprez, Początki monastycyzmu, t. 1, s. 283–285 22 rał, stał na czele zgromadzenia tworzonego przez dziewięć klasztorów mę- skich i dwa żeńskie. Wspólnoty te mogły liczyć nawet kilka tysięcy mni- chów. Natomiast opracowana przez Pachomiusza reguła monastyczna stała się wzorcem dla reguł późniejszych, przede wszystkim dla reguły św. Bazy- lego Wielkiego na chrześcijańskim Wschodzie i  reguły św. Benedykta z Nursji na chrześcijańskim Zachodzie. Warto zwrócić też uwagę na to, że Pa- chomiusz tworząc swoje wspólnoty nie mówił o klasztorach, lecz o „koino- nia”, czyli właśnie wspólnocie. Termin ten został zaczerpnięty z Nowego Tes- tamentu i wzbogacony o nowe treści. Pachomiusz i jego następcy postrze- gali siebie samych nie tyle jako nowatorów życia monastycznego, lecz jako nowatorów w sferze sztuki życia chrześcijańskiego, wskrzeszających rady- kalną nowotestamentową wizję wspólnoty ludzkiej⁶. Ogromne zasługi dla rozwoju monastycyzmu na chrześcijańskim Wschodzie położył św. Bazyli Wielki (329–379). Urodził się on i wychował w zamożnej i wykształconej rodzinie. Jego siostra Makryna była mniszką, brat Naukracjusz mnichem, bracia Piotr i Grzegorz biskupami. Ojciec Bazyli starszy był retorem i adwokatem w Neocezarei. Bazyli syn odbywał studia w Cezarei Kapadockiej, Konstantynopolu i Atenach, gdzie poznał Grzegorza z Nazjanzu i przyszłego cesarza Juliana. Po zakończeniu nauki rozpoczął karierę retora w Cezarei, jednak wkrótce ją porzucił. Około 360 r. został mia- nowany lektorem przez swego biskupa Dianiosa i wraz z nim uczestniczył w semi-ariańskim synodzie w Konstantynopolu. Udział w synodzie pozwolił mu dokonać oceny kryzysu dogmatycznego ówczesnego Kościoła i idącego z nim w parze kryzysu ascezy. Aby temu zapobiec Bazyli udał się do ośrod- ków monastycznych Egiptu, Palestyny, Syrii i Mezopotamii, ale najprawdo- podobniej to, co tam zobaczył, go nie usatysfakcjonowało. Dlatego napisał Reguły moralne, czyli wytyczne życia chrześcijańskiego przeznaczone dla wszystkich chrześcijan. W 364 r. Bazyli przyjął święcenia kapłańskie z rąk metropolity Cezarei Euzebiusza i otrzymał zadanie towarzyszenia ascetom źle zintegrowanym z Kościołem. Odwiedzał ich wspólnoty nad brzegiem rzeki Irysy w Poncie, prowadził wraz z nimi surowe życie ascetyczne i roz- ⁶ W. Harmless SJ, Chrześcijanie pustyni, s. 129–130. 23 wiewał ich wątpliwości dotyczące głównie ascezy i moralności. Rezultatem tej pracy było też dzieło, celem którego było uporządkowanie różnych form życia monastycznego. Dziełem tym był Wielki Asketikon czyli Reguły mo- nastyczne zawierające 55 reguł dłuższych i 318 reguł krótszych. Wszystkie one podkreślają wielką wagę życia wspólnotowego – cenobickiego, a zara- zem przestrzegają przed niebezpieczeństwem jakie może nieść za sobą sa- motne życie monastyczne. Według reguł św. Bazylego mnisi mają wspólnie praktykować cnoty chrześcijańskie, a zwłaszcza miłość, posłuszeństwo, czys- tość i ubóstwo oraz dzielić się dorobkiem i dobrami wspólnoty. Reguły św. Bazylego dopuszczają także mnichów do prowadzenia misji w świecie laic- kim w celu pomocy innym w osiągnięciu chrześcijańskiej doskonałości. Ba- zyli określił również ubiór oraz porządek obrzędu postrzyżyn i ślubów mni- szych⁷. Dla rozwoju monastycyzmu bizantyjskiego, w ścisłym tego słowa zna- czeniu, ogromną wagę miał rozwój monastycyzmu w stolicy Imperium, Konstantynopolu i na św. Górze Athos. Najczęściej uważa się, że początki monastycyzmu w Konstantynopolu swymi korzeniami sięgają czasów ce- sarza Konstantyna Wielkiego. Niektórzy badacze wiążą natomiast początki ruchu monastycznego w stolicy Bizancjum z okresem panowania cesarza Teodozjusza. Za jego panowania w pustelni założonej w 382 r. przez przy- byłego z Syrii mnicha Izaaka powstał słynny klasztor Dalmata. W V wieku pojawił się w Konstantynopolu monastycyzm cenobityczny w zreformowa- nej w duchu św. Bazylego wersji. Rozwinął się on tutaj bardzo szybko, bo- wiem z akt synodu z 536 r. wynika, że w Konstantynopolu mogło istnieć już co najmniej 68 klasztorów⁸. Jednak najbardziej znanym monasterem w dzie- jach Konstantynopola był monaster Studion. Stało się tak dzięki postaci cha- ryzmatycznego przełożonego św. Teodora Studyty, pochodzącego z bogatej urzędniczej rodziny. Początkowo Teodor Studyta był przełożonym w klasz- torze Sakkudion, położonym w majątku dziadka Teodora ze strony matki. ⁷ V. Desprez, Początki monastycyzmu, t. 2, Kraków 1999, s. 45–51; Bp Jakub (Kostiuczuk), Monastycyzm wschodni, s. 14. ⁸ B. Doroszkiewicz, Monastycyzm bizantyński, s. 54–56. 24 Zastąpił na tym stanowisku w 794 r. swego wuja Platona. Św. Teodor zaczął wprowadzać w tym klasztorze cenobityczny sposób życia oparty na regule św. Bazylego Wielkiego. Nie zdążył jednak doprowadzić wprowadzanych zmian do końca, bowiem popadł w konflikt z władzą duchową i świecką na tle sprawy rozwodu cesarza Konstantyna VI. Konflikt doprowadził do za- mknięcia klasztoru Symbol i  zesłania Teodora do Thesallonik. Jednak w 799 r. Teodor mógł już opuścić to miasto i udał się do Konstantynopola gdzie osiadł w monasterze Studion, zniszczonym wówczas w znacznej mie- rze przez ikonoklastów. Podczas pobytu w tym monasterze przekształcił go, jak pisał ks. Bazyli Doroszkiewicz, w stronnictwo mnisze⁹. Teodor Studyta zyskał sławę jako reformator życia monastycznego, chociaż w rzeczywisto- ści jego reguły były po części powtórzeniem reguł wprowadzanych wcześ- niej przez jego wuja Platona w monasterze Sakkudion. Teodor Studyta był zwolennikiem powrotu do duchowości Ojców Pustyni. Nie interesowała go kontemplacja mistyczna, ale ciężka praca, ubóstwo i posłuszeństwo. Przy- pisywał centralne miejsce w klasztorze przełożonemu. Uważał, że mnisi nie powinni mieć ani niewolników, ani żadnych zwierząt płci żeńskiej. Nie po- winni też wychodzić poza klasztor bez potrzeby, ani wchodzić w jakiekol- wiek relacje z ludźmi świeckimi i światem zewnętrznym. Jak zauważył C. Mango, ideał Teodora był bliski myśli Pachomiusza, z którym łączyło go to, że przewodził całej grupie klasztorów z około tysiącem mnichów. Aby osiągnąć swój cel musiał stworzyć strukturę hierarchiczną, jak również stwo- rzyć miejsce, gdzie nieposłuszni mnisi byli poddawani karze przebywania o chlebie i wodzie, bowiem samobiczowanie uważano za odpowiednie jedy- nie dla osób świeckich¹⁰. Według legendarnych już przekazów monastycyzm na św. Górze Athos mógł pojawić się w III wieku. Jednakże bardziej prawdopodobne jest, że pierwsi mnisi osiedlili się na Athosie w wieku VII. Byli to przybysze, wypę- dzani ze Środkowego Wschodu i Egiptu przez arabskich zdobywców, któ- rzy upatrzyli sobie to miejsce jako dogodne dla kontynuacji życia mniszego. ⁹ Ibidem, s. 61. ¹⁰ C. Mango, Historia Bizancjum, Gdańsk 2004, s. 116. 25 Sama Góra Athos również była najeżdżana przez Arabów. Według tradycji mówiącej o narodzinach życia monastycznego na św. Górze Athos pierwsi mnisi stworzyli, jak pisał ks. B. Doroszkiewicz, swego rodzaju monastycyzm półpustelniczy, który kojarzy się z tak zwaną „Siedzibą Starców”, na czele której stał „protos”¹¹. Wiedzę o życiu monastycznym Góry Athos zwiększają dokumenty pochodzące z IX wieku. Chryzobulla cesarza Bazylego I (867– 886) z 885 r. stwierdzała, że Athos jest miejscem osiedlania się wyłącznie mnichów i wykluczała zamieszkiwanie tam osób świeckich, kobiet i paste- rzy. W 943 r. po raz pierwszy wyznaczono granice Athosu, jako miejsca za- mieszkałego wyłącznie przez mnichów¹². Wielkie znaczenie dla rozwoju monastycyzmu bizantyjskiego miało zakończenie okresu ikonoklazmu w 843 r. Porażka ikonoklazmu kończyła bowiem okres wielkich kontrowersji teologicznych i jednocześnie była im- pulsem do odnowy monastycyzmu, którego przedstawiciele – mnisi – byli zaciekle zwalczani przez ikonoklastów jako najgorętsi obrońcy ikon i ich kultu. Rozkwit monastycyzmu bizantyjskiego trwający od 843 r. do początku wieku XIII, a ściśle rzecz biorąc do roku 1204, czyli do zakończenia IV wy- prawy krzyżowej, zakończonej zdobyciem Konstantynopola, miał ścisły związek z ówczesnym duchem czasów. Życie ówczesnych Bizantyjczyków było związane z religią, byli oni zwolennikami poszanowania prawd i ka- nonów wiary, a monastycyzm cieszył się szczególnym uznaniem. Jeżeli inne dziedziny życia, szczególnie polityka, podlegały nieustannym zmianom, to monastycyzm jawił się jako opoka chrześcijańskiego życia. Z tego powodu po 843 r. zaistniał odpowiedni klimat do fundacji nowych monasterów. Po- wstawały one bardzo szybko, a mieszkańcy Bizancjum prześcigali się w dziele fundacji monasterów (bardzo rzadko decydowano się restaurować monastery istniejące wcześniej), przyczyniając się do gwałtownego wzrostu ¹¹ B. Doroszkiewicz, Monastycyzm bizantyński, s. 144–146; Idem, Monastycyzm na Świę- tej Górze Athos, w: Święta Góra Athos w kulturze Europy. Europa w kulturze Athosu, pod red. M. Kuczyńskiej, Gniezno 2009, s. 10. ¹² B. Doroszkiewicz, Monastycyzm bizantyński, s. 146; Idem, Monastycyzm na Świętej Górze Athos, s. 10–11. 26 ich liczby. W tym okresie rozwój monastycyzmu przyjął wręcz żywiołowy charakter, co zmusiło władze kościelne do wprowadzenia pewnych ograni- czeń podczas soboru w 861 r. Kolejne kroki mające na celu powstrzymanie niekontrolowanego rozwoju monastycyzmu podejmowały władze Cesar- stwa, między innymi cesarze Roman I Lekapenos w 935 r., Konstantyn VII w 947 r. czy Nicefor Fokas w 964 r., który skarcił instytucje klasztorne za ich nienasyconą chciwość w zdobywaniu kolejnych dóbr materialnych oraz za- rządził wstrzymanie fundacji nowych klasztorów i postulował odbudowy- wanie tych, które wcześniej popadły w ruinę¹³. Jednakże ze wspomnianym duchem czasów związana też była sytuacja polityczna Bizancjum. Może być ona postrzegana jako pasmo intryg, spisków, przewrotów pałacowych, sa- mowoli i despotyzmu. Nikt, począwszy od cesarza a skończywszy na zwy- kłych, stojących nisko w hierarchii społecznej obywatelach nie mógł być pe- wien swego losu. Do tego należy dodać wrogów zewnętrznych. W wiekach IX–XII na Bizancjum napadali Bułgarzy, Turcy, Serbowie, Pieczyngowie, Węgrzy, Rusini i krzyżowcy. To właśnie ci ostatni przyczynili się najbardziej do rozpoczęcia procesu powolnego upadku Imperium. Końcowe lata walki ze wszystkimi wrogami, począwszy od czasów Izaaka II Angelosa (1185– 1195) aż do krótkotrwałego panowania Aleksego V Murzuflosa były tylko czasem przedłużającego się rozkładu¹⁴. Do rozwoju monastycyzmu bizantyjskiego przyczynił się wówczas także powrót z wygnania do Konstantynopola takich postaci świata mona- stycznego jak: Naukracjusz (uczeń św. Teodora Studyty), Józef Hymnograf, Łazarz Wyznawca, Hilarion Młodszy i wielu wielu innych. Na prośbę cesa- rzowej Teodory i patriarchy Konstantynopola Metodego niedawni wy- gnańcy podjęli się zadania odrestaurowania centrów życia monastycznego w różnych zakątkach ówczesnego Bizancjum¹⁵. ¹³ И. И. Соколoв, Состояние монашества в византийской церкви с половины IX до начала XIII в. (842–1204), Санкт-Петербург 2003, s. 61; C. Mango, Historia Bizan- cjum, s. 116–117; B. Doroszkiewicz, Monastycyzm bizantyński, s. 65, 69. ¹⁴ B. Doroszkiewicz, Monastycyzm bizantyński, s. 64–66; G. Ostrogorski, Dzieje Bizan- cjum, Warszawa 2008, s. 382–395. ¹⁵ B. Doroszkiewicz, Monastycyzm bizantyński, s. 65. 27 W wiekach X–XII podejmowano kolejne próby reform monastycyzmu bizantyjskiego, mające uczynić go bardziej surowym lub mistycznym. Szcze- gólną uwagę zwraca próba reformy z początków wieku XI związana z osobą Symeona Nowego Teologa. Wszystko wskazuje na to, że jego pogląd gło- szący iż celem życia duchowego jest przemiana wewnętrzna prowadząca ku oglądaniu Boga, który objawiał się pod postacią niewysłowionego światła, zrodził się ze sprzeciwu wobec materializmu ówczesnych klasztorów. Spo- sób myślenia Symeona wywołał burzliwą dyskusję pomiędzy władzami a biskupami, ale nie zmienił zasadniczo sposobu życia w bizantyjskich mo- nasterach. Z tego powodu słuszny wydaje się pogląd zaprezentowany przez C. Mango, który stwierdził, że podczas swego długiego trwania monasty- cyzm bizantyński nigdy nie wyszedł poza pierwotny model, a jedyna moż- liwa reforma wiązałaby się z nawrotem ku bardziej dosłownej interpretacji Ojców Pustyni bądź ze zwróceniem się ku wnętrzu, a zatem z mistycyzmem, który był dostępny jedynie nielicznym¹⁶. Monastycyzm bizantyjski wywarł ogromny wpływ również na życie monastyczne na Rusi. Zwykle uważa się, że najlepszym przykładem powią- zań Rusi Kijowskiej z Bizancjum jest św. Antoni Pieczerski, założyciel słyn- nej Ławry-Kijowsko-Pieczerskiej. Powieść lat minionych datuje to wyda- rzenie na rok 1051 i czyni z Antoniego następcę Hilariona, który prowadził życie pustelnicze, zanim z polecenia Jarosława Mądrego został pierwszym Rusinem zasiadającym na tronie metropolitalnym w Kijowie¹⁷. Przyjmowana data założenia monasteru 1051 r., wzięła się z relacji o za- łożeniu przez Antoniego wspólnoty mniszej zamieszczonej w Powieści lat minionych, gdzie mówi się, że stało się to po wyborze Hilariona na metro- politę (właśnie w 1051 r.), kiedy to opustoszała wykopana przez niego pie- czara pod Berestowem, na prawym brzegu Dniepru, w której Antoni miał osiedlić się po powrocie z Góry Athos¹⁸. W Pateryku natomiast zawarta jest ¹⁶ C. Mango, Historia Bizancjum, s. 121, 123. ¹⁷ Powieść lat minionych, przekład i opracowanie F. Sielicki, Wrocław-Warszawa-Kraków 1999, s. 121–122. ¹⁸ Ibidem, s. 121–125. 28 informacja, że Antoni rozpoczął żywot mniszy od osiedlenia się w nad- dnieprzańskiej pieczarze zwanej Wareską i po ustanowieniu ihumenem klasztoru Warłaama, przeniósł się do nowej pieczary¹⁹. Również metropo- lita Makary określa datę założenia monasteru na rok 1051²⁰. Jeżeli chodzi o samego Antoniego, to w jego życiu wiele momentów po- zostaje niejasnych. Jego żywot został napisany w latach 70-tych lub 80-tych XI wieku i był znany szeroko jeszcze w XIII w. Trzy wieki później tekst ży- wotu Antoniego był uważany za zaginiony. Antoni urodził się w Lubeczu w pobliżu Czernihowa, w poszukiwaniu życia duchowego dotarł do Kijowa i tam krótko mieszkał w pieczarze opuszczonej już przez Hilariona, a póź- niej wyruszył w podróż na południe. Nie wiadomo na pewno, czy był na św. Górze Athos, jak stwierdzono w jego żywocie, czy tylko w Bułgarii. Również data śmierci określona w Pateryku na 1072 lub 1073 rok wskazywałaby, że monaster kijowski został założony już około 1032 r. Pateryk mówi bowiem, że przybywający do pieczary Antoniego chrześcijanie pragnący ścisłej rea- lizacji zasad swojej wiary, brali przykład ze swojego mistrza, prowadząc su- rowe życie ascetyczne. Gdy liczba mnichów urosła do dwunastu, Antoni ustanowił im ihumena, a sam przeniósł się do nowo wykopanej przez sie- bie pieczary, skąd nie wychodził przez czterdzieści lat i stamtąd sprawował duchowe zwierzchnictwo nad zgromadzeniem²¹. Jednak według I. K. Smo- licza problem ten ma znaczenie drugorzędne bowiem dla dziejów Ławry Kijowsko-Pieczerskiej większe znaczenie ma postać św. Teodozego Pie- czerskiego, jako pierwszego przełożonego i nauczyciela mnichów kijow- ¹⁹ Pateryk Kijowsko-Pieczerski czyli opowieści o świętych ojcach w pieczarach kijowskich położonych, opracowała L. Nodzyńska, Wrocław 1993, s. 64. Informacje o tym fakcie za- warte były w Żywocie św. Antoniego, który nie dotrwał do naszych czasów. Dzieje badań nad Żywotem i rekonstrukcję jego treści przytacza L. Nodzyńska, Ibidem, s. 62–66. ²⁰ Макарий, История Русской Церкви, кн. 2, Москва 1995, s. 147; И.К Смолич, Русское монашество, s. 25. Na temat początków monastycyzmu w Kijowie zobacz też: П. С. Казанский, История православного русского монашества, от основания Печер - ской обители преподобным Антонием до основания Лавры Св.Троицы пре по - доб ным Сергием, Москва 1855, s. 15–27. ²¹ Pateryk Kijowsko-Pieczerski, s. 15; A. Mironowicz. Kościół prawosławny w państwie Piastów i Jagiellonów, Białystok 2003, s. 73. 29 skich. Antoni natomiast należy raczej do tych pustelników, którzy dają przy- kład swoim osobistym życiem, nie będąc bezpośrednio mistrzem i nauczy- cielem mnichów żyjących w klasztorach²². Wyznaczony przez Antoniego ihumen Warłaam, zbudował nad pie- czarą niewielką cerkiew pw. Zaśnięcia Przenajświętszej Bogurodzicy. Wkrótce wzniesiono inne budynki, które dały początek wielkiemu mona- sterowi. Przejście mnichów do nowych zabudowań miało miejsce w 1062 r.²³ Nowy rozdział w życiu monasteru nastąpił za czasów ihumeństwa Teo- dozjusza, ucznia Antoniego. Teodozjusz, przeorganizował życie wspólno- towe, przejmując z Bizancjum zreformowaną regułę studycką, która stała się obowiązująca również dla wszystkich innych ruskich monasterów. Za czasów Teodozjusza, w roku 1073, po uzyskaniu poparcia Światosława Jaro- sławowicza (dziedzica ziemi czernihowskiej, a od 1073 roku wielkiego księ- cia kijowskiego) i zebraniu odpowiedniej ilości środków materialnych, rozpoczęto budowę murowanej świątyni pod wezwaniem Zaśnięcia Prze- najświętszej Bogurodzicy, która stała się później wzorem dla budownictwa sakralnego na Rusi. Budowę ukończono w 1077 roku, już po śmierci Teo- dozjusza; pracami kierował kolejny ihumen – Stefan²⁴. Rozwój klasztoru odbywał się bez zakłóceń do roku 1096, kiedy to został on napadnięty przez Połowców. W kolejnych latach w monasterze ukończono budowę nowej cer- kwi (1108 r.), a liczba mnichów wzrosła do 180²⁵. Według tradycji klasztor- nej tytuł archimandrii oraz stauropigii nadał Ławrze, zgodnie z testamen- tem swego ojca księcia Jerzego Dołgorukiego, książę Andrzej Bogolubski w 1159 r.²⁶ ²² И.К Смолич, Русское монашество, s. 25–26. ²³ Макарий, История Русской Церкви, кн. 2, s. 151, 154–155; A. Mironowicz, Kościół pra- wosławny w państwie, s. 71. ²⁴ Макарий, История Русской Церкви, кн. 2, s. 157–158; Pateryk Kijowsko-Pieczerski, s. 16; A. Mironowicz, Kościół prawosławny w państwie, s. 71; G. Podskalsky, Chrześci- jaństwo i literatura teologiczna na Rusi Kijowskiej (988–1237), Kraków 2000,, s. 79, 83. ²⁵ Макарий, История Русской Церкви, кн. 2, s. 166–168; A. Mironowicz, Kościół pra- wosławny w państwie, s. 71–72. ²⁶ Pateryk Kijowsko-Pieczerski, s. 18; A. Mironowicz, Życie monastyczne w dawnej Rze- czypospolitej, w: Życie monastyczne w Rzeczypospolitej, s. 29. 30 Jednakże Ławra Kijowsko-Pieczerska wcale nie była pierwszym mo- nasterem na Rusi Kijowskiej. Wspomniany metropolita Hilarion w przypi- sywanym mu Słowie o prawie i łasce wygłoszonym pomiędzy 1037 a 1043 r. twierdził, że już w czasach księcia Włodzimierza w Kijowie były monastery, w których żyli mnisi²⁷. Być może jednak nie były to monastery w pełnym tego słowa znaczeniu, lecz miejsca, w których chrześcijanie praktykowali życie pustelnicze. Z kolei kronikarz niemiecki Thietmar wspominał o ist- nieniu w tym czasie monasteru św. Zofii, który spłonął w 1017 roku. Jaro- sławowi Mądremu przypisuje się założenie w roku 1037 w Kijowie klaszto- rów św. Jerzego i św. Ireny²⁸. Były to tak zwane monastery ktitorskie, bo- wiem książę brał na siebie rolę ktitora. Niewątpliwie zwyczaj zakładania monasterów ktitorskich przywędrował na Ruś z Bizancjum²⁹. Do połowy XII wieku w Kijowie powstało w sumie 9 ośrodków mona- stycznych, a do roku 1240 r. miało ich być 16³⁰. Drugim ważnym centrum życia monastycznego na Rusi był Nowogród. Pierwszy monaster w Nowo- grodzie powstał w 1117 r. , a do połowy XIII wieku powstało tam jeszcze kil- kanaście ośrodków zakonnych, fundowanych przez książąt, możnych, bis- kupów, czy samych mnichów³¹. To właśnie monastery kijowskie i nowo- grodzkie miały również ogromny wpływ na kształtowanie życia mona- stycznego na obszarze Wielkiego Księstwa Litewskiego. Do 1240 roku na ziemiach ruskich monastery zostały założone jeszcze we Włodzimierzu nad Klaźmą (siedem monasterów), w Pskowie (dwa mo- ²⁷ Słowo o prawie i łasce, w: Słowo o Bogu i człowieku. Myśl religijna Słowian Wschodnich doby staroruskiej, pod red. R. Łużnego, Kraków 1995, s. 46. ²⁸ Kronika Thietmara, z tekstu łacińskiego przetłumaczył, wstępem poprzedził i komen - ta rzem opatrzył M. Z. Jedlicki, Poznań 1953, s. 620; Макарий, История Русской Церкви, кн. 2, s. 101–102; Pateryk Kijowsko-Pieczerski, s. 14; A. Mironowicz, Kościół prawosławny w państwie, s. 70–71; G. Podskalsky, Chrześcijaństwo i literatura teologiczna, s. 80. ²⁹ И.К Смолич, Русское монашество, s. 24. ³⁰ Monastery te wymienia metropolita Makary: История Русской Церкви, кн. 2, s. 170– 172, 668–674; A. Mironowicz, Kościół prawosławny w państwie, s. 72. ³¹ Макарий, История Русской Церкви, кн. 2, s. 173–174; A. Mironowicz, Kościół pra- wosławny w państwie, s. 72–73; B. Doroszkiewicz, Monastycyzm bizantyński, s. 274, 275. 31 nastery) oraz Suzdalu (dwa monastery)³². Do połowy XIII w. znane były, między innymi, monastery w Perejasławiu (św. Jana Teologa, 1072 r.), Czer- nihowie (Zaśnięcia Matki Bożej, ok. 1069 r., św. św. Borysa i Gleba, ok. 1231 r.), Włodzimierzu Wołyńskim (poł. XI w.), Rostowie (Objawienia Pańskiego, koniec XI w. i Apostoła Pawła, ok. 1200 r.)³³. Spośród ważnych postaci ruskiego monastycyzmu w pierwszym okre- sie jego istnienia (okres ten Smolicz kończy na roku 1503³⁴) wymienić nato- miast należy: św. Sergiusza Radoneżskiego, św. Nila Sorskiego czy św. Józefa Wołockiego. Sergiusz z Radoneża (1314–1392) uważany jest za odnowiciela średniowiecznego monastycyzmu ruskiego wyniszczonego wskutek niewoli mongolsko-tatarskiej. W 1354 r. założył on monaster św. Trójcy, znany i funk- cjonujący do dzisiaj jako Ławra Trojce-Siergijewa w Siergijewom Posadzie. Monaster ten nawiązywał do tradycji studyckiej i św. Teodozjusza Pieczer- skiego. Już G. Fiedotow twierdził, że Sergiusz znajdował się pod wpływem bizantyjskich hezychastów, natomiast ostatnio ks. B. Doroszkiewicz jedno- znacznie stwierdził, że osobą która szczególnie wpłynęła na hezychastyczne zapatrywania św. Sergiusza był Filoteusz Kokkinos, uczeń i biograf św. Grze- gorza Palamasa. To właśnie on miał namawiać Sergiusza do założenia nie- opodal Moskwy monasteru opartego na typikonie cenobitycznym³⁵. Nil Sorski (1433–1508) w młodości odwiedzał monastery na św. Górze Athos i w Konstantynopolu, natomiast na Rusi zasłynął jako mieszkaniec pustelni ³² Макарий, История Русской Церкви, кн. 2, s. 311–312, 3
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Życie monastyczne w Wielkim Księstwie Litewskim w XVI wieku.
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: