Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00115 007384 11238402 na godz. na dobę w sumie
Życie prywatne Polaków w XIX wieku. Moda i styl życia. Tom 6 - ebook/pdf
Życie prywatne Polaków w XIX wieku. Moda i styl życia. Tom 6 - ebook/pdf
Autor: , Liczba stron: 330
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-8-3808-8802-9 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie
Porównaj ceny (książka, ebook (-17%), audiobook).

Przewodnim wątkiem VI tomu „Życia prywatnego Polaków w XIX wieku” jest zjawisko kulturowe mody. Zaprezentowano w nim szereg oryginalnych aspektów z zakresu mody, łączących się z wieloma dziedzinami życia społecznego na ziemiach polskich w dobie zaborów. Kwestie związane z modą zostały podjęte z różnych punktów widzenia: grupy społecznej, mikrohistorii, historii przypadku, zjawiska literackiego, historii codzienności, historii mentalności i kultury materialnej. W publikacji można odnaleźć szerokie spektrum zagadnień dotyczących mody na: poszukiwania archeologiczne, dobroczynność, sport, sposoby leczenia, zegary i zegarki, fotografię (także pośmiertną), artystów-malarzy, ale również na pielgrzymki do sanktuariów. Autorzy artykułów zbadali ponadto lansowane style ubioru i biżuterii oraz tematykę związaną z XIX-wiecznymi zasadami życia towarzyskiego.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Życie prywatne Polaków 9/2017 w XIX wieku Tom VI „Moda i styl życia” Życie prywatne Polaków w XIX wieku Tom VI „Moda i styl życia” Redakcja Naukowa Jarosław Kita Maria Korybut-Marciniak ŁÓDŹ–OLSZTYN 2017 Wydział Filozoficzno-Historyczny, Instytut Historii Katedra Historii Polski XIX wieku, ul. A. Kamińskiego 27a, 90-219 Łódź Maria Korybut-Marciniak – Uniwersytet Warmińsko-Mazurski w Olsztynie Wydział Humanistyczny, Instytut Historii i Stosunków Międzynarodowych Jarosław Kita – Uniwersytet Łódzki ul. Kurta Obitza 1, 10-725 Olsztyn KOMITET REDAKCYJNY SERII „Życie prywatne Polaków w XIX wieku” dr hab. Małgorzata Przeniosło, prof. UJK Marta Sikorska-Kowalska Roman Jurkowski, Jarosław Kita, Maria Korybut-Marciniak Tomasz Pietras RECENZENT SKŁAD I ŁAMANIE KOREKTA TECHNICZNA PROJEKT OKŁADKI Leonora Wojciechowska Piotr Dziemidowicz Na okładce wykorzystano ilustrację pochodzącą z publikacji Maxa von Boehna i Oskara Fischela Die © Copyright by Authors, Łódź 2017 Mode Menschen und Moden im neunzehnten Jahrhundert (1843–1878), München 1910 © Copyright for this edition by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2017 Wydrukowano z gotowych materiałów dostarczonych do Wydawnictwa UŁ Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Publikacja dofinansowana przez Uniwersytet Warmińsko-Mazurski w Olsztynie Współwydawcą jest Instytut Historii i Stosunków Międzynarodowych UWM ISBN 978-83-65171-42-9 (wersja papierowa Uniwersytet Warmińsko-Mazurski) ISBN 978-83-8088-801-2 (wersja papierowa Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego) ISBN 978-83-8088-802-9 (wersja elektroniczna Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego) Wydanie I. W.07999.17.0.K Ark. druk. 20,625 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl tel. (42) 665 58 63 SPIS TREŚCI Wstęp ............................................................................................................................ 7 Katarzyna Ryszewska, Moda na archeologię w środowisku polskiego zie- miaństwa w XIX wieku ..................................................................................... 13 Jarosław Kita, Wilegiatury – moda na dziewiętnastowieczny „urlop” .......... 31 Marta Sikorska-Kowalska, Moda na dobroczynność w wieku XIX ................. 51 Janusz Hochleitner, Modne sanktuaria. Warmińskie ośrodki pielgrzym- kowe w XIX wieku .............................................................................................. 63 Iwona Janicka, „Post mortem” – niezwykła moda na fotografię pośmiertną ... 83 Justyna Kuropatwa, Moda na fotografię na ziemiach polskich (do lat sześć- dziesiątych XIX wieku) ...................................................................................... 97 Łukasz Biały, Moda zegarowa – XIX-wieczne czasomierze: rodzaje i ich funkcje ............................................................................................................... 107 Katarzyna Burzyńska, Moda na witraże .......................................................... 119 Zbigniew Chojnowski, „Teraźniejsze mody” w wierszach Mazurów pru- skich ................................................................................................................... 131 Maria Korybut-Marciniak, Modny urzędnik w Nowogrodzie i Petersburgu ... 147 Jolanta Załęczny, Biżuteria patriotyczna przejawem XIX-wiecznej mody czy stosunku do Ojczyzny .............................................................................. 163 Marta Kłak-Ambrożkiewicz, Modny artysta – moda na Matejkę ................ 177 Elżbieta Klimus, Na pograniczu nauki i wyobraźni – XIX-wieczny feno- men hipnozy i magnetyzmu w społeczeństwie polskim ......................... 189 ciach głowy na podstawie wybranych polskich czasopism z I połowy 6Małgorzata Chudzikowska-Wołoszyn, Definicja XIX-wiecznej przystojno- ści w parenezie Ignacego Piotra Legatowicza .......................................... 201 Anna Czajka, Moda kobieca na rower (przełom XIX i XX wieku) ................. 217 Jolanta Kowalik, „Nie ma nic stałego w modach…” – o damskich nakry- XIX wieku .......................................................................................................... 231 Kinga Raińska, O pilności względem ubioru. Modna panna w świetle XIX-wiecznej literatury poradnikowej ........................................................ 245 Karolina Studnicka-Mariańczyk, „Mały kawałek Europy” w świetle pa- miętnikarskiej relacji z podróży Natalii Gadomskiej ............................... 263 Karolina Mazur, Zakazana miłość jako plama na złotych szatach arysto- kratycznego rodu („Serce i ręka” J.I. Kraszewski) ..................................... 279 Marta Sikorska-Kowalska, Ubiór codzienny i odświętny robotnic przeło- mu XIX i XX wieku ............................................................................................ 287 Oxana Sara Stadnicka, Dandys – czyli mężczyzna metroseksualny w XIX wieku .................................................................................................................. 299 Bibliografia (wybór) ............................................................................................. 311 Spis treści WSTĘP Oddajemy w Państwa ręce już szósty tom rozpraw i studiów z serii Życie prywatne Polaków w XIX wieku1. Tym razem przewodnim wąt- kiem monografii jest szeroko pojęte zjawisko mody, przejawiające się w różnych obszarach życia społecznego XIX stulecia. Monografia jest pokłosiem konferencji naukowej zorganizowanej w Olsztynie w czerwcu 2016 roku przez Instytut Historii i Stosunków Międzynarodowych Uniwer- sytetu Warmińsko-Mazurskiego w Olsztynie i Instytut Historii Uniwersytetu Łódzkiego, która stała się okazją do zaprezentowania badań nad różnymi aspektami XIX-wiecznej mody przez badaczy wielu krajowych ośrodków naukowych: Łodzi, Olsztyna, Krakowa, Warszawy, Gdańska, Kielc, Torunia, Częstochowy, Lublina. Polskie słowo moda posiada co najmniej dwa zakresy znaczeniowe. Po pierwsze określa się tym mianem zwyczaj, przejściowy obyczaj, sposób zachowania ulegający zmianom, przeciwstawny tradycji w danej dziedzi- nie życia społecznego. Po drugie poprzez termin moda rozumiemy opis stylu zewnętrznej prezentacji człowieka. Głównymi cechami, jakie przypi- suje się modzie są krótkotrwałość, szybkie przemijanie, zmienność. Istnieją liczne koncepcje i definicje mody, z których nie wszystkie mogą odnosić się do zjawiska mody w XIX stuleciu. Współcześnie mamy do czynienia z jej demokratyzacją – w modelu kultury postmodernistycznej i wpisanym w nią mechanizmie nakręcania spirali konsumpcji spotykamy się z nieustannym kreowaniem i marketingowym lansowaniem nowych mód2. Dziewiętnaste 1 W niniejszej serii ukazały się do tej pory: Życie prywatne Polaków w XIX wieku, red. M. Korybut-Marciniak, M. Zbrzeźniak, Olsztyn 2013; Życie prywatne Polaków w XIX wieku. „Portret kobiecy”. Polki w realiach epoki, t. I, red. M. Korybut-Marciniak, M. Zbrzeźniak, Łódź– Olsztyn 2014; Życie prywatne Polaków w XIX wieku. „Portret kobiecy”. Polki w realiach epoki, t. II, red. J. Kita, M. Sikorska-Kowalska, Łódź–Olsztyn 2014; Życie prywatne Polaków w XIX wie- ku. „Portret kobiecy”. Polki w realiach epoki, t. III, red. J. Kita, M. Korybut-Marciniak, M. Klem- pert, Łódź–Olsztyn 2014; Życie prywatne Polaków w XIX wieku. „Świat dziecka”, red. J. Kita, M. Korybut-Marciniak, Łódź–Olsztyn 2016. 2 D. Kubinowski, „Nowy tradycjonalizm” jako postmodernistyczna awangarda, [w:] Moda w kulturze, sztuce i edukacji, red. W. Bobrowicz, D. Kubinowski, Z. Pakuła, Lublin 2014, s. 13–17. 8stulecie dało początek temu zjawisku, ale powszechny charakter zyskało ono dopiero w wieku XX. Według definicji socjologicznej, moda to jeden z regulatorów zachowa- nia się jednostek w społeczeństwach nowoczesnych. Służy ona jako środek zarówno wyróżniania się z tłumu, jak i konformizmu w stosunku do wybra- nych grup. Georg Simmel – socjolog i filozof, który jako jeden z pierwszych podjął się opisu mody, jako zjawiska kulturowego wyróżnia „modę społeczną” i „modę osobistą”. Stwierdza, że: Moda jest szczególną formą życia, która ma zapewnić kompromis między tenden- cją do społecznego zrównania a tendencją do indywidualnej odrębności3. Moda manifestuje się więc zarówno w życiu publicznym, jak i w życiu prywatnym, wynika zarówno z potrzeby naśladownictwa, oparcia w danym kręgu społecznym, jak i z potrzeby wyróżnienia i podkreślenia swojej indywidualności. W interesującym nas XIX stuleciu różnie definiowano modę i spotykamy rozbieżności w rozumieniu tego terminu. Analizując jedynie ówczesne hasła słownikowe i encyklopedyczne można wyraźnie dostrzec różne zabarwienie terminu „moda”, a wpływ na to miały tak poglądy społeczno-polityczne jak i indywidualny stosunek autorów do definiowanego zjawiska. Już w pierw- szym Słowniku języka polskiego Samuela Bogumiła Lindego z początków XIX wieku definicja mody jest szeroko zakreślona, jako forma zachowań, naj- częściej obcego pochodzenia. W modzie widziano „nowy sposób działania, wszczęty od znacznych, naśladowany przez niższych”. Zwrócono tu uwagę na przemijanie mody, za główną cechę uznano jej ulotność oraz „tyranię”4. W wydanym kilka dekad później słowniku języka polskiego, Erazm Ryka- czewski, modą określa nowy zwyczaj w stroju, jedzeniu, mieszkaniu itp. Tu również podkreślona jest jej obca proweniencja5. Z kolei w tomie XVIII jednego z pierwszych polskich wydawnictw ency- klopedycznych, S. Orgelbranda Encyklopedii Powszechnej, modę rozumiano jako panujący w pewnym okresie styl i sposób ubierania się, a także urzą- dzania mieszkań. Przypisywano jej charakter międzynarodowy od cza- sów Ludwika XIV. Modę francuską zaś uznano za modę cywilizowanego świata6. W Wielkiej Encyklopedii Powszechnej Ilustrowanej obszerne hasło 3 G. Simmel, Z psychologii mody – studium socjologiczne, [w:] G. Simmel, Most i drzwi: wybór esejów, Warszawa 2006, s. 22. 4 S. B. Linde, Słownik języka polskiego, t. II, cz. 1, Warszawa 1809, s. 130. 5 E. Rykaczewski, Słownik języka polskiego podług Lindego i innych nowszych źródeł, t. I, Berlin−Poznań 1866, s. 377. 6 Encyklopedyja powszechna, t. XVIII, Warszawa 1864. Wstęp 9 „moda”, autorstwa lewicowego intelektualisty, prekursora polskiej socjolo- gii Ludwika Krzywickiego, napisane zostało z antykapitalistycznego punktu widzenia. Semantyka pojęcia w zasadzie zawężona została do kwestii ubio- rów i ich roli w rozwoju kapitalizmu. Krzywicki pisał: Moda jako tłumne naśladownictwo czynów, którym pobudkę dała osoba pojedyn- cza lub niewielka garstka osób, jest zjawiskiem właściwem każdemu okresowi życia społecznego. Ale napięcie tego zjawiska jest bardzo odmienne w różnych okresach. I właśnie w ostatniem stuleciu odznacza się takiem napięciem, jakiego nie znały wieki poprzednie7. Autor hasła uważa, że moda to przede wszystkim narzędzie wyzysku w rękach wielkich przedsiębiorców – „fortel przedsiębiorców”. Adresatów mody uznaje za ofiary propagowanych stylów, a dyktatorów mody (głównie paryskich) za bezwzględnych wyzyskiwaczy, którzy manipulują społeczeń- stwem według z góry obmyślonego planu (modne fasony projektowane są odpowiednio wcześniej przed początkiem sezonu, a fabrykanci wykonują ubiory według tych wzorów). Dodatkowo zmienność mód, zdaniem L. Krzy- wickiego, zmusza społeczeństwo do marnotrawstwa – ubiory i przedmioty, które z powodzeniem powinny być użytkowane jeszcze przez dłuższy okres zostają wyrzucone, co stwarza, jego zdaniem, „koszta zbyteczne” i niczym nieuzasadnione trwonienie majątku. Odbiorcom mody również nie szczędzi pejoratywnych ocen, gdyż uznaje, że osoby poddające się modzie same wtło- czyły się w szablon, pozbawione są one refleksji i w pełni poddały się śle- pemu naśladownictwu, nieraz pozbawionemu zasad estetyki8. W innej z encyklopedii, wydanej już w pierwszych latach Drugiej Rzeczy- pospolitej, Ilustrowanej Encyklopedii Trzaski, Everta i Michalskiego, w defini- cji moda kładziono nacisk na naśladownictwo. Nie ograniczano się wyłącznie do określenia jej jako naśladownictwa ubiorów, ale też „czynów i zjawisk”. W zmienności mody dostrzegano korelacje ze zmianami psychicznymi społeczeństw i „zewnętrzne odbicie istniejących upodobań i nastrojów”9. W jeszcze innej encyklopedii, a mianowicie Encyklopedii Powszechnej Guten- berga główny akcent położono na zmienny charakter mody. Rozumiano ją szeroko, jako ogólnie uznawane formy kulturalne, które podlegają ciągłym zmianom. M. opa- nowuje przede wszystkiem ubiór, ale też i formy towarzyskie, tryb życia, mieszka- nia, sztukę, literaturę, teatr i t.d. Mówi się nawet o modnych filozofach i poetach, 7 Wielka Encyklopedia Powszechna Ilustrowana, t. XLVII–XLVIII, Warszawa 1912, s. 286. 8 Ibidem. 9 Ilustrowana Encyklopedia Trzaski, Everta i Michalskiego, t. III, Warszawa 1924, s. 559. Wstęp 10ale przeważnie w znaczeniu ujemnem. M. jest zjawiskiem, towarzyszącem wszel- kiemu rozwojowi. W zamieszczonym w tej encyklopedii haśle wymieniano zarówno pozy- tywne, jak i negatywne aspekty mody. Wśród cech niepożądanych wymie- niane są: „zaborczość”, „samowola” i „bezmyślność”. Podkreślano jednak, że towarzyszy ona wszelkiemu rozwojowi, a tam gdzie ustaje rozwój – mody nie ma. W modzie dostrzegano również ważny czynnik ożywienia produkcji i konkurencji10. W XIX stuleciu moda, jako zjawisko kulturowe reagowała na przemiany społeczne, gospodarcze i polityczne. Miała swoje centra, peryferie, strefy wpływów, odmiany. Nośnikami mody były przede wszystkim warstwy wyż- sze, ale czasami była inicjowana oddolnie (upowszechniała się w niewielkiej grupie społecznej). Wzrost tempa i powiększanie obszaru przepływu infor- macji ułatwiały jej szybsze przenikanie przez granice państw i docieranie do coraz szerszych grup odbiorców. Wzrost poziomu materialnego społeczeństw rozszerzał jej strefy wpływów. W ostatnich dekadach XIX stulecia mamy do czynienia z procesami modernizacyjnymi na ziemiach polskich: urbanizacją, rozwojem komunikacji, ekspansją gospodarki pieniężnej i narodzinami kon- sumpcjonizmu. Te zjawiska wpłynęły na przenikanie, asymilację i tworzenie się nowych mód w polskim społeczeństwie, o których traktuje niniejszy tom. Z drugiej strony kwestia społecznej oceny zjawiska mody w wieku XIX wydaje się szczególnie interesująca – trudne dla Polaków stulecie postrze- gamy przez pryzmat martyrologii narodu polskiego, powstań narodowowy- zwoleńczych, walki o utrzymanie języka, historii, tradycji. Mamy podstawy zakładać, że sytuacja społeczno-polityczna zaważyć mogła na pejoratywnym postrzeganiu mody, która odrywa się od tradycji, podąża ku zmianie, otwiera się na obce wpływy – szkodliwe dla zachowania świadomości narodowej11. Moda należy do zjawisk kulturowych, które w ostatnich dekadach zyskują popularność w różnych dziedzinach nauki. Refleksja nad zjawiskiem i zna- czeniem mody w życiu człowieka i społeczeństwa jest przedmiotem zaintere- sowania socjologów, filozofów, psychologów, historyków, historyków sztuki etc.12 Ci ostatni (historycy i historycy sztuki) podejmowali tę problematykę 10 Wielka Ilustrowana Encyklopedia Powszechna Wydawnictwa „Gutenberg”, t. X, Kraków 1929, s. 273. 11 Szerzej zob.: M. Korybut-Marciniak, „Najnowsze wymysły”, „wzory elegancji”, „fortel przedsiębiorców”? Moda w społecznej ocenie Polaków w XIX stuleciu, „Niepodległość i Pamięć” 2016, nr 3 (55), s. 13–35. 12 Zob.: B. Dowgiałło, Ubieranie się jako forma uspołecznienia. O aktualności koncepcji mody Georga Simmla, Gdańsk 2015; Moda w kulturze, sztuce i edukacji, red. W. Bobrowicz, D. Kubinowski, Z. Pakuła, Lublin 2014; Bądźmy realistami, żądajmy niemożliwego. Utopie Wstęp 11 zawężając zjawisko mody do zewnętrznej prezentacji jednostek i grup spo- łecznych, co ograniczało pole badawcze do historii kultury materialnej. Roz- szerzając definicję mody, przed badaczami przeszłości rodzą się nowe pytania i otwierają się nowe perspektywy. Autorzy tekstów zamieszonych w publikacji zaprezentowali szereg orygi- nalnych wątków dotyczących mody, związanych z wieloma dziedzinami życia społecznego na ziemiach polskich w dobie zaborów. Kwestie związane z modą zostały podjęte z różnych punktów widzenia: grupy społecznej, mikrohisto- rii, historii przypadku, zjawiska literackiego, historii codzienności, historii mentalności, kultury materialnej. Znajdujemy tu szerokie spektrum zagad- nień dotyczących: mody na poszukiwania archeologiczne, mody na hipnozę i magnetyzm, mody na dobroczynność, mody na sport i spędzanie urlopu, modnych sposobów leczenia, mody na zegary i zegarki, na fotografię (także fotografię pośmiertną), na artystów-malarzy, ale również na pielgrzymki do sanktuariów. Część artykułów skupia się wokół lansowanych stylów ubioru, biżuterii oraz tematyki związanej z XIX-wiecznymi zasadami życia towa- rzyskiego. Nie zabrakło też omówień mody warstw niższych: robotników i urzędników. Autorzy podjęli również refleksję dotyczącą percepcji mód w różnych środowiskach, dostrzegając zjawisko oporu wobec „mody” utoż- samianej z industrializacją i nowoczesnością. Zakres zagadnień poruszonych w monografii nie wyczerpuje problematyki badawczej i wskazuje na wiele płaszczyzn życia społecznego Polaków w XIX stuleciu, które wymagają pogłę- bionych studiów, analiz źródłowych i interpretacji. Maria Korybut-Marciniak Jarosław Kita i fantazje w modzie i dizajnie, red. J. Jaworska, K. Rachubińska, A. Zborowska, Warszawa 2014; B. Dowgiałło, Piękno według socjologów. Socjologia estetyki i estetyka życia społecznego, „Este- tyka i krytyka” 2013, nr 28, s. 43–57; M. Możdżyńska-Nawotka, Od zmierzchu do świtu. Historia mody balowej, Wrocław 2007; eadem, O modach i strojach, Wrocław 2002; A. Sieradzka, Tysiąc lat ubiorów w Polsce, Warszawa 2003. Wstęp Katarzyna Ryszewska (Uniwersytet Jana Kochanowskiego w Kielcach, Instytut Historii) MODA NA ARCHEOLOGIĘ W ŚRODOWISKU POLSKIEGO ZIEMIAŃSTWA W XIX WIEKU W XIX wieku rozwinęła się na ziemiach polskich moda na kolekcjono- wanie zabytków przeszłości, szczególnie własnego kraju, a następ- nie również na prowadzenie wykopalisk archeologicznych. Wzór do naśladowania dla XIX-wiecznych kolekcjonerów stanowił zbiór księżnej Izabeli Czartoryskiej eksponowany od 1809 roku w Domu Gotyckim w Puła- wach, zawierający, wśród wielu pamiątek i osobliwości z różnych czasów i regionów świata, także zabytki archeologiczne. Podobne, choć przeważnie nie aż tak bogate kolekcje „pamiątek prze- szłości”, w tym zabytków archeologicznych stanowiących zazwyczaj część większych i bardziej urozmaiconych zbiorów, gromadziło bardzo wielu ary- stokratów i ziemian1. Kolekcjonerzy nierzadko wymieniali się okazami i prowadzili korespon- dencje na ich temat, a także konsultowali się z innymi miłośnikami archeologii, w tym z osobami uważanymi za znawców przedmiotu. Założycielka jednego z najstarszych zbiorów archeologicznych na ziemiach polskich Aniela z Kwi- leckich Węgorzewska (1765–1822) z Objezierza w Wielkopolsce, patriotka, pisarka, założycielka biblioteki, zbieraczka dzieł sztuki2, korespondowała na temat posiadanych eksponatów archeologicznych ze znanym starożytnikiem 1 Moda na uprawianie archeologii objęła w ciągu XIX w. tak szerokie kręgi polskiego zie- miaństwa i arystokracji, że wymienienie wszelkich przejawów tego rodzaju zainteresowań oraz wszystkich miłośników archeologii przekraczałoby ramy tej publikacji. Stąd w niniejszym artykule przytoczę jedynie wybrane przykłady i przedstawię sylwetki niektórych kolekcjone- rów i archeologów. 2 J. Fogel, Amatorzy archeologii, [w:] Ziemiaństwo wielkopolskie. W kręgu arystokracji, red. A. Kwilecki, Poznań 2004, s. 156, 163; idem, Mielżyńscy i Turnowie w kręgu starożytników XIX wieku, Poznań 2002, s. 28–34. 14 Ryc. 1. Pałac w Objezierzu za czasów Heleny i Wincentego Turnów, rys. A. J. d᾽Adelfonce (źródło: T. Stryjeński, Pałace wiejskie i dwory z czasów saskich, Stanisława Augusta i Księstwa Warszawskiego odbytej w lipcu 1926 roku, Warszawa 1929, s. 32) w województwie poznańskiem na podstawie podróży Wawrzyńcem Surowieckim (1769–1827), planując nawet przekazanie mu owych okazów3. Rozbudowywane z upływem lat kolekcje nierzadko przechodziły z poko- lenia na pokolenie. Zbiory Anieli Węgorzewskiej, na które składały się głów- nie naczynia ceramiczne oraz wyroby z brązu (pochodzące z cmentarzyska ciałopalnego kultury łużyckiej)4 odnalezione przypadkowo jeszcze w latach osiemdziesiątych XVIII wieku podczas prac ziemnych w Kowalewku k. Ob- jezierza, przeszły po jej śmierci, wraz z całym majątkiem, w ręce bratanicy Heleny z Kwileckich Turnowej (1808–1874) oraz jej małżonka Wincentego Turno (1803–1867). Turnowie znacznie powiększyli kolekcję eksponatów ar- cheologicznych o okazy pochodzące zarówno z Kowalewka, jak i innych miej- scowości klucza objezierskiego. Zabytki eksponowali w pałacowej bibliotece, wybudowanej jeszcze przez Anielę Węgorzewską, a następnie rozbudowanej przez Turnów5 (ryc. 1). 3 Idem, Mielżyńscy i Turnowie…, s. 34. 4 Cmentarzysko to zostało przez jego późniejszych badaczy datowane na młodsze okresy epoki brązu (IV i V) oraz wczesną epokę żelaza (Ha C), T. Malinowski, Katalog cmentarzysk ludności kultury łużyckiej w Polsce, t. I, Warszawa 1961, s. 235–236; M. Kaczmarek, Zachodnio- wielkopolskie społeczności kultury łużyckiej w epoce brązu, Poznań 2002, s. 363. 5 A. Koźmian, Listy (1829–1864), Lwów 1894, s. 137. Katarzyna Ryszewska 15 Szczególnie ciekawe i bogate kolekcje przyciągały pragnących je ujrzeć miło- śników „starożytności”, przybywających w tym celu nawet z daleka. Józef Łoski (1827–1885), ziemianin z Kostomłot na Lubelszczyźnie, a zarazem wydawca, ry- sownik, fotograf i historyk i archeolog amator (ryc. 2), wybrał się w 1857 roku na wycieczkę w opoczyńskie, głównie w celu ujrzenia, przechowywanych w Sulgosto- wie, zbiorów niedawno zmarłego Kon- stantego Świdzińskiego (1793–1855)6. Kolekcja Konstantego Świdzińskiego (ryc. 3) określana przez jemu współcze- snych jako „jeden z najbogatszych a bo- Ryc. 2. Józef Łoski daj czy nie najbogatszy z prywatnych (źródło: „Kłosy” 1885, t. 40, zbiorów” na ziemiach polskich7, zawie- nr 1024, s. 104) rała m. in. zbiór „starożytności”, na który składały się obok rzeźb, rozmaitych okazów rękodzieła artystycznego i mili- tariów, także zabytki archeologiczne8. Były to m. in. krzemienne i kamienne groty, siekierki i toporki9, ceramiczne urny, „kilkadziesiąt drobnych przed- miotów do stroju służących, wykopanych w kurhanach”, w tym wiszadła, kolczyki, zausznice i bransolety kobiece srebrne filigranowej roboty […] z czasów pogańskich lub też z pierwszych wieków chrześcijaństwa po- chodzące10. W kolekcji znajdowały się m. in. wczesnośredniowieczne srebrne kolczy- ki „wykopane w mogile w okolicach Xawerowa”11 (ryc. 4). Kolekcjonerzy zabytków archeologicznych przekazywali niekiedy swoje zbiory lub ich część placówkom muzealnym, zarówno prywatnym, jak też 6 J. Łoski, Biblioteka i muzeum Świdzińskiego, Warszawa 1857, s. 32–33; K. Ajewski, Kolek- cjonerstwo Konstantego Świdzińskiego, „Rocznik Biblioteki Narodowej” 2006, R. 36, s. 54. 7 Mozaika Dziennikarska, „Dziennik Warszawski”, nr 335 z 5 grudnia 1855, s. 1. 8 Archiwum Państwowe w Kielcach (dalej: APK), Archiwum Ordynacji Myszkowskiej (dalej: AOM), sygn. 119, k. 57; K. Ryszewska, Zbiory „archeologiczne” Konstantego Świdzińskie- go, „Studia Europaea Gniesnensia” 2012, t. VI, 2, s. 61–280. 9 APK, AOM, sygn. 149, Inwentarz pozostałości po Konstantym Świdzińskim. Tytuł XV. Zbiory Archeologiczne, k. 60–70. 10 J. Łoski, op. cit. s. 32–33. 11 Kronika zbiorów, [w:] Biblioteka Ordynacji Myszkowskiej. Zapis Konstantego Świdzińskie- go, Kraków 1859, s. 12. Moda na archeologię w środowisku polskiego ziemiaństwa w XIX wieku 16 Ryc. 3. Konstanty Świdziński (źródło: Biblioteka Ordynacji Mysz- kowskiej. Zapis Konstantego Świdziń- skiego. Kraków 1860, s. 2) zakładanym przez towarzystwa naukowe lub powstającym przy uczelniach wyższych. Niektóre okazy z bogatego zbioru hrabiego Aleksandra Przezdzieckiego (1814–1871)12, historyka i zarazem jednego z pionierów polskiej archeologii, trafiły do Gabinetu Archeologicznego Uniwersytetu Jagielloń- skiego, przekazane tam w 1871 roku przez jego syna, Konstantego. Szczodrym ofiaro- dawcą zabytków dla archeologicznych zbio- rów UJ był również Władysław Czartoryski (1828–1894), właściciel bardzo wartościo- wej kolekcji dzieł sztuki starożytnej: egip- skiej, greckiej i rzymskiej13. Wiele zabytków pochodzących z kolekcji ziemian wielkopolskich trafiło do Muzeum powstałego przy Poznańskim Towarzy- stwie Przyjaciół Nauk. Wśród darczyńców znajdowali się wspomniani już tutaj Turno- wie, a szczególnie bogate zbiory, zawiera- jące m. in. zabytki archeologiczne (ryc. 5), przekazali Muzeum Seweryn (1804–1872) i Józef Mielżyńscy (1824–1900) z Miłosła- wia, których imieniem nazwano omawianą placówkę14. Znanym zbieraczem „starożytności” był również Pius Tyszkiewicz z Łohojska na Litwie. Jego synowie (ryc. 6): Eustachy (1814–1878) i Konstanty (1806–1868) przyczynili się w znacznym stopniu do Ryc. 4. Srebrne kolczyki z kolekcji Konstantego Świdzińskiego (u góry) powołania Muzeum Starożytności oraz (źródło: K. Beyer, Album Fotograficz- Komisji Archeologicznej w Wilnie, której projekt opracował młodszy z braci – Eu- Sztuki urządzonej przez c.k. Towa- stachy. Ten ostatni ofiarował następnie i 1859 r., Warszawa 1859, Tabl. IX) 12 S. Krzyżanowski, Spis prywatnych zbieraczów z wyszczególnieniem ich zbiorów i kierunku w jakim przede wszystkiem swoim studyom się oddają, „Rocznik dla Archeologów Numizmaty- ków i Bibliografów Polskich” 1870, Kraków 1873, s. 227. 13 C. Z. Gałczyńska, Historia zbioru zabytków archeologicznych w Muzeum Uniwersytetu Jagiellońskiego, „Meander” 1964, R. XIX, nr 10, s. 455–458. 14 J. Fogel, Mielżyńscy i Turnowie…, s. 9–27. ne Wystawy Starożytności i Zabytków rzystwo Naukowe w Krakowie 1858 Katarzyna Ryszewska 17 przedhistorycznych Wielkiego Księstwa Poznańskiego zebranych w Muzeum Towa- Muzeum Starożytności swoją bar- dzo bogatą, w części odziedziczoną po ojcu, kolekcję zabytków archeolo- gicznych15. Zaangażowani miłośnicy archeo- logii brali także udział w organizo- waniu wystaw gromadzących m. in. okazy archeologiczne, gdzie swoje okazy posyłało wielu ziemian. Pierw- szą Wystawę Starożytności i Przed- miotów Dzieł Sztuki zorganizowano w 1856 roku w Warszawie, m. in. przy udziale Aleksandra Przezdzieckiego16. Kolejne wystawy, organizowane także w innych miastach i groma- dzące wielu zwiedzających, w istotny sposób przyczyniały się do zwięk- szenia zainteresowania zabytkami Ryc. 5. Zabytki (ozdoby i części stroju) archeologicznymi i miały wpływ na z brązu i żelaza z cmentarzyska w Pałczynie, pochodzące ze zbiorów Seweryna Mielżyń- rozwój mody na uprawianie arche- skiego (źródło: K. Koehler, Album zabytków ologii. Szczególne wrażenie na jej miłośnikach zrobił wyjątkowy eks- rzystwa Przyjaciół Nauk w Poznaniu, z. 2, ponat stanowiący największą ozdobę wystawy starożytności urządzonej w 1858 roku w Krakowie17. Był to kamienny posąg (ryc. 7) wyłowiony w 1848 roku z rzeki Zbrucz na Podolu, w obrębie należącego do Konstantego Zabo- rowskiego (1809–1876) majątku Liczkowice. Zaborowski niebawem po- stanowił przekazać zabytek sąsiadowi z Kociubińczyk Mieczysławowi Potockiemu (1810–1878), znanemu z zamiłowania do starożytności18. Ten 15 M. M. Blombergowa, Badania archeologiczne Polaków na terenach Wielkiego Księstwa Litewskiego (XIX – początek XX wieku), „Archaeologia Historica Polona” 2012, t. XX, s. 14. 16 A. Biernacki, Przezdziecki Aleksander Narcyz Karol, [w:] Polski Słownik Biograficzny, 1981, t. XXVI, Wrocław 1981, s. 714–716; J. Kowalczyk, Starożytnicy warszawscy połowy XIX w. i ich rola w popularyzacji zabytków ojczystych, [w:] Edukacja historyczna społeczeństwa pol- skiego w XIX wieku, red. J. Maternicki, Warszawa 1981, s. 171–181; A. Abramowicz, Historia archeologii polskiej. XIX i XX wiek, Warszawa–Łódź 1991, s. 34–43, 56–60. 17 L. Siemieński, Przegląd wystawy starożytności i zabytków sztuki urządzoną w Krakowie przez Komisyą delegowaną z oddziału archeologii i sztuk pięknych w c.k. Tow. Nauk. Krakow- skiem, Kraków 1858, s. 8–9. 18 Szerzej B. Sawa-Sroczyńska, Mieczysław Ludwik Potocki – konserwator zabytków Galicji i historyk Zamościa, „Ochrona Zabytków” 1981, t. XXXIV, nr 3–4, s. 161–166. Poznań 1900, Tabl. XL) Moda na archeologię w środowisku polskiego ziemiaństwa w XIX wieku 18 Ryc. 6. Eustachy i Konstanty Tyszkiewiczowie historycznym, archeologicznym i etnograficznym, Drezno 1871) (źródło: S. Kunasiewicz, Eustachy hrabia Tyszkiewicz. Wspomnienie pośmiertne, Lwów 1874; K. Tyszkiewicz, Wilija i jej brzegi. Pod względem hydrograficznym, zaś, reagując na odezwę Towarzystwa Naukowego Krakowskiego, wzywa- jącego do ratowania zabytków archeologicznych i nadsyłaniu informacji o nich, zadecydował o przekazaniu posągu do zbiorów Towarzystwa19. Mie- czysław Potocki zinterpretował zabytek jako posąg słowiańskiego bożka Światowida20, która to nazwa przyjmowana jest do chwili obecnej, aczkol- wiek sama interpretacja, jak i datowanie rzeźby na okres wczesnego śre- dniowiecza, bywały niejednokrotnie kwestionowane21. Także inni arystokraci i ziemianie niekiedy inicjowali powoływanie towa- rzystw naukowych, a wielu z nich zapisywało się do już istniejących towa- rzystw (polskich i zagranicznych) oraz uczestniczyło w międzynarodowych 19 M. Potocki, T. Żebrawski, Wiadomość o bożyszczu słowiańskiem znalezionem w Zbruczu r. 1848, „Rocznik Towarzystwa Naukowego z Uniwersytetem Jagiellońskim Złączonego: Oddziału Sztuk i Archeologii” 1851, z. 1, s. 1–17; A. Kirkor, Wycieczka na Podole Galicyjskie, „Kłosy”, nr 623 z 26 maja 1877, s. 366–367; nr 624 z 2 czerwca 1877, s. 378–379; G. Leńczyk, Światowid zbruczański, „Materiały Archeologiczne” 1964, t. V, s. 14. Posąg można obecnie oglą- dać na ekspozycji Muzeum Archeologicznego w Krakowie. 20 M. Potocki, T. Żebrawski, op. cit., s. 6–12. 21 Z. Gloger, Do redakcyi Biblioteki Warszawskiej (w sprawie Światowida), „Biblioteka War- szawska” 1876, t. III, s. 517–518; H. Łowmiański, Religia Słowian i jej upadek, Warszawa 1986, s. 158–159; R. Kozłowski, Badania technologiczne posągu Światowida z Muzeum Archeologicz- nego w Krakowie, „Materiały Archeologiczne” 1964, t. V, s. 61–68; O. Komar, N. Chamajko, Idol ze Zbrucza: zabytek z epoki romantyzmu, suplement do „Materiałów i Sprawozdań Rzeszow- skiego Ośrodka Archeologicznego” 2013, t. XXIV, s. 20–54. Katarzyna Ryszewska 19 Ryc. 7. Posąg Światowida eksponowany na Wystawie Starożytności i Zabytków Sztuki w Krakowie (źródło: K. Beyer, Album Fotograficzne…, strona tytułowa) kongresach archeologicznych. Do najbardziej aktywnych na tym polu na- leżeli Aleksander Przezdziecki (ryc. 8) oraz Jan Kazimierz Zawisza (1822– 1887), ziemianin z Kuchcic (pow. ihumeński, gub. mińskiej), osiadły od 1864 roku w Warszawie (ryc. 9). Obaj wielokrotnie prezentowali wyniki swoich wykopalisk oraz badań innych polskich archeologów na międzynarodowych forach22. Zaczątkiem ziemiańskich kolekcji archeologicznych były przeważnie zabytki pochodzące z przypadkowych odkryć, najczęściej dokonywanych w majątkach znalazców, podczas prowadzonych tam prac ziemnych – po- lowych lub budowlanych. Jednak najbardziej zapaleni zbieracze zabytków archeologicznych z czasem podejmowali próby ich samodzielnego poszuki- wania w terenie i organizowania wykopalisk archeologicznych. Ziemianie prowadzili badania najczęściej w obrębie własnych dóbr lub w majętnościach znajomych i sąsiadów. Zajęcie to okazywało się często tak zajmujące, że prace wykopaliskowe kontynuowano niekiedy przez długie lata. Przykładów 22 M. M. Blombergowa, Aleksandra Przezdzieckiego zainteresowania starożytnicze oraz badania archeologiczne w Ojcowie w XIX wieku, [w:] Jura Ojcowska w pradziejach i początkach państwa polskiego, red. J. Lech, J. Partyka, Ojców 2006, s. 89–95; J. Kowalczyk, op. cit., s. 171– 181; A. Abramowicz, op. cit., s. 34–43, 56–60; S. Krzyżanowski, Prace i poszukiwania arche- ologiczne prywatnych archeologów w ciągu roku, „Rocznik dla Archeologów Numizmatyków i Bibliografów Polskich” 1869, Kraków 1870, s. 87–89. Moda na archeologię w środowisku polskiego ziemiaństwa w XIX wieku 20 Ryc. 8. Aleksander Przezdziecki, rys. M. Fa- Ryc. 9. Jan Kazimierz Zawisza, rys. ks. Pil- jans (źródło: Album biograficzne zasłużo- lati (źródło: „Tygodnik Ilustrowany”, nych Polaków i Polek XIX w., t. 1, nr 218 z 1 stycznia 1887, s. 148) Warszawa 1901, s. 370) prowadzenia przez ziemian okazjonalnych lub wieloletnich badań tereno- wych jest tak wiele, że ograniczę się do przytoczenia tylko kilku z nich. Wieloletnią eksplorację rozległego cmentarzyska w Kowalewku (funkcjo- nującego na przełomie epoki brązu i żelaza oraz w okresie rzymskim epoki żelaza) a także kilku innych pobliskich stanowisk archeologicznych prowadzili kolejni członkowie rodu Turnów: wspomniani już tutaj Wincenty i Helena (ryc. 10), ich syn Hipolit (1828–1897) oraz wnuk Stanisław (1866–1943). Badania archeologiczne w swoich majątkach podejmowali również: siostra Hipolita Ludwika z Turnów Turnowa (1832–1902), eksplorująca cmentarzy- sko w Słopanowie (ludności kultury łużyckiej) oraz młodszy brat Stanisława – Jan Turno (1870–1949) badający cmentarzysko w Słomowie k. Obornik (należące do kultury pomorskiej z wczesnej epoki żelaza)23. Prace wykopa- liskowe prowadził także wymieniony powyżej hr. Seweryn Mielżyński, eks- ploatujący cmentarzysko w Pałczynie (ludności kultur łużyckiej i pomorskiej z wczesnej epoki żelaza)24. Dziewiętnaście lat trwały, zainspirowane przypadkowym odkryciem, podjęte w 1871 roku badania archeologiczne Kaliksta Jagmina, właściciela dóbr Ossa w pow. opoczyńskim, gub. radomskiej25. W wykopaliskach, pro- 23 J. Fogel, Amatorzy archeologii…, s. 156–157; idem, Mielżyńscy i Turnowie…, s. 35–58. 24 Idem, Mielżyńscy i Turnowie…, s. 9–12. 25 K. Jagmin, Opis mogiły – kurhanu pod Łęgonicami i wydobytych z niej przedmiotów, „Wia- domości Archeologiczne” 1873, t. I, s. 141–155; idem, Opis mogiły (kurhanu) pod Łęgonicami i wydobytych z niej przedmiotów, cz. II, „Wiadomości Archeologiczne” 1876, t. III, s. 83–93. Katarzyna Ryszewska
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Życie prywatne Polaków w XIX wieku. Moda i styl życia. Tom 6
Autor:
,

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: