Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00324 007690 13586775 na godz. na dobę w sumie
Życie w krzemowej klatce. Sztuka nowych mediów jako krytyczna analiza praktyk cyfrowego nadzoru - ebook/pdf
Życie w krzemowej klatce. Sztuka nowych mediów jako krytyczna analiza praktyk cyfrowego nadzoru - ebook/pdf
Autor: Liczba stron:
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-8088-778-7 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> media i dziennikarstwo
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

 

W publikacji czytelnik znajdzie analizę sztuki nowych mediów jako dyskursu krytycznego wobec technik i ideologii cyfrowego nadzoru. Autor w tym kontekście prezentuje strategie artystyczne: od wczesnych przykładów net artu po prace prezentowane podczas ostatnich edycji festiwali sztuki nowych mediów. Zagadnienie upowszechniających się technologii śledzenia i nadzoru w świecie funkcjonalnie zależnym od mechanizmów komunikacji sieciowej zostało ujęte kompleksowo, także w aspekcie historycznym - od Internetu wczesnej generacji przez mobilną technologię sieciową po technologie biometryczne.

„Jest to bez wątpienia publikacja naukowa, autor bardzo sprawnie porusza się w obszarze wymagającym kompetencji badawczych i ro­zeznania w aktualnej sztuce nowych mediów, ale styl, w jakim została napisana, sprawia, że może być traktowana także jako pozycja popularyzująca złożone problemy współczesnego pejzażu medialnego na najwyższym poziomie. [...] Ożóg dokonuje autorskiej analizy pola sztuki mediów, obierając szczególną perspektywę, jaką jest krytyczna analiza praktyk cyfrowego nadzoru, i czyni to w sposób przekonujący, kompetentny i nowatorski. [...] Z punktu widzenia marketingowego wydaje się szczególnie istotne, że książka porusza tematy gorąco obecnie dyskutowane i o olbrzymim znaczeniu społecznym, związane ze śledzeniem danych w Internecie, zagrożeniami dla prywatności oraz ambiwalentnymi działaniami politycznymi mającymi na celu zwiększenie bezpieczeństwa obywateli kosztem ich rezygnacji z części prywatności w globalnych sieciach komunikacyjnych”.

Z recenzji prof. dr hab. Anny Nacher (Uniwersytet Jagielloński)

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Życie w krzemowej klatce Sztuka nowych mediów jako krytyczna analiza praktyk cyfrowego nadzoru ozog_tytulowe.indd 1 18-05-03 18:41 SztUka/meDia/kUltUra seria pod redakcją Ryszarda W. Kluszczyńskiego Dotychczas opublikowane: PERSPEKTYWY BADAŃ NAD KULTURĄ pod redakcją Ryszarda W. Kluszczyńskiego i Anny Zeidler-Janiszewskiej Katarzyna Prajzner TEKST JAKO ŚWIAT I GRA. Modele narracyjności w kulturze współczesnej Blanka Brzozowska SPADKOBIERCY FLÂNEURA. Spacer jako twórczość kulturowa – współczesne reprezentacje Kamila Żyto STRATEGIE LABIRYNTOWE W FILMIE FIKCJI Dagmara Rode POLITYKA W PIERWSzEJ OSOBIE. Twórczość Dereka Jarmana TRAJEKTORIE OBRAzÓW. Strategie wizualne w sztuce współczesnej pod redakcją Ryszarda W. Kluszczyńskiego i Dagmary Rode PARADYGMATY WSPÓłCzESNEGO KINA pod redakcją Ryszarda W. Kluszczyńskiego, Tomasza Kłysa i Nataszy Korczarowskiej-Różyckiej Agnieszka Przybyszewska LIBERACKOŚĆ DzIEłA LITERACKIEGO Maria B. Garda INTERAKTYWNE FANTASY. Gatunek w grach cyfrowych Marcin Składanek SzTUKA GENERATYWNA. Metoda i praktyki Blanka Brzozowska MIEJSKIE TłUMY. Miasto i wspólnotowość w dobie sieciowej współpracy ozog_tytulowe.indd 2 18-05-03 18:41 Maciej Ożóg Życie w krzemowej klatce Sztuka nowych mediów jako krytyczna analiza praktyk cyfrowego nadzoru Łódź 2018 ozog_tytulowe.indd 3 18-05-03 18:41 Maciej Ożóg – Uniwersytet Łódzki, Wydział Filologiczny, Instytut Kultury Współczesnej Zakład Mediów Elektronicznych, 90-236 Łódź, ul. Pomorska 171/173 RECENZENT Anna Nacher REDAKTOR INICJUJĄCY Urszula Dzieciątkowska OPRACOWANIE REDAKCYJNE Jowita Podwysocka-Modrzejewska SKŁAD I ŁAMANIE AGENT PR PROJEKT OKŁADKI Grzegorz Laszuk Badania wykorzystane w tej książce zostały sfinansowane ze środków Narodowego Centrum Nauki przyznanych na podstawie decyzji numer DEC-2011/03/B/HS2/05253 © Copyright by Maciej Ożóg, Łódź 2018 © Copyright for this edition by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2018 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.07978.17.0.M Ark. wyd. 14,3; ark. druk. 11,875 ISBN 978-83-8088-777-0 e-ISBN 978-83-8088-778-7 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl tel. (42) 665 58 63 Spis treści Wstęp ............................................................................................................................................ 7 Rozdział 1. Teorie nadzoru w dobie technologii cyfrowych ............................................ 17 Od społeczeństwa dyscyplinarnego do społeczeństwa kontroli ............................................. 17 Poza panoptyzm – główne kierunki transgresji .................................................................... 20 Przyjemność i opór. Globalny spektakl i uwłasnowolniający ekshibicjonizm ..................... 33 Rozdział 2. Internet jako przestrzeń nadzoru .................................................................... 47 Internet – pomiędzy wolnością a kontrolą .............................................................................. 47 Internet jako utopia ................................................................................................................. 50 Władza jako kontrola protokolarna ........................................................................................ 54 Kontrola systemu domen ......................................................................................................... 58 Kontrola treści ......................................................................................................................... 64 Kontrola dostępu ..................................................................................................................... 71 Kultura partycypacji jako kultura nadzoru ........................................................................... 74 Rozdział 3. Nadzór w dobie technologii mobilnych ........................................................... 95 Paradoksy mobilności – „Ubicomp” i dyktat mobilności ........................................................ 95 Przestrzeń hybrydowa jako przestrzeń kontroli .................................................................... 99 Herzian space – sztuka jako materializacja niewidzialnej sieci kontroli .............................. 103 Sousveillance – oddolna kontrola i krytyczne interwencje .................................................... 113 Alternatywne doświadczenie przestrzeni hybrydowej w pracach Michelle Teran .............. 124 Rozdział 4. Nadzór biometryczny .......................................................................................... 129 Moist surveillance .................................................................................................................... 129 Ciało jako źródło danych.......................................................................................................... 132 Specyfika i rozwój technologii biometrycznych ..................................................................... 136 Ciało-jako-informacja i wirtualny cień informacyjny ............................................................ 139 Inteligentne maszyny wobec materii ciała ............................................................................. 145 Biometryczna stygmatyzacja .................................................................................................. 150 Poza granice widzialności. Analiza nadzoru w dobie genetyki w twórczości Paula Vanouse’a ................................................................................................................. 156 Taktyki znikania ..................................................................................................................... 164 Zakończenie – perspektywy oporu ........................................................................................ 171 Bibliografia ................................................................................................................................. 175 Nota edytorska ........................................................................................................................... 187 Indeks nazwisk ........................................................................................................................... 189 WSTĘP Technologie nadzoru, kontroli, inwigilacji i monitoringu stały się współcze- śnie nieusuwalnym, powszechnym elementem krajobrazu kulturowego. Znaj- dują zastosowanie w tradycyjnie powiązanych z nadzorem i kontrolą sektorach życia społecznego, takich jak: wojskowość, obronność, służby bezpieczeństwa, więziennictwo czy przemysł. Wykorzystywane są jednak także w kontekście medycyny, komunikacji, wszelkich obszarów rynku, marketingu, rozrywki oraz sztuki. Nadzór jest dziś wszechobecny, ale zarazem silnie zróżnicowany, wielowymiarowy, wykorzy- stywany w tak wielu odmiennych kontekstach, iż nie sposób wyobrazić sobie jakiejkolwiek spójnej jego definicji, uwzględniającej wszystkie jego manifestacje1. Rozwojowi i ewolucji zróżnicowanych form i funkcji surveillance towa- rzyszyła zmiana społecznej oceny praktyk nadzoru i kontroli. Jak zauważają David Lyon i Elia Zureik: Nadzór nie jest absolutnym złem, lecz raczej wielowymiarowym fenomenem społecznym. Wielu ludzi z radością podejmuje grę z nadzorem ze względu na spodziewane korzyści, które przynosi taki flirt2. Rozpoczynając rozważania nad współczesną kulturą nadzoru i sztuką, któ- ra korzystając z najnowszych technologii w krytyczny sposób bada jego zróż- nicowane manifestacje w dobie informacyjnego społeczeństwa sieci, chciałbym odwołać się do dwóch faktów historycznych, które u progu nowego millenium wyznaczyły powszechnie przyjęte sposoby postrzegania i wartościowania praktyk nadzoru. Pierwszym znamiennym symbolem przemian społecznego odbioru i kulturowego wartościowania procederu nadzoru i kontroli stało się na przełomie XX i XXI wieku komercyjne i rozrywkowe „zawłaszczenie” pro- blematyki, mechanizmów i technologii kontroli, inwigilacji oraz monitoringu przez przemysł rozrywkowy. Wraz z pojawieniem się i rosnącą w lawinowym tempie masową popularnością programów z gatunku reality TV dokonało się znaczące przewartościowanie nadzoru. Stworzona przez George’a Orwella 1 Kevin D. Haggerty, Richard V. Ericson, The New Politics of Surveillance and Visibility, [w:] The New Politics of Surveillance and Visibility, K.D. Haggerty, R.V. Ericson (red.), Toronto 2007, s. 22. 2 David Lyon, Elia Zureik, Surveillance, Privacy, and the New Technology, [w:] Surveillance, Computers Privacy, D. Lyon, E. Zureik (red.), Minneapolis / London 1996, s. 6. 8 w opublikowanej w roku 1949 antyutopii Rok 19843 figura Wielkiego Brata, budząca jeszcze stosunkowo niedawno strach i stanowiąca złowrogą przestrogę przed totalitarną władzą, przekształcona została w niemal całkowicie pozba- wiony złych i niepokojących skojarzeń emblemat tak bardzo dziś pożądanego sukcesu w globalnym spektaklu wojeryzmu i ekshibicjonizmu4. W dzisiejszym, nasyconym mediami świecie orwellowski antybohater nie jest już postrzegany i interpretowany przede wszystkim jako ucieleśnienie groźby totalnej, wszech- obecnej, niepowstrzymanej, bezwzględnej i opresyjnej kontroli społeczeństwa, realizowanej poprzez ingerencję w najbardziej intymne sfery prywatnego życia wszystkich obywateli. Miejsce związanych z nim obaw zajęło podsycane zarów- no przez tradycyjne media, przede wszystkim telewizję, jak i (a dzisiaj raczej głównie) przez media społeczne, pragnienie choćby chwilowego zaistnienia na scenie ogólnoświatowego medialnego spektaklu. Masowa kultura widzów do- starcza licznych usprawiedliwień dla panoptycznej obserwacji. Z jednej strony nadzór i kontrola zostały utożsamione z wojerystyczną, lecz już nie postrzeganą jako patologiczna, przyjemnością, z drugiej zaś ekshibicjonistyczne wystawie- nie na widok publiczny straciło niemal całkowicie odcień dewiacji psychicznej, stając się powszechnie praktykowaną strategią autopromocji. Zapoczątkowany przez reality TV proces oswajania Wielkiego Brata i oddemonizowania nad- zoru i kontroli zyskał pełną realizację w dobie mediów społecznych, opartych na zasadzie „esse est percipi” oraz praktyce stałej technologicznej obserwacji, usprawiedliwianej dogmatem o wolności konsumenckiej, związanej z nieustan- ną obecnością on-line. Sieciowa ekonomia liberalna bazuje bowiem na „utożsa- mieniu poddawania się nadzorowi z autoekspresją i samowiedzą”5. Tendencja do rozrywkowego oswojenia Wielkiego Brata, najbardziej cha- rakterystyczna dla ostatniej dekady minionego wieku, zyskała ponury kon- trapunkt w reakcjach na ataki terrorystyczne z 11 września 2001 roku oraz 3 George Orwell, Rok 1984, Warszawa 1986. 4 Nowa interpretacja postaci Wielkiego Brata oraz samej kategorii nadzoru w mediach i sze- rzej w kulturze popularnej wiązana jest przez licznych badaczy z upowszechnieniem reality te- levision, które znalazło wyraz w rosnącej na przełomie XX i XXI wieku popularności programów takich, jak: wprowadzone przez MTV The Real World oraz Road Rules (1997), Survivor (1997) a przede wszystkim Big Brother (1999). Emisja pierwszego sezonu tego ostatniego programu i bły- skawiczne rozpowszechnienie formatu na całym świecie uznawane są za moment, w którym, jak pisze Mark Andrejevic: „Wielki Brat zostaje ponownie wprowadzony do obiegu nie jako symbol ca- łego zła związanego z nadzorem, ale jako popularny format gry telewizyjnej, ośmieszając ideę, że nieustanny monitoring może być w jakikolwiek sposób przerażający” (zob.: Mark Andrejevic, Re- ality TV. The Work of Being Watched, Lanham, Oxford 2004, s. 96). Na temat znaczenia popular- ności reality television dla powszechnego rozumienia nadzoru i kontroli zobacz też: Clay Calvert, Voyeur Nation: Media, Privacy, and Peering in Modern Culture, Buldre, Oxford 2000; Rachel E. Dubrofsky, Surveillance on Reality Television and Facebook: From Authenticity to Flowing Data, „Communication Theory” 2011, vol. 21 (2), s. 111–129; Karyn Riddle, J.J. De Simone, A Snooki Effect? An Exploration of the Surveillance Subgenre of Reality TV and Viewers’ Beliefs About the „Real” Real World, „Psychology of Popular Media Culture” 2013, vol. 2, nr 4, s. 237–250; James Wong, Reality TV, Big Brother and Foucault, „Canadian Journal of Communication” 2001, vol. 26, nr 4. Wersja on-line: http://www.cjc-online.ca/index.php/journal/article/view/1252/1247 [dostęp: 12.2017]. 5 M. Andrejevic, Rerality TV…, s. 97. Wstęp 9 szereg późniejszych aktów terroru. Jak zauważa David Lyon, choć „nadzór jest zawsze zjawiskiem ambiwalentnym, w którym opieka i kontrola pozosta- ją w nieustannym napięciu”, upadek nowojorskich wież World Trade Center przyczynił się do „przesunięcia wahadła w stronę kontroli”6. Poszukując reme- dium, które pozwoliłoby wyeliminować, a przynajmniej do pewnego stopnia okiełznać niszczycielską siłę terrorystycznego wirusa, rządy Stanów Zjedno- czonych i większości krajów Zachodu, a za nimi niemal wszystkie, także co najmniej dalekie od demokratycznych standardów państwa zdecydowały się na radykalne zaostrzenie regulacji prawnych oraz praktyk związanych z inwi- gilacją, monitoringiem i kontrolą społeczną, kładąc nacisk na bezpieczeństwo publiczne kosztem indywidualnych swobód obywatelskich i ochrony prywatno- ści7. W procesie tym szczególnie ważne miejsce zajmował rozwój różnorodnych form nadzoru elektronicznego, których działanie opiera się w głównej mierze na monitoringu i kontroli sieci teleinformatycznych – przede wszystkim In- ternetu oraz sieci telefonii komórkowej. Powszechnie utożsamiane z nadzo- rem systemy kamer przemysłowych (CCTV), wykorzystywane do wizualnej obserwacji, uzupełnione zostały o narzędzia, służące do inwigilacji sieci kom- puterowych i telekomunikacyjnych, kontroli ruchu w Internecie, monitoro- wania, składowania i przetwarzania danych, przemierzających nieustannie autostrady informacyjne, a także o technologie biometryczne, wykorzystujące biologiczne ciało jako podstawowe i najpewniejsze źródło informacji. Medial- ny synoptykon8 zyskał tym samym rewers w postaci „cyfrowego panoptyko- nu”9, zaś w centrum dyskursu nauk humanistycznych znów na plan pierwszy wysunęły się pytania, dotyczące relacji między sferą publiczną a prywatną, granic indywidualnej wolności jednostki, wpływu technologii nadzoru na toż- samość oraz zdolność jednostek i grup społecznych do samostanowienia, se- gregacji społecznej o charakterze rasowym, etnicznym, płciowym, religijnym 6 David Lyon, Surveillance after September 11, Cambridge 2003, s. 11. 7 Początkiem tego procesu był wprowadzony w październiku 2001 roku przez rząd USA tzw. Patriot Act, którego pełny tytuł brzmiał: „Uniting and Strengthening America by Providing Appropriate Tools Required to Intercept and Obstruct Terrorism Act of 2001”. 8 Pojęcie to wprowadzone zostało do badań nad nadzorem przez Thomasa Mathiesena. Za- uważa on, iż panoptyczny model nadzoru, oparty na obserwacji wielu ludzi przez stosunkowo nieliczną grupę „strażników”, uzupełniony został w dobie reality TV, a przede wszystkim Inter- netu, o nową formę powszechnego nadzoru, która polega na obserwacji wyselekcjonowanej grupy celebrytów medialnego spektaklu nadzoru przez masową widownię. Koncepcja Mathiesena zosta- nie szerzej omówiona w następnym rozdziale (zob. Thomas Mathiesen, The viewer society. Michel Foucault’s „Panopticon” revisited, „Theoretical Criminology” 1997, nr 1 (2), s. 215–234). Znaczenie koncepcji Mathiesena dla badań nad nadzorem stanowi przedmiot refleksji wielu autorów (zob.: Gary T. Marx, A Tack in the Shoe: Neutralizing and Resisting the New Surveillance, „Journal of Social Issues” 2003, nr 59 (2), s. 369–90; Kevin D. Haggerty, Tear Down the Walls: On Demolishing the Panopticon, [w:] Theorizing Surveillance: The Panopticon and Beyond, D. Lyon (red.), Cullompton 2006, s. 23–45; David Lyon, 911, Synopticon, Scopophilia, [w:] The New Politics of Surveillance…, s. 199–224; Kevin D. Haggerty, Dean Wilson, Gavin J. D. Smith, Areon Doyle, Revisiting the synopticon: Reconsidering Mathiesen’s ‘The Viewer Society’ in the age of Web 2.0, „Theoretical Criminology” 2011, vol. 15, nr 3, s. 283–299). 9 Cyfryzacja nadzoru uznawana jest przez licznych badaczy za najbardziej znaczące i cha- rakterystyczne dla współczesności przekształcenie, czy raczej rozwinięcie koncepcji Michela Foucaulta. Problematyka ta stanowi zasadniczy temat kolejnego rozdziału. Wstęp 10 i ekonomicznym, ale też politycznym oraz wynikających z niej rozlicznych form dyskryminacji, a także last but not least granic instytucjonalnej, państwowej oraz prywatnej inwigilacji i kontroli społeczeństwa. Wzrost zainteresowania tymi zagadnieniami doprowadził z jednej strony do gwałtownego rozwoju su- rveillance studies – interdyscyplinarnej dziedziny naukowej, zakorzenionej wprawdzie w naukach społecznych, jednak współcześnie, wraz z rozwojem praktyk nadzoru oraz powstawaniem wciąż nowych technologii, służących mo- nitoringowi, kontroli i inwigilacji wszelkich aktywności człowieka, ale też pro- cesów zachodzących w przyrodzie, łączących refleksję socjologiczną z naukami humanistycznymi, przyrodniczymi i technicznymi10. Z drugiej strony natomiast przyczynił się do szerokiego zaistnienia problematyki nadzoru w społecznej świadomości i rozwoju licznych inicjatyw11, zmierzających do ujęcia praktyk nadzoru w ramy legislacyjne, które pozwoliłyby na ograniczenie niepohamo- wanej ich ekspansji. Ekspansji motywowanej politycznie, ale też uzasadnianej względami ekonomicznymi, dokonującej się w atmosferze moralnej paniki oraz histerii, związanej z „wojną z terroryzmem”, podsycanej przez media i popu- listycznych graczy politycznych wszelkiego autoramentu. O ile zatem dramat 11 września 2001 roku wykorzystany został jako usprawiedliwienie dla rozwo- ju powszechnego technologicznego nadzoru w imię bezpieczeństwa publiczne- go, o tyle wraz z upływem lat oraz kolejnymi ekscesami nadzoru i ujawnianymi skandalami, wynikającymi z nieuzasadnionego użycia, czy wręcz bezprawne- go nadużywania technologii monitoringu, inwigilacji i kontroli, w społeczeń- stwach państw demokratycznych dojrzewało przeświadczenie, iż bezwzględna walka z terroryzmem prowadzić może wprawdzie do zwiększenia bezpieczeń- stwa publicznego, ale też stwarza zagrożenia dla podstawowych swobód oby- watelskich i podstawowych praw człowieka12. W debacie nad nadzorem istotne miejsce zajmuje sztuka. Kanoniczne po- zycje literackie, jak: Rok 1984 George’a Orwella czy Proces, a przede wszystkim Zamek Franza Kafki oraz My Eugeniusza Zamiatina, które Mike Nellis określa wręcz mianem „ur-surveillance novels”13, kreśliły ponury obraz społeczeństwa 10 Na temat historii, rozwoju i współczesnego stanu badań nad nadzorem (zob. m. in.: David Lyon, Surveillance Studies. An Overview, Cambridge 2007; David Lyon, Kevin D. Hag- gerty, Kristine Ball, Introducing surveillance studies, [w:] Routledge Handbook of Surveillance Studie, K. Ball, K.D. Haggerty, D. Lyon (red.), London, New York 2014, s. 1–12; K. D. Haggerty, R. V. Ericson, The New Politics of Surveillance…, s. 3–34). 11 Przykładem takiej inicjatywy w Polsce jest Fundacja Panoptykon. https://panoptykon.org/ [dostęp: 11.2017]. 12 Choć od momentu wprowadzenia Patriot Act liczne były krytyczne głosy wskazujące na zagrożenia dla wolności, a przede wszystkim prywatności w związku z wprowadzeniem drastycz- nych rozwiązań prawnych, punktem zwrotnym w debacie nad zasadnością i skutecznością tak pojmowanej walki z teroryzmem okazało się ujawnienie przez byłego współpracownika amery- kańskiej Agencji Bezpieczeństwa Narodowego (NSA – National Security Agency) Edwarda Snow- dena licznych tajnych dokumentów, ukazujących skalę nadzoru elektronicznego w Stanach Zjed- noczonych i krajach Unii Europejskiej (zob. Glenn Greenwald, Snowden. Nigdzie się nie ukryjesz, tłum. B. Gadomska, Warszawa 2014; Luke Harding, Polowanie na Snowdena, tłum. A. Wyszo- grodzka-Gaik, K. Rosłan i inni, Warszawa 2014). 13 Mike Nellis, Since Nineteen Eighty Four: representations of surveillance in literary fiction, [w:] New Directions in Surveillance and Privacy, B.J. Goold, D. Neyland (red.), Cullompton 2009. Wstęp 11 totalnej inwigilacji. W podobnym duchu utrzymanych jest wiele powstających współcześnie filmowych wizji nieodległego społeczeństwa totalnego nadzoru, takich jak: Wróg publiczny (1998) Tony’ego Scotta, Gattaca – Szok przyszło- ści (1997) Andrew Niccola, Raport mniejszości (2002) Stevena Spielberga, czy Transcendencja (2014) Wally’ego Pfistera. Medialny synoptykon znalazł nato- miast odzwierciedlenie choćby w obrazie Petera Weira Truman Show (1998)14. O ile kino popularne uczyniło kwestie inwigilacji i kontroli jednymi z najczę- ściej podejmowanych tematów na przełomie XX i XXI wieku, o tyle sztuki me- dialne (w początkowym okresie przede wszystkim sztuka wideo) eksplorowały ten obszar co najmniej od połowy lat sześćdziesiątych. Istotnym czynnikiem, skłaniającym artystów do refleksji nad technologicznym nadzorem, była toż- samość wykorzystywanych technologii. Fakt ten dotyczy przede wszystkim sztuki wideo, która w pierwszym okresie rozwijała się głównie w oparciu o sys- temy wideo w obiegu zamkniętym, czyli tak dobrze znane z dzisiejszych miast systemy monitoringu wizualnego CCTV. Klasyczne instalacje wideo Bruce’a Naumana, Petera Campusa, Dana Grahama czy Petera Weibela powstawały w oparciu o technologie inwigilacji traktowane jako narzędzia artystycznej kre- acji, ale zarazem ustanawiały zręby dyskursu nad cywilizacją technologiczne- go nadzoru15. Problematyka ta obecna była także niemal od samego początku w sztuce korzystającej z interaktywnych technologii cyfrowych. Tym bardziej że – jak zauważa Ryszard W. Kluszczyński16 – teoretyczny dyskurs o sztuce interaktywnej i samej interaktywności, jak i praktyki artystyczne oscylowały zawsze pomiędzy ujęciem, które podkreśla emancypacyjną funkcję technologii interaktywnych, a koncepcjami wskazującymi, że gwarantowana technologicznie algorytmiczna interaktywność zawsze związana jest z ograniczeniem wolności i sprawczości użytkowników, gdyż z zasady opiera się na stałym monitoringu i kontroli ich aktywności. Tylko w ten sposób możliwe jest bowiem ustanowienie efektywnego 14 Zróżnicowane ujęcia nadzoru w literaturze, filmie i w kulturze popularnej to jeden z istot- nych tematów w obszarze surveillance studies (zob.: Gary T. Marx, Electric Eye in the Sky: Some Reflections on the New Surveillance and Popular Culture, [w:] Computers, Surveillance and Pri- vacy, D. Lyon and E. Zureik (red.), Minneapolis 1996, s. 193–236; Catherine Zimmer, Surveillance Cinema, New York 2015; John Macgregor Wise, Surveillance and Film, London 2016; Vincent Casaregola, Who „Screens” Security?: Cultures of Surveillance in Film, [w:] Ethical Issues and Ci- tizen Rights in the Era of Digital Government Surveillance, R.A. Cropf, T.C. Bagwell (red.), Hars- bey 2016, s. 57–76; Anders Albrechtslund, Lynsey Dubbeld, The Plays and Arts of Surveillance: Studying Surveillance as Entertainment, „Surveillance Society” 2005, vol. 3, nr 2/3, 216–221). 15 Szeroką panoramę sztuki, korzystającej z technologii nadzoru przedstawiono podczas wy- stawy „CTRL [SPACE]” zrealizowanej w Karlsruhe w 2002 roku. Zaprezentowane na niej prace i towarzyszący wystawie katalog stanowią znaczący wkład w rozwój badań nad sztuką, podej- mującą problem nadzoru technologicznego. Choć zrealizowana już w nowym millenium wysta- wa prezentowała stosunkowo mało prac bazujących na technologiach cyfrowych, skupiając się przede wszystkim na projektach artystycznych podejmujących kwestię monitoringu wizualnego. Zagadnienie wykorzystania CCTV w sztuce wideo omówione zostało także w obszernej i wnikliwej monografii autorstwa Slavko Kacunko (zob.: CTRL [SPACE]: Rhetorics of Surveillance from Ben- tham to Big Brother, U. Frohne, T.Y. Levin, P. Weibel (red.), Karlsruhe 2002; Slavko Kacunko, Closed Circuit Videoinstallationen, Berlin 2004). 16 Ryszard W. Kluszczyński, Sztuka interaktywna. Od dzieła-instrumentu do interaktywne- go spektaklu, Warszawa 2010, s. 184–187. Wstęp 12 sprzężenia zwrotnego w interakcji człowiek–komputer, co znajduje wyraz także w określającym obszar badań nad komunikacją człowiek–maszyna słowie cy- bernetyka (gr. κυβερνήτης kybernetes‚ sternik; zarządca’ od κυβερνᾶν kyber- nán, ‘sterować, kontrolować’). Nie może dziwić zatem fakt, iż kwestie nadzoru i kontroli podejmowane są w różnych ujęciach przez wielu artystów, korzystających z narzędzi cyfrowych – z jednej strony społeczeństwo nadzoru i kontroli oraz same technologie stają się współcześnie tematem coraz większej liczby prac artystycznych, z drugiej wielu artystów nie tylko problematyzuje nadzór i kontrolę poprzez uczynienie tych zagadnień tematem swych prac, lecz także przez korzystanie w prakty- ce artystycznej z urządzeń służących ich sprawowaniu. Fakt ten znajduje też odzwierciedlenie w nazewnictwie stosowanym przez teoretyków i historyków sztuki, którzy do swego słownika coraz częściej włączają takie określenia jak artveillance (co przetłumaczyć można jako „nadzór przez sztukę”) oraz bardziej ogólną kategorię surveillance art (sztuka nadzoru)17. Wprawdzie, jak zauważa Andrea Mubi Brighenti18, trudno mówić o istnieniu odrębnego nurtu czy choćby szerszego ruchu artystycznego, który można by określić takim mianem, jednak nie sposób nie zauważyć, iż zainteresowanie artystów tematyką nadzoru i kon- troli wciąż wzrasta. W tym miejscu warto jednak zwrócić uwagę na fakt, że artystyczne ujęcia społeczeństwa nadzoru i kontroli utrzymane są często w duchu okulocentry- zmu i skupiają się przede wszystkim na analizie praktyk i technologii nadzoru operujących w domenie wizualności. Dotyczy to także najbardziej spektaku- larnych prezentacji sztuki nadzoru w kontekście instytucjonalnym – galeryj- nym i muzealnym. Zwracają na to uwagę Katherine i David Barnard-Wills19, jako przykłady podając najważniejsze i najbardziej obszerne prezentacje sztu- ki poświęconej nadzorowi i kontroli, jak wspomniana już wcześniej wystawa CTRL [SPACE]: Rhetorics of Surveillance from Bentham to Big Brother z 2002 roku czy Exposed: Voyeurism, Surveillance and the Camera z roku 2010. Może to dziwić, gdyż współcześnie nadzór w coraz większym stopniu prowadzony jest za sprawą technologii post-wizualnych i polega nie tylko na obserwacji wyglądów fizycznej przestrzeni, ale dotyczy także, a może przede wszystkim, zarówno wirtualnej przestrzeni informacyjnej (dataveillance), jak i pozawizu- alnych aspektów przestrzeni fizycznej (geolokalizacja czy nadzór biometryczny skupiony na wewnętrznych parametrach ciała). Jak pisze Timothy Druckrey w tekście załączonym zresztą do katalogu wystawy CTRL [SPACE]: 17 Zob.: Andrea M. Brighenti, Artveillance: At the Crossroads of Art and Surveillance, „Sur- veillance Society” 2010, nr 7 (2), s. 175–186; Alan R. Ingram, Making geopolitics otherwise: artistic interventions in global political space, „The Geographical Journal” 2011, vol. 177, nr 3, s. 218–222; Katherine Barnard-Wills, David Barnard-Wills, Invisible Surveillance in Visual Art, „Surveillance Society” 2012, nr 10 (3/4), s. 204–214; Elise Morrison, Surveillance society needs performance theory and arts practice, „International Journal of Performance Arts and Digital Media” 2015, vol. 11, nr 2, s. 125–130; Elise Morrison, Discipline and Desire: Surveillance Tech- nologies in Performance, Ann Arbor 2016. 18 A.M. Brighenti, Artveillance…, s. 176. 19 K., D. Barnard-Wills, Invisible…, s. 204–205. Wstęp 13 czysto wizualna panoptyczna przestrzeń współczesnej kultury przekształca się w przestrzeń post-optyczną, w której obserwacja szybko ustępuje miejsca systemom gromadzenia informa- cji, bazom danych oraz próbkowaniu biologicznemu i chemicznemu20. Co prawda, w ostatnim czasie projekty artystyczne, ukazujące pozawi- zualne aspekty nadzoru coraz częściej uwzględniane są podczas istotnych prezentacji współczesnych sztuk medialnych21 i wzrasta też stopniowo zain- teresowanie teoretyków tego rodzaju praktykami artystycznymi22. Jednak zważywszy na skalę post-optycznego nadzoru i jego trudny do zanegowania wpływ na kształt współczesnej kultury i społeczeństwa, a także biorąc pod uwagę ilość powstających prac artystycznych, podejmujących problematykę dataveillance czy nadzoru biometrycznego oraz wykorzystujących technologie służące nie-wizualnemu monitoringowi, kontroli i nadzorowi, trudno oprzeć się wrażeniu, iż wciąż zauważalny jest brak w miarę całościowych ujęć relacji między kulturą nadzoru, w dobie technologii cyfrowych, a sztukami medial- nymi. Konstatacja ta stanowi podstawową przyczynę powstania tej książki. Celem książki jest zbadanie, w jaki sposób zastosowanie nowych techno- logii nadzoru i kontroli wpływa na rozwój sztuki nowych mediów zarówno od strony warsztatowej, tematycznej, jak i teoretycznej. Jednocześnie analizie poddane zostaną strategie i taktyki artystyczne, przy pomocy których pro- blematyzowane jest miejsce tychże technologii we współczesnym krajobrazie kulturowym. Analiza przeobrażeń różnych form sztuki mediów cyfrowych po- wiązanych, czy wręcz determinowanych przez zastosowanie coraz nowszych narzędzi, służących nadzorowi i kontroli, pozwoli równocześnie na ukazanie ewolucji społeczeństwa i kultury, a także analizę zmian społecznej percepcji i waloryzacji fenomenu nadzoru – od benthamowskiego modelu represyjne- go, opisanego artystycznie w kanoniczny wręcz sposób przez George’a Orwella 20 Timothy Druckrey, Secret Agents, Security Leaks, Immune Systems Spore Wars…, [w:] CTRL [SPACE]: Rhetorics of Surveillance from Bentham to Big Brother, s. 156. 21 Stosunkowo obszerna panorama sztuki nadzoru zaprezentowana została podczas edycji fe- stiwalu Ars Electronica z 2007 zatytułowanej Goodby Privacy. Przykładami wystaw z ostatnich lat poświęconych problematyce nadzoru były m. in.: Nothing to Hide? Art, Surveillance, and Privacy, Real Art Ways, Hartford, Connecticut; Border Cultures: Part Three (security, surveillance), 2015, Art Gallery of Windsor, Windsor, ON; Cyber Surveillance in Everyday Life: An Art Exhibition 2011, InterAccess Gallery, Toronto, ON; Covert Operations: Investigating the Known Unknowns, 2015, Scottsdale Museum of Contemporary Art, Arizona; Watching You, Watching Me, 2015, Open Society Foundations–New York; The Glass Room, 2016, Nolita, New York. 22 Por. przypis nr 14. Warto zauważyć, iż problematyka nadzoru i sztuki nadzoru podej- mowana była przez szereg polskich badaczy cyberkultury i sztuki nowych mediów (zob.: Anna Nacher, Media lokacyjne. Ukryte życie obrazów, Kraków 2016; Anna Nacher, Przestrzeń post- -panoptykonu – od Digital Earth do Google Maps, „Przegląd Kulturoznawczy” 2009, nr 1 (5), s. 152–163; Anna Nacher, Postpanoptyzm w przestrzeni gęstej informacyjnie: locative media jako media taktyczne, „Kultura Współczesna” 2009, nr 2 (60), s. 136–151; Ewa Wójtowicz, Sztuka w kulturze postmedialnej, Gdańsk 2016; Ewa Wójtowicz, Jak stać się niewidzialnym? Sztu- ka wobec inwigilacji, „Ekrany” 2014, nr 22 (6), s. 16–18; Ewa Wójtowicz, Prywatny panoptykon 2.0 – autoprezentacja a kreacja artystyczna, „Kultura Współczesna” 2009, nr 2 (60), s. 167–175; R.W. Kluszczyński, Sztuka interaktywna…, Łukasz Ronduda, Strategie subwersywne w sztukach medialnych, Kraków 2006. Wstęp 14 w połowie minionego wieku i wprowadzonego następnie do kanonu nauk o kul- turze przez Michela Foucaulta w latach siedemdziesiątych, po współczesne jego modyfikacje, które znajdują wyraz w rozwoju dwóch tendencji „oswajania” problematyki surveillance. Z jednej strony dokonuje się ich racjonalizacja po- przez wykorzystanie retoryki uzasadnionego ograniczenia wolności jednost- ki na rzecz bezpieczeństwa publicznego. Równocześnie postępuje proces ich neutralizacji przez umiejscowienie w kontekście przemysłu rozrywkowego, czego przykładem jest wspomniana już na wstępie popularność telewizyjnych programów typu Big Brother czy też współcześnie zdecydowanie bardziej po- wszechny i znaczący fenomen „internetowego ekshibicjonizmu”, charaktery- stycznego dla mediów społecznych, który objawia się w różnych postaciach: od kultury webcamów przez popularność blogów, aż po fenomen selfie i szerzej obsesyjną wręcz potrzebę fotograficznej oraz audiowizualnej rejestracji i pu- blikacji wszelkich, najbardziej nawet banalnych sytuacji życia codziennego. Sztuka mediów cyfrowych i elektronicznych odgrywa istotną rolę w nazna- czonym ambiwalencją i wewnętrznymi sprzecznościami krajobrazie współczesnej kultury nadzoru. Technologie służące monitorowaniu, inwigilacji i kontroli są powszechnie wykorzystywanymi narzędziami artystycznej kreacji, zaś problema- tyka nadzoru i kontroli stanowi kanon tematyczny nowoczesnej sztuki. Szczegól- nie interesujące wydają mi się jednak te działania artystyczne, które wiążą się z dekonstrukcją i subwersją zarówno ideologii i praktyk cyfrowego nadzoru, jak i krytyczną analizą mitów, przesądów i powszechnych przekonań, dotyczących wszędobylskiego nadzoru. Przyjmując postać krytycznej refleksji sztuka „nadzo- ruje” i „kontroluje” społeczeństwo nadzoru i kontroli, kreśląc zasadnicze rysy jego obrazu. Równolegle, w obrazie tym ujawnione zostają skrywane, niejasne, niewi- dzialne na pierwszy rzut oka wymiary kultury nadzoru, co przynajmniej może przyczynić się do wzrostu samoświadomości społeczeństwa. Fakt ten podkreśla Peter Weibel, posługując się zaproponowanym przez Jean-Françoisa Lyotarda23 nowym określeniem powinności artysty. Austriacki artysta i teoretyk wskazuje, że modernistyczna strategia artystyczna, która opierała się na przeświadczeniu, że misją artysty jest odkrywanie ukrytych wymiarów rzeczywistości, przestaje być adekwatna w odniesieniu do świata płynnych, zapośredniczonych techno- logicznie tożsamości. W ponowoczesnym świecie rolą artysty jest wskazywanie, że w tym, co pozornie absolutnie widzialne, pozostają szczeliny niewidzialnego. [Artyści] nie działają jako agenci totalnej kontroli, którzy pragną wyeliminować ostatnie resztki tego, co niewidzialne, lecz ich praca powinna mieć charakter bardziej analityczny i skupiać się na wskazywaniu, że królestwo widzialności nie jest nieograniczone i że istnieją nieusuwalne jej granice24. Artysta nie objawia, lecz problematyzuje, nie jest wizjonerem, lecz skrupu- latnym obserwatorem i interpretatorem, jego zadanie polega przede wszystkim na podważaniu oczywistości i obnażaniu stereotypów. 23 Jean-Françoisa Lyotard, Immaterialitat und Postmoderne, Merve Verlag, Berlin 1985. 24 P. Weibel, Pleasure and the panoptic principle, [w:] CTRL [SPACE]…, s. 209. Wstęp 15 Postrzegana w tej perspektywie sztuka, korzystająca z nowych mediów może być rozumiana jako swoiste laboratorium, w którym uwaga skupiona zostaje na nowych, niestandardowych możliwościach wykorzystania innowacji technologicznych, ale równocześnie, i ten aspekt kreacji artystycznej pragnę uczynić przedmiotem wnikliwej analizy, na potencjalnych i aktualnych efek- tach powszechnego wykorzystania tychże technologii. Ich aplikacje w obszarze sztuki prowadzą bowiem, z jednej strony, do przekształcenia paradygmatu es- tetycznego, z drugiej jednak wiążą się z krytycznym namysłem i analizą kultu- rowych uwarunkowań technologii, ale też wpływu, jaki jej rozwój wywiera na przeobrażenia współczesnego społeczeństwa i kultury. Krytyczna refleksja nad technologią wydaje się tym bardziej niezbędna, iż korzystając z dobrodziejstw, jakie oferują coraz bardziej zaawansowane maszyny, a w szczególności maszy- ny cyfrowe, wykazujemy tendencję do pomijania ich ideologicznego wymiaru. Stając się niewidzialnymi, jak zauważał już u progu rewolucji komputerowej Neil Postman, technologie skrywają jednocześnie leżącą u ich genezy, wpisaną w nie immanentnie i działającą w ukryciu wraz z ich użytkowaniem ideolo- gię, światopogląd twórców i propagatorów technologii, ich intencje, pragnienia i wyobrażenia, dotyczące kształtu świata, społeczeństwa, kultury25. Dlatego żadna technologia nie jest neutralna, lecz zawsze polityczna i z polityką zwią- zana, a w konsekwencji kształtuje, nawet jeśli nie jest to na pierwszy rzut oka oczywiste i nawet gdy tego procesu sobie nie uświadamiamy, określone społecz- no-polityczne środowisko życiowe26. Obserwacja ta jest jak najbardziej aktualna w odniesieniu do współczesne- go nadzoru cyfrowego, który staje się coraz bardziej niewidoczny, gdyż wpisany jest immanentnie we wszystkie niemal cyfrowe interaktywne urządzenia, z któ- rych korzystamy na co dzień – poczynając od telefonów komórkowych, przez Internet, a szczególnie Web 2.0, paszport biometryczny, interaktywny telewizor czy inteligentny dom. Nadzór i kontrola, choć nie stanowią podstawowej funk- cjonalności tych technologii, są jednak warunkiem ich poprawnego działania. Współcześnie procedury nadzoru i kontroli nie są realizowane jedynie za spra- wą przeznaczonych do tego celu i tym samym łatwo identyfikowalnych urzą- dzeń, takich jak kamery monitoringu miejskiego czy wykrywające metal bram- ki. Najbardziej skuteczne technologie nadzoru to takie, które są niewidoczne i ciche (silent technologies), a taka ich specyfika, z jednej strony utrudnia ich społeczną percepcję i kontrolę, z drugiej zaś sprawia, że wpisane w nie mikro- -polityki stają się powszechne i przyjmowane są jako naturalne i oczywiste27. Z tych właśnie względów znaczące partie tekstu poświęcone zostaną ana- lizie zróżnicowanych praktyk artystycznych, przynoszących krytyczną reflek- sję przede wszystkim nad problemami o charakterze ogólnokulturowym, które 25 Neil Postman, Technopol. Triumf technologii nad kulturą, tłum. A. Tanalska-Dulęba, Warszawa 1995. 26 Por.: Langdon Winner, Do Artefacts Have Politics?, „Daedalus” 1980, vol. 109, nr 1, s. 121–136; Bruno Latour, Technology is society made durable, [w:] A Sociology of Monsters: Essays on Power, Technology and Domination, J. Law (red.), London 1991, s. 103–131. 27 Lucas D. Introna, David Wood, Picturing Algorithmic Surveillance: The Politics of Facial Recognition Systems, „Surveillance Society” 2004, nr 2 (2/3), s. 177–198. Wstęp 16 powiązane są z kontekstem psychologicznym, społecznym, a także politycznym. Badanie sztuki nowych mediów to w dużej mierze analiza sposobów kreatyw- nego wykorzystania, przetworzenia, re-funkcjonalizacji i re-kontekstualizacji technologii, zarówno tych, które dostępne są przeciętnemu użytkownikowi, jak i bardziej specjalistycznych. W ten sposób dokonuje się proces ujawnie- nia, odmitologizowania i dekonstrukcji logiki w nie wpisanej i rządzącej nimi od wewnątrz. Dyskurs metaartystyczny jest bowiem w przypadku sztuki no- wych mediów nierozerwalnie powiązany z dyskursem metakulturowym, gdyż otwieranie „czarnej skrzynki technologii” to zarazem badanie czynników, które w sposób istotny kształtują kulturę. Powyżej przedstawione argumenty skłoniły mnie do poświęcenia znaczącej części książki na analizę i interpretację tych działań artystycznych, których au- torzy proponują krytyczny dyskurs, podejmując próby dekonstrukcji czy demi- styfikacji powszechnych mitów, dotyczących zastosowania technologii nadzoru. Sztuka o charakterze krytycznym, stojąca w skrajnej opozycji do komercyjnych i rozrywkowych sposobów wykorzystania tychże technologii, staje się obszarem wnikliwej analizy zróżnicowanych form nadzoru, poddaje krytycznemu namy- słowi specyficzną logikę, leżącą u podstaw tego typu praktyk, inicjuje dyskurs nad społeczną świadomością i stosunkiem społeczeństwa do upowszechnienia a często banalizacji technologicznego nadzoru. Co istotne, dyskurs artystyczny daje możliwość ukazania różnorodnych stanowisk interpretacyjnych i, choć nie jest wolny od kontrowersji, pozwala uniknąć dogmatyzmu i zachować plurali- styczną równowagę stanowisk. Fakt ten jest tym istotniejszy, iż w dobie „wojny z terroryzmem” w debacie nad problemami bezpieczeństwa i swobód obywatel- skich ścierają się ze sobą, w często radykalny sposób, retoryka liberalna i kon- serwatywna. Analiza praktyk artystycznych, korzystających z elektronicznych narzędzi nadzoru i stawiających w centrum zainteresowania dialektyczną rela- cję między dążeniem do poszerzenia obszarów wolności i chęcią ustanowienia efektywnej, gwarantującej bezpieczeństwo obywatelom kontroli, pozwoli na ukazanie złożonego krajobrazu kulturowego początku XXI wieku przesycone- go technologicznym nadzorem. Perspektywa ta umożliwia także interpretację najważniejszych tendencji rozwojowych zarówno w sztuce nowych mediów, jak i w badaniach nad kulturą społeczeństwa informacyjnego w coraz większym stopniu stającego się także społeczeństwem powszechnego nadzoru. Istotnym zadaniem, które podjęte zostaje w książce, jest także próba syn- tetycznej systematyzacji teoretycznego dyskursu nad wpływem technologii nadzoru na sztukę i kulturę. Przedstawia ona z jednej strony systematyczne i krytyczne opracowanie teoretycznego dyskursu nad problematyką nadzoru i wpływem technologii nadzoru na przemiany społeczne i kulturowe, ze szcze- gólnym uwzględnieniem tych nurtów w obrębie surveillance studies, które skupiają się na krytycznej analizie wpływu technologii cyfrowych na kształto- wanie praktyk nadzoru i kontroli w sieciowym społeczeństwie informacyjnym. Z drugiej dokumentuje te dziedziny sztuki współczesnej, w których technologie nadzoru są wykorzystywane i zarazem poddawane krytycznej analizie, jako istotny czynnik kształtujący współczesny świat. Wstęp ROZDZIAŁ 1. TEORIE NADZORU W DOBIE TECHNOLOGII CYFROWYCH Od społeczeństwa dyscyplinarnego do społeczeństwa kontroli Formułując teorię społeczeństwa dyscyplinarnego1 Michel Foucault wy- korzystał zaproponowany przez Jeremy’ego Benthama2, lecz nigdy nie zreali- zowany w materialnej postaci projekt doskonałego więzienia – panoptykonu – jako konceptualny model kultury w dobie modernizmu3. Oświeceniową kon- cepcję architektoniczną uznał za diagram filozofii kultury, społeczeństwa, wła- dzy, w którym zapisane zostały idee racjonalnego zarządzania społeczeństwem w oparciu o mechanizmy podziału, klasyfikacji i hierarchizacji poszczególnych jednostek i grup społecznych. Specyficzna dla więzienia aranżacja przestrzeni i czasu, ustanawiająca hierarchiczną relację zależności między obserwującymi a obserwowanymi w oparciu o nieproporcjonalną dystrybucję spojrzenia, gwa- rantować miała z jednej strony całkowitą transparentność życia nadzorowa- nych, z drugiej zaś anonimowość nadzorców. W efekcie w miejsce faktycznego i bezpośrednio manifestowanego zewnętrznego oddziaływania na osadzonych, pojawia się zjawisko samokontroli, samou(ja)rzmienia i autodyscypliny, stano- wiące odpowiedź na nieustanną potencjalność nadzoru. Najważniejszym efek- tem panoptykonu jako maszyny władzy miała być produkcja porządku społecz- nego nie na drodze zewnętrznego przymusu, choć stanowił on zarazem tło, jak i gwarancję pomyślnego przebiegu procesu normalizacji, lecz poprzez wpisaną w egzystencję jednostki samokontrolę. Panoptyczna władza, oparta na nieusu- walnej i stałej potencjalnej obecności kontrolującego spojrzenia, bezwzględnie penetrującego wszystkie zakątki życia wszystkich członków społeczeństwa, nie miała być egzekwowana na drodze bezpośrednio manifestowanej siły, lecz spra- wowana na mocy internalizacji przymusu w postaci samodyscypliny. wa 1998. 1 Michel Foucault, Nadzorować i karać. Narodziny więzienia, tłum. T. Komendant, Warsza- 2 Jeremy Bentham, The Panopticon Writings, M. Bozovic (red.), London 1995. 3 Znaczenie nadzoru dla modernizmu obok Foucaulta podkreślają także m.in. Anthony Giddens i James R. Beniger. Zob.: Anthony Giddens, A Contemporary Critique of Historical mate- rialism, vol. 1, Power, Property and the State, Berkeley 1981; Anthony Giddens, A Contemporary Critique of Historical Materialism, vol. 1 The Nation-State and Violence, Berkeley 1985; James R. Beniger, The Control Revolution: Technological and Economic Orgins of the Information Society, Cambridge, Mass. 1986. 18 Zasadnicza teza Nadzorować i karać dotyczyła nierozerwalnego powiąza- nia władzy, dyscypliny i kary. Splot ten znalazł wizualną realizację w modelu idealnego więzienia zaprojektowanym przez Jeremy’ego Benthama, jednak odnosił się do szeregu instytucji, zarówno o charakterze korekcyjnym, jak i produkcyjnym, które wyznaczały kręgosłup dyscyplinarnego społeczeństwa: szkoły, zakładu psychiatrycznego, armii z poboru i fabryki. Wszystkie łączył wspólny cel – wykształcenie stabilnego porządku społecznego, opartego na se- gregacji, separacji, klasyfikacji i hierarchizacji. Proces dyscyplinowania doty- czył wszystkich i dokonywał się w oparciu o stałe, niezmienne, uniwersalne kryteria, których przestrzeganie wymuszane było groźbą namacalnie odczu- walnej i nieuniknionej kary. Co jednak istotne, uniwersalny charakter tego porządku nie wynikał z powszechnej akceptacji przyjętych zasad, lecz z ich jednostronnego narzucenia przez nieliczną grupę uprzywilejowanych dzierżą- cych i sprawujących władzę. Relację: sprawujący władzę–podlegający władzy oddaje struktura panoptykonu z wyraźnie oznaczonym centrum i otaczającymi je celami więźniów. Centrum, choć widoczne, jest tu nietransparentne, więź- niowie, sami unieruchomieni, są wystawieni na nieustanną obserwację i całko- wicie wobec niej bezbronni, gdyż nie mogą zobaczyć nadzorców. Kontrolujące spojrzenie władzy jest potencjalnie stale aktywne, lecz pozostaje nieweryfiko- walne dla obserwowanych. Asymetria widzenia – totalna widzialność więź- niów i niewidzialność strażników – to fundament tego porządku władzy, który opiera się raczej na potencjalności nadzoru, niż na jego faktycznym egzekwo- waniu. Więźniowie nie wiedząc, czy są obserwowani, czy też spojrzenie nad- zorców skierowane jest aktualnie w inną stronę, muszą nieustannie liczyć się z możliwością bycia widzianymi. Unieruchomienie, całkowita transparencja, niepewność i niewiedza to zasadnicze wyznaczniki ich pozycji. Społeczeństwo dyscyplinarne zorganizowane na wzór panoptykonu, to zatem społeczeństwo bez przestrzeni prywatnej: porządek dotyczy w jego ramach wszystkich i za- razem nie znosi jakichkolwiek wyjątków od powszechnej zasady widzialności. Obszary nieobjęte nadzorem, czy niedające się nadzorować są wyzwaniem i za- grożeniem, które powinno, a wręcz musi być usunięte w imię spójności systemu. Różnica, różnorodność, wolny wybór, niejednoznaczność, zmiana – to pojęcia stojące w istotnej sprzeczności z modelem panoptycznym. Figura panoptykonu, zinterpretowana przez Michela Foucaulta jako me- tafora zasadniczych zmian, którym w dobie nowoczesności podlegał system władzy i kontroli społeczeństwa, stanowiła i stanowi nadal jeden z najważniej- szych wątków w badaniach nad współczesną kulturą. Wydaje się jednak, że choć efektowne i inspirujące tezy francuskiego autora nie mogą być traktowane jako bezwzględnie trafne i adekwatne w odniesieniu do ponowoczesnej rze- czywistości globalnego społeczeństwa informacyjnego. Migawkowy nawet rzut oka na powstałe, w wyniku krytycznej interpretacji modelu panoptycznego, koncepcje i proponowane w miejsce klasycznego pojęcia jego nowe warianty, po- zwala wskazać zasadnicze przyczyny, które spowodowały, iż jego użyteczność budzić dziś musi wątpliwości. O ile wprowadzenie zasady powszechnej widzialności do opisu kultury w trakcie zwrotu wizualnego wydaje się posunięciem nie tylko trafnym, lecz 1. Teorie nadzoru w dobie technologii cyfrowych 19 wręcz koniecznym, o tyle zaproponowane przez francuskiego filozofa szczegó- łowe tezy i sposób analizy przemian kulturowych, społecznych, politycznych i ekonomicznych od samego początku budziły zastrzeżenia. Jeden z najczęściej podnoszonych argumentów dotyczył pominięcia roli mediów, a szczególnie me- diów masowych w ustanowieniu nowego porządku wizualnego i powiązanych z tym procesem przeobrażeń struktury społecznej, struktury i sposobu spra- wowania władzy, strategii i mechanizmów nadzoru, kontroli oraz sposobów kształtowania i artykulacji podmiotowej tożsamości. Nadzorować i karać do- tyczyło wprawdzie zjawisk, które w momencie powstawania książki miały już charakter historyczny, jednak obraz modernizmu pierwszej połowy dwudzie- stego stulecia, który nie uwzględniał wpływu rozwijających się i poszerzających obszar oddziaływania w niezwykle szybkim tempie technologicznych mediów audiowizualnych i technologii komunikacyjnych, można w najlepszym razie określić jako niepełny. Brak refleksji nad udziałem mediów w analizowanych przez Foucaulta procesach jest tym dziwniejszy, iż lata siedemdziesiąte, gdy powstawała jego książka, to okres już nie tylko ekspansji „starych” technologii, telefonu, radia, filmu i przede wszystkim telewizji, ale okres błyskawicznego rozwoju, zdobywających coraz silniejszy wpływ na dosłownie wszystkie dziedzi- ny ludzkiej aktywności nowych technologii informacyjnych i komunikacyjnych. Panoptykon jako technologia nadzoru należy do arsenału przeszłości, zaś jego wykorzystanie jako diagramu, wyznaczającego relacje siły i władzy w dzi- siejszym społeczeństwie, jawi się jako coraz bardziej problematyczne, szcze- gólnie w kontekście przemian społecznych, wynikających z procesów kompu- teryzacji i informatyzacji. Metafora idealnego więzienia nie sprawdza się jako adekwatne narzędzie opisu globalnego mobilnego społeczeństwa informacyj- nego. Jak zauważają David Lyon i Elie’a Zureik, współczesne formy nadzoru, opartego o technologie informacyjne (computer-assisted surveillance) zmuszają do krytycznej rewizji tez Foucaulta4. Inwigilacja bowiem zyskuje w dobie no- wych technologii wymiar globalny, ponadpaństwowy i ponadinstytucjonalny. Staje się domeną codzienności, rozprzestrzeniając się we wszystkich kierun- kach, operując zarówno w przestrzeni publicznej, jak i prywatnej, wykracza poza tradycyjnie wiązane z nią i utrwalane także w literaturze pięknej, przede wszystkim za sprawą wizji Orwella i Kafki, konteksty władzy, dyscypliny, normalizacji i opresyjnej kontroli. Przekracza równocześnie dominującą, tak w dyskursie publicznym przełomu milenijnego, jak i w akademickich studiach nad problematyką nadzoru, retorykę wyznaczaną przez dychotomię bezpie- czeństwa publicznego i ochrony prywatności. Zdając sobie sprawę ze złożoności problematyki, postaram się w niniejszym rozdziale wskazać dwa obszary, w których przekroczenie idei panoptykonu wy- daje się szczególnie wyraźne. Analizując tendencje transgresyjne, spróbuję także zaznaczyć te miejsca, gdzie koncepcja Foucaulta, choć poddana reinterpretacji związanej z przesunięciem akcentów w jej obrębie, wciąż wydaje się aktualna 4 David Lyon, Elie Zureik, Surveillance, Privacy, and the New technology, [w:] Computer, surveillance and privacy, D. Lyon, E. Zureik (red.), Minneapolis / London 1996, s. 2. Od społeczeństwa dyscyplinarnego do społeczeństwa kontroli 20 i inspirująca. W pierwszej części rozdziału skupię się na wykorzystaniu informa- cyjnego nadzoru w kontekście rynkowym i na konsekwencjach upowszechnienia mechanizmów cyfrowego kolekcjonowania, magazynowania i – przede wszyst- kim – przetwarzania danych. Drugą natomiast poświęcę analizie fenomenu po- pularyzacji nadzoru jako rozrywki, ale też subwersywnej strategii emancypacyj- nej opartej o demokratyzację mediów. Poza panoptyzm – główne kierunki transgresji Początek lat dziewięćdziesiątych minionego stulecia przyniósł szereg re- interpretacji myśli Foucaulta, które stały się zarazem gruntem dla szybko roz- wijającego się nurtu badań nad problematyką monitoringu i nadzoru w społe- czeństwie informacyjnym. Metafora panoptykonu jako systemu wiedzy-władzy, opartej na wszechobecności, nieusuwalności i nieuchronności dyscyplinującego spojrzenia, uznawana była za wciąż aktualną, przede wszystkim w dysutopij- nych wizjach cyberkultury, których archetypowym przykładem jest zapropono- wana przez Marka Postera koncepcja superpanoptykonu5. Ujęta syntetycznie głosiła, że wraz z rozwojem technologii informacyjnych metody sprawowania kontroli nad społeczeństwem uległy wprawdzie zasadniczej zmianie, jednak dzięki powstaniu oplatającej cały świat sieci informacyjnej oraz globalnego sytemu połączonych baz danych, powszechność nadzoru, a także jego jawnie opresyjny charakter nie tylko nie zniknęły, lecz przeciwnie, uległy wzmożeniu. U progu XXI wieku społeczeństwo powstaje, rozwija się i żywi dzięki informa- cjom. Brak informacji bywa jednoznaczny z nieistnieniem. Dążenie do „bycia widzialnym” powszechne w globalnym społeczeństwie informacyjnym, staje się współcześnie imperatywem egzystencjalnym. Znalezienie się w bazie danych jest jednoznaczne z przekazaniem części informacji o sobie do powszechnej wiadomości. Nie istnieje jednak żaden formalny przymus upowszechniania informacji o czyimkolwiek prywatnym życiu. Przeciwnie, posiadanie własnej „celi” w superpanoptykonie jest czymś pożądanym, gdyż pozwala to uzyskać możliwości komunikacji, łączności, współpracy wreszcie ułatwia nawiązywanie społecznych relacji z „mieszkańcami” innych elektronicznych cel, tworzących horyzontalną, dynamiczną i wciąż rozrastającą się sieć. Podstawowa różni- ca względem architektonicznego pierwowzoru dotyczy zatem dobrowolności poddania się nadzorowi, który jawi się jako procedura ułatwiająca, czy wręcz umożliwiająca funkcjonowanie w globalnym świecie. Z analiz Postera wynika znacząca dla dalszych rozważań konkluzja: negatywne konotacje pojęć „kontro- la” i „nadzór” ulegają co najmniej osłabieniu w społeczeństwie informacyjnym. Panoptykon w ujęciu zaproponowanym przez Postera traci swe mate- rialne atrybuty, z idealnego więzienia, którego funkcjonowanie oparte jest na fizycznej obecności kontrolującego spojrzenia oraz indywidualizującej i zarazem 5 Mark Poster, The Mode of Information: Poststructuralism and Social Context, Chicago 1990. Mark Poster, Databases as Discourses; or, Electronic Interpellation, [w:] Computers, Surve- illance and Privacy, D. Lyon i E. Zureik (red.), Minneapolis / London 1996. 1. Teorie nadzoru w dobie technologii cyfrowych
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Życie w krzemowej klatce. Sztuka nowych mediów jako krytyczna analiza praktyk cyfrowego nadzoru
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: