Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00196 006347 11244617 na godz. na dobę w sumie
Żydzi w Opatowie - ebook/pdf
Żydzi w Opatowie - ebook/pdf
Autor: Liczba stron:
Wydawca: Armoryka Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-8064-163-1 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> historia
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Ze wstępu: Przez stulecia Polska pozostała centralnym ośrodkiem rozwoju świeckiej i religijnej kultury żydowskiej. Obszar Rzeczypospolitej Obojga Narodów w XVIII wieku był jednocześnie domem dla około 70% wszystkich Żydów europejskich. Dawał im schronienie nawet wówczas, gdy u schyłku tego stulecia ziemie polskie zostały podzielone między trzech zaborców. Mimo to kultura żydowska miała właśnie tu swój główny bastion i mogła się swobodnie rozwijać. W 1939 roku zamieszkiwało Polskę niemal 3,5 mln Żydów, stanowiąc tym samym około 10% ogólnej populacji kraju i średnio 40% populacji miejskiej.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Artur Lis Artur Lis ŻYDZI ŻYDZI W O PATO W I E W O PATO W I E A r m o r y k a A r m o r y k a Artur Lis ŻYDZI w Opatowie Artur Lis ŻYDZI w Opatowie Armoryka Sandomierz 2016 Tekst: Artur Lis Projekt okładki: Juliusz Susak Na okładce: Targ w Opatowie, fot. ze zbiorów Artura Lisa Recenzenci: prof. dr hab. Czesław Deptuła dr hab. Izabela Balińska Copyright © 2016 by Artur Lis   Wydawnictwo „Armoryka” Wydawnictwo ARMORYKA ul. Krucza 16 27­600 Sandomierz http://www.armoryka.pl/ ISBN 978­83­8064­163­1 Żydzi w Opatowie 1538-1942 Przez stulecia Polska pozostała centralnym ośrodkiem roz- woju świeckiej i religijnej kultury żydowskiej. Obszar Rze- czypospolitej Obojga Narodów w XVIII wieku był jednocze- śnie domem dla około 70 wszystkich Żydów europejskich. Dawał im schronienie nawet wówczas, gdy u schyłku tego stulecia ziemie polskie zostały podzielone między trzech za- borców. Mimo to kultura żydowska miała właśnie tu swój główny bastion i mogła się swobodnie rozwijać. W 1939 roku zamieszkiwało Polskę niemal 3,5 mln Żydów, stanowiąc tym samym około 10 ogólnej populacji kraju i średnio 40 po- pulacji miejskiej1. W ostatnich dziesięcioleciach pojawiło się sporo nowych opracowań dotyczących stosunków polsko-żydowskich w miasteczkach polskich. Żydzi opatowscy nie doczekali się do chwili obecnej syntetycznego opracowania swych dzie- jów. Takie przedsięwzięcie napotyka bowiem szereg trudno- ści, przede wszystkim ze względu na rozproszenie materiału źródłowego. Spośród badaczy, którzy w swoich dociekaniach zwrócili uwagę na ludność żydowską w Opatowie, można 1 R. Guldon, Źródła do historii Żydów w zasobie Archiwum Państwo- wego w Kielcach, [w:] Źródła archiwalne do dziejów Żydów w Polsce, Warszawa 2001, s. 181-192. 5 wymienić: Józefa Bursztyna2, Gershona Davida Hunderta3, Zenona Guldona i Karola Krzystanka4, Feliksa Kiryka5, Ada- ma Penkallę6, Jadwigę Muszyńską7, Krzysztofa Urbańskiego8 a ostatnio Radosława Kubickiego9. Dziejom Żydów opatow- skich, głównie w XX wieku, poświęcona została obszerna praca o charakterze wspomnieniowo-dokumentacyjnym wy- dana w Tel-Awiwie w 1966 roku pod redakcją Z. Jaszewa, za- 2 J. Bursztyn, Żydzi opatowscy na przełomie XVII i XVIII w., [w:] Opatów. Materiały z sesji 700-lecia miasta, red. F. Kiryk , Sando- mierz 1985, s. 139–158. 3 G. D. Hundert , The Jews in a Polish Private Town. The Case of Opatów in the Eighteenth Century, Baltimore 1992; tenże, Jews in Pol- ish Private Towns: The Jewish Community in Opatów and the Town’s Owners in the Eighteenth Century, [w:] Studies on Polish Jewry. Paul Glikson Memorial Volume, red. Ezra Mendelsohn, Chone Shmeruk, Jerusalem 1987, s. 17–38. Godna uwagi jest także praca: G. D. Hundert, Żydzi w Rzeczypospolitej Obojga Narodów w XVIII wie- ku. Genealogia nowoczesności (Jews in Poland-Lithuania in the eighte- enth century), Warszawa 2007, s. 34, 46–47, 50, 81, 119, 123, 129, 162, 166, 265. (dalej cytuję pracę Hunderta dotyczącą Opatowa z 1992 r.). 4 Z. Guldon, K. Krzystanek, Ludność żydowska w miastach lewobrzeżnej części województwa sandomierskiego w XVI–XVIII wieku, Kielce 1990; Z. Guldon, K. Krzystanek, Instruktarz dla kahału opatowskiego z r. 1759, [w:] Opatów. Materiały z sesji 700-lecia miasta, red. F. Kiryk, Sandomierz 1985, s. 173–181; Z. Guldon, Żydzi i Szkoci w Polsce XVI-XVIII wieku. Studia i materiały, Kielce 1990. Bibliografia prac Zenona Guldona zob.: Żydzi wśród chrześcijan w dobie szlacheckiej Rzeczypospolitej. Studia historyczne ofiarowane Zenonowi Guldo- nowi w sześćdziesiątą rocznicę urodzin, red. W.Kowalski, J. Muszyńska, Kielce 1996, s. 247–269. 5 Żydzi w Małopolsce. Studia z dziejów osadnictwa i życia społecznego, red. F. Kiryk, Przemyśl 1991. 6 A. Penkalla, Struktura zamożności Żydów opatowskiego dozoru boż- niczego w połowie XIX wieku, [w:] Opatów. Materiały z sesji 700-lecia miasta, red. F. Kiryk, Sandomierz 1985, s. 159–172; tenże, Opatów, [w:] Żydzi w Polsce. Dzieje i kultura, red. J. Tomaszewski, A. Żbi - 6 tytułowana Apt. a town which does non exist any more10. Źródło- we informacje na temat dziejów opatowskich zawierają głównie zbiory Archiwum Głównego Akt Dawnych w Warszawie i Archi- wum Państwowego w Krakowie11. Warto podkreślić, że także hi- storia miasta Opatowa doczekała się nie małej literatury12. Pierwsi osadnicy żydowscy mogli pojawić się w Opatowie nie wcześniej niż w 1514 roku, gdyż do tego roku miasto sta- kowski, Warszawa 2001, s. 372. Zob. tenże, Żydzi na terenie guberni radomskiej w latach 1815-1862, Radom 1991. 7 J. Muszyńska, Żydzi w miastach województwa sandomierskiego i lu- belskiego w XVIII wieku. Studium osadnicze, Kielce 1998. 8 K. Urbański, Gminy żydowskie duże w województwie kieleckim, Kielce 2003; tenże, Gminy żydowskie małe w województwie kieleckim w okresie międzywojennym, Kielce 2006. 9 R. Kubicki, Stosunki polsko-żydowskie w miasteczkach polskich w XVI – XVIII w. na przykładzie Opatowa, „Kwartalnik Historii Żydów” (Żydowski Instytut Historyczny) Nr 3/2007 (223), s. 347–357. 10 Apt. Sefer zikaron le- ir wa- am be-Jisrael, ed. Z. Jaszew, Tel-Aviv 1966. 11 Zob. Źródła archiwalne do dziejów Żydów w Polsce, Warszawa 2001. 12 Na szczególną uwagę zasługują: W. Gałązka, Kapituła Kolegiacka w Opatowie w latach 1562-1983, Sandomierz 1997; Opatów. Materiały z sesji 700-lecia miasta, red. F. Kiryk, Sandomierz 1985; Konferencja Naukowa związana z Jubileuszem 800-lecia Kapituły Kolegiackiej w Opatowie, Opatów, 24 marca 2006, Kraków 2007; Kapituła Kole- giacka w Opatowie w 800-lecie istnienia, red. M. Spociński, Z. Pa- łubska, Opatów 2007; Z. Świechowski, Kościelec. Opatów, [w:] Pomniki architektury polskiej. Architektura romańska, z. 1, Warszawa 1954, s. 35–44; tenże, Architektura romańska w Polsce, Warszawa 2000, s. 182–184; J. Gąssowski, T. Manteuffel, Z. Tomaszew - ski, Sprawozdania z badań przeprowadzonych w okresie od 7 do 30 maja 1953 r. nad osadnictwem wczesnośredniowiecznym i architekturą romańską w Opatowie, „Przegląd Historyczny” 45(1954), s. 691–721; A. Tomaszewski, J. Kuczyński , Sprawozdanie z badań przepro- wadzonych w okresie od 30 czerwca do 10 lipca 1964 r. nad architektu- rą romańską w Opatowie, „Rocznik Muzeum Świętokrzyskiego”, 7 nowił własność kościelną13. H. Horwitz przyjmuje, iż Żydzi osiedlili się w Opatowie w 1518 r., co potwierdza ówczesna tendencja przemieszczeń ludności żydowskiej z miast kró- lewskich do szlacheckich14. Jednak pierwsza wzmianka źró- dłowa o obecności w Opatowie czterech rodzin żydowskich pochodzi z 1538 roku15. Najstarszy przywilej dla starozakon- nych w Opatowie wystawił Konstanty Ostrogski w 1545 r.; Żydzi zyskali od dziedzica miasta prawo osiedlania się w nim 3(1966), 105–126; J. Dobosz, Działalność fundacyjna Kazimierza Sprawiedliwe- go, Poznań 1995, s. 101–102; M. Florek, Badania weryfikacyjno-rozpoznawcze na żmigrodzie w Opatowie i domniemanym grodzisku w Słupi Nadbrzeżnej, [w:] Osadnictwo i architektura ziem polskich w dobie Zjazdu Gnieźnieńskiego, red. A. Buko, Z. Świechowski, Warszawa 2000, s. 209–224; J. Zub, Opatów. Kole- giata św. Marcina. Przewodnik po zabytkach sztuki, Tarnobrzeg 1999; W. Fuda- lewski, Miasto Opatów podług miejscowych źródeł i podań, Opatów 2006 (re- print wyd. z 1895); A. Lis, Dziedzictwo ziemi opatowskiej (na marginesie ostat- nich konferencji naukowych), „Studia Sandomierskie” 17(2010), z. 1-2, s. 265- 278. Oraz albumy: Ziemia Opatowska w Jubileusz 800-lecia Kapituły Kolegiac- kiej w Opatowie, oprac. A. i K. Pęczalscy, Opatów 2006; Kolegiata św. Marcina w Opatowie, red. M. Spociński, z Pałubska, Opatów 2006. 13 F. Kiryk, F. Leśniak , Skupiska żydowskie w miastach małopolskich do końca XVI wieku, [w:] Żydzi w Małopolsce. Studia z dziejów osad- nictwa i życia społecznego, red. F. Kiryk , Przemyśl 1991, s. 27. Opatów do 1514 r. stanowił uposażenie biskupów lubuskich, po czym został sprzedany za 10 tys. florenów węgierskich w złocie przyszłemu kanclerzowi wielkiemu koronnemu Krzysztofowi Szydłowieckiemu z rodu Odrowążów. W XVI–XVIII w. dobra opatowskie należały do: Tarnowskich, Ostrogskich, Radziwiłłów, Buczackich-Tworowskich, Wi- śniowieckich, Lubomirskich, Sanguszków, Potockich i Rzewuskich. Zob. J. Kieszkowski, Kanclerz Krzysztof Szydłowiecki. z dziejów kultury i sztuki zygmuntowskich czasów, t. 1, Poznań 1912, s. 282–284; A. Gromek-Gadkowska, Poczet właścicieli dóbr opatowskich, „Ziemia Opatowska” 11(1993), s. 3–48; A. Lis, Jubileusz 800-lecia Kapituły Kolegiackiej w Opatowie (Konferencja naukowa, Opatów 24 marca 2006 r.), „Zeszyty Sandomierskie” 22 (2006), s. 26–27. 8 16. Kolejny przywilej z 1569 r. zapewniał Żydom wolność szynkowania wina, gorzałki i piwa w swoich domach i rynku oraz sprzedaż towarów17. Dokument ten spłonął podczas po- żaru ratusza, potwierdził go w 29 maja 1571 r. właściciel miasta Mikołaj Krzysztof Radziwiłł: iż jako Żydowie miasta opatowskiego dowód na sprawę dali, iż zawsze wolność mieli w mieście opatowskim szynkować wina i inne wszelkie pi- cia, przedawać towary swoje wszelakie każdego dnia w domach i na rynku w kramnicach, do cze- go my się też przychylamy i nie chcąc części wol- ności naszych dzielić dozwalamy Żydom opatow- skim tego, czego z dawna w używaniu byli, nie chcąc im wolności i praw ich tak jako innym pod- danym naszym w niczym naruszać, rozkazujemy 14 H. Horwitz, Die jdüische Gemeinde Opatow und Ihre Rabbiner, „Monatsschrift für Geschichte und Wissenschaft des Judentums”, Jg. 74, 1930, H. ½, s. 10. Por. R. Kubicki, Stosunki polsko- żydowskie…, s. 348. 15 Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie, Archiwum Skarbu Koron- nego dział I, sygn. 7, k. 215v. Zob. P. Burchard, Pamiątki i zabytki kultury ży- dowskiej w Polsce, Warszawa 1990, s. 170; Żydzi w dawnej Rzeczypospolitej: materiały z konferencji Autonomia Żydów w Rzeczypospolitej Szlacheckiej Międzywydziałowy Zakład Historii i Kultury Żydów w Polsce Uniwersytet Jagielloński 22-26 IX 1986, red. A. Link-Lenczowski, T. Polański, Wrocław 1991, s. 23 i nn. 16 F. Kiryk, Opatów XIII – XVI w., [w:] Konferencja naukowa związana z Jubi- leuszem 800-lecia Kapituły Kolegiackiej w Opatowie (Opatów, 24 marca 2006), Opatów 2007, s. 31. Zob. Studia i materiały z dziejów osadnictwa i gospodarki górnej Wisły w okresie przedrozbiorowym, red. F. Kiryk, War- szawa 1990, s. 66; F. Kiryk, Urbanizacja Małopolski: województwo sando- mierskie XIII-XVI wiek, Kielce 1994, s. 90. 17 Z. Guldon, K. Krzystanek , Ludność żydowska…, s. 41. 9 namiestnikowi części naszej opatowskiej i naszym na potem będącym namiestnikom, abyście im tych wolności piwa szynkować, w domu i na rynku przedawać dopuścili i dopuścić rozkazali18. Jak zaznacza Feliks Kiryk, liczne pożary i klęski wojenne po- zbawiły nas materiałów źródłowych bezpośrednich, tak do wy- świetlenia początków miasta, jak i jego życia wewnętrznego. Dys- ponujemy więc tylko fragmentarycznymi świadectwami o wielko- ści, gospodarce oraz życiu kulturalnym miasta. Ogólny rozwój miasta i jego ważne znaczenie handlowe, powodowały rozkwit rzemiosł wszystkich ważniejszych specjalności, a więc nie tylko znanego nam ze źródeł XV wieku szewstwa, krawiectwa, kuśnier- stwa, piekarnictwa czy rzeźnictwa, ale też sukiennictwa, płócien- nictwa oraz rzemiosł metalowych19. W drugiej połowie XVI wieku Opatów był największym skupiskiem Żydów w całym województwie sandomierskim – z tendencją do wzrostu. W 1577 r. starozakonni zapłacili 45 18 Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie, Dokumenty pergami- Ludność Z. Guldon, K. Krzystanek , nowe, sygn. 5749; żydowska…, s. 42; J. Bursztyn, dz. cyt., s. 139. Przywilej ten potwierdzono także 30 września 1633 roku. 19 Opatów [w:] F. Kiryk , Urbanizacja Małopolski. Województwo sando- mierskie XIII – XVI wiek, Kielce 1994, s. 88-91. Zob. B. Chlebow- ski, Opatów, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. VII, red. B. Chlebowski, W. Walewski, Warszawa 1886, s. 545-549; F. M. Sobieszczański, Wycieczka ar- cheologiczna w niektóre strony guberni radomskiej odbyta w miesiącu wrześniu 1851 roku przez F. M. Sobieszczańskiego, Warszawa 1852, s. 66; Opatów, [w:] M. Baliński, T. Lipiński , Starożytna Polska pod względem historycznym, jeograficznym, i statystycznym opisana, t. II, cz. 2, s. 299-304. 10 złotych polskich, a w 1578 r. 80 złotych polskich pogłówne- go20. W II połowie XVI wieku w województwie sandomier- skim Żydzi zamieszkiwali już w Chęcinach, Ciepielowie, Ja- nowcu, Siennie, Szydłowie, Zwoleniu, Opatowie, Połańcu, Sandomierzu, Staszowie, Tarłowie, Nowym Korczynie, Opa- towcu, Pacanowie, Pińczowie, Kurozwękach, Radomiu i Szy- dłowcu. W 1618 roku w Opatowie było 185 domów, z czego w rękach starozakonnych znajdowało się 60 domów, szpital i szkoła21. W 1638 roku Władysław Dominik- dziedzic Opa- towa, potwierdził przywileje nadane ludności żydowskiej przez swoich poprzedników: jawnie czynimy wszem wobec, komu to wiedzieć należy, jako Żydowie miasta opatowskiego dowód na sprawę dali, iż zawsze wolność mieli w mie- ście opatowskim, szynkować wina i inne wszela- kie picia, przedawać towary swoje wszelakie każ- dego dnia w domach i na rynku, w kramikach, do czego my też się przychylamy y nie tego, czego z dawna w używaniu byli, nie chcąc im wolności i praw ich tak jako innym poddanym naszym w niczym naruszać22. W początkach XVI wieku Wielki Opatów został podzielo- ny na dwie części: polską i żydowską. Pierwsza z nich obej- 20 Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie, Archiwum Skarbu Ko- ronnego, dział I, sygn. 7, k. 602; Polska XVI wieku pod względem geo- graficzno-statystycznym. Małopolska, t. 3, wyd. A. Pawiński, [w:] Źródła Dziejowe, t. 14, Warszawa 1886, s. 205. 21 G. D. Hundert, dz.cyt., s. 2. 22 J. Bursztyn, dz. cyt., s. 155. 11 mowała duży rynek, wraz z drewnianymi budynkami, a część żydowska posiadała domy przeważnie murowane23. W źródłach odnotujemy przypadki zatargów polsko- żydowskich24. W 1639 r. katolicy z kanonikiem opatowskim Szymonem Zelowskim i scholarami zniszczyli macewy na kirkucie. Przyczyną wystąpień było urządzenie przez wy- znawców religii mojżeszowej targu w Wielki Piątek i otwo- rzenie jatek w Wielkanoc25. Żydzi przekazali sprawę do sądu biskupiego, który nakazał ks. Zelowskiemu odbycie trzymie- sięcznych rekolekcji w bernardyńskim klasztorze pw. św. Ka- tarzyny pod Bodzentynem26. Do kolejnego zatargu doszło w 1649 r., kiedy oskarżono Żydów o pobicie i zamordowanie katolickiej dziewczynki. Śledztwo zostało jednak wstrzyma- ne, kiedy kahał zobowiązał się wypłacać kolegiacie 1000 zł rocznie27. Na marginesie trzeba zauważyć, zauważyć, że Ży- dzi starali się wkupić w łaski katolickim mieszkańcom mia- sta, na przykład przed każdym Bożym Narodzeniem ofiaro- 23 F. Gawełek, o przeszłości Opatowa słów kilka, „Kalendarz Opatow- ski na rok 1918”, Kraków 1917, s. 23; J. Bursztyn, dz. cyt., s. 140; K. Urbański, dz. cyt., s. 52. 24 Zob. P. Strząbała., Mieszczanie a Żydzi w miastach królewskich wo- jewództwa sandomierskiego w końcu XVIII wieku, „Między Wisłą a Pi- licą”, 4(2003), s. 57–67; J. Muszyńska, Żydzi a mieszczanie w sando- mierskich miastach królewskich w XVIII w., „Kwartalnik Historii Ży- dów” 3(2003), s. 403–415. 25 A. Bastrzykowski, Kolegiata św. Marcina w Opatowie i jej kapitu- ła, cz. 2, Ostrowiec 1948, s. 88. 26 Z. Guldon, K. Krzystanek , Ludność żydowska…, s. 42; R. Ku- bicki, Stosunki polsko-żydowskie…, s. 354. 27 Z. Guldon, J. Wijaczka, Procesy o mordy rytualne w Polsce w XVI – XVIII wieku, Kielce 1995, s. 37–38; G. D. Hundert, dz. cyt., s. 40. Zob. J. Rappa- port., Bajka o mordzie rytualnym i krytyczny pogląd na przesąd rzekomego istnienia u Żydów mordu rytualnego, Lwów 1914. 12 wali księżom i ich służbie różnego rodzaju dary, a nawet do- starczali prochu na tradycyjne strzelanie podczas procesji Bo- żego Ciała28. Kahał opatowski szczególnie ucierpiał podczas „potopu szwedzkiego” 1655–1660. W 1656 roku wojska polskie wy- mordowały 200 rodzin żydowskich29. Źródła przekazały tak- że informację, że kahał w Pińczowie nakazał specjalną mo- dlitwę w intencji pomordowanych 30. W 1675 r. Żydzi otrzymali potwierdzenie wcześniejszych przywilejów. Oto fragment rzeczonego dokumentu: gdy Żydzi starsi miasta naszego Opatowa do nas przyszedłszy, nisko pokornie tak swoim jako też wszystkich Żydów poddanych naszych opatow- skich imieniem łaski naszej Xiążęcej upraszali i suplikowali, abyśmy ich przy pewnych prawach i przywilejach zostawić i zachować raczyli i wiecznie potwierdzili i aprobowali31. Odbudowa zniszczeń po „potopie szwedzkim” pociągała za sobą uciążliwe opodatkowanie mieszkańców miasta. Do- datkowo starozakonni skarżyli się na poważne straty ponie- 28 J. Bursztyn, dz. cyt., s. 145. 29 Z. Guldon, K. Krzystanek , Ludność żydowska…, s. 43; Mordu dokonać miały wojska polskie; podobny los spotkał Żydów w innych miastach województwa sandomierskiego. Zob. D. Kandel, Rzeź Ży- dów sandomierskich w roku 1655, „Kwartalnik Poświęcony Przeszłości Żydów w Polsce” R. I, 2(1912), s. 111–117. 30 J. Bursztyn, dz. cyt., s. 141; A. Penkalla, Opatów, [w:] Żydzi w Polsce. Dzieje i kultura, red. J. Tomaszewski, A. Żbikowski, Warszawa 2001, s. 372. 31 Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie, Castrensia Sandomi- riensia relationum, sygn. 46. 13 sione z powodu osiedlających się tu Żydów z innych miejsco- wości oraz potęgującej się ciasnoty w mieście32. W związku z taka sytuacją seniorowie na Sejmie Czterech Ziem33 w 1687 r. uzyskali zakaz osiedlania się w Opatowie obcych Żydów bez zgody miejscowego kahału34. Niestety, pomiędzy katoli- kami a starozakonnymi dochodziło do częstych zatargów, np. w 1689 r. dwóch Żydów opatowskich uwięziono i oskarżono o profanację hostii i krucyfiksu35. W 1706 r. duchowni oskar- żyli jedną Żydówkę o utopienie dziecka36. W 1710 r. Żydzi zakopali na swoim kirkucie barana, co zostało odebrane jako dowód stosowania czarów37. W roku 1713 zostali oskarżeni o współudział w obrabowaniu kościołów w czterech para- fiach38. Wszystkie te zatargi i bulwersujące zdarzenia miały 32 Tamże, s. 143. 33 Sejm Czterech Ziem (Va ad Arba Aratzot) – centralny organ samorządu Żydów w i Rzeczypospolitej. Powołał go król Stefan Batory w 1580 r. w skład Sejmu wchodziło 70 delegatów kahałów - reprezentujących cztery ziemie: Wielkopolskę, Małopolskę, Ruś Czerwoną i Wołyń. Sejm Czterech Ziem został zlikwidowany w 1764 r. podczas sejmu konwoka- cyjnego. 34 Z. Guldon, K. Krzystanek , Ludność żydowska…, s. 43. 35 R. Kubicki, Stosunki polsko-żydowskie..., s. 354. Zob. P. Fijałkow- ski, Stosunki żydowsko-chrześcijańskie w województwach łęczyckim i rawskim w XVI – XVII w., „Biuletyn Żydowskiego Instytutu Historycz- nego” 2(1990), s. 24. 36 G. D. Hundert, dz. cyt., s. 40. Zob. J. Wijaczka, Procesy o rzeko- me mordy rytualne w Sandomierzu, „Mówią Wieki” 6(2009), s. 46-50. 37 S. Żuchowski, Proces kryminalny o niewinne dziecię Jerzego Kra- snowskiego; już to trzecie roku 1710 dnia 18 sierpnia w Sendomierzu okrutnie od Żydów zamordowane, Sandomierz 1713, s. 83; J. Wi- śniewski, Katalog prałatów i kanoników sandomierskich od 1581 do 1866 r., Radom 1926, s. 331–333. 38 A. Kazimierczyk , Żydzi w dobrach prywatnych w świetle sądowni- czej i administracyjnej praktyki dóbr magnackich w wiekach XVI 14 ten sam finał; kahał składał wysokie daniny miejscowymi do- stojnikom kościelnym i świeckim39. Ale zimą 1714 r., kiedy ulicę zamieszkałą przez Żydów zniszczył straszny pożar40, pogorzelcom przyszli wtedy z pomocą katolicy-sąsiedzi41. Ludność Opatowa w początkach XVIII w. ogromnie ucier- piała wskutek zaraz, kontrybucji, przemarszów wojsk i dzia- łań zbrojnych w dobie wojny północnej42. W 1721 r. w części katolickiej Opatowa znajdowało się 129 domów i 95 pustych placów, natomiast w części żydowskiej, obejmującej ulice: Wschodnią, Południową, Zachodnią i Północną, znajdowało się 18 kamienic, 86 domostw i 10 pustych placów43. Ludność żydowska musiała także zapewniać sobie bezpieczeństwo wpłacaniem dużych sum, na przykład miało to miejsce pod- czas konfederacji zawiązanej w Opatowie po śmierci Augusta II Sasa w 1733 r., popierającej elekcję Stanisława Leszczyń- skiego44. Starozakonni przejeżdżający koło szkoły lub kościo- – XVIII, Kraków 2002, s. 112; M. Trojan, z dziejów sądownictwa Wielkiego Opatowa, [w:] Opatów. Materiały z sesji 700-lecia miasta, red. F. Kiryk, Sandomierz 1985, s. 88–90. 39 Zob. W. Kowalski, Ludność żydowska a duchowieństwo archidiako- natu sandomierskiego w XVII – XVIII wieku, „Studia Judaica” 1(1998), nr 2, s. 177–199. 40 J. Bursztyn, dz. cyt., s. 142. 41 Zob. Z. Guldon, J. Wijaczka, Procesy o mordy rytualne w Polsce w XVI-XVIII wieku, Kielce 1995; H. Węgrzynek, „Czarna legenda” Żydów. Procesy o rzekome mordy rytualne w dawnej Polsce, Warszawa 1995. 42 Z. Guldon, K. Krzystanek , Instruktarz dla kahału Opatowskiego z r. 1759, [w:] Opatów. Materiały z sesji 700-lecia miasta, red. F. Ki- ryk , Sandomierz 1985, s. 174. 43 Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie, Archiwum Gospodar- cze Wilanowskie, Administracja Dóbr Opatów, sygn. I/14. 44 J. Bursztyn, dz. cyt., s. 142. 15 ła zwyczajowo składali daninę tzw. kozubales, w celu zabez- pieczenia się przed zatargami. Często jednak dochodziło do ekscesów wywoływanych przez młodzież, która rabowała mienie żydowskie. Ale bywało i tak, że Żydzi opatowscy pra- gnąć uniknąć konfliktów pomagali młodzieży szkolnej: dwaj uczniowie z Krakowa dostali utrzymanie, wino i pieniądze, tak samo uczeń z Sandomierza, Lublina, Lwowa45. Do częstych sporów, czy wręcz tumultów antyżydowskich dochodziło podczas obradującego w Opatowie sejmiku woje- wództwa sandomierskiego. W laudum sejmikowym z 1722 r. czytamy: Zagęszczona licencyja chłopów, którzy Żydów opatowskich podczas obrad naszych nachodzić i rabować zwykła i stąd causa re tumulty, więc obviando inconvenientiis onej in futurum sponde- mus sobie, że zaraz po obraniu JM Pana mar- szałka w kole naszym na uśmierzenie tak zbytniej licencji JM Panów delegatów tenże JM Pan mar- szałek z powiatów podać po jednemu powinien będzie. a ci cum adminiculo przytomnych JM Pa- nów obywatelów kongresom naszym takowych coercere i sądzić będą. Ponieważ sama synagoga nie z żadnej powinności, ale ex bene placito et li- bera sponte offert im po zł 40 na każdy sejmik, który by się pierwszego dnia nie zerwał, żeby pa- cifice handle swoje prowadzić mogli podczas sej- mików et securiats JM stojącym w gospodach miasta żydowskiego była46. 45 Za: J. Bursztyn, dz. cyt., s. 142. 16 Opatów Tabl. I: Struktura ludności żydowskiej według płci i stanu cy- wilnego w 1765 r. Kategoria ludności MĘŻCZYŹNI żonaci wdowcy i rozwiedzeni nieżonaci: synowie słudzy, czeladnicy, sieroty razem ogółem KOBIETY zamężne wdowy i rozwiedzione niezamężne: córki służące i sieroty razem ogółem 266 15 281 808 512 12 515 50 267 35 302 867 Źródło: R. Mahler, Jidn in amolikn Pojln in licht fun cifern. Di demo- grafisze un socjal-ekonomisze struktur fun Jidn in Krojn-Pojln in XVIII jorhundert, Warszawa 1958, s. 29. 46 AGAD, Archiwum Gospodarcze Wilanowskie. Administracja Dóbr Opatów, sygn. I/2. Zob. W. Kriegseisen , Sejmiki Rzeczypospolitej szlacheckiej w XVII i XVIII wieku, Warszawa 1991, s. 197. 17 W r. 1752 kahał opatowski przekazał 1700 złotych pol- skich w celu zabezpieczenia ludności żydowskiej podczas sejmików47. Warto także przytoczyć dyspozycję właściciela dóbr opatowskich z 1758 r., w której czytamy: Podczas sejmików, ażeby chłopcy kołowi wiolen- cyi i rabunków po Żydach i sklepach nie robili, JP gubernator z starszych, zachęciwszy wcześnie do siebie, honorarium oświadczy i proporcjonal- nie ukontentować bez znacznej kahału ekspensy starać się będzie, szukając w tym protekcyi przy- tomnych senatorów i ich mościów urzędników. Powyższe laudum sejmiku jak i pismo właściciela Opato- wa świadczy o tym, że żydowskim mieszkańcom starano się zapewnić bezpieczeństwo podczas sejmików. Trudno więc się zgodzić z opinią Józefem Bursztyna, iż sejmiki województwa sandomierskiego, które odbywały się w kolegiacie opatow- skiej, były plagą dla starozakonnych48. Trzeba też pamiętać, że czas sejmików sprzyjał działalności handlowej i wszelkie- go rodzaju interesom. Wydaje się jednak, że nie bez znacze- nia była możność prowadzenia wówczas handlu i interesów między Żydami opatowskimi i przybyłą na sejmik szlachtą. 47AGAD, Archiwum Gospodarcze Wilanowskie. Administracja Dóbr Opatów, sygn. I/114; A. Leszczyński, Ekspensy kahału opatowskie- go na sejmiki szlacheckie województwa sandomierskiego w 1752 r., „Czasopismo Prawno-Historyczne” 38(1986), z. 1, s. 185–197; tenże, Sejm Żydów Korony 1623-1764, Warszawa 1994, s. 34. 48 J. Bursztyn, dz. cyt., s. 142. Zob. Z. Trawicka, Sejmik wojewódz- twa sandomierskiego w latach 1572 – 1696, Kielce 1985, s. 175–176; J. Goldberg., Dzieje Żydów w dawnej Rzeczypospolitej – próba syn- tetycznego spojrzenia, [w:] Między wielką polityką a szlacheckim party- kularzem, Toruń 1993. 18 Poważnym problemem kahału opatowskiego było to, iż jego wydatki przekraczały znacznie jego dochody. Finansowa zależność kahału opatowskiego od wierzycieli, głównie dzie- dzica miasta, doprowadziła do ograniczenia praw ludności żydowskiej. To też miał na celu właściciel Opatowa wydając instruktarz dla seniorów kahalnych w 1755 r. Czytamy w nim: Wobec tego, że Żydzi, obywatele naszego miasta, za- wierają małżeństwa z członkami innych kahałów, po- grążając się w powodzi długów u Jaśnie Pana nasze- go, zakazuje Jaśnie Pan nasz zawierania małżeństw, tak obywatelom zamożnym, jak i biednym bez jego uprzedniego zezwolenia. (…) Od dziś zabrania się Żydom obywatelom opatowskim sprzedawać jakie- kolwiek nieruchomości, wymieniać je, lub sprzeda- wać „miejsca” w synagodze opatowskiej, bez uprzed- niego zezwolenia Jaśnie Pana naszego. Wobec tego, że arenda na sprzedanie wódki znajduje się obecnie w rękach Jaśnie Pana naszego, ostrzegamy jak naj- ostrzej członków kahału naszego, by pod żadnym po- zorem, pod groźbą najostrzejszych kar nie sprzeda- wali wódki pochodzącej z innych miejscowości, jak dla użytku własnego, jako też dla innych. Również, je- śli przygodnie przejedzie przez nasz kahał, jakiś gość, który posiada przy sobie wódkę pochodzenia obcego i zechce tę wódkę w Opatowie zostawić, zabraniamy wódkę tę przyjąć i pić49. 49 Za: J. Bursztyn, dz. cyt., s. 146. 19 Także w pierwszej połowie XVIII w. dochodziło do czę- stych sporów polsko-żydowskich, jak również do bójek po- między katolikami a Żydami. W 1720 r. jeden Żyd pobił i po- ranił chrześcijańską kobietę50. Natomiast w 1758 r. katolik uderzył Żydówkę, którego w odwecie pobił jej mąż51. Żydzi opatowscy pozwani byli przed sąd biskupi z powodu remontu bożnicy bez zgody władz kościelnych52. W 1759 r. działała w Opatowie komisja inkwizycyjna, która wyjaśniała zabicie przez Żydówkę z Opatowa własnego dziecka53. Źródła zanotowały przede wszystkim negatywny obraz stosunków polsko-żydowskich. Należy jednak pamiętać, że istniały także pozytywne przejawy współżycia społecznego starozakonnych i chrześcijan54. Jednym z wielu takich przy- kładów jest uratowanie tonącego w rzece Opatówce Żyda przez katolików. W dowodzie wdzięczności kahał zarządził składkę na podarunki dla osób biorących udział w akcji ra- towniczej55. Musimy stanowczo podkreślić, iż zachowany 50 G. D. Hundert, dz. cyt., s. 44. 51 M. Trojan, dz. cyt., s. 90; G. D. Hundert, dz. cyt., s. 44. 52 Archiwum Kurii Metropolitarnej w Krakowie, Acta Episcopalia, t. 83, p. 232–233. 53 AGAD, Archiwum Gospodarcze Wilanowskie. Administracja Dóbr Opatów, sygn. I/114; R. Kubicki, Stosunki polsko-żydowskie…, s. 354. 54 R. Kubicki, Życie polityczne, [w:] Dzieje regionu świętokrzyskiego od X do końca XVIII wieku, red. J. Wijaczka, Warszawa 2004, s. 29- 30; Z. Trawicka, Opatów miejscem obrad sejmiku województwa san- domierskiego, [w:] Opatów. Materiały z Sesji 700-lecia miasta, red. F. Kiryk, Sandomierz 1985, s. 135; A. Kaźmierczyk , Żydzi w dobrach prywatnych w świetle sądowniczej i administracyjnej praktyki dóbr ma- gnackich w wiekach XVI-XVIII, Kraków 2002, s. 219-225. 55 AGAD, Archiwum Gospodarcze Wilanowskie. Administracja Dóbr Opatów, sygn. I/114; R. Kubicki, Stosunki polsko-żydowskie…, 20 materiał źródłowy, ze względu na swój charakter, nie oddał w pełni obiektywnie ówczesnych relacji między dwiema kul- turami – polską i żydowską. Początkowo targi opatowskie odbywały się w soboty, ale z powodu święta żydowskiego przeniesiono je na środy56. w XVIII w. na targach końskich i zbożowych: Wiły się wówczas tłumy szlachetnych mieszczan, przybyszów z dalekich stron. Między tymi uwija- jącymi się dojrzeć można było zawój Persa, czap- kę Ormianina, Greka, a nawet turban mieszkańca Stambułu57. W tym czasie miasto Opatów zamieszkiwali oprócz Pola- ków i Żydów także Szkoci, Francuzi, Niemcy, Ormianie, Grecy, Węgrzy, Anglicy, Włosi, Rusini, Litwini, Turcy i Tata- rzy – tworząc mozaikę kulturową i religijną58. Kupcy żydow- scy z Opatowa prowadzili szeroki handel krajowy: z Sando- mierzem, Krakowem, Lublinem, Zamościem, Lwowem, Rze- szowem, Przemyślem, Kaliszem, Warszawą, Toruniem, Gdańskiem, Brześciem Litewskim oraz zagraniczny: z Gło- gowem, Wrocławiem, Pragą, Lipskiem, Frankfurtem nad s. 352. 56 K. Urbański, dz. cyt., s. 52. 57 J. Wiślicki, Opis Królestwa Polskiego pod względem historycznym, statystycznym, rolniczym, fabrycznym, handlowym, zwyczajowym i oby- czajowym, t. 3, Warszawa 1854, s. 20. Zob. I. Schiper, Dzieje handlu żydowskiego na ziemiach polskich, Warszawa 1937. 58 Z. Guldon, Gospodarka, [w:] Dzieje region świętokrzyskiego. Od X do końca XVIII wieku, red. J. Wijaczka, Warszawa 2004, s. 137; Z. Guldon, L. Stępkowski, Udział Opatowa w wymianie towaro- wej w II połowie XVIII wieku, [w:] Opatów. Materiały z sesji 700-lecia miasta, red. F. Kiryk , Sandomierz 1985, s. 109–117. 21 Odrą i Amsterdamem59. Nawiązując raz jeszcze do pozytyw- nego obrazu kooperacji polsko-żydowskiej należy zauważyć, iż starozakonni w Opatowie należeli do wspólnego z rze- mieślnikami katolickimi cechu60. W XVIII w. funkcjonowały w Opatowie dwie synagogi, jedna murowana z XVI w., druga drewniana z początków XVIII wieku61. 59 Sz. Kazusek, z dziejów handlu żydowskiego miast województwa san- domierskiego z Krakowem w połowie XVII wieku, „Między Wisłą a Pili- cą” 4(2003), s. 30–40; E. Kizik, Mieszczaństwo gdańskie wobec Ży- dów w XVII – XVIII wieku, „Kwartalnik Historii Żydów” 3(2003), s. 431; G. D. Hundert, dz. cyt., s. 50–63; Z. Guldon, L. Stęp- kowski, Udział Opatowa…, s. 109; J. M. Małecki, Związki handlo- we miast polskich z Gdańskiem w XVI i pierwszej połowie XVII w., Wro- cław 1968, s. 53; R. Kubicki, Stosunki polsko-żydowskie…, s. 349. 60 W. Fudalewski, Miasto Opatów podług miejscowych źródeł i podań, Opatów 2006 (reprint wyd. z 1895), s. 35. Zob. M. Horn, Rola gospo- darcza Żydów w Polsce do końca XVIII wieku, [w:] Żydzi wśród chrze- ścijan w dobie szlacheckiej Rzeczypospolitej, red. W. Kowalski, J. Muszyńska, Kielce 1996, s. 17–29; S. Kazusek, z dziejów han- dlu żydowskiego miast województwa sandomierskiego z Krakowem w połowie XVII wieku, „Między Wisłą a Pilicą” 4(2003), s. 21–56. 61 Opis synagogi w Opatowie: „In the center of the quarter the Jews built as a matter of course the Synagogue and Beth Hamedrash. These were the spiritual center of the Community and the social gathering place for the townspeople. The Public Bath and the Mikva (Ritual Bath) were located in the lower part of town, on the Ivansk Road near the Well from which they drew their water supply. The Public Bath was probably destroyed in one of the various conflagrations; as children we used to play in the great open pit which was all that remained of it... The origins of the town s spir- itual center, the Synagogue of Apt, date back to the sixteenth century or to an even earlier time. It is fairly certain that the Beth Hamedrash was even older than the Synagogue, though numerous restorations were undoubt- edly undertaken in the course of the centuries, to repair the damage of fires. The ceiling with its massive beams rested on ancient stone walls 22 Liczba osób 1 1 18 1 1 5 39 1 2 1 2 1 37 5 5 1 52 Tabl. II: Struktura zawodowa ludności żydowskiej w Opato- wie w 1755 r. Zawód Aptekarz Bagatelnik Bakałarz Cieśla Cymbalista Cyrulik Czapnik Doktor Drążnik Drżbiarz Duchowny Farbiarz Faktor Furman Futernik Grzebieniarz Handlarz i ku- piec Haftkarz Introligator Jutoniarz Kabaciarz Kantor Zawód Łaziennik Mącznik Melarz Miernik Muzykant Mydlarz Pasamonik Pieczętarz Piekarz Piernikarz Płótniarz Pończosznik Puszkarz Rabin Rzeźnik Solarz Sukiennik Liczba osób 1 1 7 3 1 1 2 3 13 1 7 3 1 1 4 2 2 1 1 1 1 1 2 1 6 11 17 Strażnik Szklarz Szkolnik Szmuklerz Szynkarz i karcz- marz Świecarz Tabacznik Tandeciarz Tokarz Wiernik Zegarmistrz Złotnik Razem: 2 4 1 11 38 2 22 11 Komornik Korzennik Kotlarz Kramarz Krawiec Krupnik Kuśnierz Lichwiarz Źródło: Z. Guldon, K. Krzystanek , Ludność żydowska w miastach lewobrzeżnej części województwa sandomierskiego w XVI – XVIII wieku, Kielce 1990, s. 220. 1 2 1 1 1 1 8 374 25 Spis treści Żydzi w Opatowie 1538-1942 5 Tłumaczenie: English Summary, [w:] Apt; a town which does not exist any more 33 Do czytelnika 33 Przedmowa 37 Miasto i okolice. Mosze Grinstein 38 Ludność chrześcijańska w Apt 43 Wzrost Apt 44 Stosunki z ludnością chrześcijańską 45 Okolice Apt 46 Rzeka 47 Apt – miasto i jego Żydzi. Jozef Rosenberg 49 Stara Synagoga 50 Miejski Bejt Midrasz 50 Górny Bejt Hamidrasz 51 Nowy Bejt Hamidrasz 52 Bejt Hamidrasz z dynastii Bełz 53 Organizacje 54 Organizacja Syjonistyczna 54 Mizrachi 55 Agudas Isroel 58 Stowarzyszenie Kupców i Rzemieślników 59 Życie codzienne 59 85 Upadek 60 DLACZEGO? Nahman Lustgarten 61 Jak to się stało 62 Początek wojny 63 Niemcy docierają do Apt 64 Odważna żydowska młodzież z wioski Planta 66 Wygnanie 66 Treblinka 67 Getto Zoismer 69 Fałszywe pogłoski 70 W obozie Lizeum 71 Bibliografia 73 86
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Żydzi w Opatowie
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: