Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00258 005755 13611615 na godz. na dobę w sumie
Żydzi w okresie drugiej świątyni 538 przed Chrystusem - 70 po Chrystusie - ebook/pdf
Żydzi w okresie drugiej świątyni 538 przed Chrystusem - 70 po Chrystusie - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 471
Wydawca: UNIVERSITAS Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-242-1494-5 Rok wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> dokument, literatura faktu, reportaże
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Książka Jerzego Ciecieląga nakreśla szeroką panoramę dziejów ludu wybranego w kluczowym dla niego okresie Drugiej Świątyni, kiedy to pojawiają się aż dwa nowe oblicza judaizmu: najpierw judaizm normatywny lub międzytestamentalny, a później judaizm rabiniczny, kiedy to religia żydowska staje się z religii ofiarnej religią słowa. Pod koniec tego okresu pojawia się również chrześcijaństwo. W okresie tym zmienia się również kilkakrotnie sytuacja polityczna Żydów, którzy znaleźli się pod panowaniem państwa babilońskiego, Persji Achemenidów, imperium Aleksandra Wielkiego, Egiptu ptolemejskiego, monarchii Seleucydów, rodzimej dynastii hasmonejskiej, wreszcie imperium rzymskiego. Była to też epoka kluczowa dla ostatecznego powstania ksiąg biblijnych, a sam naród żydowski stał się wówczas w pełni ukształtowana jednostką etniczną. Poczynając od niewoli babilońskiej, poprzez okres perski, hellenistyczny i grecko-rzymski czytelnik może poznać źródła pisane i archeologiczne pozwalające na rekonstrukcje historii Żydów, zagłębić się w kwestie społeczne, administracyjne, życie codzienne i gospodarcze, wreszcie zaznajomić się z religią, jej instytucjami i kultem, choć ich obraz – ze względu na źródła – jest czasem tylko fragmentaryczny. Osobne miejsce zajmuje zarys historyczny, często również niepełny, bowiem jego całkowitą rekonstrukcję uniemożliwia brak źródeł. Swoje miejsce znalazła też w książce diaspora żydowska; możemy poznać jej genezę, życie lokalnych wspólnot, istotę synagogi jako instytucji społeczno-religijnej, kontakty Żydów z sąsiadami.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Jerzy Ciecieląg ŻYDZI W OKRESIE DRUGIEJ ŚWIĄTYNI 538 przed Chr.–70 po Chr. universitas ŻYDZI W OKRESIE DRUGIEJ ŚWIĄTYNI 538 przed Chr.–70 po Chr. Jerzy Ciecieląg ŻYDZI W OKRESIE DRUGIEJ ŚWIĄTYNI 538 przed Chr.–70 po Chr. Kraków Podręcznik akademicki dotowany przez Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego © Copyright by Jerzy Ciecieląg and Towarzystwo Autorów i Wydawców Prac Naukowych UNIVERSITAS, Kraków 2011, wyd. I ISBN 978-83-242-1494-5 TAiWPN UNIVERSITAS Opracowanie redakcyjne Wanda Lohman Projekt okładki i stron tytułowych Sepielak www.universitas.com.pl SpiS treści Wstęp . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9 Część 1 Okres perski rOZDZiAŁ 1 . Źródła . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 13 1. Archeologia (materiał niepisany) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 15 2. Archeologia (materiał pisany) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 3. Źródła biblijne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 31 4. Źródła perskie, mezopotamskie i egipskie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 36 5. Źródła greckie i łacińskie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 37 rOZDZiAŁ 2 . Społeczeństwo i instytucje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 40 1. Administracja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 40 2. Społeczeństwo i życie codzienne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 46 3. Gospodarka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 51 4. religia: świątynia, kult i praktyka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 55 5. religia: prawo, Biblia i wiara . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 63 rOZDZiAŁ 3 . Zarys historyczny: Okres niewoli babilońskiej. Juda pod panowaniem perskim – prowincja Yehud . . . . . . . . . . . . 68 1. Droga do katastrofy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 68 2. Juda po rządami państwa nowobabilońskiego . . . . . . . . . . . . . . . . 72 3. powrót z wygnania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 74 4. Juda pod rządami perskimi – wczesny okres . . . . . . . . . . . . . . . . . 81 5. Juda pod rządami perskimi – wiek V i iV przed chr. . . . . . . . . . . . 87 Część 2 Okres hellenistyczny rOZDZiAŁ 1 . Źródła . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 107 1. Archeologia (materiał niepisany) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 107 2. papirusy, inskrypcje i monety . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 115 3. Żydowskie źródła literackie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 118 6 Spis treści 4. Źródła greckie i łacińskie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 128 rOZDZiAŁ 2 . Społeczeństwo i instytucje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 131 1. Żydowska tożsamość, a hellenizm . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 131 2. Oblicza hellenizmu w społeczeństwie żydowskim . . . . . . . . . . . . . 134 3. Hellenizm, a Żydzi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 138 4. Administracja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 142 5. Społeczeństwo i życie codzienne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 152 6. Gospodarka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 157 7. religia: świątynia, kult i praktyka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 165 8. religia: prawo, Biblia i wiara . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 169 rOZDZiAŁ 3 . Zarys historyczny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 172 1. Aleksander Wielki i diadochowie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 172 2. Okres ptolemejski . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 179 3. Wczesny okres rządów Seleucydów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 187 4. Antioch iV epifanes i „ohyda spustoszenia” . . . . . . . . . . . . . . . . . 194 5. powstanie Machabeuszy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 204 6. Judea pod rządami Hasmoneuszy: Jan Hirkan i, Juda Arystobul i, Aleksander Janneusz, Aleksandra Salome, Juda Arystobul ii, Jan Hirkan ii, Antygonos Matatiasz . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 218 Część 3 Okres rzymsko–herodiański rOZDZiAŁ 1 . Źródła . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 229 1. Archeologia (materiał niepisany) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 229 2. papirusy, inskrypcje i monety . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 235 3. Źródła żydowskie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 237 4. Józef Flawiusz . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 241 5. Źródła greckie i łacińskie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 246 rOZDZiAŁ 2 . Społeczeństwo i instytucje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 248 1. Żydzi wobec rzymu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 248 2. Administracja monarchii herodiańskiej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 253 3. Administracja Judei jako rzymskiej prowincji . . . . . . . . . . . . . . . . . 269 4. Administracja Judei w okresie powstań . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 272 5. Społeczeństwo i życie codzienne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 273 6. Gospodarka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 282 7. religia: świątynia, kult i praktyka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 291 8. religia: prawo, Biblia i wiara . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 299 Spis treści 7 rOZDZiAŁ 3 . Zarys historyczny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 301 1. Wojna domowa ostatnich Hasmoneuszy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 301 2. panowanie Heroda Wielkiego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 309 3. rządy Archelaosa, Antypasa i Heroda Filipa . . . . . . . . . . . . . . . . . 332 4. Judea jako rzymska prowincja w latach 6–41 po chr. . . . . . . . . . . 345 5. panowanie Agryppy i . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 360 6. Judea jako rzymska prowincja w latach 44–66 po chr. . . . . . . . . . 365 7. pierwsze powstanie przeciwko rzymianom . . . . . . . . . . . . . . . . . . 379 Część 4 Żydzi w diasporze rOZDZiAŁ 1 . Żydowska tożsamość w diasporze . . . . . . . . . . . . . . . . . 389 rOZDZiAŁ 2 . Zarys historyczny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 394 1. Mezopotamia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 394 2. prowincja Azja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 398 3. egipt i cyrenajka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 401 4. Miasto rzym . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 418 5. Zachodnie prowincje imperium romanum . . . . . . . . . . . . . . . . . . 421 Zakończenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 423 Dodatek 1. Arcykapłani okresu drugiej świątyni . . . . . . . . . . . . . . . . . 425 Dodatek 2. Listy władców . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 427 Wykaz skrótów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 431 Wykaz literatury cytowanej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 433 Indeks antycznych imion i nazw geograficznych . . . . . . . . . . . . . . . . . 447 Indeks współczesnych autorów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 461 Wstęp Z zamiarem opisania dziejów narodu wybranego w okresie drugiej świątyni nosiłem się od dawna. Dzięki zainteresowaniu towarzystwa Autorów i Wydawców prac Naukowych „Universitas” oraz środkom pozyskanym z Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego zamiar ten mógł przyjąć szczęśliwie realne kształty. prezentowana książka będzie omawiać historię okresu drugiej świątyni w możliwie szerokim zakre- sie, biorąc pod uwagę wydarzenia polityczne, społeczeństwo, admini- strację, religię, geografię, literaturę. trzeba pamiętać, że okres drugiej świątyni był niezwykle ważny w historii narodu żydowskiego. Znisz- czenie świątyni jerozolimskiej i niewola babilońska miały zasadniczy wpływ na ukształtowanie się zupełnie nowego oblicza jahwizmu w po- staci religii judaistycznej, religii bardziej rygorystycznej, nastawionej na czystość kultową i przestrzeganie prawa Mojżeszowego. Odbudowana świątynia jerozolimska stała się centrum wszystkich Żydów. to w tym okresie powstaje żydowska diaspora, przede wszystkim w Mezopota- mii i egipcie, ale również w innych prowincjach imperium romanum. W okresie drugiej świątyni w pełni ukształtuje się hebrajska Biblia, co znajdzie ostatecznie swój wyraz na synodzie w Jamnii około 90 r. po chr. pojawiły się dwie nowe dynastie: hasmonejska i herodiańska, pierwszej przyjdzie walczyć o wolność Judei i następnie rządzić nieza- leżnym państwem jako arcykapłani i królowie, druga będzie już tylko rządzić wasalnym państwem, a później Judea zostanie przekształcona w rzymską prowincję. Jest to wreszcie okres, w którym pojawiło się chrześcijaństwo, wyrosłe wprost korzeniami z wiary starszych braci. i w końcu, nie należy zapominać, że okres drugiej świątyni skończył 10 Wstęp się największym chyba nieszczęściem, jakie spotkało naród żydowski w całej jego historii: w 70 r. po chr. centrum życia narodu – świątynia Jahwe w Jerozolimie – została spalona przez wojska rzymskie. Nie wszystkie elementy będą mogły być opisane w należyty sposób, zależy to bowiem przede wszystkim od dostępności źródeł. pewnym ograniczeniem jest też oczywiście rozmiar książki. Z konieczności więc redukuję do niezbędnego minimum przypisy, cytując głównie źródła i tylko najważniejsze opracowania. W większości syntez łaska- wy czytelnik znajdzie obszerną literaturę przedmiotu. tam, gdzie jest to konieczne, prezentuję też przynajmniej zarys dyskusji naukowej, względnie sygnalizuję kwestie, które są ciągle przedmiotem sporu. ponieważ jednak w zamyśle moja książka ma być podręcznikiem dla studentów historii i archeologii, staram się zajmować jednoznaczne stanowisko tam, gdzie jest to tylko możliwe, nawet jeżeli nie istnieje wokół konkretnego tematu ogólny konsensus badaczy. przedstawienie jednak całej dyskusji naukowej musiałoby co najmniej podwoić obję- tość książki. Według wszelkich przyjętych zasad powinienem omówić tu do- stępne badaczom źródła, dzięki którym jesteśmy w stanie zrekonstru- ować dzieje okresu drugiej świątyni. Nie ma jednak takiej potrzeby, ponieważ każda z czterech części książki rozpoczyna się od prezen- tacji i krótkiego przeglądu źródeł archeologicznych i pisanych. Warto jednak w tym miejscy wspomnieć przynajmniej o kilku ważnych syn- tezach omawianego okresu. Najważniejszą jest chyba ciągle monumen- talne dzieło emila Schürera, napisane jeszcze pod koniec XiX w., ale odświeżone i wydane przez brytyjskich uczonych w latach 1973–1987 (The History of the Jewish People in the Age of Jesus Christ 175 BCE – AD 135, 3 vols., edinburgh 1973–1987). ta trzytomowa praca, mimo postępów nauki, ciągle prezentuje sporą wartość. równie ważna jest książka e.M. Smallwood (The Jews under Roman Rule. From Pompey to Diocletian, Leiden 1981)), jak też duże dzieło The Jewish People in the First Century. Historical Geography, Political History, Cultural and Reli- gious Life and Institutions, ed. by S. Safrai and M. Stern, 2 vols., Assen 1974–1976, w ramach serii Compendia Rerum Iudaicarum ad Novum Testamentum. co ciekawe, jak dotąd nie powstał chyba zarys całości okresu drugiej świątyni. A dokładniej rzecz ujmując, dopiero zaczął powstawać, bowiem jak na razie Lester Grabbe wydał dwa z czterech planowanych tomów, które mają objąć wreszcie całość okresu 538 przed chr.–70 po chr. Owe dwa tomy są nawet dość udane, choć Wstęp 11 jest to dzieło ściśle naukowe i momentami nieco chyba zbyt trudne w odbiorze, szczególnie dla czytelnika, który nie jest zbyt obeznany z przedmiotem książek. Niemniej jednak należy się cieszyć, że taki projekt jest realizowany i mieć nadzieję, iż zostanie doprowadzony do końca. całość mojej książki została podzielona na cztery części, w każdej z nich poruszane są te same elementy, choć z pewnymi odstępstwami charakterystycznymi dla danej epoki. tam, gdzie jest to efektem tra- dycji lub przyjętym już zwyczajem, stosuję polskie wersje imion, np. w przypadku Gajusza Juliusza cezara, tam zaś, gdzie nie jest to możli- we, stosuję transkrypcję łacińską. podobnie jest z tytułami źródeł, któ- re podaję w wersji łacińskiej, z kilkoma wyjątkami. Zwracam też uwa- gę, iż często używam pojęcia palestyna, jest to jednostka geograficzna, nie historyczna, obejmująca swym zasięgiem cały obszar południowej Syrii, włącznie z tzw. Zajordaniem. i na koniec, wszystkie ewentualne pomyłki są wyłącznie moją winą. Na zakończenie niech mi będzie wolno podziękować jeszcze panu profesorowi Leszkowi Mrozewiczowi z Uniwersytetu im. Adama Mic- kiewicza oraz panu profesorowi Janowi ilukowi z Uniwersytetu Gdań- skiego, których recenzje mojego projektu w znacznym stopniu przy- czyniły się do pozyskania środków na wydanie książki dzięki dotacji z Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego. Część 1 Okres perski Rozdział 1 Źródła 1. Archeologia (materiał niepisany) Juda. Okres panowania perskiego w Judzie charakteryzowały dwa podstawowe fakty, a mianowicie dramatyczny spadek liczby ludności i poważny ubytek małych miejscowości. Dwieście lat panowania per- skiego przyniosło oczywiście stały przyrost mieszkańców, niemniej jed- nak było to poważne cofnięcie się w porównaniu do wcześniejszego okresu. Jedynym dużym skupiskiem ludności była naturalnie Jerozoli- ma, natomiast pozostałe miejscowości podzielono na cztery kategorie: w osadach pierwszej kategorii mieszkało do 50 mieszkańców, drugiej od 51 do 125 osób, w trzeciej od 126 do 300 i w czwartej od 301 do 625 osób1. W skład prowincji Yehud wchodziło też terytorium Benia- mina, które generalnie uniknęło większych zniszczeń w czasie inwazji babilońskiej i stało się de facto centrum prowincji w początkach jej istnienia. Sytuacja zaczęła się zmieniać pod koniec Vi w. przed chr., kiedy to zaczynamy obserwować stopniowe zmniejszanie się zaludnie- nia, co zapewne spowodowało przeniesienie centrum do Jerozolimy, gdzie zaczęli napływać również mieszkańcy Beniamina. Wschodnia część Judy i tereny pustynne uległy prawie całkowitemu wyludnieniu 1 c. e. carter, The Emergence of Yehud in the Persian Period: A Social and Demographic Study, Sheffield 1999, s. 215. 16 Okres perski (zniknęło około 90 procent ludności). W samej Jerozolimie osadnictwo w okresie perskim skupiało się głównie wokół starego Miasta Dawido- wego i wzgórza świątynnego. Ludność stolicy ocenia się na około 3 tys. osób2. Na Wyżynie Judzkiej na południe od stolicy redukcja ludności nie była aż tak drastyczna, z wyjątkiem dużych miejscowości, jedynym wyjątkiem była okolica Beth-Zur, leżąca przy granicy. Wykopaliska w Betel prowadzone były w latach 50. i 60. XX w., niestety ostateczny raport pozostawia wiele do życzenia. Archeolodzy prowadzący tam wykopaliska dowodzili, iż miejscowość została znisz- czona pod koniec okresu nowobabilońskiego i ponownie zasiedlona w okresie perskim. problem w tym, że przypisanie niektórych znale- zisk do okresu perskiego jest dziś kwestionowane i przypuszcza się raczej ponowne zasiedlenie w okresie hellenistycznym3 . Gibeon utożsa- mia się dziś z el-Dżib, na północny zachód od Jerozolimy. Do znalezisk z okresu perskiego należą odciski pieczęci z motywami w stylu greckim i brązowy pierścień z inskrypcją wyrytą pismem aramejskim. Jej tekst rekonstruuje się zazwyczaj jako „pani niebios” lub „pan eszmuny”. Znalezienie piwnic na wino zdaje się potwierdzać istnienie w Gibeonie ośrodka produkcji wina w okresie neobabilońskim i perskim. Wydaje się przy tym, iż miasto nie zostało zniszczone przez najazd Nabucho- donozora i kontynuowało swoje istnienie aż do czasów rzymskich4 . Gi- bea to rodzinne miasto króla Saula, utożsamiane ze współczesnym tell el-Ful na północ od Jerozolimy. Znajdowała się tam cytadela, zniszczo- na po raz pierwszy przez Babilończyków prawdopodobnie w roku 597 przed chr., choć wydaje się, że sama miejscowość została zniszczona tylko częściowo i nadal była zamieszkana przez cały okres neobabi- loński i początek okresu perskiego. Odbudowa i ponowne zasiedlenie miało miejsce około roku 500 przed chr., kiedy to powstała tu wioska hodowców winorośli5 . Tell en-Nasbeh większość badaczy utożsamia z Mispa, choć istnieją spore problemy z datacją warstw archeologicz- nych. Miasto nie uległo zniszczeniu w czasie najazdu babilońskie- go, w związku z czym nie obserwujemy jakichś zasadniczych zmian 2 O. Lipschits, Demographic Changes in Judah between the Seventh and the Fifth Centu- ries B.C.E., w: O. Lipschits and J. Blenkinsopp (eds.), Judah and the Judaeans in the Neo- Babylonian Period, Winona Lake 2003, s. 329–332, 358. 3 NEAEHL, 1, s. 292–294. 4 NEAEHL, 2, s. 511–514. 5 NEAEHL, 2, s. 445–448. Źródła 17 w funkcjonowaniu miasta, choć w okresie babilońskim przestano uży- wać wewnętrznej bramy i licznych wcześniejszych budynków, zastąpio- nych przez nowe, składające się z czterech pomieszczeń. Dość znaczne rozmiary jednej z budowli pozwalają interpretować ją jako pałac lub budynek publiczny o innym charakterze. Zaobserwowane zmiany wią- żą się zapewne z rolą stołeczną Mispa w okresie babilońskim i perskim. trzeba jeszcze wspomnieć o odciskach pieczęci z okresu perskiego, choć przynajmniej niektóre z nich mogą pochodzić z wcześniejszego okresu neobabilońskiego6 . Jerycho identyfikowane jest z tell es-Sultan, a o jego zasiedleniu w okresie perskim świadczy m.in. attycka cerami- ka datowana na V–iV w. przed chr. oraz liczne pieczęcie yh i yh(w)d oraz ‘wryw/yhwd. Wydaje się, że miejscowość została zniszczona przez Babilończyków i ponownie zasiedlona w V w. przed chr., choć już na znacznie mniejszą skalę7 . Jerozolima, zniszczona w 586 r. przed chr. przez wojska Nabuchodonozora ii najwyraźniej nie była zamieszkana aż do początków okresu perskiego (względnie w bardzo niewielkim stopniu). ponowne osiedlanie się mieszkańców po powrocie z niewo- li babilońskiej nie znajduje niestety zbyt wielkiego odzwierciedlenia w materiale archeologicznym, choć wyraźnie widać, iż osadnictwo ograniczało się do Miasta Dawida. rzecz ciekawa, iż jak na razie wy- kopaliska archeologiczne nie potwierdziły zbudowania nowego muru miasta przez Nehemiasza. Z okresu perskiego pochodzą 74 pieczęcie, w tym bez inskrypcji, z wyobrażeniem lwa oraz z inskrypcjami: yh(w)d (Yehud), yhwd hnnh (Yehud Hananah), yhwd/yh’zr/phw (Yehud/Yeho’e- zer/namiestnik), l’hzy/phw (do Azhai/namiestnika) oraz yh (skrót dla Yehud). Wspomnijmy wreszcie o grobach, odkrytych poza murami, wskazującymi, iż okolica i groby były w stałym użyciu przynajmniej do końca okresu perskiego8 . Ramat Rahel leży na południowy zachód od Jerozolimy; w Viii–Vii w. przed chr. na wzgórzu wzniesiono kró- lewską cytadelę zniszczoną podczas najazdu babilońskiego w 587 r. przed chr. (dowodzono nawet, że cytadela została zbudowana dopiero w okresie perskim, ale nie ma na to dowodów). Wydaje się jednak, że mocno zredukowane osadnictwo mogło tam funkcjonować aż do końca Vi w. przed chr. Z okresu perskiego znaleziono liczne pieczęcie z inskrypcją yh(w)d oraz phw z imionami Jehoezera i Ahazai (Ahiju), 6 NEAEHL, 3, s. 1098–1102. 7 NEAEHL, 2, s. 674–681. 8 NEAEHL, 2, s. 698–804. 18 Okres perski którzy byli namiestnikami prowincji Yehud. Znalezienie tych pieczęci może wskazywać, iż ramat rahel mogło być siedzibą administracji, co być może powinno prowadzić nas do wniosku, iż przynajmniej częścio- wo cytadela została w okresie perskim odbudowana. Brak jednak na to dowodów9. Z kolei Beth-Zur utożsamiane jest ze współczesnym chirbet et-tubeiqah i najwyraźniej nie zostało zniszczone przez wojska babiloń- skie. identyfikacja okresu perskiego na stanowisku jest dość trudna, choć znaleziono sporo perskiej ceramiki, która znajdowała się jednak w cysternie, mogła więc zostać tam wrzucona w późniejszym czasie. Najważniejszym znaleziskiem z tego okresu jest moneta z inskrypcją yhzqyw hphh (namiestnik ezechiasz); znaleziono też sporo pieczęci yhd . Zauważmy jeszcze, iż w iii w. przed chr. powstała tu cytadela, któ- rej datację proponowano jednak przenieść na okres perski. Miała być ona wówczas rezydencją namiestnika prowincji Yehud. Jak na razie nie można jednak znaleźć decydujących dowodów przemawiających za tą hipotezą10 . En-Gedi (dzisiejsze tell Goren) również uległo zniszczeniu przez wojska babilońskie, podobnie zresztą jak cały region wschodnie- go Judy. ponowne zasiedlenie nastąpiło pod koniec Vi lub na początku V w. przed chr. Zbudowano wówczas tarasy przeznaczone pod budo- wę, jak i pod produkcję rolną. Znaleziono sporo dobrej jakości attyckiej ceramiki oraz pieczęcie yh i yh(d)w. Z tego okresu pochodzą też pozo- stałości dużego budynku, otoczonego przez szereg mniejszych, który został zbudowany w 1 połowie V w. przed chr., zniszczony około 400 r. przed chr., a później częściowo znowu był w użyciu11 . Samaria. Na terenie Samaritis przeprowadzono jak dotąd systema- tyczne wykopaliska tylko w dwóch miejscach: w Samarii i Szechem. Zwróćmy przy tym uwagę, iż granice prowincji są ciągle przedmiotem sporu badaczy. Zniszczenia pod koniec okresu perskiego oraz zabudo- wa w okresie hellenistycznym powodują, iż materiał z tego pierwszego okresu dotarł do nas tylko w ograniczonym zakresie. Najazd asyryjski i zniszczenie północnego królestwa izraela w 722 r. przed chr. moż- na bardzo wyraźnie zaobserwować w gwałtowanym spadku zaludnie- nia. co ciekawe, w okresie perskim liczba osad przewyższała nawet tę sprzed upadku izraela, aby ponownie spaść w okresie hellenistycznym (przy czym osadnictwo koncentrowało się w północnej i zachodniej 9 NEAEHL, 4, s. 1261–1267. 10 NEAEHL, 1, s. 259–261. 11 NEAEHL, 2, s. 399–409. Źródła 19 części, ze znacznie mniejszą liczbą ludności na południu). Ogólną licz- bę mieszkańców oblicza się w okresie perskim na około 42 tys., a więc znacznie więcej niż w Judzie (około 30 tys.)12 . W Samarii pozostałości okresu perskiego znaleziono bardzo niewie- le, głównie z powodu zniszczenia miasta u zarania epoki hellenistycz- nej i późniejszej hellenistycznej zabudowy. Mamy więc nieco greckiej ceramiki z Vi–iV w. przed chr., brązowy tron, na którym być może zasiadał perski namiestnik, kilka wapiennych ołtarzy, kilka odcisków pieczęci oraz monety (w tym kilka skarbów monet), wreszcie 14 sko- rup z aramejskimi inskrypcjami trudnymi do interpretacji. Znaleziono też dwudziestopięciocentymetrową warstwę gleby, na której prawdo- podobnie znajdował się ogród lub park. Wraz z dokumentami z Wadi Daliyeh wykopaliska wskazują, iż Samaria była w okresie perskim bar- dzo dobrze prosperującym miastem13. Antyczne Szechem utożsamiane jest ze współczesnym tell Balatah, a pozostałości perskich znaleziono tu niezbyt wiele, głównie z powodu zniszczenia miasta w tymże okre- sie perskim. pierwotnie datowano je na rok 475 przed chr., ale dziś badacze opowiadają się raczej za iV w. przed chr. Nowa datacja opiera się na znalezionym grobie achemenidzkim z połowy V w. przed chr. oraz na znaleziskach na Górze Gerizim, również z V w. przed chr. Z okresu perskiego datuje się też okrągły budynek o średnicy trzech metrów. Obok ceramiki znaleziono również pieczęć przedstawiającą polującego perskiego króla, uchwyt dzbana ze stemplem wyobrażają- cym lwa i grecką monetę z wyspy tazos. Największy problem spra- wiają jednak pozostałości świątyni na Górze Gerizim, które niektórzy badacze datowali na okres perski, względnie początek okresu helle- nistycznego. Budowę świątyni w tym okresie sugeruje zresztą relacja Józefa Flawiusza14. równie dobrze jednak powstanie świątyni można datować dopiero na okres rzymski, tak więc nie da się przy obecnym stanie wiedzy dokładnie wydatować pozostałości na Górze Gerizim. inna sprawa, że najnowsze publikacje rzeczywiście powracają do da- tacji na koniec V lub początek iV w. przed chr. istnieje też pogląd mówiący, iż świątynię zbudował w czasach Nehemiasza namiestnik prowincji Samarii, Sanballat15 . 12 NEAEHL, 4, s. 1311–1312. 13 NEAEHL, 4, s. 1300–1310. 14 Józef Flawiusz, Antiquitates Iudaicae 11, 304–345 (dalej Ant.). 15 NEAEHL, 2, s. 484–492. 20 Okres perski Fenicja i Wybrzeże (Równina Szefela). Jest to obszar obejmujący miasta i wioski wybrzeża śródziemnomorskiego, jak też Galileę i rów- ninę Szefela. Był on dość gęsto zaludniony, w rejonie Akki i w Ga- lilei mamy do czynienia z intensywnym osadnictwem o charakterze rolniczym. Wszystkie rzeki i zatoczki były tu przygotowane na przyj- mowanie statków. W okresie perskim pojawiają się też osady rolni- cze na równinie Szaron, gdzie wcześniej takiego rodzaju osadnictwa w ogóle nie było. Na wybrzeżu charakterystycznym zjawiskiem było też istnienie peryferyjnych osad na obrzeżach dużych miast. trzeba też zauważyć istnienie w wielu miejscach fortyfikacji czy nawet twierdz, co wskazuje, iż była to część perskiego systemu obrony. Wspomnijmy jeszcze, iż na terenie dawnej Filistii mamy w tym okresie do czynienia głównie z osadnictwem prezentującym fenicką kulturę materialną, co niekoniecznie oznacza fenicką ludność oraz z pozostałościami grecki- mi i cypryjskimi, wskazującymi na intensywne kontakty gospodarcze z Grecją i cyprem16 . Akko, czyli dzisiejsze tell Fukhar przeżywało w okresie perskim swoje największe znaczenie jako ważny ośrodek administracyjny i han- dlowy, szczególnie w okresie panowania Kambyzesa. Jeden z odkry- tych budynków publicznych odgrywał najprawdopodobniej rolę urzę- dowej siedziby władz perskich. W drugim budynku natrafiono na liczne przedmioty kultowe, figurki zoomorficzne i antropomorficzne, jak też fenicki ostrakon związany z ofiarami dla Aszery. Odsłonięto też budynki o konstrukcji fenickiej oraz ceramikę grecką, świadczą- cą, obok przedmiotów fenickich, również o silnych wpływach grec- kich17 . Tell Abu Hawam, leżące u stóp Góry Karmel, nie zostało jak dotychczas zidentyfikowane z żadnym antycznym miastem. Zostało ono w każdym razie ponownie zasiedlone na początku okresu per- skiego, po mniej więcej dwustuletniej przerwie. Miejscowość została zniszczona na początku iV w. przed chr. i ponownie odbudowana w połowie tegoż wieku w formie hippodamejskiej, a znaleziska licz- nych dzbanów świadczą o aktywności handlowej, głównie morskiej. Wspomnijmy jeszcze o skarbie monet tyryjskich datowanych na lata między 390 a 335 przed chr.18. Warstwy kulturowe z okresu perskie- 16 L.L. Grabbe, A History of the Jews and Judaism in the Second Temple Period, 1, Yehud: A History of the Persian Province of Yehud, London–New York 2004, s. 41–42. 17 NEAEHL, 1, s. 16–31. 18 NEAEHL, 1, s. 7–14. Źródła 21 go zostały znalezione również w Szikmonie, przy czym wcześniejsza warstwa, datowana na przełom Vi i V w. przed chr., zawierała dziel- nicę mieszkalną z ulicami ułożonymi według siatki hippodamejskiej. Drugą warstwę datuje się na połowę iV w. przed chr., a zawiera ona duży, najwyraźniej pospiesznie zbudowany budynek oraz pierwszą z trzech fortec, które tu istniały (dwie kolejne są późniejsze). Odkry- to też kilka podziemnych magazynów, w tym jeden z dzbanami na wino i fenickimi inskrypcjami oraz cypryjską ceramikę19 . Tel Mega- dim leży u ujścia rzeki Megadim i w okresie perskim zbudowano tam nowy port. Najlepiej zachowały się pozostałości z V w. przed chr., prezentujące dobrze ufortyfikowane miasto w stylu hippodamejskim. Mury kazamatowe chroniły raczej przed nagłymi napadami niż re- gularnymi oblężeniami. Na funkcję centrum handlowego z licznymi magazynami wskazują znaleziska naczyń. Miasto zostało zniszczone i opuszczone na początku iV w. przed chr.20. W ‘Atlit pozostałości okresu perskiego przykrył w większości zamek krzyżowców, niemniej jednak najważniejszą konstrukcją jest niewątpliwie port, posiadający dwa mola, przy których cumowały statki handlowe. Warto wspomnieć odnalezienie szczątków greckiego okrętu wojennego, datowanego na iV w. przed chr.21 . Dor odgrywało w okresie perskim znaczącą rolę. część mieszkalną zaprojektowano na wzór hippodamejski, znaleziono też wiele magazynów wraz z dzbanami, jak też znaleziska wskazują- ce na produkcję metalurgiczną oraz szkła. Odkryto też urządzenia wykorzystywane do produkcji purpurowego barwnika, jak też ślady produkcji obiektów kultowych, używanych w kulcie Baala i Asztarte. interesujące są też pozostałości greckiej świątyni, a także pochówki psów. W połowie iV w. przed chr. miasto zostało zniszczone, lecz na- stępnie odbudowane z nowym systemem umocnień (w okresie helleni- stycznym stanowiło królewską twierdzę ptolemeuszy)22. pozostałości z okresu perskiego odnaleziono również w Megiddo, choć niestety ta warstwa została usunięta, co uniemożliwia dalsze badania. W każdym razie miasto funkcjonowało przez cały okres perski, do którego zdaje się zaliczać twierdza, która być może została wówczas przebudowana. inne budynki przynależne do tego okresu to baraki; istniała wreszcie 19 NEAEHL, 4, s. 1373–1378. 20 NEAEHL, 3, s. 1001–1003. 21 NEAEHL, 1, s. 112–122. 22 NEAEHL, 1, s. 357–372. 22 Okres perski też dzielnica mieszkalna, zbudowana, jak w wielu innych przypadkach, na planie hippodamejskim. Wydaje się, że miasto zostało zniszczone około 350 r. przed chr., przy czym twierdza została odbudowana, choć miasto nie zostało ponownie zasiedlone. twierdza ta została zniszczona przez armię Aleksandra Wielkiego, po czym miejsce zostało całkowicie opuszczone23. Z okresu perskiego w Tel Mevorakh, rozpoczynającego się w połowie V w. przed chr., pochodzi m.in. duży budynek z central- nie położonym dziedzińcem oraz budynek z kilkoma dziedzińcami, wieża i mur kazamatowy. Zazwyczaj pozostałości te interpretuje się jako wiejską posiadłość24 . Mikhmoret było miastem portowym leżącym u ujścia rzeki Aleksandra. Około 400 r. przed chr. zbudowano tam twierdzę górującą nad portem. Archeolodzy znaleźli ponadto attycką ceramikę oraz tabliczkę klinową w języku babilońskim, datowaną na panowanie Kambyzesa. Znaleziska te wskazują oczywiście na aktyw- ność handlową25 . Apollonia (Arsuf; tell Arshaf) to miasto położone na wybrzeżu między Jaffą a cezareą Nadmorską, zbudowane dopiero w okresie perskim. co ciekawe, znaleziono liczne kości psów, jeszcze liczniejsze kości owiec, kóz i bydła, jak też pewną ilość kości świń. przynajmniej część budynków miała charakter mieszkalny, a obecność muszli ślimaka mureks wskazuje na produkcję purpurowego barwni- ka lub wykorzystywanie go jako pożywienia26. Okazałe pozostałości perskie odkryte zostały w Tell Michal (Makmisz), a zlokalizowano je na pięciu wzgórzach. Z przełomu Vi–V w. przed chr. pochodzi forte- ca wraz z obozem wojskowym i magazynami, co oznacza, iż stacjono- wał tu perski garnizon lub przynajmniej istniał posterunek wojskowy. W V w. przed chr. w pobliżu fortecy powstała wioska, na co wskazują pozostałości domów mieszkalnych, a mieszkańcy najwyraźniej trudni- li się produkcją wina, jak i produkcją dzbanów do przechowywania tegoż wina. Mamy też tutaj magazyn zboża, dwie świątynie, dzielni- cę rzemieślniczą. pozostałości pokazują, iż wioska stale się rozrasta- ła w zaplanowany sposób. Odkryto również cmentarz, datowany na iV w. przed chr. Znaleziono też liczne stemple i bulle. Wydaje się, że wioska w okresie perskim została wyraźnie podzielona na część re- 23 NEAEHL, 2, s. 1003–1024. 24 NEAEHL, 3, s. 1031–1035. 25 NEAEHL, 3, s. 1043–1046. 26 i. roll and O. tal, Apollonia-Arsuf, Final Report of Excavations, 1, The Persian and Hellenistic Periods, tel Aviv 1999. Źródła 23 zydencjonalną, administracyjną, przemysłową, handlową i kultową27 . Z pozostałości perskich w Jaffie/Joppie trzeba wymienić kilka silosów, pozostałości murów (miasto zostało zniszczone) oraz magazyny, gdzie znaleziono dużą liczbę identycznych attyckich mis28. Niektórzy bada- cze dowodzą, iż Gezer (tell Jezer) znajdowało się w granicach Yehud, co jest jednak mało prawdopodobne. Miasto zostało zniszczone przez Asyryjczyków, a później przez Babilończyków. Niestety okres perski jest dość słabo poświadczony, niemniej jednak możemy mówić o pozo- stałościach domów i kamiennym silosie, przedmiotach noszących pie- częć faraona Neferitesa (ok. 399–392 przed chr.), kilku wapiennych ołtarzach, stemplach yhd i yršlm oraz attyckiej ceramice29. W V i iV w. przed chr. w Timnah funkcjonowała niewielka osada, co potwierdza- ją pozostałości domostw30. Z kolei w Aszdod większość pozostałości perskich przykryły zabudowania z okresu hellenistycznego, niemniej odkryto duży budynek na kamiennych fundamentach, jak i pozostało- ści fortecy31 . Askalon/Aszkelon został zniszczony przez Babilończyków około roku 603 przed chr., lecz odbudowany na początku okresu per- skiego. powstały wtedy monumentalne budynki, magazyny i warsztaty. Znaleziono wiele greckich przedmiotów, jak też mały skarb fenickich monet z V w. przed chr., liczne ostraka z fenickimi imionami. W mie- ście przenikały się więc dwie kultury: grecka i fenicka. Niezwykłym odkryciem jest około ośmiuset pochówków psów, zmarłych z przyczyn naturalnych. przypuszczano, że mogą mieć one związek z kultem Asz- tarte i Melkarta, ale nie ma na to żadnych dowodów32 . Tell el-H. esi leżało na pograniczu Szefeli i Negewu i zamieszkane było już od epo- ki chalkolitu. Wydaje się, iż umiejscowiona tu była forteca granicz- na, funkcjonująca również w okresie perskim, służąca jako magazyn i punkt postoju dla oddziałów perskich33 . Idumea, Arabia, Zajordanie. idumea, obejmująca również część Szefeli i pustyni Negew bardzo ucierpiała w wyniku najazdu babiloń- skiego, jak też braku kontroli ze strony Jerozolimy. W okresie perskim 27 NEAEHL, 3, s. 1036–1041. 28 NEAEHL, 2, s. 655–659. 29 NEAEHL, 2, s. 496–504. 30 NEAEHL, 1, s. 151–157. 31 NEAEHL, 1, s. 93–102. 32 NEAEHL, 1, s. 103–112. 33 NEAEHL, 2, s. 630–634. 24 Okres perski osadnictwo zostało wznowione głównie wokół Mareszchy/Marissy, im dalej na południe tym redukcja osadnictwa była coraz większa. Bez wątpienia w okresie tym zamieszkiwała na tych terenach również lud- ność żydowska (choć raczej w niewielkiej liczbie), natomiast większość nowych osadników przybywała ze wschodu i południa. intensywne osadnictwo możemy w okresie perskim zaobserwować w rejonie nad- brzeżnym na południe od Gazy i na północno–zachodnim Synaju, co wiązało się oczywiście z przebiegającymi tam szlakami handlowymi. przez bardzo długi czas archeolodzy nie natrafili na żadne ślady osad- nictwa okresu perskiego w Zajordaniu, co doprowadziło nawet do kon- kluzji o istnieniu przerwy w osadnictwie na tym terenie od Vi do iii w. przed chr. Nowe znaleziska, wciąż jednak niezbyt liczne i nie zawsze łatwe w interpretacji, wskazują na istnienie osadnictwa w czasach perskich. pewną trudność sprawia też kwestia identyfikacji etnicznej mieszkańców idumei. przyjmuje się zazwyczaj, iż edomici najechali dawne południowe tereny królestwa Judy i się tam osiedlili. Sprawa nie jest jednak aż tak prosta, bowiem nie ma żadnych dowodów archeolo- gicznych przemawiających za podbojem. Nie ma też w zasadzie stupro- centowych dowodów, iż rzeczywiście od okresu perskiego terytorium to zamieszkiwali edomici. W gruncie rzeczy przypuszczenia te oparte są na istnieniu w imionach teoforycznego elementu Qos/Qaus (bóstwo edomickie) oraz na znalezionej ceramice w stylu edomickim. Z drugiej strony nie ma przekonywających dowodów, które zaprzeczałyby dość powszechnemu przekonaniu badaczy, iż w południowej części Judy, zwanej teraz z grecka idumeą, faktycznie zamieszkiwali edomici. Wy- daje się jednak, iż przybyli oni na te tereny nie w wyniku podboju, lecz pokojowej infiltracji34 . Tell Zakariya zidentyfikowano jako antyczne Azekah, które zostało zniszczone prawdopodobnie w czasach najazdu babilońskiego. pozo- stałości okresu perskiego są niezbyt liczne, ale wskazują na ponowne 34 Zob. m.in. J.r. Bartlett, Edom and Edomites, Sheffield 1987; p. Bieńkowski, The Edomites: The Archaeological Evidence from Transjordan, w: D.V. edelman (ed.), You Shall not Abhora an Edomite for he is your Brother: Edom and Seir in History and Tradi- tion, Atlanta 1995, s. 41–92; idem, The Persian Period, w: B. MacDonald, r. Adams and p. Bieńkowski (eds.), The Archaeology of Jordan, Sheffield 2001, s. 347–365; idem, Tri- bes, Trade, and Towns: A New Framework for the Late Iron Age in Southern Jordan and the Negev, „BASOr” 323 (2001), s. 21–47. Źródła 25 zasiedlenie miejscowości na przełomie Vi i V w. przed chr.35. pozosta- łości okresu perskiego znaleziono również w Mareszcha/Marissie, przy czym zamieszkiwane były również jaskinie w dolnym mieście. Nie jest wykluczone, iż już pod panowaniem perskim w mieście produkowa- no oliwę oraz hodowano gołębie, chociaż dowody pochodzą głównie z okresu hellenistycznego. Wreszcie, na okres perski datowane są też ostraka z imionami zawierającymi teoforyczny element Qos/Qaus36 . Starożytne Lachisz, które z kolei identyfikuje się ze współczesnym tell ed-Duweir, zostało zniszczone przez najazd Nabuchodonozora ii. Niestety, odróżnienie warstwy perskiej od hellenistycznej jest bar- dzo trudne, choć na ten pierwszy okres datuje się bramę oraz „rezy- dencję”, która posiadała dziedziniec do spotkań pod gołym niebem. Dzięki attyckiej ceramice budynek ten datuje się na 450–350 przed chr. Okresowi perskiemu przypisuje się również odkrytą w pobli- żu świątynię, podobnie jak wapienne ołtarze37. Nieliczne znaleziska związane z okresem perskim zostały odkryte w Tell ‘Azza/Tell H. aru- be, choć stratygrafia stanowiska jest problematyczna38. Z kolei Tel Sera jest dość powszechnie identyfikowane z antycznym Siklag, a z okresu perskiego pochodzą silosy i spichlerze na zboże oraz pozostałości cy- tadeli, zbudowanej na cytadeli asyryjskiej39. W Tell Jemmeh na czasy perskie datuje się dużą fortecę, którą zastąpił później „pałac” i maga- zyn oraz attycką ceramikę, jak też dowody wskazujące na obecność w tym miejscu wielbłądów40. pewne problemy dotyczą identyfikacji Tel Haror, które utożsamia się z antycznym Gerar lub Gat. Miasto zosta- ło zniszczone najwyraźniej przez Babilończyków, a później zasiedlone ponownie w V i iV w. przed chr. Z tego okresu pochodzą dwa duże budynki, spichlerz na zboże, cmentarz oraz przedmioty greckie i cy- pryjskie41. Spory archeologów toczone są również wokół Aradu, choć panuje zgodność, iż tamtejsza twierdza została zniszczona przez Babi- lończyków w dniach oblężenia Jerozolimy. ponowne zasiedlenie nastą- 35 NEAEHL, 1, s. 123–124. 36 NEAEHL, 3, s. 948–957. 37 D. Ussishkin, Excavations and Restoration Work at Tel Lachish 1985–1994: Third Preliminary Report, „tel Aviv” 23 (1996), s. 3–60. 38 NEAEHL, 1, s. 49–53. 39 NEAEHL, 4, s. 1329–1335. 40 NEAEHL, 2, s. 667–674. 41 NEAEHL, 2, s. 580–584. 26 Okres perski piło w V i iV w. przed chr. Wydaje się, iż w mieście stacjonował perski garnizon i funkcjonowała perska administracja42. Z okresu perskiego pochodzi forteca w Tell el-Far’ah (południowym) oraz groby; wydaje się ponadto, iż miejscowość była stosunkowo duża, na co wskazują dość rozległe ślady zamieszkania43. Forteca w Kadesz Barnea (tell el-Gude- irat) została zniszczona przez Babilończyków w 587/586 r. przed chr., a samo miasto, tyle że już bez fortyfikacji było zamieszkane w V i iV w. przed chr. ciekawe, że mieszkano również w pomieszczeniach kaza- matowych twierdzy. W jednej z jam znaleziono odcisk pieczęci yhd, jedyny egzemplarz poza samą Judeą. Jak na razie nie odkryto śladów osadnictwa z okresu hellenistycznego, najwyraźniej więc osada została opuszczona wraz końcem panowania perskiego44 . Tell el-Kheleifeh nad zatoką eljat identyfikuje się zazwyczaj z portem esjon Geber, choć nie ma na to w zasadzie żadnych dowodów archeologicznych. przyna- leżność odkrytych na stanowisku pozostałości jest przedmiotem kon- trowersji, dlatego też tylko nieliczne z nich zostały datowane na okres Vi–iV w. przed chr., w tym aramejskie i fenickie ostraka45. Antyczne Rabbat Ammon leży obecnie w granicach Ammanu, stolicy Jordanii, sercem miasta było wzgórze Jebel Qal’a, na którym znajdowała się cytadela, przynajmniej częściowo zniszczona przez Babilończyków na początku Vi w. przed chr. Zniszczenia zostały w jakiejś części od- budowane i cytadela najwyraźniej była nadal używana w okresie per- skim, z którego pochodzą też przedmioty znalezione w pochówkach46 . Duży budynek z centralnym dziedzińcem, zbudowany z cegły muło- wej, a służący w okresie perskim jednocześnie jako forteca i siedziba administracji został odkryty w Tell es-Sa’idiyeh. powiązano z nim także wapienny ołtarz kadzielny47. W Tell el-Mazar w okresie neobabilońskim założono duży cmentarz, który był używany również w okresie per- skim, znaleziono tam pieczęcie i inne obiekty. ponadto z tego okresu pochodzą pozostałości trzech dość lichych domów prywatnych, zbudo- wanych z cegły mułowej. Obecność licznych dużych spichlerzy świad- czy o tym, iż miejscowość zaopatrywała perskie wojska. Została ona 42 NEAEHL, 1, s. 82–87. 43 NEAEHL, 2, s. 441–444. 44 NEAEHL, 3, s. 843–847. 45 NEAEHL, 3, s. 867–870. 46 NEAEHL, 4, s. 1243–1252. 47 NEAEHL, 4, s. 1295–1300. Źródła 27 zniszczona w wyniku najazdu Aleksandra Macedońskiego48. Z okresu perskiego pochodzą w Heszbonie (Tell H . esbân), stolicy Moabu, frag- menty muru akropolu, pozostałości wieży oraz aramejskie ostraka, jak też ceramika49. W Tell el-‘Umeiri okresowi perskiemu przypisano bu- dynek interpretowany jako perskie centrum administracyjne, jak też uchwyty dzbanów z perskimi odciskami pieczęci50. Z kolei w Bueirah, identyfikowanym ze stolicą edomu Bozrah (choć nie ma na to do- wodów) duży budynek administracyjny był również używany w okre- sie perskim, ponadto w innym budynku znaleziono ceramikę z tego okresu51 . 2. Archeologia (materiał pisany) Wśród materiału piśmiennego wymienić trzeba m.in. dokumenty aramejskie z terenu egiptu, które dostarczają informacji o życiu wspól- not żydowskich nad Nilem; szczególne znaczenie mają te, mówiące o żydowskiej kolonii militarnej na elefantynie w V w. przed chr.52 Pa- pirusy zawierają głównie dane o charakterze prawnym, ekonomicznym i osobistym, choć niektóre z nich przechowują też niezwykle istotne informacje o bardziej ogólnym charakterze, że wspomnimy list na- miestnika Judy o odbudowie lokalnej świątyni53. Warto też wspomnieć o znaleziskach w grotach Wadi Daliyeh54, które pozostawili tam głów- nie samarytańscy uciekinierzy w okresie podboju perskiej Syrii przez Aleksandra Wielkiego. Spośród znalezionych tam papirusów tylko dwa dokumenty zachowały się w całości, reszta zaś tylko we fragmentach. Większość z nich dotyczy sprzedaży niewolników, ale mamy też np. dokumenty mówiące o sprzedaży domów czy też pokwitowania zacią- gniętych pożyczek. Dla nas najważniejsze jest potwierdzenie, iż w cza- 48 NEAEHL, 3, s. 989–991. 49 NEAEHL, 2, s. 626–630. 50 OEANE, 5, s. 273–274. 51 ALB 2, s. 458. 52 B. porten, Archives from Elephantine: The Life of an Ancient Jewish Military Colo- ny, Berkeley 1968. 53 AP 30–33. 54 M.J.W. Leith (ed.), Wadi Daliyeh I: The Wadi Daliyeh Seal Impressions, Oxford 1997; D.M. Gropp, Wadi Daliyeh II: The Samaria Papyri from Wadi Daliyeh, Oxford 2001. 28 Okres perski sach panowania perskiego Samaria była osobną prowincją55, poznaje- my nawet namiestników Hananiasza lub Ananiasza56 oraz isiyatona57, a być może również Aqabiaha58. co ciekawe, większość imion poja- wiających się w papirusach z Wadi Daliyeh to imiona hebrajskie, takie jak Hananiasz, Ananiasz, Nehemiasz, ale są też imiona aramejskie, fenickie, edomickie, akkadyjskie i perskie, przy czym niekoniecznie świadczą one o przynależności etnicznej osób, które je nosiły. poza dokumentami znaleziono bulle (czyli pieczęcie) z motywami grecki- mi i wschodnimi, które najwyraźniej były produkowane lokalnie, być może w miastach fenickich. Większość bulli nie nosi żadnych inskryp- cji, z wyjątkiem kilku, z których najbardziej interesująca, choć bardzo silnie dyskutowana jest ta nosząca odniesienie do izajasza, syna San- ballata, namiestnika Samarii. Opublikowano też pieczęcie, w więk- szości bez inskrypcji, noszące w przeważającej większości również motywy greckie, takie jak Zeus, Herakles, Hermes i Afrodyta. Warto przy okazji wspomnieć, że wiele postaci jest nago, co raczej zdarzało się na pieczęciach niezwykle rzadko59. Na terenie palestyny odkryto także ostraka, które niełatwo interpretować60. te z okresu perskiego są w większości fenickie lub aramejskie, ale przynajmniej jeden ostra- kon z Kadesz Barnea nosi najwyraźniej inskrypcję hebrajską. Ostraka aramejskie z różnych stanowisk to w większości rachunki i zamówie- nia zaopatrzenia, np. w mąkę, wino, oliwę czy drewno. przynajmniej niektóre rachunki mogły mieć też związek z podatkami61. Z okresu perskiego z terenu palestyny pochodzi też spora liczba pieczęci i od- cisków pieczęci, z inskrypcjami i bez nich62. problem w tym, że nie wszystkie zostały znalezione na stanowiskach archeologicznych, lecz np. na bazarach z antykami, co np. w izraelu jest dość powszechne, tak więc niektóre z nich mogą być po prostu fałszerstwami. Wśród odcisków znajdziemy styl babiloński, perski, egipski i grecki, były więc 55 WDSP 4.1; 5.1. 56 WDSP 7 .17 . 57 WDSP 8 .12 . 58 WDSP 5 .14 . 59 L.L. Grabbe, op. cit., s. 55–58. 60 Zob. i. eph’al and J. Naveh, Aramaic Ostraca of the Fourth Century BC from Idu- maea, Jerusalem 1996. 61 ibidem, s. 59–60. 62 N. Avigad and B. Sass, Corpus of West Semitic Stamp Seals, Jerusalem 1997. Źródła 29 one importowane, inne zaś produkowano na miejscu, ale imitowały one importowane pieczęcie. Dla nas najważniejsze są pieczęcie noszące inskrypcje yh, yhd oraz yhwd odnoszące się do nazwy prowincji Yehud (być może do tej kategorii należą też pieczęcie z literą h). Niektóre z nich noszą również tytuł namiestnik, a inne imiona. trzeba tu wymie- nić następujące inskrypcje: namiestnik Yehud; Yehud, Hananah; Yehud, namiestnik Yeho’ezer; do Yeho’ezera; do namiestnika Ahzai; Urio Yehud; do namiestnika Elnathana63. Warto też wspomnieć pieczęć z napisem dla Shelomith, w służbie namiestnika Elnathana. Badacze dowodzą, iż Shelomith była ważną osobą w administracji, kierując archiwum pro- wincji, a ponadto być może była małżonką lub konkubiną namiestni- ka64. Dość powszechne były też w palestynie pieczęcie bez napisów, noszące za to fenicko–izraelskie motywy, takie jak sfinksy, gryfy, gło- wy ptaków, byków i baranów, lwy, konie i konie z jeźdźcami, kwiaty lotosu; motywy perskie, gdzie przeważał lew, a czasem pojawiał się też byk; wreszcie motywy greckie ze scenami mitologicznymi lub militar- nymi65 . Królowie perscy mieli monopol na emisję monet złotych i srebr- nych, w związku z czym w prowincjach możemy znaleźć wyłącznie monety o małych nominałach, bite w brązie. przez długi czas emisje pochodzące z terenów palestyny, w tym z samej prowincji Judy zali- czane były do mennictwa filisto–arabskiego. Dziś jednak mówi się już o monetach Yehud. Niestety, ogromna większość egzemplarzy nie po- chodzi bezpośrednio z wykopalisk, tylko pięć zostało odkrytych przez archeologów: jedna w Beth-Zur i cztery w Jerozolimie. te ostatnie mogą wskazywać na istnienie w Jerozolimie lokalnej mennicy, choć nie możemy mieć w tym względzie pewności. Monety judejskie z okresu perskiego zostały podzielone na trzy typy66. pierwszy to dość marnie wykonane egzemplarze, zapewne najwcześniejsze, noszące w większo- ści wyobrażenie głowy Ateny na awersie oraz sowy na rewersie wraz 63 N. Avigad, Bullae and Seals from a Post-Exilic Judean Archive, Jerusalem 1976. 64 ibidem, s. 11–13. 65 L.L. Grabbe, op. cit., s. 63. 66 L. Mildenberg, Yehud: A Preliminary Study of the Provincial Coinage of Judaea, w: O. Mørkholm and N.M. Waggoner (eds.), Greek Numismatics and Archaeology: Essays in Honor of Margaret Thompson, Wetteren 1979, s. 183–196 = Vestigia Leonis: Studien zur antiken Numismatik Israels, Palästinas und der östlichen Mittelmeerwelt, Freiburg 1998, s. 67–76. 30 Okres perski z paleohebrajską inskrypcją yhd, yhwd (Yehud). Drugą grupę tworzą monety już lepszej jakości z motywami lilii, egipskiego sokoła i gło- wy króla perskiego oraz oczywiście inskrypcją yhd. Do trzeciej grupy zaliczamy monety, na których pojawia się zupełnie nowa inskrypcja yh . zqyh hph . h (namiestnik Hezekiasz), odnosząca się z bardzo dużym prawdopodobieństwem do namiestnika prowincji Yehud. Na awersie znajduje się głowa w stylu greckim, zaś na rewersie ateńska sowa. Wy- mienić ponadto trzeba unikalną monetę z inskrypcją ywh . nn hkwhn (kapłan Johanan), datowaną najwcześniej na połowę iV w. przed chr. Być może ów Johanan był arcykapłanem lub perskim urzędnikiem po- chodzącym z kapłańskiej rodziny. Druga niezwykła moneta na awersie wyobraża głowę Ateny, na rewersie zaś znajduje się sowa i inskrypcja ydw’ (Jaddua), datowana jest na 1 połowę iV w. przed chr. Niektórzy łączyli tę monetę z arcykapłanem Jadduą, ale swym stylem przypo- mina monety samarytańskie67, jest to więc raczej czysta spekulacja. Wreszcie trzecia niezwykła moneta jest dziesięć razy cięższa niż po- zostałe, a użyte na niej pismo przypomina bardziej paleoaramejskie niż paleohebrajskie. Na awersie znajduje się brodata głowa w korync- kim hełmie, na rewersie zaś widzimy brodatego mężczyznę siedzącego na skrzydlatym powozie, obok zaś znajduje się głowa egipskiego boga Besa. Niektórzy badacze identyfikowali brodatego mężczyznę jako Jahwe, inni doszukiwali się w nim bóstwa perskiego lub greckiego, choć wydaje się, że jest to postać przedstawiająca po prostu bóstwo68, choć próbowano łączyć też postać z namiestnikiem Bagohim69. rów- nież większość monet samarytańskich nie pochodzi z wykopalisk ar- cheologicznych, lecz z bazarów z antykami. cechą charakterystyczną tego mennictwa jest bardzo duża liczba typów (doliczono się ich 224) i powielają one zazwyczaj styl sydoński, tyryjski, cylicyjski i ateński70 . pojawiają się na nich wyobrażenia: głowa Ateny, głowa Aretuzy, Hera- kles, sowa ateńska, uskrzydlony pegaz, nadzy młodzieńcy, perski król, perski król walczący ze zwierzętami, perski król w rydwanie, postacie w perskich ubraniach, lwy, byki (niektóre uskrzydlone), gryfy, sfinksy, statki, hipopotamy, postać egipskiego boga Besa. inskrypcje są ara- 67 Y. Meshorer and S. Qedar, Samarian Coinage, Jerusalem 1999, s. 23–24. 68 tak L. Mildenberg, op. cit., s. 184 = s. 68. 69 Y. Meshorer, Ancient Jewish Coinage, 1, Persian Period Through Hasmonaeans, New York 1982, s. 27–28. 70 Y. Meshorer and S. Qedar, op. cit., s. 32–33. Źródła 31 mejskie i hebrajskie i odnoszą się do Samarii, Sanballata, Hananiasza, Hijama, Abdela i Jeroboama oraz perskich satrapów. prawdopodobnie na monetach samarytańskich znajdują się też imiona synów Sanbal- lata, co zdają się potwierdzać znaleziska w Wadi Daliyeh. Warto na koniec wspomnieć, iż na stanowiskach w palestynie znaleziono dużą ilość monet fenickich, które wskazują przede wszystkim na ożywione kontakty handlowe71 . 3. Źródła biblijne Księgi Nehemiasza i Ezdrasza odgrywają niezwykle istotną rolę przy rekonstrukcji dziejów narodu wybranego w okresie perskim72. Ba- dacze mają tendencję do łączenia tych dwóch ksiąg ze sobą ze względu na bardzo podobną strukturę, która tworzy z nich jedną całość (choć w wydaniach Biblii są osobno), co nie oznacza, że nie można ich czytać osobno. Skądinąd sporo elementów przemawia za przypuszczeniem, iż pierwotnie księgi powstały osobno i zostały zunifikowane z powodów edytorskich. W każdym razie za jednością przemawiają też wspólne tematy, jak choćby powrót Żydów z niewoli babilońskiej czy odbudowa Jerozolimy i przywrócenie porządku zgodnie z prawem. Są też jed- nak duże różnice między dwoma tekstami, że wspomnimy chociażby powtarzanie pewnych działań przez ezdrasza, które już wydarzyły się w czasach Zorobabela i arcykapłana Jozuego (np. zabranie ze sobą do Jerozolimy kapłanów czy naczyń świątynnych) czy też historia Nehe- miasza rozpoczynająca się od stolicy wciąż leżącej w gruzach. Sprawa jest stosunkowo prosta, choć z drugiej strony dość niezwykła. Otóż w tradycji żydowskiej przetrwały co najmniej trzy, jeśli nie cztery histo- rie powrotu z niewoli babilońskiej i odbudowy Jerozolimy i świątyni73 . Wszystkie te trzy relacje zostały umieszczone w ezdraszu–Nehemia- szu. Nie jest moim zamiarem przedstawiać całej, dość skomplikowanej problematyki związanej z tymi dwoma ważnymi tekstami, ale trzeba wspomnieć, iż historie o powrocie i odbudowie różnią się między sobą czasami w sposób dość zasadniczy. i znów dla przykładu, pierwsza fala 71 Zob. J. elayi and A.G. elayi, Tresor de monnaies pheniciennes et circulation moneta- ire (Ve – IVe siècles avant J.-C.), paris 1993. 72 Zob. L.L. Grabbe, Ezra and Nehemiah, London 1998. 73 L.L. Grabbe, A History of the Jews and Judaism, op. cit., s. 74. 32 Okres perski repatriantów z Babilonii przybyła albo pod przewodnictwem Szeszba- sara, albo Zorobabela. Wszystko to czyni rekonstrukcję wydarzeń nie- zwykle trudną. Dla badacza ważne jest pytanie, jakimi źródłami posługiwali się au- torzy ezdrasza–Nehemiasza. przypuszcza się, że jednym z nich mogą być pamiętniki ezdrasza, co jednak niezwykle trudno udowodnić i właściwie jedynym dowodem na potwierdzenie tej hipotezy jest fakt, iż część Ks. ezdrasza napisana została w pierwszej osobie, co faktycz- nie sprawia wrażenie, jakbyśmy mieli do czynienia z relacją samego ezdrasza. Kolejne źródło to oficjalne dokumenty perskie (np. tzw. de- kret cyrusa dotyczący powrotu Żydów z niewoli babilońskiej) i listy au- torstwa perskich urzędników, w większości w języku aramejskim (ara- mejski był językiem urzędowym w państwie perskim), cytowane w Ks. ezdrasza. Badacze są wciąż podzieleni w kwestii autentyczności tych dokumentów, albo je przyjmując (choć zazwyczaj nie wszystkie), albo traktując jako fałszerstwa. Nie ulega wątpliwości, że w tekstach tych mamy do czynienia ze sporą ilością żydowskiej teologii, a więc wie- le z opisanych faktów w rzeczywistości nie miało miejsca. Nie można jednak wykluczyć autentyczności przynajmniej niektórych dokumen- tów i listów w tym sensie, że rzeczywiście one powstały i faktycznie pewne opisane w nich wydarzenia miały miejsce, ale zostały one odpo- wiednie przerobione przez żydowskich skrybów (możemy tu wymienić dla przykładu list tattenaja czy dekret Artakserksesa dla ezdrasza)74 . W przeciwieństwie do ezdrasza nie ulega raczej żadnej wątpliwości, że istniały pamiętniki Nehemiasza. Badacze oferowali bardzo ciekawą ich interpretację, bowiem niektórzy dowodzili, że mamy tu do czynienia z oficjalnym raportem dla władz perskich, inni twierdzili, iż jest to list Nehemiasza do Boga, jeszcze inni twierdzili, że faktycznie jest to ra- port, ale pierwotnie był on przeznaczony dla persów, a później powsta- ła wersja dla Żydów. Wreszcie przypuszcza się też, iż powstały dwie wersje opowieści o działalności Nehemiasza w Jerozolimie; pierwsza powstała w okresie naprawy murów Jerozolimy, a druga powstała nieco później, kiedy pojawiła się opozycja przeciwko reformom wprowadzo- nym przez byłego królewskiego podczaszego75. ezdrasz–Nehemiasz 74 ibidem, s. 78. 75 Zob. t. reinmuth, Der Bericht Nehemias: Zur literarischen Eigenart, traditionsge- schichtlichen Prägung und innerbiblischen Rezeption des Ich-Berichts Nehemias, Freiburg 2002; L.L. Grabbe, op. cit., s. 80. Źródła 33 zawiera też wiele list osób, uwikłanych w wydarzenia, które stały się udziałem obydwu reformatorów. Oczywiście, niekoniecznie zawierają one prawdziwe imiona i mówią o postaciach historycznych. rolą takich list było głównie ukazanie relacji społecznych lub też przekazanie wia- domości o charakterze teologicznym. Ważny wkład w poznanie okresu perskiego wnoszą jeszcze inne księgi prorockie, a mianowicie Księgi Aggeusza, Zachariasza i Ma- lachiasza, które także wykazują pewne cechy wspólne76. Wszystkie trzy poruszają kwestię odbudowy wspólnoty żydowskiej w palestynie, kwestię przywództwa tej wspólnoty (m.in. czy liderem był namiestnik, czy arcykapłan, który z nich był ważniejszy, czy też może sprawowali władzę wspólnie), kwestię świątyni jerozolimskiej i stanu kapłańskie- go, wreszcie sprawy eschatologiczne. Nie wiemy kim był Aggeusz, choć jest możliwe, że pełnił rolę proroka kultowego. Jego księga składa się jedynie z dwóch rozdziałów i prawie w całości poświęcona jest od- budowie świątyni. Zawiera przy tym liczne przepowiednie, wynika- jące z niepowodzeń związanych z pracami budowlanymi, ale prorok daje bardzo silną nadzieję eschatologiczną. Księgę Zachariasza dzieli się zazwyczaj na proto–Zachariasza i Deutero–Zachariasza, a czasem pojawia się jeszcze trito–Zachariasz, choć trzeba wyraźnie stwierdzić, iż nie wszyscy uczeni akceptują ten podział. proto–Zachariasz zawie- ra wiele wizji i przepowiedni, również odnoszących się do odbudowy świątyni oraz ustanowienia Bożego porządku. Warunkiem jest jednak oczyszczenie się ludzi i powrót Jahwe do Syjonu. ta część zawiera też pomyślne elementy, bowiem na koniec dowiadujemy się, iż dobrobyt i pomyślność powróciły do izraela, bo pan jest obecny w Jerozolimie. W Deutero–Zachariaszu świątynia jest już co prawda odbudowana, ale również tutaj jest mowa o oczyszczeniu wspólnoty. Generalnie jednak ta część jest bardzo trudna w interpretacji. Ks. Malachiasza jest blisko związana z Ks. Zachariasza, znajduje się w niej m.in. krytyka kapłań- stwa, kwestie eschatologiczne, kwestie dotyczące małżeństwa, rozwo- du i dziesięciny77 . W przypadku tradycji Izajasza78 przyjmuje się, iż niektóre frag- menty Proto–Izajasza mogły powstać w okresie perskim, a w szcze- 76 Zob. r.J. coggins, Haggai, Zechari
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Żydzi w okresie drugiej świątyni 538 przed Chrystusem - 70 po Chrystusie
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: