Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00470 003522 12432655 na godz. na dobę w sumie
Żywoty hetmanów Królestwa Polskiego i Wielkiego Księstwa Litewskiego - ebook/pdf
Żywoty hetmanów Królestwa Polskiego i Wielkiego Księstwa Litewskiego - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 342
Wydawca: Armoryka Język publikacji: polski
ISBN: 9788380645677 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> historia, militaria, wojskowość >> militaria, wojskowość
Porównaj ceny (książka, ebook (-20%), audiobook).
UWAGA! e-book jest skanem zapisanym w formacie PDF. REPRINT. Unikalne dzieło, które powstało na podstawie odnalezionych materiałów po Samuelu Brodowskim, a które wydał, ozdabiając je rysunkami i herbami Żegota Pauli. Zawartość dzieła: SPIS TREŚCI. Przedmowa wydawcy. Wstęp. Wiadomość o stanie wojska i urzędzie hetmańskim w dawnej Polsce. Poczet celniejszych wodzów wojska polskiego od najdawniejszych czasów HETMANI WIELCY KORONNI: Mikołaj Kamieniecki, Mikołaj Firlej, Jan Tarnowski, Mikołaj Sieniawski, Jerzy Jazłowiecki, Mikołaj Mielecki, Jan Zamojski, Stanisław Żółkiewski, Stanisław Koniecpolski, Mikołaj Potocki, Stanisław Potocki, Jan Sobieski, Dymitr Wiśniowiecki, Stanisław Jabłonowski, Szczęsny Potocki, Hieronim Lubomirski, Adam Sieniawski, Stanisław Rzewuski, Józef Potocki, Jan Branicki, Wacław Rzewuski, Franciszek Branicki, Piotr Ożarowski, HETMANI POLNI KORONNI: Mikołaj Sieniawski, Jerzy Jazłowiecki, Mikołaj Sieniawski, Stanisław Żółkiewski, Stanisław Koniecpolski, Marcin Kazanowski, Mikołaj Potocki, Marcin Kalinowski, Stanisław Potocki, Stanisław Lanckoroński, Jerzy Lubomirski, Stefan Czarniecki, Jan Sobieski, Dymitr Wiśniowiecki, Stanisław Jabłonowski, Mikołaj Sieniawski, Jędrzej Potocki, Szczęsny Potocki, Hieronim Lubomirski, Adam Sieniawski, Stanisław Rzewuski, Stanisław Chomętowski, Jan Branicki, Wacław Rzewuski, Franciszek Branicki, Seweryn Rzewuski, HETMANI WIELCY LITEWSCY: Piotr Biały, Konstanty Ostrogski, Jerzy Radziwiłł, Jan Radziwiłł, Hieronim Chodkiewicz, Grzegorz Chodkiewicz, Mikołaj Radziwiłł, Krzysztof Radziwiłł, Jan Chodkiewicz, Lew Sapieha, Krzysztof Radziwiłł, Janusz Kiszka, Janusz Radziwiłł, Paweł Sapieha, Michał Pac, Kazimierz Sapieha, Michał Wiśniowiecki, Grzegorz Ogiński, Ludwik Pociej, Michał Wiśniowiecki, Michał Radziwiłł, Michał Mossakowski, Michał Ogiński, Szymon Kossakowski, HETMANI POLNI LITEWSCY: Stanisław Kiszka, Jerzy Radziwiłł, Jan Radziwiłł, Grzegorz Chodkiewicz, Mikołaj Radziwiłł, Roman Sanguszko, Krzysztof Radziwiłł, Jan Chodkiewicz, Krzysztof Radziwiłł, Janusz Kiszka, Janusz Radziwiłł, Paweł Sapieha, Wincenty Gosiewski, Michał Pac, Władysław Wołowicz, Michał Radziwiłł, Kazimierz Sapieha, Jan Ogiński, Józef Słuszka, Michał Wiśniowiecki, Grzegorz Ogiński, Stanisław Denhoff, Michał Radziwiłł, Michał Massalski, Alexander Sapieha, Józef Sosnowski, Ludwik Tyszkiewicz, Szymon Kossakowski, Józef Zabiełło, SPIS HETMANÓW.
Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

STANISŁAW KONIECPOLSKI, KASZTELAN KRAKOWSKI, HETMAN WIELKI KORONNY ŻYWOTY HETMANÓW ŻYWOTY HETMANÓW KRÓLESTWA POLSKIEGO KRÓLESTWA POLSKIEGO I WIELKIEGO KSIĘSTWA I WIELKIEGO KSIĘSTWA LITEWSKIEGO LITEWSKIEGO ŻYWOTY HETMANÓW KRÓLESTWA POLSKIEGO I WIELKIEGO KSIĘSTWA LITEWSKIEGO Armoryka SANDOMIERZ 2018 îYwo TY nETMANów KnúLnsTwA PoLsmGo l wlELKlEGo KsngsTwA LlTEwsmEGo Z MATERYALÓW P0 SAMUELU BRUDOWSKIM W PODHORCACH ZNALEZIONYCH WYDAL ÈEGQTA Рмты. OZDOBIONE HERBAMI I RYTOWANEMI WIZERUNKAMI. l ————————-——-_ Lwów, sTANlsLAwów I TmNów NAKLAD JANA MILIKOWSKIEGO. 1850. Projekt okładki: Juliusz Susak Na okładce: Stanisław Koniecpolski, kasztelan krakowski, wojewoda sandomierski i hetman wielki koronny (XVII w.) Copyright © 2018 by Wydawnictwo „Armoryka” Wydawnictwo ARMORYKA http://www.armoryka.pl/ ul. Krucza 16 27-600 Sandomierz ISBN 978-83-8064-567-7 PRZBDMUWA WYDAWGY. Przy coraz hardziej wzrastajacem dziá zamilowa niu wpomnikach ojczystych i przy powszechnej checi uzupelnienìa dziejów krajowych, зайца iz piémienni ста polskiemu niejaka uczyniç przysluge , wydajac па áwiat zabytek, klóry niemal przez lat 80 spo czywal w ukryciu. Sa to nieogloszone dotad dru kiem: Éywoty hetmanów królestwa polskiego i wiel kiego ksiestwa litewskiego w idacym po sobie szeregu od czasów ustanowienia tej doiywotniej godnosci w шар opisane przez Samuela Brodowskiego. Wa inoéó podobnej pracy sama przez sie jest juz wido czna: „тишина albowiem czesó dziejów dawnej Polski вшита wypadki wojenne. Poloiona na po graniczu nierównie dzikszej wschodniej czesci Eu ropy , zmuszona byla Polska do nieustannych prawie bojów z najczdniczemi Tatarami, Turkami, Мазки; iSzwedami, uchodzila na zachodzie za naród najwa leczniejszy imiala тоге zanadto odwaìnych wojo wników. Tych to czyny bohatyrskie, obejmuje ать 1 ___2 niniejsze. Podobnej pracy podjął się już w środku zeszłego wieku uczony książe Józef Alexander Jabło nowski , któremu ściślejsze zaprowadzenie baczności krytycznej przy pisaniu rzeczy historycznych winni śmy; w dziele; Dodecas ducum Marlis Poloniae, czyli Dwanaście wodzo w polskich , wyszlem we Lwo wie r. 1754 miał pierwotny zamiar skreślenia ży wotów najsławniejszych hetmanów polskich, jednakże przedsięwzięcie chwalebne Jabłonowskiego ustało na wydrukowaniu w powyższej książce życiorysów dwóch tylko hetmanów wielkich koronnych, to jest Jana Tar nowskiego iMikołaja Sieniawskiego. Po nim dokonał zamiaru Samuel Brodowski w rękopisie herhami przy ozdobionym, i w Podhorcach podczas imienin sła wnemu hetmanowi Wacławowi Rzewuskiemu ofiaro wanym , pod tytułem: Buława sławna w obozie i w senacie, objął w krótkości żywoty hetmanów polskich i litewskich tak wielkich jako też i polnych aże do r. 1754 i ten to rękopism w archiwum podhore ckiem przez JM. Leona Rzewuskiego wynaleziony; a przezemnie oczyszczony z owoczesnych dla ucha dzi siejszego nieprzyjemnych makamnizmów stylu, uzn pełniony co do faktów pojedynczych , oraz wiadomo ściami o sztuce wojennej, urzędzie hetmańskim w Polsce i żywotami hetmanów aże do ostatnich cza sów, pomnożony, wydaję na widok publiczny. Nieodrzeczy będzie przy tejże sposobności podać czytelnikom małą wiadomość o samym autorze. Sa muel Brodowski wstąpił około r. 1735 za panowania Augusta III do wojska polskiego, w którem poźniej .__3__. od hetmana Józefa Potockiego stopień rzeczywistego porucznika na zalecenie Jerzego Wilhelma Golcza jenerał-leitnanta otrzymał. Podczas kwitnącego w kraju spokoju poświęcał Brodowski wolne od służby wojskowej chwile literaturze pracując w przedmio tach prawa i taktyki wojennej. Brak dzieła podrę cznego służby wojennej w języku polskim spowo dował go najprzód do przełożenia z niemieckiego sławnego w ówczas dzieła Ludwika Andrzeja Khe wenhüller feldmarszałka austryjackiego o sztuce wo jennej, który to przekład polski po drugi raz w Kra kowie r. 1750 na rozkaz Stanisława Kostki Załuskiego biskupa krakowskiego wyszedł pod tytułem: Ars mi litaris, to jest, zebranie wszelakich operacyi wojen nych tak w polu jako i w fortecach praktykowanych, z którego każdy sprawny officier łatwo widziec może, czego się w okazyi trzymać i wystrzegać powinien (w l2tce, str. 145 przypisane hetmanom Józefowi Potockiemu i Janowi Klemensowi Branickiemu). Peł niąc potem urząd audytora regimentu pieszego pod imieniem królewicza polskiego zaciągu obcego zna nego, dla ułatwienia zawodu sędziów wojskowych, zebrał prawa wojenne polskie pod tytułem: Corpus juris militaris polonicwm, w którym sie znajdują ar tykuły wojenne ‚штатив, autoritate sejmu walnego koronnego r. 1609 za króla JMCi Zygmunta III w Warszawie approbowane i żeby każdemu do wiado mos ci przyjść mogły, a żołnierze wojsk przes wietnej Rzeczypospolitej polskiej tym lepiej się znali na powin ności swojej, drukiem publikowane, re/leaiami z teo. 1. _4. гуд i praktyki wojennej, пашей z konstytucyí ‚сотн nych polskich i artykulów шарит/с]! cudzoziemskich zebranemi objaäm one, от; z addytamentcm róz nych издаю wojennych, .sposobu pospolitego тщета, de klaracyów radomskz ch, uníwersalów królewskich i kancellaryi торте] w джута polskim i niemz eckim do атм padane. Dzielo to (w arkusz. obejmujqce str. 479 i79 z poéwiçceniem “бастуют Bzewu skìemu i Janowi Klemensowi Branickîemu) туда! r. 1753 warszawski ksiçgarz Krzysztof Bogumil Ni kolai w Elblagu w drukarni nieboszczyka Preussa. Aczkolwiek za nadto obszerne i nie majace рощ/Зет dzenia rzadowego, uzywane hylo jeszcze za panowa nia Stanislawa Augusta za podrçczna ksiçgç азиат w kancellaryach wojennych , zwlaszcza iz гашение wzory rozliczne pism urzçdowych. ­- Везде zywota swego spçdzil Brodowski w Podhorcach przy boku slawnego miloénika nauk idobrodzieja swego hetmana шабаша Rzewuskiego, pozostawiwszy w rçkopisie ц; trzecia i Ostatnia эта pracç, która dla nas w cza sach dzisiejszych najwiçcej mole ma wartoéci. Lwów, dnia 15 lìpoa 1842. i. P. ws rlgr. шпионом: о sTANIE “голым I Unzßnzm HETMAÑSRIM w DAWNEJ POLSCE. Chcqcemu 2 slusznego stanowîska rozpalrzyé эй; w îywocìe politycznym, przynaleîqcym забои/й historyczne mu , i ezynach подвинув]: hetmanów башне) Polski, wy wierajqcych lak тайну wplyw na samodzielny byl Седой narodu, wypada najsamprzód obeznac siç 2 stanem Woj skowoáci w róinych epokach, 2 zmianami jakìch on w kilkowiekowym przeciqgu доплата], oraz 2 okoliczno éciami , klóre staly siç przyczynq usmnowienia doîywo tniej godnos ci hetmańskiej , i 2 zakresem czynnoéci Lako те]. Z tego tei powodu запишу, ii przy braku osobnego dziela wyluszczajqcego dosgalecznic ów przedmíot, poig дана bçdzìe dla czytelnika Zywotów helmnnów królestwa polskiego i wielkiego ksiçztwa litewskiego krótka przed Wstçpna wiadomoéó historyczna, najpierw о dawnej Woj skowos ci polskiej a potem о samym urzçdzie hetmaú skim. Pierwszy aczkolwìek nader niedokladny s lad wojska éwiczonego w Polsce napotykamy jui w pewniejszych nieeo dziejach za Ziemowita okolo r.861 яду ten moino “Ладен odbierajqc broniq odpadle za вижусь poprzedników Найду, oraz машине czçáó [эпизода wewnçtrznq upada Моего rozleglego państwa wielko-morawskiego, zmuszony byl z orçîem w гейш stawié opór narodom sqsiednim. _3.__ Najświetniejszą jednakże срока dawnego wojska pol skiego mogą słusznie dopiero być nazwane czasy Bole sława Chrobrego. Zaraz na początku panowania swego r. 992 uczuł on potrzebę ubezpieczenia królestwa pol skiego którego byt ustalił; po granicach zbudował zamki obronne, pomnożył orszaki swe przyboczne mające wtedy postać pułków potężnych i na wzór Karola wielkiego urządził ogólne w kraju ruszenie pospolite, które aże do XVII wieku w znaczniejszych wyprawach większą część wojska polskiego stanowiło. Każdy z szlachty musiał skoro wyprawa obwołaną została stawić się konno w cię żkiem uzbrojeniu (eques Идиш); prócz tego dostar czały miasta niemałą ilość jezdnych i piechoty. Siła zbroj na polska była pod tym królem, który sam wszelkim wyprawom dowodził i dzieląc trudy nad porządkiem czu wał, niepospolitą; jeźli mamy zawierzyć podaniu dziejo pisa Marcina Galla, z samej Wielkiej-Polski dostarczał Poznań 1300 dobrze uzbrojonych jeżdźcówi4000 lekkiej piechoty z pawężami (ад/реал), Gniezno 1500 jazdy 5000 piechoty, Władysław zamek 800 jazdy 2000 pie szych, Gdech (Giecz) zamek 300 jazdy2000 piecholyit. d. Z taką to siłą zdołał ów waleczny król posunąć granice swego państwa aż do Dunaju, Łahy, Cişsy, Dniepru i morza baltyckiego. Wczasach poźniejszych po nieszczęsnym w r. 1139 podziale Polski przez Bolesława krzywoustego z siłą państwa osłabła też i siła wojenna onegoż. Liczne po tomstwo Piastów zmuszone opierać się ościennym mo carstwom i wojując siebie nawzajem, przy braku po rządku wojskowego zmuszone było najmować zaciągi zbrojne z krajów obcych. Kazimierz wielki jednocząc rozerwane części dawnej Polski przy zaprowadzeniu po rządku sądowego nieprzepomniał i o sile zbrojnej. Statu lem wiślickim r. 1347 ustanowił on na nowo, aby każden ze szlachty jeżeli tylko posiadał dobra wolne , stosownie __9___ do wielkoáci takowych sluìyl krajowi w Кате] potrzebie 2 pewnym pocztem zbrojnych; nìebyly папе: od wypraw uwolnione miasla królewskie, musialy one wysylaó рента liczbç Каспии“? pieszych, oraz wozów wojennych; takîe i soltysi pojedynczo obowiqzani hyli витую 2 osobna czlowieka wojskowego 2 kuszq (дыша). Wojsko to zwolywane hylo przez lísty królewskie (wicì) obnoszone po На)“; 2 kaîdego powiatu gromadzili siç zbrojni w oznaczone miejsce pod chorqgiew kasztelana lub пфе wody, a po uczynionym popisie iówiczeniach zbieraly siç razem sily w pochód na nieprzyjaciela. Sposób ten wojowania przez ruszenìe pospolite czyli шуршит ро wszechuq, wiele mial niedogodnoéci mianowicie w cza sach poíniejszych, gdy jui ńycie шуток-Шары i wy godnìejsze bralo górç mìçdzy przodkami naszymi; najlî czniejsza jeszcze [его rodzaju wyprawa byla w r. 1621 pod Chocimem przeciw Turkom, za Jana Hazimierza zas’ z powodu zbytniej odleglos ci miejsca dzialań wojennych i zewszqd groìqcych nìespokojów lak потри, iìtrudno bylo jej oprzeó siç silom kozackim. “шейкой рашйашка ruszenia pospolitego pozostala w tak zwanych lustracy дао]: (przeglqdach) , na które szlachta z Вашего powiatu zbrojno dla okazania stawió siç byla powinna , lecz i te za czasem zanièdbano, tak ii sejmy 2 r. 1716, 1726i 1736 roku napróîno domagaly siç о przywrócenie owego dawnego zwyczaju *). Ludwik król polski i wçgierski отдав jui Медово dnoéé pospolítego ruszeuîa dla obrony kraju uchwalil na -zj eidzie w Hoszycach r. 1374 oddzìelny родам: od grun lów ornych lanowym zwany, 2 którego pobór obracany byl W razie potrzehy na zaplacenie wojska zaciçîuego. Takiem to wojskiem pomocniczem byly za Wladyslawa °) 0b. Вши oka ищет)! na s raw@ “горлиц w башне] Pol все, w pismic: Przyjaciel ludn r. 1839. Nr. 31. т. 247. ___10_ Jagielly roty piecholy негде] walczace przeciw Krzyza kom. Pod tymze królem zaczçto juz prochu palnego uiy wao a mianowieie dzial îelaznych, w klóre nabijano kule вернете] kamienne. Dawniej zaslçpowano unkowe przy zdobywaniu warownych grodów na wzór Kzymian, od dziclnemi drzewianemi macbinami burzqcemi które tara nem, iurawiem, szarszunami i buksztclami zwano. W pamiçtnej zwyciçzkiej bitwie z lirzyzakami pod Grun waldem r. 1410 oraz przy oblçîeniu zamku pmskiego Malborga strzelano juz 2 kilku dzìalek polowych; rçczna wszelakoz broń palna dosyé dlugo jeszcze w Polsce byla пайка, gdyz r. 1506 w wojsku litewskiem zaledwie Ша widziano rusznic. Kazìmierz Jagiellończyk ропота со do wojskowoáci r. 1475 uslawç Kazimierza wielkiego. Ро nieszczçéli те] porazee икон/111511113] r. 1497 za króla Jana Ol brachla, zaczçli Polacy stanowczo juz myéleó nad zapro wadzeniem вине] w królestwie sily zbrojnej i о nporzq dkowaniu takowej. Idqc za przykladem narodów zacho dnich zarzucili najprzód zbyt ciçzkie uzbrojenie, które niemalo trudnoáci w wyprawach odleglejszych паше о2а1о ). Zygmuntl przyprowadzil r. 1527 na sejmie w l Andrzej Lnbienîecki ìyjqcy za czasów Zygmunta lll w ге kopisìe: Polonentiehìa, tnk opìsuje owe dawne XVgo wieku uzbro jenie w Polsce: „Наци-2611 sìodla mieli na konìach tak wysokìe, ìc pôl pacholka zakrywalo , a lo bywalo abo blachq okowano, abo do niego za sìadacz przywiqzano, co waìylo za сну liodla te niniejsze. Na pacholku zasiç b 1 pancerz obrona taka, w które` nlelylko kìjem ale i nahajka, moze rycerzowi доме , a na to paiz nbo tarcza cìçìka, a-pospolicie na niej bywalo skrzydla jakie abo kity pawìego pierza przyprawione , szyszak szeroki i wysoki jak pudlo 2 skoñjq i kika z pîerza abo z forkìetem, co wszyslko z wiel kim ciçìarem bylo ì w najmniejszy wìatr rycerca umordowalo i Кой: osadnilo, a do tego kopije z drzewa byly tak wielkie i tak ciçzkìe z proporcem ai do gallli, ie to waìylo wiçcej nii tern inìejsze dwie kopije i inszych rzeczy blazeńskich i wspominaé siç nie chce , które w zaleîeniu pola i w pokoju dlugim po неподтв cku густым polskie zatrzymalo, jnko rymatura рывка Fran enzom i Niemcom bardzo siç niepodobn.“ _l2-_. cìqglych bojach 2 Тиг110ш1 ро 175101110010 na tron polski niemalego dolozyl starania 011010 zaprowadzenia porzadkn w wojsku, którego przewaga 17 170300011 moskiewskieh jawnìe 510 р01102010. Р0т002у1 00 najprzód znacznie roty nadworne zaciqgiem ludzi z Wçgier zwanych hajdukami, uslanowil prócz tego jazdç nadworna oraz pìechotç 10 00170 r. 1578 20 1751, miast i miasteczek królewskich. Та1120 1 arlyllerya aczkolwìek jeszcze 51010 nie byla, 171000 lemu królowi obeznanemu dobrze z puszkarstwem znaczne poprawy. Pierwsze urzqdzenie wojska pomocni czego Hozaków nad Dnieprem mieszkajqcych , Nizowea mi zwanych i podzielenìe takowego na pnllci przypada równiez za czasów Stefana Batorego. Наперед. jego Zygmnnt III niepuécil takze mimo swej uwagi 1703520 170501. 0bok porzadnie wyówiczonej jazdy polskiej istnialy za panowania tegoz króla równie jak 10051011 ców jego lekkie choragwie konne zaciqgu cudzoziemskie go najczçs ciej 2 Niemców 2102000, 0002 pulki 00110101 ków od wodza swego Alexandra Lisowskiego pospolicie Lîsowczykami zwanych, slawnych i za granica z nieu straszonego swego mçztwa. R. 1590 dla oznaczenia pe Wnej liczby wojska uchwalono z dóbr królewskich wybór wojskowy. Z dwudziestn kmieci stawiano jednego pa cholka porzadnie 17 rusznicç, szablç, siekierkç irydel zaopatrzonego. Nad pacholkami tymi przelozeni byli dziesiçlnicy 2 dardami (oszczepami). Stale wojsko pol skie pobieralo place z poboru oddzielnego r. 1613 za slrzezonego ; na jedne ówieré rokn dostawal kazdy 302 112100 17 010211103 zbroi (busarz) po zlotych 15, pieehotnik (kozak) 205 zlotych 12. Prócz wojska pewnego przezna­ czonego do wypraw wojennych, utrzymywalo 1102110 200— 020103520 miasto pewna liczbç zbrojnych dla utrzymania porzadku wewnçtrznego, 101201 blnierzy po powiatach, platnych z poboru lanowego r. 1619 naznaozonego. Po rzqdek 1 110100515 1703510170 obostrzono artykulami het __13 maliskiemi, na sejmie koronnym r. 1609 zatwierdzonemi. Од tych więc czasów gdy już siła zbrojna polska otrzy mała pewny skład systematyczny, zaczynają się też pe wniejsze jej liczby na pojedynczych wyprawach wojen nych. I tak r. 1621 prócz chorągwi i pnłków, które każdy z możniejszych panów sam utrzymywał i w pole wywodził, było 34887 z jazdy i piechoty złożonej zwoj ska regularnego stałego, oraz 30000 wojska pomocnicze go, уйдет byli kozacy. Władysław IV. pierwszy stałą, oddzielną od wojska вплетено] samemu hetmanowi tylko podległą artylleryę polską zaprowadził; obmyślił na ten cel stałe fundusze i r. 1638 na sejmie ustanowił przełożonego czyli generała nad artylleryą (magistra lub starszego nad armatą) w osobie Pawła Grodzickiego, który to urząd w ciągu lat zmiany niedoznał i aż do ostatecznego rozbioru Polski istniał. Pozakładał Władysław IV także stosowne zbro jownie (cekhauzy) i ludwisarnie, gdzie działa różnego rodzaju lano, w większych miastach, a wysyłając za granicę zwłaszcza do Hollandyi młodzież na naukę pu szkarstwa i inżynieryi, opatrzył swe wojsko w zdatnych w tym zawodzie ludzi. Usiłował on też zaprowadzić od dzielną szkołę rycerską we Lwowie , z którejby wojsko dobrze wykształconych naezelników mieć mogło , jednak chwalebny ten zamiar mimo gorliwości z jaką od króla był popierany nie przyszedł do skutku. W takim to stanie zostawało wojsko polskie aż do za prowadzenia reformy onegoż na wzór niemiecki ifran cuzki za Augusta II do której już pierwszą myśl rzucił sławny hetman wielki koronny Stanisław Jabłonowski. Wprzódy jednakże nim dalsze dzieje wojskowości pol skiej opiszemy, wypada nam tutaj udzielić czytelnikom krótkie wyobrażenie o wojsku dawniejszem i jego szcze gółowym rozkładzie. Najlepszy w tej mierze opis stanu wojska za Zygmunta 111 zostawił nam Szymon Staro __14__ wolski w swem nader rzadkiem dzìelku lacińskiem: Ry cerz polski (Еще: Polonus. Venelù s 1628) dla wiado mos ci papieîa Urbana VIII skres lonem. Najceluiejszq czçs é i wlas cìwe Наго wojska polskie go stanowila wtedy jazda, która siç na ciçîkq i lekkq dzielila. Jazda ciçîka zas rozróániala siç na kopijników i arkabuzerów. Hopg j m ków zwano pospolicie ussarzami, które slowo wedlug Lwierdzenia Slanislawa Sarnickiego w ksíçgach hetmańskìch, ma pochodzic’ od slowa wçgier skiego: sarissa, oznaczajqcego dlugie drzewce. Towa пупа oslanial szyszak s wietny z Ни; piór, pancerz sta lowy, takíeî naramienniki, rçkawice i nagolenniki, z tylu okrywala mìasto burki skóra lwia, lygrysia lub lamparcia nadajqca mu groinq posunwç , a do bark przymocowane hyly orle lub sçpie w s rebro oprawne skrzydla, chrzç stem swym nieprzyjacioly i konie trwoìqce. YV при mial ussarz kopij@ drewnianq os miolokciowq z dlugim proporczykiem kitajkowym i ostrem îeleîcem u góry; u lewego boku wisiala szabla Кнута ‚ а pod prawq nogal lub u siodla koncerz ostry dla przehicia leiqcego na ziemi nieprzyjaciela, lub ciçìki szes ciofuntowy mlotek dla Наги szenia nim szyszaka. W ogóle ubior hussarzy i konie byly Вонючие (gdyi koń pojedynczy “гама! do 200 czerw. ZL); prócz tego mial Найду towarzysz za sobq pìçoiu poczlowych jezdnych mniej áwietnie przybranych, tak ii w stokonnej chorqgwi (тещи; Веаир1апа) racho wano tylko 20 towarzyszy. Hopijników tych Пейте ро— dajq Chwalkowski i Honnor W фифе] polowie XVII wieku na 5 pulków, z których Найден po 300 ussarzy liczyl. Árknbuzerowz e czyli harkabuîyjerowie, eligery, eleary albo harcerze podobni byli do ussarzy, tylko za miasl. kopjì mial Найду trzy slrzelby: ране dluìszq (аг kabuz albo muszkiet) i ать królkie samopaly (pislolety). Ламе 1е1к1щ ро1в1щ dzielono zaé na Pancernych i na Богами Pancerní . (Petyhorce czyli Czeremissy) byli ._15_ uzbrojeni w pancerze i tarcze, фоте ich pokrywala mi siurka czyli siatka druciana z МЫ: spojonyoli, która spa dala na czçéé “чашу, kark, ramiona i plecy, strzegac lakowe od ciçcia nieprzyjaoielskiego. Uiywali oni luka, slrzal, заимка albo tei strzelby (Нигде) i prócz lego szabli krzywej; u prawego boku zas wisiala wlócznia na cztery lokcie (Пива, Ыбщ przy spotkaniu z blizka mocno nìeprzyjaciela razili. W konnicy tej sluiyli падшие] Litwini, a czasem паче: Tatarzy lilewscy, lubo ci ostatni znacznie byli upos ledzeni, gdyi îaden z nich nie mógl posiadaé stopnia rotmistrza. Uzbrojenie Petyhorców mniej pokazywalo wykwíntnos ci , a konie ich koszlowaly zale dwie 50 do 60 czerwonych zlotych. Hama Ifozmcy pol scy którycli odróìnió naleìy od posilkowych Камыш niìowych byli znowu dwojacy: jedui odziani pancerzem iszyszakiem, iuzbrojeni strzelba (Пиза, dwoma pisto~ letami oraz krzywym rapierem; drudz)7 zaá bez ielaznej oslony w snkniach zwyczajuych z lakimie co i poprzedni orçìem, lub {ей niekiedy z samym lukiem. Byl to ro­ dzaj дату najlìejszej , utrzymywanej pospolìcie po dwo rach panów moíniejszych. Prócz tych oddzialów jazdy istniala jeszcze uiepewna liczba dragonz í рождение] czçáci zNiemiec zaciaganej ; ta potykala siç w potrzebach konno i pieszo. Piechotç polska stauowili zas najprzód Hajducy , lud 2 róínych stron królestwa osobliwie z podgórza karpac Него dobierany, lub z “сайт najmowany. Найден 2 nich opatrzony hyl szablq Кнута, siekierai (Лида strzelba. Dzieleni byli па pulki do których za .pulkowników brano szlachtç; w chorqgwi zas jednej sluîylo po 300 lub 400 kozaków. Найду pulk mial Баб] innej barwy, oraz swych trçbaczy i dobosza. Piechota owa w czasach spokoju stala najczçs cìej po fortecach na zalodze i pobierala na miesiqc p0 pól czerwonego zlolego placy na osobç; pod czas wy prawy zas doslarczali im iywnoéci wieéniacy. Piechota _._.19____ 1111 meprzyjacíolmi ojczyzny. Boleslaw krzywousty lubo sam odznaczal sie шепчет prowadzqc do bojów zebrane rycerstwo, mìanowal jednak Zelislawa wojewodç kra kowskiego hetmanem czasowym nad wojskiem wyslauem przeciwko Czechom, a nieco pozniej takaz wladzç Skar bimierzowi wojewodzie krakowskiemu przeciwko Pomo rzanom oddal. Zwyczaj ten obierania wodzówîna wyprawy poj edyncze trwal aie do poczatku wieku XVI. Nastçpujacy ponizej poczct wylicza najznaczniejszych wodzów wojennych do ustanowienia oddzìelnego dozywotuego шиши helmań skiego. Najczçsciej zas do czasów Zygmunta I powie rzano naczelnictwo утри/одет krakowskim, starostom geueralnym lub tei urzçdnikom owej ziemi która byla najblizszq miejscu wojennemu. Nawct p0 ustanowieniu dozywotnej wladzy hetmańskiej, mieli to sobie jeszcze niektórzy na pograniczu mieszkajacy panowie za 011007111 zek, oddzielnie bez wiedzy helmana w razie naglej po trzeby 1 obrony kraju пои/1111216 roty do boju. Машу tego w dziejach naszych dosyó liczne przyklady. Za Zygmun ta I iZygmunta Augusta byli takiemi wodzami przeciw Tatarom Przeclaw Lanckoroński зап-05111 chmielnicki, Jau Swíerczowski, Bernard Pretfic starosla lrçbowelski i t. p. Za Stefana Batorego odznaczal sie wyprawami przeciw Moskwie Roman ksiaze Roîyúski а za Zygmunta III przeciw Tatarom Samuel ksiaze Korecki i Stefan Chmielecki wojewoda kijowski. Nie tylko jednemu lecz czasemi kilku dowódzcom ро— wierzano przed ustanowieniem doîywotniej godnosci het mańskiej najwyzszy rzad wojska. Itak za Wladyslawa Wameńczyka r. 1438 zlecono dwóm naczelnikom Sçdzi wojowi 2 Ostroroga wojewodzie poznańskiemui Janowi z Tçczyna wojewodzie sandomierskiemu wyprawç do Czech, w celu utrzymauia na tronic tamtej szym Iiazimierza królewicza polskiego obranego od stronnictwa przeciwnego 2. ...20... Albertowi auslryjackiemu. Razimierz III Jagiellończyk w uporczywej z Hrzyzakami rozprawie pod Chojnicamì podzielil wladzç hetmańska miçdzy ezterech: Lukasza z Górki wojewodç pozuańskiego, Stanislawa z 0stroroga wojewodç kaliskiego, Mikolaja Szarleja wojewodç ino wroclawskiego i Derslawa z Iiytwian kasztelana rozpier skiego. Dawuiej jeszcze r. 1431 powierzyl slarosciq 209 kany Wladyslaw Jagiello naczelnictwo nad wojskiem polskiem przeciw litewskiemu ksiçciu Swidrygielle пурга wionem oddziclnej radzie wojennej z dziesiçciu zlozouej. Za Zygmuuta I gdy juz stanowczo о urzadzeniu sta 11230 wojska polskiego mysleó zaczçto, utworzono takze oddzielny urzad koronny, na klórym ciçzyl obowiazek opiekowania 519 wojskiem i prowadzenia takowego ua wyprawy wojenne. Zdaje 519 12 trudnosé w obiorze wo dzów na wyprawy pojedyncze , oraz niedogodnosci i uie snaski wynikajace 2 ciaglej zmiany naczelników uasunely tç mysl ustanowienia stalej wladzy dozywomiej 110110110 skiej, która wprzódy dla braku Wojska stalego mniej zda wala siç byó potrzebna. Dzieje тушении Mikolaja Hamieuìeckiego wojewodç krakowskiego r. 1507 jako pierwszego dozywoluego hetmana wielkiego koronnego, wszelakoz решив zakreslenie obowiazków tegoz urzçdu, równie jak i sankcyja takowych nastapila dopiero za het maństwa slawnego Jana Tarnowskiego. Litwa przed wcieleniem do korony polskiej majaca oddzielne uchwaly i zwyczaje rzadowe , zmuszona do dawania оптико opo ru sqsiednim wielkim kniaziom moskiewskim , pierwej jeszcze od królestwa polskiego obierala sobie dozywotnich hetmanów nad wojskiem. Juz r. 1496 czynia tamze pi sarze wzmiankç po raz pierwszyofej godnosci, piastowa nej na ówczas przez Piotra Bialego wojewodç trockiego. Hetman wielki (dux exercituum generalis supremus exercìtus dux) mial naczelna wladzçi dozór nad wojskiem swego narodu, koronny w Polsce, ___2|__ litewski zas nad silamizbrojnemi твой wielkiego избита. Obowiazkiem hetmana wielkìego bylo Wydawaó uniwer saly wzywajace na шуршите, а ро uczyuíonym przegla dzic i spisie wojska przez pisarza poluego utrzymujqcego razem i rachunki kancellaryi wojennej , prowadzió tako т: na nieprzyjaciela, szykowaó sily do boju i odwrotu. Jedynie tylko w obecnoscì króla w obozie ustçpowali het maui jemu wladzy naczeluej nad wojskiem, czego nie klóre mamy przyklady pod Stefanem Batorym, Wladysla wem IV а szczególniej Janem Sobieskim, który prawic zawsze sam ua czele wojska нитей. Przekladal hetman na sejmie sprawozdanie z swych czynnoáci “чешусь, jedyuie jego roztropnos ci pozostawionych, tak i2 w razie potrzeby wszelkich mógl uzywaó srodków, jeìeli tylko sluszne byly, do ocalenia rzeczypospolitej i wojska. Usla wa sejmu r. 1590 zabezpieczyla w tej mierze calosó het mańska, dodajac iz czynnos ci wojcune hetmanowi bynaj mniej ani potomstwu jego szkodzié nie mialy. Tym spo sobem ácisniouy od nieprzyjacielskicli sil przewazajacych zmuszony byl “тесту Stanislaw Zolkiewski r. 1617 w imieniu rzeczypospolitej zawrzeó pod Вила ugodç nie pomys lua z Tarkami, падали; im Майна niz dawuiej “тайге nad Multanami i “втянута; podobnieî i Wincenîy Gosiewski hetman polny Шахты podpisal r. 1656 szkodliwy dla Polski trzechmiesiçczny rozejm z Szwedami. —- Czuwajac nad karnoêcia wojska mial het шип wladzç nieogranìczona karaó chlosta, wìçzienìem lub smiercia nieposluszuych, przyczem трейдер zaduej Зине] nie podlegal apellacyi. W pocllodzie путает! miejsca na ohóz, w którym scislego wykouania rozkazów hetmańskioh przestrzegal obozny, oraz spokojxlosci i po rzqdku straìnik, podrzçdne hetmanom godnoseiwojskowe. Z razu вином! hetmau szacunek dostarczanej dla “юшка: zywnosci , ezem siçvpózuiej same stany na sejmie анго madzone zajmowaly; rozdawal takze zoluierzom leze zi. E@ wm@ KORUNNI. МПЖЁ©ШМ ШПЕЁШПЕСШ Hetman Wielki Koronny MIKULAJ KAMIENIEGKI. HERBU PILAWA. Szereg hetnlanów wielkich koronnych godnie rozpo czyna Mikolaj Kamieniecki, odznaczajqcy sie biegloáciq w rzeczach wojcnnych i obok ujmujqcej ludzkosci takze surowq karnoéciq rycerskq. Urodzil sie 2 ojca Henryka Каштана sanockiego, który pochodzil 2 siarodawnego rodu hrabiów na Moskorzewie i Kamieńcu , 1 który roku 1494 zginql pod Wiéniowcem 17 walce przeciw Tata rom. .luz za mlodu dawszy dowody swego mçztwa w Шаг czkach 2 Turkami Tatarami iMoskwa, mianowany zo rk д ____36 stal naprzód kasztelanem sandomirskim , dalej wojewoda lubelskim, i sandomirskim, a nakoniec r. 1507 wojewoda krakowskim oraz slarosla krakowskim isanockim. Gdy r. 1509 Bogdan hospodar woloski, zapomniawszy swej wiernos ci 2 silnem wojskiem na Rus i Podole wtargnql i 2 lupiezkiemi swemi zagonami ai о mury Lwowa sie oparl, powierzyl król Zygmunt l na lenczas choroba zlozony dowódzlwo nad wojskiem Mikolajowi Kamie nieckiemu. Ten w szyhkim pochodzie gonil 00110620 cych Woloch; widzac pod Podhajczykami 5171020 mogily wymordowanych przez ßogdana jeńców zabranych w Trçhowli, 2 2а1050уш placzem z powodu tylu olìar po przysiagl krwawq zemstç iwkroczywszy po za Dniestr Wyniszczyl ogniem Czerniowce, Dorohim, Botuszany, Szczepanowce , Chocim i Wiele innych miasteczek iwsi woloskich. Gdy wracajace 102 wojsko polskie 2 zasadzek Wolosi obskoczyli, stoczyl Hamieniecki dnia 4 paídziernika r. 1509 z niemi krwawq bitwç, olrzymawszy éwietne zwy ciçztwo, przyczem Logofet kanclerz woloski i 30 znako mitych boj ar pojmanych a 60 50 brańców woj ennych 5010 tych zostalo. Dzień ten na pamiqtkç corocznie éwiçcony bywal od Polaków. R. 1512 porazil Mikolaj Hamieniecki wespól 2 Honstantym Iisiçciem Ostrogskim 25000 Tata rów perekopskìch pod Lopuszna i resztç zbil pod 1715010 wcem, niestraciwszy wiçcej jak piçódziesiatludzizswoich w tej potrzebie. liról Zygmunt I wielkie w Kamienie ckim posiadal zaufanie 1 wyjeidîajac r. 1515 dla nara dzenia siç 2 cesarzem Maxymilianem i królami 21730100— tem wçgierskim i Wladyslawem czeskim na zjazd do Wiednia, powierzyl Hamienieckiemu rzqdy królestwa. Umarl Hamieniecki tegoz samego roku zalowany od wszy stkich, mianowicie od wojska któremu zawsze wzorowy przyklad dawal, rzucajqc sie pierwszy w szyki nieprzy jacielskie. — ll. MIKOŁAJ НЕБЕ]. HERBU LEWART. Mikołaj Firlej syn Piotra sędziego ziemskiego lubel skiego i Jadwigi z Prawednik Osmólskiej, w pierwszych już latach swej młodości zaprawiał się do czynów wojen nych , służąc w wojsku ezeskiem a następnie w polskiem pod okiem sławnego wojownika Jędrzeja 0drowąža na Podolu, gdzie te kraje шейте od napadów tatarskich азиата}. Kazimierz IV król polski wezwał go potem do _.38 dworu swego , a мат w nim wielkq zdatnoáó i w je dnaniu эрга“! bîegloáé i rozlropnos ó, тузы go r. 1489 w poselstwìe do Вадима П cesarza tureckiego dla dotar ria przymierza miçdzy Turkami i Polska. Za Alexandra iOlbrachta królów, sprawujqc штаб rolmistrza «тори: koronnem , w Кате] pntrzebie míanowicie pod Bukowìnq w rozprawie 2 Woloszq шейте siç Наши, za со urzqd chorqìego krakowskiego polem slarostwo lubelskie i50 grzywien z iup solnych rocznej nagrody otrzymal. 0d króla Olbrachla poslowal drugi raz do cesarza tureckiego. R. 1507 zostal kaszlelanem а nakoniec торпеда label skim. Za Zygmunla I r. 1508 wyslany z wojskiem prze eiwko Bazylemu kuìazìowi moskiewskiemu i przeciw ро wslańcowi Glińskiemu, шаги: tylko kilka chorqgwi pie фоту, рг2еЬгтт$2у Dniepr znacznq nìeprzyj acìolom zadal poraìkç. В. 1515 towarzyszyl królowi Zygmunlovn l jadqcemu na zjazd monarchów do Wiednia; машин! wró ciwszy objql hetmaństwo wielkie koronne , а wkrótce potem i порубите sandomirskie. В. 1516 walczyl 2 Tatarami. Gdy Albrychl. Меняй mistrz krzyìackì prze ciwko Polsce sìç uzbroil, кузину r. 1520 przeciw niemu 1. dziesiçcioma lysiçcami wojska Mikolaj Firlej przez Злу lala “тине Prusy, dziesiçé warownych zamków broniq zdobyl a resztç do poddania эй; zmusil. W па— grodç krwawych prac swoich otrzymal od króla w daro wiznie miasto Hocko w ziemi lubelskiej i kaszlelanizg kra Коты“; na której pelen lati страду r. 1526 ìycia doko nal; pochowany w Lubliuie W kos ciele dominikańskim. Z ìony swej Anny Mieckiej шпат! 4 córki i 2 synów: Piotra i Mikolaja. Za ìycia swego дошить] Mikolaj Firlej wielkich wzglçdów od królowej Bony, która go hoj nie _bogactwami obsypywala. Jemu типа Polska pier wsze nierównie lepsze urzqdzenie wojska swego na spo sóh czeski, oraz игуан] toczenia obronnych ohozów. .Iŕklï ÍPTÀI{IW()ÑVÉÉIKI Kasztelam Krallwwslkj Fhwmm m, lWì elki Homonmy° l JAN TABNDWSKI. HERBU LELIWA. Jan Tarnowski byl jednym z najslawniejszyoh mężów którzy szczęśliwe czasy panowania królów polskich Zy вшиты! iZygmunta Augusta uświetnili, urodzony r. 1486 z oj ea Jana Amora kasztelana krakowskiego i matki Bar bary z Roźnowa wnuczki znakomitego bohatyra Zawiszy czarnego. Pierwsze lata swej młodości spędził na наш` kach w wszechnicy krakowskiej, oraz na dworze Macieja Drzewickiego podkanclerzego koronnego i królewicza Fry deryka kardynała. Obrawszy sobie potem zawód wo _4o-._ jenny, towarzyszył w wyprawach r. 1509 Щемит Ramienieckiemu hetmanowi wielkiemi koronnemu. Od znaczył się r. 1512 w bitwie niedaleko Wiśniowca z Ta tarami perekopskiemi a r. 1515 w bitwie z Moskwą mię dzy 0rszą i Dąbrownem, gdzie wyjechawszy z swego bufca na szczególny pojedynek nieprzyjacioł swych wy zywał i nawet przez tę zbyteczną swą śmiałos ć gniew Konstantego księcia Ostrogskiego na siebie бойцам}. Dla nabycia większej biegłości w sztuce wojennej, zwiedził Tarnowski cudze kraje: jako to Niemcy, VVłochy, Pale stynę, Syryą, Egipt, zkąd wracając morzem, napaduięty od rozbójników morskich okręt wybawił i do Lizabony szczęśliwie dojechał. W Portugalji dopomagał królowi Emanuelowi do wojny w Afryce przeciw Maurom i tak się zalecił że go król portugalski koniecznie w kraju swoim chciał zatrzymać. Wróciwszy przez Hiszpania, Francyą, Anglią, Niemcy do Polski, r. 1524 wysłany został z 6000 jazdy od króla Zygmunta I na pomoc Lu dwikowi królowi Węgierskiemu przeciwTurkom. Sława czynów wojennych Tarnowskiego była już tak głośną wtedy w Europie, iż mu sam cesarz Karol V najwyższe nad swem wojskiem ofiarował dowództwo. Jednakże od rzucił to wezwanie Tarnowski i pozostał w ojczyznie, gdzie r. 1526 hetmaústwo wielkie koronne z rąk Zy gmunta I otrzymał. Jedno z najświetniejszych zwycięztw Jana Tarnowskiego było r. 1531 pod Obertynem; tam to z 6000 tylko wojska w półtory godzinnej walce zwycię żył 26000 Wołochów którym Piotr wojewoda wołoski najeżdżając Pokucie dowodził. Cały obóz nieprzyjacioł, 50 dział i 7chorągwi padły wręce Polaków. Wracającego z tryumfem do Krakowa przywitał sam król wychodząc na przeciw Tarnowskiemu , a rzeczpospolita парадные przysługę wyświadczoną ucbwaliła mu na sejmie piotr kowskim po 16 groszy z każdego łanu w nagrodzie. B. 1535 wojował mężnie Tarnowski przeciw Moskwie, _ 41— (1оЬу1 zamków Homla, Starodubu a наше: samego do “бате Dymitra OwczymgI opiekuna carewicza Iwana Wa sylewìcza pojmal. Jako prawy obywatel sprzeciwial siç mocno r. 1537 rokoszowi pod Lwowem przeciw Zygmun towi I. Zygmuut August znalazl w Janie Tarnowskím równieá silnego opiekuna Polski , który r. 1549 Tatarów zniósl pod Tamopolcm odebrawszy im wiele jeńców i który prìekladajqc nad wszystko szczçs cie ojczyzny go dzil ua sejmach zwas nionych rodaków mianowicie w spo rach o Orzechowskiego , o róinowierców i о zaélubienie królewskie Barbary Radziwìllowny. Zazdroéó drugich, w винте]: której popadl nawet w nielaskç u dworu, za trula Janowi Tarnowskiemu гении; îywota gorycza. Umar] W Wiewiórce dnia 16 maja r. 1561 pochowany w Tar. nowie. Zalosó po smierci Jana Tarnowskiego tak byla powszechnq w сапе] Polsce, ii паче: w najmniejszych miaslach na oglos ткете] wszelkich uciech zaprzestali. Zaslugi które Tarnowski ojczyznie swej wys wiadczyl byly powodem ie do najpierwszych w niej бонзы“ go dnos ci. 0d r. 1521 piastowal jui urzad kasztelana Woj nìckiego z którego r. 1526 na порубите ruskìe a r. 1536 na kaszlelaníq krakowskq posuniçty zostal. Byl zarazem starosla lubaczowskim i sandomirskim , które to ostatnie slarostwo na sejmie piotrkowskim dobrowolnie zloîyl, [штате wszelkiego zarzulu chciwoêci. 0bok шепча nieuslraszonego i gorliwoéci о dobro фауну, lubìal namiçtnie naukì , ciqgle dziela wzorowe czytywal i sam ksiçgozbiór wyborny posiadal. N apisal dzieje swego czasu, oraz sposób wojowania z Turkiem i ustawy prawa ziemskiego. Nieszczçsliwym пленка udzielal pomoc, jak tego dal dowód na wyzutym z królestwa wçgierskiego Janie Zapolji. Osoby byl suchorlawej , oczu jaskrawych, pamiçci prçdkiej i [так] ‚ dowcipu hysu ego i rozsadne go, brodç nìeco przedluìszq титула] nosiI. Pierwszq йода lego bohatyra byla Barbara Tçczyńska “шуто SPIS TREŚCI PRZEDMOWA WYDAWCY 1 WSTĘP 5 WIADOMOŚĆ O STANIE WOJSKA I URZĘDZIE HETMAŃSKIM W DAWNEJ POLSCE 7 POCZET celniejszych wodzów wojska polskiego od najdawniejszych czasów... 27 HETMANI WIELCY KORONNI 33 MIKOŁAJ KAMIENIECKI 35 MIKOŁAJ FIRLEJ 37 JAN TARNOWSKI 39 MIKOŁAJ SIENIAWSKI 43 JERZY JAZŁOWIECKI 47 MIKOŁAJ MIELECKI 49 JAN ZAMOJSKI 51 STANISŁAW ŻÓŁKIEWSKI 55 STANISŁAW KONIECPOLSKI 59 JAN SOBIESKI 71 MIKOŁAJ POTOCKI 63 STANISŁAW POTOCKI 67 DYMITR WIŚNIOWIECKI 75 STANISŁAW JABŁONOWSKI 77 SZCZĘSNY POTOCKI 81 HIERONIM LUBOMIRSKI 84 ADAM SIENIAWSKI 87 STANISŁAW RZEWUSKI 89 JÓZEF POTOCKI 91 JAN BRANICKI 95 FRANCISZEK BRANICKI 103 WACŁAW RZEWUSKI 99 PIOTR OŻAROWSKI 107 HETMANI POLNI KORONNI 109 STANISŁAW LANCKOROŃSKI 129 MIKOŁAJ SIENIAWSKI 111 JERZY JAZŁOWIECKI 113 MIKOŁAJ SIENIAWSKI 115 STANISŁAW ŻÓŁKIEWSKI 117 STANISŁAW KONIECPOLSKI 119 MARCIN KAZANOWSKI 121 MIKOŁAJ POTOCKI 123 MARCIN KALINOWSKI 125 STANISŁAW POTOCKI 127 JERZY LUBOMIRSKI 131 STEFAN CZARNIECKI 135 DYMITR WIŚNIOWIECKI 141 MIKOŁAJ SIENIAWSKI 145 JĘDRZEJ POTOCKI 147 SZCZĘSNY POTOCKI 149 HIERONIM LUBOMIRSKI 151 ADAM SIENIAWSKI 153 STANISŁAW RZEWUSKI 155 STANISŁAW JABŁONOWSKI 143 JAN SOBIESKI 139 STANISŁAW CHOMĘTOWSKI 157 JAN BRANICKI 161 WACŁAW RZEWUSKI 163 FRANCISZEK BRANICKI 165 SEWERYN RZEWUSKI 167 HETMANI WIELCY LITEWSCY 169 PIOTR BIAŁY 171 KONSTANTY OSTROGSKI 173 JERZY RADZIWIŁŁ 177 JAN RADZIWIŁŁ 179 HIERONIM CHODKIEWICZ 181 GRZEGORZ CHODKIEWICZ 183 MIKOŁAJ RADZIWIŁŁ 185 KRZYSZTOF RADZIWIŁŁ 189 JAN CHODKIEWICZ 193 KRZYSZTOF RADZIWIŁŁ 201 LEW SAPIEHA 197 JANUSZ KISZKA 205 JANUSZ RADZIWIŁŁ 207 PAWEŁ SAPIEHA 211 MICHAŁ PAC 215 LUDWIK POCIEJ 227 KAZIMIERZ SAPIEHA 219 MICHAŁ WIŚNIOWIECKI 221 GRZEGORZ OGIŃSKI 225 MICHAŁ WIŚNIOWIECKI 229 MICHAŁ MOSSAKOWSKI 235 SZYMON KOSSAKOWSKI 241 HETMANI POLNI LITEWSCY 245 MICHAŁ RADZIWIŁŁ 231 MICHAŁ OGIŃSKI 237 STANISŁAW KISZKA 247 JERZY RADZIWIŁŁ 251 JAN RADZIWIŁŁ 253 GRZEGORZ CHODKIEWICZ 255 MIKOŁAJ RADZIWIŁŁ 257 ROMAN SANGUSZKO 261 KRZYSZTOF RADZIWIŁŁ 263 KRZYSZTOF RADZIWIŁŁ 267 JAN CHODKIEWICZ 265 JANUSZ KISZKA 269 JANUSZ RADZIWIŁŁ 271 PAWEŁ SAPIEHA 273 WINCENTY GOSIEWSKI 275 WŁADYSŁAW WOŁOWICZ 281 MICHAŁ PAC 279 MICHAŁ RADZIWIŁŁ 283 KAZIMIERZ SAPIEHA 287 JAN OGIŃSKI 289 JÓZEF SŁUSZKA 291 MICHAŁ WIŚNIOWIECKI 293 GRZEGORZ OGIŃSKI 295 STANISŁAW DENHOFF 297 MICHAŁ RADZIWIŁŁ 299 MICHAŁ MASSALSKI 301 ALEXANDER SAPIEHA 303 JÓZEF SOSNOWSKI 305 LUDWIK TYSZKIEWICZ 307 SZYMON KOSSAKOWSKI 309 JÓZEF ZABIEŁŁO 311 SPIS HETMANÓW 313
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Żywoty hetmanów Królestwa Polskiego i Wielkiego Księstwa Litewskiego
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: