Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00075 002893 18775866 na godz. na dobę w sumie
(Dy)fuzje. Związki literatury i sztuki w Polsce po 1945 roku - ebook/pdf
(Dy)fuzje. Związki literatury i sztuki w Polsce po 1945 roku - ebook/pdf
Autor: , Liczba stron: 452
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-8142-681-7 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> popularnonaukowe >> historia sztuki
Porównaj ceny (książka, ebook (-22%), audiobook).

Publikacja jest efektem projektu realizowanego w Muzeum Sztuki w Łodzi w kooperacji z Zakładem Literatury XX i XXI wieku UŁ. Badania, prowadzone w duchu case studies, koncentrowały się na zjawiskach świadczących o przywiązaniu artystów do rozmaitych wariantów awangardowo pojętej zasady integracji sztuk. Akcentowały one także zbieżność dążeń twórców w Polsce po 1945 roku w różnych kontekstach społeczno-politycznych, instytucjonalnych czy nawet towarzyskich.

Książka dotyczy sojuszy i analogii w obrębie sztuk wizualnych i literatury – zarówno ponad ich zwyczajowo respektowanymi formułami, jak i w umownie przestrzeganych i honorowanych granicach. Autorzy zgromadzonych tekstów starają się uchwycić wzajemne artystyczne stymulowanie w rozprzestrzenianiu konkretnych idei, a zarazem interesuje ich zmiana usytuowań i optyk w postrzeganiu pozornie dobrze znanych zagadnień; innymi słowy – wszystko to, co kryje się w semantycznym potencjale tytułowych „(dy)fuzji”.

„Tom ma wyraźny rys nowatorski – i to zarówno w płaszczyźnie rewelatorskiej (tam, gdzie mowa jest o zjawiskach słabo zbadanych), jak i w obszarze repetycji (tam, gdzie poruszane są zagadnienia nie najgorzej opracowane). [...\ Wyłania się też w nim pewien dział by tak rzec, poznawczy. Po jednej jego stronie sytuują się przyczynki do twórczości bardzo znanych i znanych artystów (Białoszewski, Brzozowski, Buczkowski, Czycz, Haupt, Kantor, Peiper, Strzemiński, Themerson), z drugiej natomiast strony otrzymujemy kompetentne teksty, poświęcone artystom i zjawiskom znanym mniej lub niemal wcale (Bruszewski, Dłużniewski, Kryszkowski, Partum czy też sztuka artzinów). Siłą rzeczy, te pierwsze przyczynki wymagają podjęcia swoistego agonu z badaczami-poprzednikami, te drugie zaś stanowią nowość intelektualną niejako same przez się. Takie zestawienie wydaje się bardzo ożywcze dla wymowy całej publikacji”.

Z recenzji dr. hab. Piotra Łuszczykiewicza, prof. UAM

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Związki literatury i sztuki w Polsce po 1945 roku p o d r e d a k c j ą M a g d a l e n y L a c h m a n i P a w ł a P o l i t a Łódź 2019 REDAKCJA NAUKOWA Magdalena Lachman – Uniwersytet Łódzki, Wydział Filologiczny Zakład Literatury Polskiej XX i XXI w., 90-236 Łódź, ul. Pomorska 171/173 Paweł Polit – Muzeum Sztuki w Łodzi, Dział Zbiorów Sztuki Nowoczesnej 90-734 Łódź, ul. Więckowskiego 36 RECENZENT Piotr Łuszczykiewicz REDAKTOR INICJUJĄCY (WUŁ) Urszula Dzieciątkowska KOORDYNACJA WYDAWNICZA (MSŁ) Martyn Kramek REDAKTOR WYDAWNICTWA UŁ Paweł M. Sobczak SKŁAD I ŁAMANIE Munda – Maciej Torz PROJEKT OKŁADKI I LAYOUT Katarzyna Turkowska © Copyright by Authors, Łódź 2019 © Copyright for this edition by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2019 © Copyright for this edition by Muzeum Sztuki w Łodzi, Łódź 2019 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego i Muzeum Sztuki w Łodzi Wydanie I W.09112.19.0.K Ark. wyd. 18,2; ark. druk. 28,25 ISBN WUŁ 978-83-8142-680-0 e-ISBN WUŁ 978-83-8142-681-7 ISBN MSŁ 978-83-6382-091-6 e-ISBN MSŁ 978-83-6382-092-3 Spis treści (Nie)nowe problemy do oznakowania // 7 Michalina Kmiecik Władysław Strzemiński – powieściopisarz? // 15 Aleksander Wójtowicz Dreptanie. Tadeusz Peiper i kino (po 1945 roku) // 43 Beata Śniecikowska Themersonowie i ich późne dzieci. Słowografia w książkach dla młodych (i trochę starszych) „widzoczytelników” // 59 Justyna Staroń Dialog sztuk. O twórczości artystycznej Leopolda Buczkowskiego // 87 Andrzej Niewiadomski Literackość i wizualność. Paradoksy relacji w prozie Zygmunta Haupta // 119 Anna Śliwa „El Greco walił biel na chama”. Miron Białoszewski wobec dzieł sztuki // 155 Tomasz Bocheński Anachroniczna awangarda, czyli sztuka Tadeusza Brzozowskiego // 189 Paweł Stangret Tadeusz Kantor w sieci tekstów // 215 Spis treści 5 Agnieszka Rejniak-Majewska „Zakodowanie sztuki przeciwko trafnej komunikatywności”. Wiersze i manifesty Andrzeja Partuma // 243 Paweł Polit Andrzeja Dłużniewskiego literatura okruchów codzienności // 271 Dariusz Pachocki W kalejdoskopie utopii. Stanisława Czycza wyprawa do granic literatury // 307 Tomasz Załuski Podłączyć się do świata za pomocą innego kanału. Maszyny tekstualne Wojciecha Bruszewskiego // 319 Daniel Muzyczuk Cześć czarnej sztuce. Literacka twórczość Jacka Kryszkowskiego // 351 Magdalena Lachman Artziny jako medium (dla) sztuki // 385 Wykaz ilustracji // 425 O Autorach // 433 Indeks // 439 Wykłady w Muzeum Sztuki w Łodzi w ramach projektu badawczego „Związki literatury i sztuk wizualnych w Polsce po 1945 roku” // 449 (Nie)nowe problemy do oznakowania Publikacja ta stanowi pokłosie projektu badawczego „Związki literatury i sztuk wizualnych w Polsce po 1945 roku”, realizowanego w latach 2015–2017 w Muze- um Sztuki w Łodzi (w ramach Centrum Muzeologicznego) w kooperacji z Za- kładem (wcześniej Katedrą) Literatury Polskiej XX i XXI wieku Uniwersytetu Łódzkiego. Badania prowadził zespół, w którego skład wchodzili: Tomasz Bo- cheński (UŁ), Magdalena Lachman (UŁ), Daniel Muzyczuk (MSŁ), Paweł Po- lit (MSŁ), Agnieszka Rejniak-Majewska (UŁ), Beata Śniecikowska (IBL PAN), Aleksander Wójtowicz (UMCS). Prace koordynowali Paweł Polit (z ramienia Muzeum Sztuki w Łodzi) i Magdalena Lachman (w imieniu Uniwersytetu Łódz- kiego). W przedsięwzięciu uczestniczyli także zaproszeni goście – specjaliści reprezentujący różne ośrodki naukowe. Wśród nich znaleźli się m.in. badacze, których teksty figurują w niniejszym tomie. Kolejne odsłony podejmowanych działań miały dwutorowy prelekcyjno- -seminaryjny przebieg. Czyniliśmy tak w trosce o zachowanie naukowego cha- rakteru inicjatywy, a zarazem z chęci zadbania o jej użyteczną postać – w myśl zasady, że przy badawczych eksploracjach istotny jest też spontaniczny prze- pływ myśli, a efekty rozpoznań weryfikują się dobrze w konfrontacji z audy- torium i gdy można im przydawać również aspekt, częściowo przynajmniej, popularyzatorski. Projekt zaplanowany został zatem dwudzielnie: jako cykl wykładów otwartych dla publiczności, która mogła aktywnie włączać się w przebieg spotkań, zadając pytania, formułując wątpliwości, dopowiadając i podpowiadając kwestie warte uwzględnienia przy namyśle nad konkretnym zagadnieniem, oraz jako ciąg specjalistycznych seminariów odbywanych re- gularnie już po odsłonie prelekcyjnej w wąskim gronie stałego zespołu, często z udziałem zaproszonego gościa, w trybie dysput akademickich stanowiących okazję do uszczegółowienia i przedyskutowania tez badawczych, przedstawie- nia mocnych stron i ograniczeń zaproponowanych ujęć. Nasza inicjatywa służyła wskazaniu i wstępnemu usystematyzowaniu sze- roko rozumianej zbieżności w dążeniach przedstawicieli sztuk wizualnych i literatury w Polsce po 1945 roku, a także scharakteryzowaniu przenikających się różnych pól zainteresowań i form ekspresji u konkretnego twórcy, zazwy- czaj ujmowanych separatystycznie, niedostrzeganych, marginalizowanych, (Nie)nowe problemy do oznakowania 7 pomijanych lub niedostatecznie wyzyskanych interpretacyjnie. Badania kon- centrowały się nie tylko na zjawiskach świadczących o przywiązaniu do róż- nych wariantów awangardowo pojętej idei korespondencji czy integracji sztuk poprzez symbiotyczną kooperację na ich polu albo hołdowanie zasadzie mul- tiartystyczności. Interesowała nas również odpowiedniość predylekcji i predys- pozycji sztuki i literatury w konkretnych momentach historycznych, w różnych (nie)przychylnych podejmowanym działaniom kontekstach społeczno-politycz- nych, instytucjonalnych czy nawet towarzyskich. Przyglądaliśmy się sojuszom i analogiom w obrębie sztuki i literatury – zarówno ponad ich zwyczajowo respektowanymi domenami i formułami, jak i w umownie przestrzeganych i honorowanych granicach. Projekt wpisywał się w mocno dziś uaktywnianą potrzebę realizowania programów interdyscyplinarnych i transdyscyplinarnych. Respektując specy- fikę konkretnych dziedzin wiedzy, pielęgnowaliśmy równocześnie otwartość, bez sztywnego przesądzania o wyborze jasno dookreślonej metodologii czy szczegółowego kierunku albo sposobu analiz. Najbardziej adekwatna wydała nam się sprawdzona i dobrze osadzona w nurtach badawczych formuła case study, bardzo przydatna zwłaszcza przy testowaniu zakresu i wariantywności ogólnie postawionego problemu. Wyszliśmy z założenia, że metoda ta pozwa- la skutecznie zweryfikować wiele ogólnych spostrzeżeń i hipotez czy odcza- rować zadomowione przekonania o znaczeniu konkretnych rozwiązań. Daje też badaczowi swobodę w przedstawianiu obranego do analizy zagadnienia. Bezsprzeczne jest, że studium przypadku kładzie nacisk na empirię i abdukcję, tworzy szansę, by poznać i zniuansować sploty różnych uwikłań i zespoleń, uzmysławia wachlarz reakcji na wspólne bodźce kulturowe, poddaje lustracji oraz rewizji podobieństwa i różnice założeń. Staraliśmy się zatem, by każdo- razowo przedmiotem dociekań był dorobek jednego artysty lub konkretny typ działalności twórczej. Przyświecającą nam ideę badawczą, służącą zdiagnozowaniu, na czym za- sadzają się czy przede wszystkim polegają związki literatury i sztuki w Polsce po 1945 roku, łatwo daje się wyrazić w kluczowych dla całego przedsięwzięcia nadrzędnych pytaniach o to, do czego artyści lokowani w polu sztuk wizual- nych używają literatury, jak pożytkują szeroko pojęte efekty literackie i w czym pomocne dla nich bywa doświadczenie literackości; i zarazem – symetrycznie (Nie)nowe problemy do oznakowania 8 – jakie odwołania do sztuki i ekspresji pozapisarskiej prezentują twórcy sytu- owani w obszarze literackim, jak (i jakie) odniesienia z zakresu praktyk oraz tworzyw i poetyk wizualnych determinują i modelują ich działalność. Oprócz tych kwestii węzłowych interesowały nas też zagadnienia bardziej szczegółowe: kiedy, jak i dlaczego konkretny artysta sięga po medium literackie/wizualne oraz czy można ustalić, na ile świadomie to robi; czy da się zrekonstruować, jaką definicją literatury i literackości albo sztuki i wizualności operują poszczególni artyści i dlaczego właśnie taka idea we wskazanym zakresie im przyświeca; czym jest dla twórców literatura i literackość albo sztuka i wizualność (w sensie ogólnych modeli); czy da się wskazać konkretne inspiracje literackie/wizualne w przypadku konkretnych autorów i jaki mają one wymiar (systemowy, teo- retyczny, zdeterminowany kontekstem instytucjonalnym, towarzyskim, bio- graficznym, ogólnokulturowym...); jaka jest tradycja i zarazem ranga tego typu odwołań czy kodów w przypadku konkretnych artystów; jakie zajmują one miejsce w filozofii (a także poetyce i polityce) konkretnej twórczości i w hierar- chii innych inspiracji i przywołań; czy istnieją te same, czy odmienne powody zainteresowań analogicznymi rozwiązaniami artystycznymi w przypadku róż- nych twórców; do czego komentatorom konkretnego dorobku twórczego przy- daje się literatura i literackość albo kody ukształtowane w obszarze badań nad sztukami wizualnymi i wizualnością; w jakim celu (i czy w ogóle) odniesienia i narzędzia eksponujące swoje literackie i literaturoznawcze naleciałości albo osadzenie w krytyce sztuki i nauce o niej są przez interpretatorów przywoływa- ne oraz produktywnie wykorzystywane; do jakich predyspozycji odbiorczych odwołują się konkretne rozwiązania (czy są to kompetencje czytelnika, widza, „widzo-czytelnika”…). W wyniku różnych okoliczności projekt skupił się na literackich i logocen- trycznych oscylacjach w twórczości takich artystów jak Władysław Strzemiński, Tadeusz Kantor, Tadeusz Brzozowski, Andrzej Partum, Andrzej Dłużniewski, Wojciech Bruszewski, Jacek Kryszkowski i zarazem na skłonnościach do korzy- stania z pojemnego pojęcia sztuki i wychodzenia poza horyzont stricte literacki w działalności takich autorów jak Tadeusz Peiper, Leopold Buczkowski, Zyg- munt Haupt, Miron Białoszewski oraz Stanisław Czycz. W spektrum naszego zainteresowania znalazły się też zagadnienia bardziej przekrojowe, tzn. idea książki artystycznej oraz książki-obiektu, również gazet(ek) jako artystycznego (Nie)nowe problemy do oznakowania 9 (i skutecznego) medium (dla) sztuki, ponadto wszelkie logowizualne koncepty (uwidocznione choćby w wykorzystywaniu awangardowych zdobyczy Fran- ciszki i Stefana Themersonów we współczesnej ilustracji książek dla dzieci). Nie jest to oczywiście kompletna lista problemów i artystów, których dorobek i postawa wpisują się w węzłowe zagadnienie wyznaczane przez tytuł projektu. Można ją rozszerzyć o takich twórców jak choćby, pozostający także w kręgu naszych eksploracji i wybiórczo poddawani wspólnym interpretacjom: Stani- sław Dróżdż, Zbigniew Gostomski, Edward Krasiński, Ewa Kuryluk, Zbigniew Libera, Ewa Partum, Robert Szczerbowski, Edward Stachura, Tadeusz Róże- wicz, Jerzy Treliński, Zbigniew Warpechowski, Anastazy B. Wiśniewski, Ewa Zarzycka… Ostatecznie, nasz projekt (jeśli mierzyć go dotychczasowymi efektami) przybrał, co zabrzmi dość paradoksalnie, rekapitulująco-rekonensansowy charakter. Rekapitulujący – ponieważ stanowił podsumowanie pewnego eta- pu wiedzy na temat przykładowego dorobku i meandrów czyjejś twórczości w aspektach nas interesujących, niekiedy również reasumował refleksję już przez konkretnego badacza z sukcesem podjętą. Rekonesansowy – ponieważ chodziło zarazem o zarysowanie nieuwzględnianej wcześniej na szerszą ska- lę optyki i choćby sygnałowe wskazanie potencjalnie owocnej perspektywy namysłu odmiennej od kodów interpretacyjnych dotychczas obowiązujących czy pozostających w mocy w generalnym postrzeganiu czyjegoś dorobku. Dą- żyliśmy do wypunktowania problemów przeoczonych albo niedostatecznie wyzyskanych badawczo – z ambicją nie tyle wyczerpania tematu, ile otwarcia dyskusji. Chcieliśmy zarysować kontury mapy i wysondować jej operacyjną skuteczność w oznakowanym terenie; zorganizować plac budowy z utrwalony- mi i stabilnymi fundamentami, a nie zarządzić gwałtowną przebudowę terenu, w wyniku której nawet przy uzasadnionym wyburzaniu pustostanów ucierpieć mogą zasiedlone domostwa i gmachy już z dobrym skutkiem skolonizowane. Mówiąc jeszcze inaczej: zależało nam na otwieraniu okien, a nie wyłamywa- niu drzwi. Skupialiśmy się na rozszerzaniu perspektyw, nie na wywracaniu na nice istniejących porządków i domen interpretacyjnych. Naszym celem stało się wstępne wytyczenie i oznakowanie niezbyt chętnie (przynajmniej w sposób planowy i świadomy) uczęszczanego szlaku, ostrożne przecieranie ścieżek bez radykalnego karczowania obszaru objętego badawczym nadzorem. Chcieliśmy, (Nie)nowe problemy do oznakowania 10 nie kwestionując utrwalonych ujęć i nie negując stanu badań, wyjść poza ich schemat, model postrzegania konkretnych dokonań artystycznych w ustalonym i/lub zhierarchizowanym porządku. Kołem napędowym naszych badań była i jest niesłabnąca wciąż ciekawość, co się może zdarzyć, jeśli uwzględni się w dorobku Władysława Strzemińskiego jego niedokończoną powieść (i być może inne próby literackie); jakie znaczenie dla postrzegania Tadeusza Peipera ma jego powojenna krytyka filmowa; jak radzą sobie z Themersonowskim dziedzictwem w zakresie słowografii jego ar- tystyczni spadkobiercy, czyli współcześni ilustratorzy, graficy i twórcy picture booków; jak dialogują sztuki w twórczości Leopolda Buczkowskiego i jak wpły- wa na jego dorobek pisarski fakt, iż był on artystą wielotworzywowym; w jakie paradoksy obfitują dokonania Zygmunta Haupta – prozaika, a zarazem mala- rza, który dysponował zdeterminowaną wizualnie wyobraźnią; jakie walory dzieł sztuki cenił sobie Miron Białoszewski i w jakim stopniu jego preferencja dla mimetycznego stylu odbioru pomaga zrozumieć inne prawidłowości per- cepcyjne, którym daje on wyraz w swoich utworach; jak Tadeusz Brzozowski za pomocą m.in. jakości literackich wprowadzonych do swoich dzieł umiał za- gwarantować i przekazać oryginalne współistnienie zachodniej neurozy no- watorstwa i środkowoeuropejskiej nostalgii za wartościami anachronicznymi, określającymi tożsamość; jakie powiązania (między)tekstowe oferował w swojej twórczości Tadeusz Kantor w imię chęci rewitalizowania idei awangardowo- ści; w kręgu jakich znaczeń należy sytuować pomysły Andrzeja Partuma, jego specyficzne podejście do języka, widoczne w wydawanych własnym sumptem tomach poetyckich i manifestach, oraz do rozumienia komunikacji ujmowa- nej w jej zdarzeniowym, sytuacyjnym i personalnym wymiarze; jakie miejsce w praktykach konceptualnych Andrzeja Dłużniewskiego zajmuje konstruowa- nie narracji literackiej i co wynika z możliwości postrzegania go jako autora zwięzłych, skrzących się paradoksem form pisarskich; na przełamywanie jakich nawyków czytelniczych nastawiona jest wyprawa Stanisława Czycza do granic literatury w pozostawionym rękopisie (czy partyturze) zatytułowanym Arw; jak poza schematy pojęciowe humanistycznej kultury słowa wykraczał Wojciech Bruszewski w swoich eksperymentach medialnych z wykorzystaniem słowa i języka oraz przy użyciu remediacji; na ile przekonująco (i aktualnie) jawi się strategia Jacka Kryszkowskiego uderzająca metodami dyskursywnymi (i de facto (Nie)nowe problemy do oznakowania 11 literackimi) w praktyki fetyszystyczne i powagę instytucji sztuki; jakim me- dium (dla) sztuki są artziny i co daje perspektywa wspólnego ujmowania tych form wypowiedzi jako gestów artystycznych realizowanych i ponawianych zarówno w obszarze literackim, jak i na terenie sztuk wizualnych. Już z tego skrótowego przeglądu zagadnień, które podejmowały nasze case studies znajdujące odbicie w tym tomie, widać, że przyświecała nam chęć raczej testowania i przymiarki niż stworzenia twardego zrębu koncepcji czy ak- sjomatu metodologicznego. Chodziło po prostu o pogłębienie wiedzy na temat wzajemnych relacji sztuki i literatury w Polsce po 1945 roku, o próbę wypra- cowania zróżnicowanych optyk i docelowo też metodologii służących badaniu omawianych zjawisk, a także o integrację środowisk naukowych w Polsce pod kątem współbieżności zainteresowań. Mamy nadzieję, że ta publikacja chociaż częściowo spełnia wspomniane zamierzenia. Nie przedstawia ona wszystkich działań zespołu ani mnogości kierunków eksploracji, które zaistniały podczas spotkań; stanowi jedynie przegląd wybranych konceptów i analiz, które autorzy zdecydowali się już na tym etapie scalić i upublicznić, poddać też aprobatywne- mu lub polemicznemu sprawdzianowi czytelniczemu. Właśnie do niego gorąco zachęcamy i zapraszamy. *** Wydanie tej książki nie byłoby możliwe bez zaangażowania wielu osób. Chcie- libyśmy serdecznie podziękować wszystkim, którzy brali udział w naszym trzyletnim projekcie, również dyskutantom i uczestnikom spotkań otwartych dla publiczności. Szczególne wyrazy wdzięczności kierujemy do właścicieli praw autorskich za nieodpłatne udostępnienie zgody na publikację materiałów wizualnych. Podziękowania niech przyjmą: Wawrzyniec Brzozowski, Tadeusz Buczkowski i Agnieszka Wood, Michał Chojecki, Emilia Małgorzata Dłużniewska i Kajetan Dłużniewski, Arthur Haupt i Kevin Martindale, Marek Janiak i Adam Rze- pecki, Małgorzata Kamińska-Bruszewska, Maria Kantor i Dorota Krakowska, Jacek Katos Katarzyński, Dorota Kryszkowska, Wanda Lacrampe, Aleksander Parwa, Henk Proeme, Grupa Brzuch (Betina Bożek, Anna Kubik i Weronika Stencel). Za życzliwość i pomoc w gromadzeniu materiału ikonograficznego (Nie)nowe problemy do oznakowania 12 oraz wspieranie naszego przedsięwzięcia dziękujemy ponadto Bożennie Biskup- skiej, Antoniemu Burzyńskiemu i Fundacji im. Tadeusza Kantora, Małgorzacie Cybulskiej, Martynowi Kramkowi, Marice Kuźmicz, Dorocie Niedziałkowskiej, Jasi Reichardt, Józefowi Robakowskiemu, Danielowi Rumiancewowi, Lecho- wi Stangretowi, Jarosławowi Klejnockiemu, Dyrektorowi Muzeum Literatury w Warszawie, Grażynie Grochowiakowej, kustosz i Kierownikowi Działu Doku- mentacji Fotograficznej Muzeum Literatury w Warszawie, Marcinowi Klimkowi z National Trust for Scotland Photo Library, Katarzynie Płażyńskiej z Archiwum Fotografii Ośrodka KARTA, Adzie Bielikowskiej z Działu Digitalizacji i Doku- mentacji Wizualnej Muzeum Narodowego w Warszawie. Redaktor Urszuli Dzieciątkowskiej składamy podziękowania za bezcenną pomoc wydawniczą i logistyczną, a Pawłowi M. Sobczakowi za korektorski trud. Dziękujemy też Dyrekcji Muzeum Sztuki w Łodzi (Jarosławowi Suchanowi, Małgorzacie Ludwisiak i Mai Wójcik) za przychylne potraktowanie naszych wy- siłków, a Dziekan Wydziału Filologicznego UŁ prof. Joannie Jabłkowskiej oraz Dyrektor Instytutu Filologii Polskiej i Logopedii UŁ prof. Danucie Kowalskiej za dofinansowanie publikacji. Magdalena Lachman Paweł Polit Władysław Strzemiński – powieściopisarz? Strzemiński i literatura Władysław Strzemiński znany jest szerszej publicz- ności przede wszystkim jako malarz i teoretyk sztuki. Wystawa Powidoki życia, zorganizowana w 2010 roku przez Muzeum Sztuki w Łodzi, przypomniała nam jednak również inne oblicza artysty: urbanisty, dizaj- nera, a także – powieściopisarza. W katalogu po raz pierwszy przedrukowane zostały fragmenty pro- zy tworzonej przez Strzemińskiego pod koniec ży- cia. Fragmenty, które docelowo składać się miały na – częściowo autobiograficzną – powieść o wojennych losach artysty/intelektualisty, nie tworzą spójnej cało- ści. Zapewne, gdyby nie przedwczesna śmierć autora, przybrałyby one zupełnie inny ostateczny kształt. Ze szczątków i wyrywków pozostawionych w archiwum malarza wyziera jednak fascynująca opowieść o roz- padzie awangardowej wiary w postęp, zarazem do głosu dochodzi rewizja nowoczesnych ideologii oraz rozliczenie z własną, bolesną i niewygodną biogra- fią. I choć pewnie nie tak projektował swoje literackie próby Strzemiński, fragmentaryczna i rozproszona postać, w jakiej otrzymujemy jego powieść, idealnie współgra z opisanym w niej poczuciem rozpadu świata: zewnętrznego, społecznego – zaatakowanego wirusem faszyzmu – i wewnętrznego, somatyczne- go – zżeranego przez chorobę, gruźlicę. Wcześniejsze zaangażowanie Strzemińskiego w sprawy literackie sugerowałoby, iż miał on bar- dzo jasno sprecyzowaną wizję pisarstwa: w pełni 15 i i k c e m K a n i l a h c M i i i r o e T a r d e t a K , i k y t s i n o l o P ł a i z d y W , i k s ń o l l i e g a J t e t y s r e w n U i , k i i c e m K a n i l a h c M i r d l p . u d e . j u @ k i i c e m k . a n i l a h c m i : l i a m - e , ą d r a g n a w A d a n ń a d a B k e d o r ś O z a r o y r u t a r e t i L Il. 1. Strona z rękopisu powieści Władysława Strzemińskiego Muzeum Sztuki w Łodzi poddanego kontroli intelektu i zmierzającego do osiągnięcia doskonale zorgani- zowanej formy. Już w pierwszym komunikacie grupy „a.r.” możemy przeczytać, że „»a.r.« łączy współpracą plastykę z poezją” i stawia zagadnienia nowej sztuki w jej całej rozciągłości, zamiast dotychczasowe- go nowatorstwa w jednej jakiejkolwiek dziedzinie sztuki, i jednoczesnej kompromisowości i ignorancji w drugiej, skutkiem czego obraz dnia dzi- siejszego wypadał ciasny i fałszywy1. Współpraca, o której tu mowa, nie polegała oczywiście na jakimkolwiek działaniu intermedialnym: członkowie grupy „a.r.” wierzyli jedynie, iż wszelką aktywność artystyczną należy opierać na analogicznych zasadach. Jak słusznie odnotowywał 1 Komunikat grupy „a.r.” nr 1, s. 2. Cyt. za: J. Zagrodzki, Władysław Strzemiński. Obrazy słów, Wydawnictwo Biblioteki Państwowej Wyższej Szkoły Filmowej, Telewizyjnej i Teatralnej, Łódź 2014, s. 87. Michalina Kmiecik 16 Andrzej Turowski, pod koniec lat 30. XX wieku Strzemiński zaczyna dostrzegać „głębsze zależności przebiegające po linii analogicznego budowania formy poe- tyckiej i konstrukcji plastycznej”2. Poszukiwanie owych „napomknień form”3 (jak nazwie Przyboś w Nieco o realizmie w malarstwie osiągnięcia wprawnego, re- jestrującego oka) staje się zadaniem teoretyka wyznaczającego zasady funkcjo- nowania nowej sztuki. W komunikacie grupy „a.r.” prymarnym prawem okaże się „logika formy i budowy”, która w malarstwie wyrazi się poprzez użycie kąta prostego, w architekturze – poprzez rytm czasoprzestrzenny, a w liryce – ekono- mizm środków wyrazu4. W ten sposób – wskazując na możliwość transferu tej samej zasady w obręb różnych dziedzin sztuki – Strzemiński wyznaczy drogę do takich hybryd estetycznych jak proklamowany przez Przybosia w „Linii” unizm literacki5. Pokaże również, iż w literaturze, podobnie jak w sztuce w ogóle, inte- resują go przede wszystkim kwestie konstrukcji, wewnętrznej budowy dzieła, żelaznej konsekwencji myślowej i strukturalnej. W listach do Juliana Przybosia będzie podkreślał wagę wewnętrznej spójności wierszy poety dla jego opracowa- nia graficznego tomiku Z ponad6; natomiast komentując poezję Tadeusza Peipera, zwróci uwagę przede wszystkim na sposób jej konstruowania: Że Peiperowi się nie podoba układ Z ponad, to jest zrozumiałe. On jest kubistą w poezji, jak Juan Gris w malarstwie lub Braque, a to jest stan wspaniałego rozkwitu piękna formy, lecz niedostatecznie zor- ganizowanej budowy […]. U kubistów ekonomia budowy wyraża się w geometryzacji kształtów, lecz dalej nie sięga, nie organizuje równowagi i harmonii proporcji, pozostawiając to na łaskę intuicji, wyczuwań i nieuniknionych niedociągnięć, uważając, że te właśnie niedociągnięcia nadają charme wrażliwości. Peiper jako kubista jest ugodowcem, boi się zbyt konsekwentnej organizacji, boi się, że w tej 2 3 4 5 6 A. Turowski, Strzemiński o poezji, „Poezja” 1969, nr 5, s. 82–83. J. Przyboś, Nieco o realizmie w malarstwie (Nieco, a więc nie wszystko), [w:] tenże, Linia i gwar, t. 1, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1959, s. 168. Zob. Komunikat grupy „a.r.” nr 1, s. 86. Zob. J. Przyboś, Unizm, „Linia” 1931, nr 3, s. 69–71. Zob. Listy Władysława Strzemińskiego do Juliana Przybosia z lat 1929–1933, oprac. A. Turowski, „Rocznik Historii Sztuki” 1973, t. IX, s. 227. Władysław Strzemiński – powieściopisarz? 17 organizacji zginie „jego” „własna” forma, jego indywidualność i dla- tego chce pewnych granic (24 VI 1930)7. Strzemiński podporządkuje swoje układy graficzne obecne w Z ponad Juliana Przybosia zasadzie dookreślania zarysowanych w wierszu planów (najlepszym przykładem może być liryk Florian, podzielony na trzy równoległe plany za pomo- cą różnego kroju czcionek). Także jego uczniowie w swoich układach funkcjonal- nych będą starali się wydobyć za pomocą typografii wewnętrzną budowę wiersza. Postąpi tak Samuel Szczekacz, tworząc układy dla tomu Motorem słów, którego autorstwo Janusz Zagrodzki przypisuje właśnie Strzemińskiemu. Jeśli wierzyć jego tezie – i potraktować Leona Grabowskiego (pod takim nazwiskiem tomik ten został wydany) jako alias malarza – okaże się, że wizja literatury jako budowy była wyjątkowo bliska autorowi Teorii widzenia. W otwierającym tom tekście czytamy: słowa twardo ulane stopem grubszym ponad stal ułożyły się w dźwignię zdań i zespoliły się razem w maszynę słów: wiersz podkładam pod zdanie fundament orzeczeń spiralne śruby przyimków wkręcam w gwinty przecinków łączę ściśle zespalam i tłokiem podmiotu pracuję zdaniem ja poeta – chemik słów8. Pisanie zostaje tu metaforycznie sprzężone z pracą konstruktora maszyny: sło- wa funkcjonują jako zworniki i części mechanizmu. Podmiot liryczny, wzo- rem „poety-robotnika słów” z pierwszych dwóch tomów Przybosia, „pracuje 7 8 Tamże, s. 244. Cyt. za: J. Zagrodzki, Władysław Strzemiński. Obrazy…, s. 149. Michalina Kmiecik 18 zdaniem”9, nadaje swojemu intelektualnemu zaangażowaniu wymiar fizyczny. Apozycja z ostatniego wersu – będąca skądinąd kolejną kalką poetyki Przybosio- wej – odsyła nas jednak już wprost do powieści Strzemińskiego, o której przede wszystkim będzie mowa w tym artykule. Chemikiem jest bowiem jeden z głów- nych bohaterów niedokończonej książki, porte parole autora – Czesław Czempik. Zderzenie tych dwóch tekstów – inicjalnego liryku z tomu Motorem słów i frag- mentów powieści – pozwala, jak sądzę, tym bardziej postrzegać Czempika jako symbol artysty, twórcy, odkrywcy. Staje się on wcieleniem awangardysty: łama- nego nieustannie przez los indywidualny (chorobę) i zbiorowy (wojnę). Powieść jako rozliczenie z awangardą: postęp, porządek, abstrakcja W istniejących fragmentach prozy Strzemińskiego występuje co najmniej trzech bohaterów, których poglądy oraz charakter mogą stać się komentarzem doty- czącym roli nowej sztuki w rzeczywistości kształtowanej przez doświadczenie wojny światowej. Każdy z nich reprezentuje inne awangardowe pryncypium i każdy – jako jego upostaciowienie – ponosi klęskę. Pojawiający się jako jeden z pierwszych na kartach książki inżynier Józef Obertyński głosi apoteozę po- stępu, urzędnik Jan Murin – porządku i liczby, natomiast Czesław Czempik – abstrakcji. Obertyński wyrasta z dziewiętnastowiecznych ideałów rewolucji przemysło- wej: stanowi zapowiedź nowoczesnego myślenia o przestrzeni (jest inżynierem kolejowym), a także uosobienie misji cywilizacyjnej. Auktorialny narrator kreo- wany przez Strzemińskiego patrzy na niego jednak krytycznym, czy wręcz iro- nicznym, okiem; piętnuje pogardę Obertyńskiego dla Rosjan, a także jego społecz- ną nieświadomość. Postęp, który pragnie on zaszczepić na ziemiach wschodnich, jest w istocie wytworem wyobraźni kolonialnej Europy Zachodniej: Europa ruszyła na podbój pustkowi i przestrzeni, rozrastając się, prze- kształcając kraje, leżące na liniach jej promieniowania i włączając je 9 U Przybosia znajdziemy zupełnie analogiczną frazę: „twardym słowem pracuję” (J. Przyboś, O elektry- fikacji, [w:] tenże, Utwory poetyckie, t. 1, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1984, s. 31). Władysław Strzemiński – powieściopisarz? 19 w swój obręb jednakowego typu i oblicza. Inżynier Józef Obertyński budował koleje, po których się rozbiegały nerwowe prądy Europy i to- czyły się czerwone wagony surowców i tony wykalkulowanego wyzy- sku tuziemców w rachunku przelatywanych słupów telegraficznych (PF 351)10. Il. 2. Strony z rękopisu powieści Władysława Strzemińskiego Muzeum Sztuki w Łodzi 10 Wszystkie cytaty z powieści Strzemińskiego podaję za przedrukiem w opracowaniu Zenobii Karnickiej: W. Strzemiński, Powieść [fragment], oprac. Z. Karnicka, [w:] Powidoki życia. Władysław Strzemiński i prawa dla sztuki / Afterimages od Life. Władysław Strzemiński and Rights for Art [publikacja towa- rzysząca wystawie: Powidoki życia. Władysław Strzemiński i prawa dla sztuki / Afterimages od Life. Władysław Strzemiński and Rights for Art, 30.01.2010–27.02.2011, kuratorzy: Jarosław Lubiak, Paulina Kurc-Maj], red. J. Lubiak, współpr. P. Kurc-Maj, Muzeum Sztuki w Łodzi, Łódź 2012. Przytoczenia ozna- czam bezpośrednio w tekście, opatrując je skrótem PF i numerem strony. Michalina Kmiecik 20
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

(Dy)fuzje. Związki literatury i sztuki w Polsce po 1945 roku
Autor:
,

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: