Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00272 015933 16000565 na godz. na dobę w sumie
Sieci wsparcia społecznego jako przejaw integracji i dezintegracji społecznej - ebook/pdf
Sieci wsparcia społecznego jako przejaw integracji i dezintegracji społecznej - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 360
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-8-3796-9298-9 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> poradniki >> polityka społeczna
Porównaj ceny (książka, ebook (-4%), audiobook).
 Przegląd badań wskazuje, że problematyka wsparcia społecznego funkcjonuje w znacznym rozproszeniu, podczas gdy znaczenie problemów pomagania, wspierania innych dla rozumienia i kształtowania współczesnej rzeczywistości społecznej rodzi potrzebę gromadzenia, porządkowania i integracji dorobku naukowego w tym zakresie. Temu celowi przyświecał pomysł przygotowania opracowania poświęconego współczesnym studiom nad wsparciem społecznym, którego materialnym dowodem jest oddana Czytelnikowi do rąk niniejsza książka.
Publikacja jest monografią współczesnych socjologicznych badań nad wsparciem społecznym. Tom obejmuje łącznie 14 opracowań, które są prezentacją wyników studiów empirycznych.
Książka składa się z dwóch zakresowo różniących się części. Część pierwsza zawiera trzy artykuły podejmujące problemy teoretyczne wsparcia społecznego. Druga część opracowania jest prezentacją wielowątkowych studiów, których empiryczną podstawą są wyniki badań terenowych nad wsparciem społecznym dostępnym, kierowanym do różnych grup i zbiorowości społecznych, zrealizowanych z zastosowaniem ilościowych oraz jakościowych metod zbierania i opracowywania danych.
Opracowanie ma walory poznawcze i aplikacyjne. Nie tylko dostarcza uporządkowanej wiedzy o ważnym obszarze życia społecznego, ale przedstawione rezultaty analiz powinny stać się przedmiotem zainteresowania praktyków, reformatorów życia społecznego.
Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Sieci wsparcia społecznego jako przejaw integracji i dezintegracji społecznej pod redakcją Jolanty Grotowskiej-Leder Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Łódź 2008 Polskie Towarzystwo Socjologiczne XIII Ogólnopolski Zjazd Socjologiczny RECENZENT Anna Michalska REDAKTOR TOMU Jolanta Grotowska-Leder REDAKTOR TECHNICZNY Elżbieta Potapiuk OKŁADKĘ PROJEKTOWAŁA Barbara Grzejszczak Publikacja ukazała się w ramach Serii Wydawniczej Polskiego Towarzystwa Socjologicznego obejmującej dorobek XIII Ogólnopolskiego Zjazdu Socjologicznego (Zielona Góra 13–15 września 2007 r. KOMITET SERII WYDAWNICZEJ PTS: Janusz Mucha, Ewa Narkiewicz-Niedbalec, Marek Nowak Józef Styk, Krystyna Szafraniec, Włodzimierz Wesołowski, Maria Zielińska Publikacja dofinansowana przez Polskie Towarzystwo Socjologiczne © Copyright by Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź 2008 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 2008 Wydanie I. Nakład 250 egz. Ark. druk. 16,25. Papier kl. III, 80 g, 70 × 100 Zam. 37/4403/2009 ISBN (wersja drukowana) 978-83-7525-253-8 ISBN (ebook) 978-83-7969-298-9 Spis treści Od redaktora .................................................................................................. 5 Część pierwsza – Wsparcie społeczne – aspekty teoretyczne Jolanta Grotowska-Leder – Wsparcie społeczne w perspektywie teorii socjologicznych – kontekst więzi społecznej, sieci społecznych, sieci wymiany społecznej ....................................... 9 Piotr Szukalski – Rodzinne sieci wsparcia seniorów w starzejących się społeczeństwach – kilka refleksji ............................ 28 Anna Wachowiak – Pluralizm wspólnot poziomych we współczesnej rzeczywistości jako przejaw rosnących obszarów społecznej integracji i wsparcia. Fakty i mity ....................... 44 Część druga – Wsparcie społeczne jako przedmiot badań Magdalena Łukasiuk – LoŜe migracyjne w Warszawie jako przykład sieci wsparcia społecznego. Case study z ambicjami teoretycznymi ............................................................ 60 Maciej Frykowski – Kapitał społeczny jako sieć wsparcia mieszkańców wsi i małych miast województwa łódzkiego................... 74 Jolanta Grotowska-Leder, Wielisława Warzywoda-Kruszyńska – Nieformalne sieci wsparcia ludności Ŝyjącej w biedzie a przezwycięŜanie biedy (na przykładzie gmin wiejskich i małego miasta w województwie łódzkim) .......................................... 88 Marta Styrc – Transfery finansowe i opieki pomiędzy gospodarstwami domowymi..................................................................110 Ewa Giermanowska – Instytucjonalna pomoc młodym osobom niepełnosprawnym w drodze do zatrudnienia..........................125 Marek Niezabitowski – Sieci wsparcia i więzi społeczne ludzi starszych. Stan teorii i badań socjologicznych a potrzeby praktyki .......................144 3 Marzena Sobczak – „Tylko razem moŜemy wiele” – integracja osób starszych na przykładzie Uniwersytetu Trzeciego Wieku przy WSG w Bydgoszczy......................................................................171 Anna Kacperczyk – Warunki dostarczania wsparcia w opiece paliatywno-hospicyjnej..........................................................................183 Anna Matyja – Socjoterapia jako forma pomocy dzieciom z rodzin dysfunkcyjnych w opinii kierowników i wychowawców świetlic środowiskowych w wybranych miastach śląskich ...................197 Katarzyna Pluskota – Sieci wsparcia młodzieŜy z rodzin dysfunkcjonalnych. Studium pięciu przypadków..................................217 Rajmund Morawski – Klub abstynenta jako sieć wsparcia społecznego dla osób uzaleŜnionych od alkoholu w procesie powrotu do zdrowia (na przykładzie pamiętników członków Klubu Abstynenta „Jędruś” w Katowicach) .........................................235 4 Od redaktora form pomocy. Ta cecha Wsparcie społeczne jest zjawiskiem uniwersalnym, powszechnym, w tym sensie, Ŝe od zarania dziejów aŜ po współczesność ludzie indywidualnie oraz jako członkowie róŜnych grup i instytucji społecznych są adresatami i źródłem róŜnych rzeczywistości społecznej uzasadnia zainteresowanie teoretyków i badaczy Ŝycia społecznego zachowaniami, których treścią jest pomaganie, wspieranie innych. Świadczenie pomocy ludziom znajdującym się w trudnych sytuacjach Ŝyciowych, z jakiegoś powodu niesamodzielnym, zyskuje współcześnie wyraźnie na znaczeniu w wielu społeczeństwach, w których obserwuje się z róŜnym natęŜeniem kryzys dwóch podstawowych struktur zabezpieczających: rodziny i państwa. Rodzina to grupa, w której człowiek w naturalny sposób, na zasadach pokrewieństwa oraz szacunku, miłości i zrozumienia zaspokaja swoje podstawowe potrzeby. Państwo z kolei jest strukturą, która w toku rozwoju historycznego poprzez etatyzację pomocy, tzn. powoływanie instytucji dla świadczenia potrzebującym pomocy profesjonalnej, wzięło na siebie odpowiedzialność za jakość Ŝycia obywateli. Badania podporządkowane problematyce wsparcia społecznego nie mają zbyt odległej tradycji – sięga ona lat 70. XX w. – ale refleksja nad zachowaniami pomocowymi jest zdecydowanie wcześniejsza. Dowodzą tego liczne studia nad świadczeniem pomocy podejmowane na gruncie wielu dyscyplin naukowych: psychologii, socjologii, pedagogiki społecznej, polityki społecznej, gerontologii i ekonomii. W ten sposób wspieranie, pomaganie są kategoriami interdyscyplinarnymi. Analizy wsparcia społecznego są dwojakiego rodzaju: podporządkowane problematyce, których jest mniej, ale dynamicznie się rozwijają, oraz zajmujące się tematem „przy okazji”, na marginesie zagadnień, których są bardziej in. funkcjonowania rodziny, współpracy i podziału w niej obowiązków, relacjami w procesie wychowania i resocjalizacji między uczniami, wychowankami a nauczycielami i wychowawcami. Przegląd badań wskazuje, Ŝe problematyka wsparcia społecznego funkcjonuje w znacznym rozproszeniu, podczas gdy rozumienia znaczenie problemów pomagania, wspierania i kształtowania współczesnej rodzi potrzebę gromadzenia, porządkowania i integracji dorobku naukowego w tym zakresie. Temu celowi przyświecał pomysł przygotowania opracowania poświęconego rzeczywistości społecznej innych dla lub mniej istotnym aspektem, m. Od redaktora współczesnym studiom nad wsparciem społecznym, którego materialnym dowodem jest oddana Czytelnikowi do rąk niniejsza ksiązka. Artykuły składające się na opracowanie cechuje pluralizm tematów, sposobów ich konceptualizacji, prezentacji, zastosowanych przez autorów podejść metodologicznych, których źródłem są szeroko pojęte nauki społeczne: głównie socjologia, w mniejszym zakresie gerontologia, pedagogika społeczna, praca socjalna i ekonomia, oraz zbiorowości społecznych, których dostęp do wsparcia uczyniono przedmiotem analizy. róŜne tym metod pomiaru zjawiska. Studia ujawniają Prezentowane analizy wpisują się tradycję i sposoby badania zachowań pomocowych, tzn. są bardziej empiryczne niŜ teoretyczne. Poszczególne części opracowania odzwierciedlają dylematy studiów nad wsparciem społecznym: w zakresie stosowania i rozumienia pojęć oraz podstaw metodologicznych, w sposoby typologizowania, definiowania, ale takŜe nazywania zjawiska. Czytelnik spotyka m. in. takie określenia, jak „wsparcie społeczne” i „sieci wsparcia”, „zasoby wsparcia” (formalnego i nieformalnego), „nieformalna opieka zewnętrzna”, „transfery finansowe”, „transfery opieki” (nieformalnej i instytucjonalnej), „zewnętrzne wsparcie opiekuńcze”, które odnoszą się do róŜnych przejawów i form pomagania. Autorami prawie wszystkich zawartych w tomie artykułów są socjologowie, a podjęte przez nich tematy nawiązują do róŜnych waŜnych obszarów działaniami pomocowymi, ich skuteczności. Uwaga badaczy została skoncentrowana na grupach i kategoriach społecznych, które relatywnie często są adresatami pomocy, bo z racji połoŜenia potrzebują jej, na przykład na dzieciach z rodzin dysfunkcyjnych, ludziach w podeszłym wieku, osobach uzaleŜnionych i nieuleczalnie chorych, bezrobotnych i ludziach Ŝyjących w biedzie. Rezultaty badań ujawniają i charakteryzują zróŜnicowane źródła pomocy: o charakterze nieformalnym i formalnym oraz ich znaczenie dla funkcjonowania jednostek i grup społecznych. zainteresowania zachowaniami ich oczekiwaniem, warunkami ich realizacji oraz naukowego i Proponowana Czytelnikowi ksiąŜka jest monografią współczesnych socjologicznych badań nad wsparciem społecznym. Tom obejmuje łącznie 14 opracowań, które są prezentacją wyników studiów empirycznych. Dowodzą one, Ŝe problemy wsparcia społecznego definiowanego z reguły poprzez interakcje jednostek i grup społecznych znajdujących się w sytuacjach trudnych Ŝyciowych w ramach sieci społecznej lub określając bardziej tradycyjnie w ramach społecznego środowiska ich funkcjonowania, są przedmiotem eksploracji naukowej socjologów. Walorem publikacji jest spojrzenie na problem z perspektywy bardziej i mniej doświadczonych badaczy zjawisk 6 Od redaktora społecznych (doktorantów, doktorów i samodzielnych pracowników nauki), pochodzących z wielu ośrodków badawczych (renomowanych uniwersytetów i wyŜszych szkół zawodowych). KsiąŜka składa się z dwóch zakresowo róŜniących się części. Część pierwsza – skromniejsza – zatytułowana Wsparcie społeczne – aspekty teoretyczne zawiera trzy artykuły podejmujące problemy teoretyczne wsparcia społecznego. Teksty w niej zawarte ujawniają niektóre teoretyczne rozstrzygnięcia i dylematy studiów nad wsparciem społecznym. Druga część opracowania pt. Wsparcie społeczne jako przedmiot badań ma charakter empiryczny. Jest prezentacją wielowątkowych studiów, których empiryczną podstawą są wyniki badań terenowych nad wsparciem społecznym dostępnym, kierowanym do róŜnych grup i zbiorowości społecznych, zrealizowanych z zbierania i opracowywania danych. Wspólną cechą tej części analiz jest koncentracja uwagi na pomocy osobom znajdującym sytuacjach problemowych, ale doświadczających deficytów i trudności w waŜnych aspektach Ŝycia, m. in. braku pracy, niedostatecznej opieki, ograniczeń o charakterze materialnym, uzaleŜnienia od alkoholu, samotności oraz na ich oczekiwaniach w zakresie wsparcia i ich dostępu do róŜnych form pomocy. jakościowych metod zastosowaniem się w róŜnych ilościowych oraz Opracowanie ma walory poznawcze i aplikacyjne. Nie tylko dostarcza uporządkowanej wiedzy o waŜnym obszarze Ŝycia społecznego, ale przedstawione rezultaty analiz powinny stać się przedmiotem zainteresowania praktyków, reformatorów Ŝycia społecznego. Po pierwsze, ujawniono, Ŝe relatywnie często występuje niedostatek wsparcia społecznego w objętych analizą środowiskach. Po wtóre, pomoc jest bardziej dostępna dla mniej potrzebujących. Po trzecie, ludzie poszukują pomocy i otrzymują wsparcie w zagwarantowaniu waŜnych potrzeb zdecydowanie częściej w kręgach nieformalnych, głównie w rodzinie, niŜ w instytucjach powołanych do niesienia pomocy potrzebującym. Szczególnie cenną konstatacją są twierdzenia, Ŝe wsparcie dostępne w ramach kręgów nieformalnych nie wystarcza dla przezwycięŜania problemów, których doświadczają potrzebujący i nie moŜe stanowić alternatywy dla działań słuŜb publicznych. Po czwarte, struktury instytucjonalne, w ramach których pomoc jest organizowana, dla rozwiązywania problemów jednostek, grup i zbiorowości lokalnych wymagają modyfikacji, konieczna wydaje się reforma funkcjonowania instytucji w ramach polityki społecznej zobowiązanych do wspierania doświadczających deficytów członków społeczeństwa polskiego. Jolanta Grotowska-Leder 7 Jolanta Grotowska-Leder Wsparcie społeczne w perspektywie teorii socjologicznych – kontekst więzi społecznej, sieci społecznych, sieci wymiany 1. Wprowadzenie Socjologia jako dyscyplina naukowa nie jest wolna od poszukiwania i stosowania nowych kategorii dla opisu i wyjaśniania coraz bardziej złoŜonej, wielowymiarowej i dynamicznie transformującej się społecznej współczesnej rzeczywistości. Dotychczas stosowane terminy zastępowane są przez nowe konstrukty językowe. Przykładem są kategorie wykluczenia społecznego i marginalizacji społecznej, które współwystępują, konkurują i wypierają takie pojęcia, jak „bieda” i „ubóstwo”1 czy pojęcie kapitału społecznego, które stało się współcześnie odpowiednikiem zasobów środowiska społecznego. Pojęciami od niedawna stosowanymi w opisie rzeczywistości społecznej są takŜe „wsparcie społeczne” i – rzadziej – „sieci wsparcia” (social support, social network support). Są implementowane do takich dyscyplin naukowych, jak: psychologia, pedagogika społeczna, socjologia, gerontologia, polityka społeczna i ekonomia, nadając analizom relacji pomocowych, w jakie ludzie są uwikłani, nowy, interdyscyplinarny charakter oraz inspirując badaczy do eksploracji świata i wieloaspektowo. Kategorie „wsparcie społeczne” i „sieci wsparcia” mają konotacje z pojęciami, które są od dawna przedmiotem dyskursu w naukach społecznego w nowych kontekstach, bardziej dynamicznie 1 Wskazuje na to ewolucja badań nad biedą, takŜe w Polsce. Podjęte w początkach transformacji lat 90. studia nad biedą były tytułowane z uŜyciem kategorii tradycyjnych: Polska bieda. Kryteria. Ocena. Przeciwdziałanie (IPiSS, Golinowska 1996a, Golinowska 1996b), Projekty KBN realizowane w IS UŁ: Biedota miejska. Nowa warstwa w strukturze społecznej (1993–1996), Formy ubóstwa i zagroŜeń społecznych i ich przestrzenne rozmieszczenie w Łodzi (1997–1999), Samorządy lokalne wobec problemów biedy i bezrobocia (1999–2002), a najnowsze odpowiednio – Polska bieda III. Ubóstwo i wykluczenie społeczne oraz metody ich zwalczania (Golinowska, Tarkowska, Topińska, 2005), Sieci wsparcia i lokalne partnerstwo w walce z wykluczeniem społecznym i biedą (2005–2008). Jolanta Grotowska-Leder społecznych, m. in. z więzią społeczną, wymianą społeczną, czy sieciami społecznymi, co oznacza, Ŝe problematyka wsparcia społecznego i sieci wsparcia, relacji pomocowych, w jakich funkcjonują ludzie, jest osadzona w tradycji socjologicznej. społecznego dotyczy innych Pojęcie „wsparcie społeczne” pojawiło się w naukach społecznych stosunkowo niedawno – w latach 60.–70. XX w. – głównie w studiach psychologicznych i pedagogicznych, później badania naukowe w tym zakresie podjęto takŜe na gruncie socjologii i ekonomii. W badaniach wsparcia społecznego dominują studia empiryczne, rzadziej refleksja ma wątki teoretyczne. Podejmowana w róŜnych dyscyplinach naukowych problematyka róŜnych kontekstów Ŝycia człowieka. wsparcia Psychologowie podkreślają znaczenie komunikatów ludzi dla prawidłowego funkcjonowania jednostki w grupie. Ekonomiści określają wartość wsparcia wyraŜaną w ekwiwalentach materialnych, pedagodzy społeczni koncentrują się na warunkach wsparcia i jego konsekwencjach dla rozwoju osobowości człowieka, a socjologowie wskazują na struktury i instytucje wspierające ludzi, ich cechy i udział w świadczonej pomocy. Przegląd badań na temat wsparcia społecznego ujawnia dwa waŜne aspekty zjawiska: poznawczy, akademicki oraz praktyczny, aplikacyjny. Obok rozwijającej się dyskusji naukowej nad rozumieniem kategorii, mechanizmami i warunkami określającymi rodzaj i zasięg dostępnej pomocy, podejmowane są liczne słuŜą rozwiązywaniu określonych problemów społecznych. Aktywność taka wskazuje na zintegrowanie pojedynczych jednostek i mniejszych struktur wokół jakiejś kwestii czy sprawy2. inicjatywy organizowania działań pomocowych, które Definicje wsparcia społecznego i kategorii zbliŜonych3 ujawniają wielość interpretacji i znaczący w tym zakresie chaos, ale bez względu na zastosowany 2 Na stronach internetowych jest wiele informacji o podejmowanych wspólnych działaniach, np. Sieć Współpracy i Wsparcia „Rozwój zawodowy nauczyciela”, obejmująca nauczycieli konsultantów placówek doskonalenia nauczycieli, powołana dla organizacji współpracy w zakresie działań edukacyjnych słuŜących rozwojowi zawodowemu nauczycieli, czy Sieć Wspierania Organizacji Pozarządowych „SPLOT”, związek stowarzyszeń, skupionych na udzielaniu wsparcia tym organizacjom poprzez wypracowanie spójnego systemu form pomocy – gromadzenia i dystrybucji informacji, prowadzenia doradztwa i konsultacji, organizowania szkoleń – których celem jest kształcenie animatorów Ŝycia społecznego. Innym przykładem jest European Social Network (ESN) z siedzibą w Londynie – organizacja skupiająca dyrektorów słuŜb społecznych i samorządowych specjalistów ds. polityki społecznej, promująca integrację społeczną poprzez wzmacnianie roli lokalnych i regionalnych słuŜb społecznych. 3 Refleksja nad wsparciem społecznym traktowana interdyscyplinarnie i historycznie obejmuje studia nad zjawiskami określanymi za pomocą takich pojęć, jak: „pomoc”, „opieka”, „transfery”, „przepływy wewnątrz- i międzypokoleniowe”. 10 Wsparcie społeczne w perspektywie teorii socjologicznych ... się. Pierwotnymi czasem wzory pomagania termin4 przyjmuje się, Ŝe konstytutywną cechą kategorii jest świadczenie komuś przez kogoś pomocy. Istotne dla analizy zachowań pomocowych jest podkreślenie, Ŝe są one powszechne, Ŝe występują od zarania dziejów, Ŝe są wpisane w codzienne funkcjonowanie człowieka5, ale wzory niesienia innym pomocy historycznie zmieniały formami zachowań pomocowych były i nadal są opieka oraz pomoc wzajemna oparte na sile więzi rodzinnych i sąsiedzkich, potem rozszerzonych na więzi religijne i zawodowe. Z typu paternalistycznego w formie dobroczynności i filantropii, kierowaną do tych członków społeczeństwa, którzy mieli ograniczony dostęp do zasobów niezbędnych do egzystencji. We współczesnych społeczeństwach rozwiniętych nastąpiła „etatyzacja” działań pomocowych (Kamiński 1974: 292–304), tzn. zostały one ujęte w zinstytucjonalizowane ramy róŜnych struktur polityki społecznej państwa, a rozwój działań profesjonalnych w postaci powoływania instytucji zapewniających potrzeby obywateli ograniczał znaczenie i eliminował z pola analiz naukowych wsparcie dostępne w rodzinach, sąsiedztwie i kręgach koleŜeńskich. innym obejmują takŜe pomoc tradycyjnym jako pomoc strukturalnym bezrobociem Współcześnie obserwuje się renesans zainteresowania zachowaniami pomocowymi, takŜe o charakterze nieformalnym, poniewaŜ procesy makrostrukturalne, w szczególności transformacje rynków pracy skutkujące masowym i uboŜeniem znaczących grup społecznych, zwiększają zapotrzebowanie na szeroko rozumiane wsparcie społeczne zarówno w ujęciu świadczoną w podstawowych kręgach funkcjonowania człowieka: w rodzinie, grupach przyjacielskich, sąsiedztwie, jako działania profesjonalnych instytucji pomocy. Kurczą się wyraźnie moŜliwości gwarantowania potrzeb obywateli poprzez dwie podstawowe struktury: rodzinę i państwo. Kryzys zabezpieczających funkcji rodziny jest skutkiem procesów indywidualizacji, zwiększonej dynamiki Ŝycia i wzrostu ruchliwości społecznej (migracje, emigracje). Rodziny spadku dzietności i upowszechniania się związków nuklearnych, a takŜe coraz bardziej kruche i nietrwałe (rozwody, związki konkubenckie, samotne rodzicielstwo). Państwo stało się mniej wydolne w swoich funkcjach gwarantujących z uwagi na wzrost liczby uprawnionych do świadczeń (emerytów, osób niepełnosprawnych, są coraz mniejsze, wskutek jak równieŜ 4 Analizę definicji tych pojęć i określeń zawartych w polskich słownikach, encyklopediach w połowie lat 90. przeprowadził M. Winiarski (1997: 35). 5 Zajmujący się wsparciem społecznym podkreślają, Ŝe pomaganie, wspieranie, opieka to elementarne postawy społeczne konieczne w kaŜdym systemie społecznym, gdyŜ w kaŜdym systemie są jednostki niesamodzielne, zagroŜone (Kawula 1997: 7, Olubiński 1997: 18). 11 Jolanta Grotowska-Leder bezrobotnych). Konsekwencją wskazanych zjawisk jest nasilenie zagroŜeń i trudności w codziennym funkcjonowaniu członków społeczeństwa. W takich warunkach wzrasta zainteresowanie społecznym kontekstem Ŝycia człowieka, a w kontaktach formalnych i nieformalnych upatruje się źródeł zasobów dla zaspokajania potrzeb. rozumianym szeroko Dotychczasowe badania nad wsparciem społecznym, zarówno studia podporządkowane zjawisku, jak i podejmujące problematykę przy okazji badania innych problemów, cechuje ateoretyczność i opisowy charakter. Brak jest zgodności w kwestii rozumienia podstawowych pojęć, występują węŜsze i szersze ich definicje, oraz wielość kryteriów ich typologizowania6. Niewielkie ramy tego opracowania stanowią jedynie okazję do zasygnalizowania niektórych koncepcji i wskazania obszarów polemicznych. 2. Rozumienie wsparcia społecznego w pedagogice społecznej i w psychologii W ujęciu pedagogów społecznych i psychologów wsparcie społeczne, mimo nieco innych konotacji językowych, jest na ogół odnoszone do sytuacji otrzymywania pomocy w sytuacji zapotrzebowania na nią, jej oczekiwania w określonej, z reguły trudnej sytuacji w jakiej znalazł się człowiek. Na gruncie pedagogiki społecznej wsparcie naleŜy do zagadnień klasycznych i szeroko pojętej praktyki edukacyjnej, głównie pracy socjalnej i opiekuńczej, poniewaŜ opieka, ratownictwo, kuratela, pomoc, piecza oraz wspomaganie w róŜnych płaszczyznach są niezwykle waŜne, a bywa, Ŝe zbawienne na róŜnych etapach Ŝycia człowieka, w procesie jego rozwoju. Wsparcie społeczne w ujęciu pedagogów jest ogólnie definiowane jako pomoc dostępna stresowych, przełomowych, których bez pomocy innych nie są w stanie przezwycięŜyć (Kawula 1997: 13, Janke 1997: 39) i moŜe być interakcją: jednostronną, dwustronną, stałą, zmienną (Kantowicz 1997: 96). W analizach pedagogicznych kategoria relatywnie często znajduje zastosowanie w studiach nad pracą lub grupie w sytuacjach jednostce trudnych, 6 Kategoria na ogół nie jest definiowana we wcześniejszych i najnowszych słownikach: psychologicznych (m. in. Słowniku psychologicznym pod redakcją M. Szewczuka, 1979), Słowniku psychologicznym A. S. Rebera, 2000), pedagogicznych (np. Encyklopedia pedagogiczna W. Pomykało, 1993, Nowy słownik pedagogiczny W. Okonia, 1998) i socjologicznych (Encyklopedia socjologii 1998–2005, Słownik socjologiczny pod red. Olechnickego i Załęckiego, 1997). 12 Piotr Szukalski Rodzinne sieci wsparcia seniorów w starzejących się społeczeństwach – kilka refleksji 1. Wprowadzenie Wraz z obniŜaniem się umieralności w pierwszych dekadach Ŝycia przedstawiciele homo sapiens na masową skalę doŜywają do starości i coraz częściej do wieku bardzo zaawansowanego. Rozrost populacji seniorów, a zwłaszcza szybki wzrost liczby nestorów, odnotowany dotychczas i przewidywany w zbliŜających się dziesięcioleciach wymusza większe zainteresowanie badaniami nad samodzielnością jednostek przynaleŜących do tych zbiorowości w zakresie moŜliwości wykonywania podstawowych czynności dnia codziennego i nad jakością Ŝycia w fazie starości. Jednym z najwaŜniejszych obszarów badawczych bezpośrednio związanych z tymi zagadnieniami jest kwestia wsparcia uzyskiwanego przez osoby starsze w sytuacji zaistnienia takiej potrzeby. W niniejszym opracowaniu skupić chciałbym się na prezentacji kilku najwaŜniejszych z punktu widzenia gerontologii społecznej problemów cząstkowych związanych z wsparciem, koncentrując się na rodzinnych sieciach osób udzielających pomocy seniorom. 2. Rodzina jako obszar zainteresowania gerontologii społecznej Zdecydowana większość prowadzonych dotychczas socjologicznych i demograficznych badań nad rodziną skupiała swą uwagę na rodzinie w trakcie jej pierwszej połowy trwania. Relatywnie niewielu badaczy koncentrowało zainteresowania na drugiej części cyklu Ŝycia rodziny, choć z czasem, wskutek wpływu czynnika demograficznego, postawa taka stawała się coraz bardziej widoczna. Efektem takiego stanu rzeczy jest nikły poziom „uteoretycznienia” Anna Wachowiak Pluralizm wspólnot poziomych we współczesnej rzeczywistości jako przejaw rosnących obszarów społecznej integracji i wsparcia. Fakty i mity Jak złączyć dziś z długofalowym jutrem? Słuchając takich pytań moŜemy sobie zadać pytanie, czy naprawdę znamy świat biedy. Co robimy od wieków? Przerzucamy przez mur jedzenie, ubrania i lekarstwa. Podajemy biednym drabinę i krzyczymy, Ŝeby wspięli się na drugą stronę muru. A jeŜeli im się nie udaje, wydaje nam się, Ŝe się nie dość starają i nie chcą przekroczyć dzielącej nas granicy… A gdybyśmy tak znaleźli czas, Ŝeby spotkać się na granicy i poszukać wspólnie innej drogi? To pytanie stawia Ksiądz Józef Wrzesiński, załoŜyciel Ruchu ATD Czwarty Świat („Gazeta Uliczna”: 32). 1. Wprowadzenie Z sondaŜy Instytutu Spraw Publicznych wynika, Ŝe Polacy są mniej ufni w stosunku do ludzi niŜ członkowie innych nacji europejskich. Dla przykładu w Danii ponad 70 ogółu badanych (próba reprezentatywna) deklaruje, Ŝe ufa innym i uwaŜa, Ŝe warto innym ufać, a nieco ponad 20 reprezentuje odmienne stanowisko. W przypadku Polski proporcje w tym zakresie są dokładnie odwrotne, tzn. czterech na pięciu Polaków deklaruje, Ŝe nie ufa innym ludziom. Pluralizm wspólnot poziomych we współczesnej rzeczywistości... Zasadne zatem jest pytanie o uwarunkowania takiej sytuacji: czy naleŜy ją łączyć z wskazywaną przez socjologów w latach 70. próŜnią socjologiczną i egoistycznym familiocentryzmem, czy teŜ jest to rezultat wielu współczesnych procesów: indywidualizacji Ŝycia, wzrostu konkurencyjności oraz wpływu „fali ponowoczesności”. Z. Bauman (2003) analizuje te zjawiska, wskazując na procesy restratyfikacji społecznej, patologizacji biedy kryminalizacji biedy, pogłębiającej się indywidualizacji Ŝycia społecznego, rozszerzających się obszarów wolności i towarzyszącego im braku troski o innych, zapominania o jednostkach i grupach najniŜej ulokowanych na drabinie społecznej. Nasilają się zatem raczej procesy dezintegracji niŜ integracji społecznej, której wskaźnikiem jest m. in.. brak lub istnienie wsparcia społecznego. W analizie rzeczywistości współczesnej, obok wzorca ponowoczesności, waŜny wydaje się paradygmat nowych ruchów społecznych, zjawisk, które, stanowiąc potencjał zmian społecznych, mają znaczący wpływ na przekształcanie się społeczeństw, w tym na wzrost obszarów integracji społecznej. Społeczeństwo potrzebuje wspólnotowości, aby nie nastąpiła zbyt daleko posunięta atomizacja członków i dezorganizacja społeczna Traktując zjawisko neutralnie, pod pojęciem wspólnoty naleŜy rozumieć grupę ludzi powiązanych ze sobą przede wszystkim wspólnymi interesami (co nie jest toŜsame z interesami jednakowymi), wspólnymi celami, hierarchią uznawanych wartości oraz wspólną świadomością występowania tych czynników. W tym kontekście moŜemy mówić o deficycie wspólnot. Zdaniem B. Szackiej „przykłady zgranych grup pracowniczych, kół sympatyków, kółek samokształceniowych – wszystko to są przykłady grup, dysponujących niewielką wagą społeczną, stosunkowo ubogą treścią i jeszcze mniejszą dynamiką Ŝyciową. Nie kształtują one wcale Ŝycia publicznego i społecznego. System zaleŜności pionowych w zasadzie eliminuje takie formy. Wspólnoty nie powstają w nich wcale, maleje teŜ coraz bardziej umiejętność tworzenia takich wspólnot. śadna z dzisiejszych reguł dotyczących poczucia wspólnoty nie ma prawdopodobnie prawdziwej siły przyciągania, prawdziwego uroku, który spowodowałby radykalną zmianę” (2003: 267). Do wyjątków w tym zakresie naleŜą parafie i integrująca rola Kościoła. Na podkreślenie zasługują takŜe rola edukacji humanistycznej i – ciągle niedostateczny poziom – edukacji obywatelskiej w tych obszarach Ŝycia społecznego, w których niezbędne jest budowanie/odbudowywanie sensu Ŝycia wspólnotowego. Deficyt poczucia wspólnotowości w Ŝyciu społecznym skutkuje brakiem woli współdziałania dla społecznego dobra. Funkcjonowanie coraz bardziej w „płynnej nowoczesności” i w „społeczeństwie ryzyka”, w którym „do solidności 45 Anna Wachowiak rzeczy, podobnie jak do solidności więzi międzyludzkich, podchodzi się nieufnie, widząc w nich zagroŜenie” (Bauman 2003: 106) moŜe zwiększać popyt na integrację społeczną i wspieranie się wzajemne. 2. Konsumeryzm i konsumpcja – nowy sposób kształtowania toŜsamości jest konsumeryzm, a Znakiem współczesności jego podstawą, konstytutywną osią konsumpcja. Według J. Rifkina (za Golka 2004: 30) konsumpcja, która przestaje być złem a staje się cnotą, jest jednym z najwaŜniejszych, choć mało jeszcze zbadanym, fenomenem XX w. Dzisiaj mniej powszechny jest etos oszczędzania, zastępuje go etos kupowania i nabywania. UŜyteczność towarów zastępuje często prestiŜ wynikający z ich posiadania. Uruchomiona zostaje spirala konsumpcji, powszechna ciągła rewizja stanu posiadania dóbr rodzi potrzebę nowych zakupów. „Dzisiejszy konsumeryzm nie jest gromadzeniem dóbr, lecz ich uŜywaniem i pozbywaniem się, by zrobić miejsce dla zakupu następnych. Współczesny konsument ceni w Ŝyciu lekkość oraz szybkość, wpisuje się w kulturę typu feeling, która cechuje nietrwałość zobowiązań” (Bauman 2003: 108). Postawy ascetyczne naleŜą do rzadkości, cechują na ogół „wykluczonych”, niezaleŜnie, czy znaleźli się w takiej sytuacji dobrowolnie, wskutek własnych zaniedbań, katastrof Ŝyciowych, czy wskutek niesprzyjających zewnętrznych okoliczności. Przypomnieć w tym miejscu wypada, Ŝe nawet G. Debord (1998: 35) – krytyk konsumpcji wynikającej z pseudo potrzeb – przyznaje, Ŝe współczesnej konsumpcji nie moŜna przeciwstawić konsumpcji „rozsądnej”, opartej na „autentycznych” potrzebach czy pragnieniach, które są kształtowane przez społeczeństwo i jego historię i tym samym nie moŜna wyzwolić się spod ich presji (Golka 2004: 41)1. Wspólnotyzm jest nurtem o zróŜnicowanych korzeniach filozoficzno- -społecznych, który przejawia się w postaci wielości róŜnorodnych programów społecznych, ruchów społecznych, kierunków w polityce społecznej, nowych organizacji celowych o nastawieniu integrującym. W polityce społecznej 1 Wspólnotowość i konsumeryzm pozostają w związku z refleksją nad jakością Ŝycia. Jakość Ŝycia, obok sfery materialnej, ma takŜe – jak wskazują analizy B. Suchodolskiego – aspekty „jakim być?” Suchodolski jest zwolennikiem orientacji horyzontalnej, która w przeciwieństwie do orientacji wertykalnej nie ma charakteru instrumentalnego. „W postawie wertykalnej ludzie są traktowani jako konkurenci lub co najwyŜej chwilowi sprzymierzeńcy, którzy w kaŜdej chwili mogą zostać wrogami. Postawę horyzontalną cechuje otwartość ku ludzkiej wspólnocie, spokój i harmonia, z postawą wertykalną związane są napięcia, frustracje i rozczarowania” (1995: 101). 46 Magdalena Łukasiuk LoŜe migracyjne w Warszawie jako przykład sieci wsparcia społecznego. Case study z ambicjami teoretycznymi 1. Wprowadzenie RozwaŜania zawarte w artykule stanowią próbę zastosowania teoretycznej kategorii wsparcia społecznego do instytucji stowarzyszeniowych działających od kilku, kilkunastu lat w Warszawie, powoływanych przez migrantów wewnętrznych, tzn. wyłącznie organizacji załoŜonych przez Polaków przybyłych do Warszawy z innych części kraju w ramach migracji wewnętrznych. Jakkolwiek niektóre spośród warszawskich stowarzyszeń migracyjnych powstały na początku lat 90. (np. EKA Klub Wielkopolan), a nawet wcześniej (klub Ślązaków), szczególny rozkwit tego rodzaju inicjatyw przypadł na przełom wieków, a więc czasy dekoniunktury gospodarczej i związanych z nią nasilonych migracji do stolicy. Przykładem powstałej wówczas organizacji jest Stowarzyszenie LoŜa Trójmiasto załoŜone przez mieszkańców Pomorza pracujących w Warszawie i – mniej czy bardziej trwale – w niej mieszkających. Niektóre kluby zostały sformalizowane i zarejestrowane, inne funkcjonują na zasadach nieformalnych, towarzyskich. Ich członkowie zazwyczaj rekrutują się według klucza geograficznego, co ujawnia się w nazwach1 lub w posługiwaniu się określonym, zawierającym regionalną specyfikę językiem (np. eka w dialekcie wielkopolskim oznacza ‘grupę’, ‘paczkę przyjaciół’). We wszystkich znanych mi stowarzyszeniach kryterium selekcji nowych członków i waŜnym elementem autoidentyfikacji jest miasto lub nawet częściej region pochodzenia (Śląsk, Wielkopolska, Pomorze). Czynnik geograficzny jest bardzo istotny w tworzeniu i podtrzymywaniu sieci społecznej, ma charakter więziotwórczy. Czasem jest on tylko pierwszym etapem selekcji członków sieci, w której waŜniejsza staje się homogeniczność grupy ze względu na określone 1 Np. LoŜa Trójmiasto w Warszawie, Klub Krakowian, Klub Szczeciński. LoŜe migracyjne w Warszawie jako przykład sieci wsparcia... cechy społeczno-demograficzne. Wyniki badań ankietowych przeprowadzonych wśród członków LoŜy Trójmiasto w 2003 r. ujawniły, Ŝe w owym czasie większość członków LoŜy naleŜała do podobnego przedziału wiekowego (25–30 lat – 35,7 ; 30–35 lat – 32,2 ; 35–40 lat – 25 ), legitymowała się wyŜszym wykształceniem (prawie 90 ), pracowała na stanowiskach managerskich lub jako samodzielni specjaliści2. Czynnik homogeniczności w powiązaniu z wysokim poziomem kapitału kulturowego jest – jak wykazała analiza – istotnym elementem definiowania i generowania wsparcia społecznego występującego w tego typu organizacjach. Artykuł został zaplanowany jako case study z ambicjami teoretycznymi. Technika studium przypadku spotyka się często z zarzutem, Ŝe nie daje podstaw do generalizacji, Ŝe ma nazbyt praktyczny, a mało teoretyczny charakter. Te zarzuty rozwiewa Bent Flyvbjerg, który pisze: „Przeciwne do podsumowywania i »zamykania« studium przypadku jest zostawienie go otwartym. […] MoŜliwa jest tu strategia, która polega na tym, Ŝe przy opisywaniu studium przypadku powstrzymuję i kogoś podsumowującego. W to miejsce opowiadam historię w całej jej róŜnorodności, pozwalając jej się rozwijać z wielokierunkowych, złoŜonych, czasami sprzecznych opowieści” (2005: 61). Zgodnie z tym zaleceniem przedstawiam przypadek klubów migracyjnych, głównie najlepiej mi znanej LoŜy Trójmiasto, jako narrację etnograficzną, otwartą i moŜliwie wielowątkową, odnosząc ją do kategorii wsparcia społecznego. roli wszystkowiedzącego narratora się od Stowarzyszenia migracyjne skupiają osoby, których nie czyni się przedmiotem zainteresowania w dotychczasowych studiach nad wsparciem społecznym, stąd teŜ na uŜytek podjętych analiz niezbędna wydaje się modyfikacja definicji wsparcia społecznego i jej rozszerzenie poza klasyczne ujęcia. 2. Metodologia badań Opis opieram na stowarzyszeń migracyjnych prowadzonych nieprzerwanie od 2003 r. badaniach w tych środowiskach. Stosuję przede wszystkim metodę skodyfikowanego przez Annę Wykę (1985) badania przez wspólne doświadczenie, moŜliwą dzięki jestem członkiem Stowarzyszenia LoŜa Trójmiasto w Warszawie. Ten sposób prowadzenia badań temu, Ŝe 2 Źródło: wewnętrzne badanie ankietowe przeprowadzone przez LoŜę Trójmiasto w Warszawie. 61 Maciej Frykowski Kapitał społeczny jako sieć wsparcia mieszkańców wsi i małych miast województwa łódzkiego 1. Wprowadzenie W opinii wielu autorów sieć kontaktów społecznych, wymiany informacji i dóbr stanowi główny atrybut kapitału społecznego. Zwłaszcza w koncepcjach strukturalnych (Lin 2000) kapitał społeczny jest traktowany jako istniejący w sieci potencjał relacji społecznych, który zwiększa moŜliwości utrzymania i pomnaŜania posiadanych przez jednostkę zasobów. W przypadku grup społecznych o niskim statusie społecznym ten właśnie typ kapitału tworzy – przynajmniej potencjalnie – sieć wsparcia. Znaczenie kapitału społecznego w problematyce wykluczenia społecznego dostrzegają zarówno teoretycy (m. in. Phillipson, Allan, Morgan 2004), jak i praktycy realizujący programy pomocy społecznej. NaleŜy podkreślić, iŜ w ramach innych teorii (Coleman 1988, Putnam 2000, Fukuyama 1999) sieć społeczna jest tylko jednym z komponentów kapitału społecznego, obok zaufania do ludzi i instytucji oraz wartości i norm określanych mianem prospołecznych. Koncepcje normatywne w odróŜnieniu od strukturalnych odmiennie określają funkcje kapitału społecznego, tzn. powinien on nie tylko pomnaŜać jednostkowe zasoby, lecz przynosić takŜe korzyści w skali mezo i makro. Dylemat przestaje istnieć, gdy załoŜymy, Ŝe na róŜnych poziomach Ŝycia społecznego – w skali mikro, mezo i makro – zmianie ulega liczba elementów, jak i funkcja poszczególnych typów kapitału społecznego. Do waŜnych naleŜy zatem pytanie, które typy kapitału społecznego tworzą sieć wsparcia dla tych grup społecznych, które pomocy najbardziej potrzebują. Zdaniem wielu autorów kapitał „sieciowy” sprzyja przede wszystkim pomnaŜaniu zasobów osób o wysokim statusie. Tendencja do zamykania się kręgów, w obrębie których ma miejsce wymiana dóbr oraz informacji, jest uwaŜana niekiedy za spuściznę systemu realnego socjalizmu Kapitał społeczny jako sieć wsparcia mieszkańców wsi i małych miast... (Sik, Wellman 1999). A zatem, czy kapitał sieciowy w niewielkim zakresie pełni funkcję sieci wsparcia dla członków społeczności lokalnych o niskim statusie, czy teŜ sieć kontaktów nieformalnych stanowi na wsi i w małych miastach główny kanał pomocy dla potrzebujących (Wellman, Gillia 1999). Innym problemem jest, w jakiej mierze sieci wsparcia sprzyjają budowie zaufania i kształtowaniu postaw obywatelskich, tworząc kapitał społeczny przynoszący korzyści w wymiarze ponadindywidualnym, takie np. jak wzrost aktywności obywatelskiej. Wyniki niektórych badań dowodzą, Ŝe „lokalny” kapitał społeczny, którego jest frekwencja w wyborach samorządowych, jest większy w gminach o niskich wskaźnikach rozwoju gospodarczego. Dotyczy to zwłaszcza terenów wiejskich i układów kliencko – patronackich. MoŜna zatem wysunąć hipotezę, Ŝe w wymiarze jednostkowym ograniczony kapitał społeczny budowany wyłącznie na bazie sieci wsparcia zwiększa lokalną aktywność wyborczą. inferencyjnym wskaźnikiem Weryfikacji postawionych hipotez dotyczących typów kapitału społecznego w środowisku wiejskim dokonano wykorzystując wyniki badań przeprowadzonych w 2005 r. w województwie łódzkim na próbie losowej 977 mieszkańców gmin wiejskich i wiejsko-miejskich (liczących poniŜej 20 000 mieszkańców), w ramach projektu badawczego Kapitał społeczny i partycypacja obywatelska a rozwój gospodarczy gmin na obszarach wiejskich województwa łódzkiego (grant KBN Nr 1 H 02 E 060 27). 2. Podstawy teoretyczne analiz Kapitał społeczny jest często określany jako koncepcja wątpliwa i dwuznaczna. Przyczynia się do tego m. in. mnogość definicji, które obejmują róŜnorodne elementy spośród trzech atrybutów Ŝycia społecznego: sieci kontaktów, podzielanych wartości i norm oraz róŜnych odmian zaufania. Kontrowersje dotyczą zarówno znaczenia poszczególnych elementów kapitału, jak równieŜ podmiotu, który nim dysponuje: jednostki lub grupy społeczne. Kapitał społeczny traktowany jest jako potencjał umiejscowiony w sieci społecznych relacji wykorzystywany przez jednostki dla własnych korzyści bądź teŜ jako istniejący w obrębie grupy czynnik ułatwiający współpracę jej członków dla osiągania wspólnych celów. W pierwszym przypadku odnosi się do koneksji i związanych z nimi zasobów, jakie stoją do dyspozycji jednostki (Phillipson, Allan, Morgan 2004). 75 Jolanta Grotowska-Leder Wielisława Warzywoda-Kruszyńska Nieformalne sieci wsparcia ludności Ŝyjącej w biedzie a przezwycięŜanie biedy (na przykładzie gmin wiejskich i małego miasta w województwie łódzkim)* 1. Wprowadzenie Zgodnie z obowiązującą w Unii Europejskiej zasadą subsydiarności sieci wsparcia są waŜnym źródłem zasobów zakumulowanych w społeczności lokalnej. W Polsce ich znaczenie zdaje się w ostatnim czasie wzrastać, poniewaŜ masowe bezrobocie zmniejszyło dostęp do dochodów z pracy, a brak zarobków nie kompensują – ograniczone niedostatkiem finansów publicznych – transfery socjalne. Nieformalne sieci wsparcia, obniŜając koszty utrzymania gospodarstw domowych, stanowią odciąŜenie dla budŜetu państwa. Tradycje badania sieci wsparcia sięgają lat 60. ubiegłego wieku, ale latach obserwuje się wyraźny wzrost zainteresowania w ostatnich 20 problematyką wsparcia społecznego w Polsce na gruncie psychologii, socjologii i pedagogiki społecznej. Sam termin „wsparcie społeczne” pojawił się w latach 70., ale przegląd definicji ujawnia, Ŝe jest to kategoria niejednoznaczna, bardziej pragmatyczna niŜ teoretyczna. Większość autorów podkreśla, Ŝe wsparcie społeczne jest odnoszone do środowiska społecznego, w którym ludzie funkcjonują i jest traktowane jako konsekwencja ich przynaleŜności do sieci społecznych * Pierwsza wersja tego artykułu ukazała się w „Polityce Społecznej” 2006, nr 11–12, s. 56–60. Natomiast szerszą prezentację wyników badań stanowiących empiryczną podstawę opracowania zawiera praca Błędowski, Broda-Wysocki, Kubicki, Grotowska-Leder, Warzywoda-Kruszyńska: 2007: 134–183. Podstawę materiałową opracowania stanowią dane zebrane w projekcie badawczym pt. Sieci wsparcia ludności Ŝyjącej w biedzie”, stanowiących część projektu Ubóstwo i wykluczenie społeczne oraz metody jego zwalczania, PBZ-MIN-006/H02/2003, realizowanego pod kierunkiem prof. S. Golimowskiej. Nieformalne sieci wsparcia ludności Ŝyjącej w biedzie a przezwycięŜanie... (Pommerbach 1988 za Sęk, Cieślak 2005: 14; Stelmaszczyk 1996: 109), a jego istotą jest funkcja pełniona przez sieć społeczną wobec osób, które są w niej osadzone1. Nie podejmując w tym miejscu szerszej refleksji nad sposobami rozumienia kategorii – ten wątek analiz jest obecny w artykule pt. Perspektywa wsparcia społecznego jako paradygmat w badaniu więzi społecznych i sposobów radzenia sobie w Ŝyciu – w tym miejscu ograniczono refleksję do dwóch zasadniczych perspektyw analizy zjawiska: strukturalnej i funkcjonalnej. Strukturalne definicje wsparcia społecznego skupiają się na strukturze i cechach sieci wsparcia z punktu widzenia liczby i cech osób, grup udzielających wsparcia. Pojęcie jest takŜe definiowane poprzez funkcjonalną treść stosunków społecznych – dotyczy wówczas rodzajów pomocy otrzymywanej przez jednostki (House i Kahn 1985, za Phillipson 2004: 37), tzn. czy pomoc ma charakter materialny, instrumentalny, emocjonalny. Wsparcie społeczne ma równieŜ aspekty procesualne – bardziej adekwatnym określeniem jest działaniem przebiegającym w określonym czasie, jest traktowane jako proces interaktywny – jak zauwaŜają Bowling i inni (1991: 549, za Phillipson 2004: 37) – w ramach którego róŜne rodzaje pomocy są otrzymywane w ramach sieci społecznej. jest wówczas wspieranie – Przegląd literatury przedmiotu wskazuje, Ŝe wsparcie społeczne jest kryteriów: kategoryzowane podmiotowego, przedmiotowego i czasowego. WyróŜnia się odpowiednio: zasadniczych z zastosowaniem trzech 1) wsparcie określane strukturalnie – analiza dotyczy wówczas źródeł (zasobów) wsparcia i relacji społecznych, które polegają na świadczeniu i otrzymywaniu pomocy; źródłem wsparcia społecznego mogą być dwa rodzaje struktur (zasobów): kręgi nieformalne, a wśród nich rodzinne (mąŜ/Ŝona, dzieci, rodzice, rodzeństwo i pozarodzinne (kręgi sąsiedzkie, przyjacielskie, koleŜeńskie), oraz struktury formalne (instytucje i związane z nimi osoby bardziej lub mniej profesjonalnie przygotowane do pełnienia funkcji pomocowych); biorąc pod uwagę dawców i beneficjentów pomocy wyróŜnić moŜna wsparcie świadczone i wsparcie otrzymywane oraz wsparcie symetryczne (odwzajemniane) i jednokierunkowe (nie odwzajemniane); i dalsi krewni) 2) wsparcie określane funkcjonalnie – analiza dotyczy treści, inaczej rodzajów, pomocy – która moŜe oznaczać wsparcie: materialne (finansowe, rzeczowe, w formie usług), instrumentalne, informacyjne, emocjonalne; 1 W refleksji socjologicznej i ekonomicznej relacje pomocowe w ramach grup formalnych i nieformalnych są takŜe analizowane z zastosowaniem takich pojęć, jak: „transfery grupowe”, „przepływy międzygrupowe”, „przepływy międzypokoleniowe”. 89
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Sieci wsparcia społecznego jako przejaw integracji i dezintegracji społecznej
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: