Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00451 006954 14671012 na godz. na dobę w sumie
Wpływ słowa i obrazu na wizerunek osoby publicznej - ebook/pdf
Wpływ słowa i obrazu na wizerunek osoby publicznej - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 276
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-8142-394-6 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> media i dziennikarstwo
Porównaj ceny (książka, ebook (-22%), audiobook).

Czy znajomość nazwiska determinuje image przypisywany autorowi wypowiedzi na podstawie jego tekstu? Czy i jak zdjęcie autora obok tekstu wpływa na jego wizerunek? Jaka jest różnica między wizerunkiem „z tekstu” a wizerunkiem „ze zdjęcia”? Na jakich zasadach funkcjonuje image, który tworzymy i zapamiętujemy po jakimś czasie? Te pytania stały się podstawą prezentowanej publikacji. Autorka dąży do określenia, jaki wizerunek jest możliwy do komunikowania za pomocą słowa, a jaki za pomocą obrazu, a także jak pozatekstowa wiedza o autorze wypowiedzi wpływa na jego image werbalny.

Wyniki omówionych badań dotyczą wizerunków Krzysztofa Vargi, Piotra Zaremby, Magdaleny Środy i Szymona Hołowni. Ponad pół tysiąca osób czytało ich felietony, spoglądało na zdjęcia lub przywoływało skojarzenia z tymi nazwiskami, by określić tzw. image werbalny, wizualny i publiczny. Celowo zweryfikowano wizerunki osób publicznych, piszących na różne tematy i reprezentujących różne postawy światopoglądowe.

Autorka bada image wieloaspektowo, więc książka może być cennym źródłem informacji dla osób pracujących nad wizerunkiem i projektujących komunikację, w tym dla publicystów, przedstawicieli public relations i reklamy, a także dla medioznawców, językoznawców czy badaczy komunikacji. Studentów dziennikarstwa i komunikacji społecznej oraz kierunków lingwistycznych wprowadza w tematykę zależności image’u od słów i obrazu.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Anna Barańska-Szmitko – Uniwersytet Łódzki, Wydział Filologiczny Katedra Dziennikarstwa i Komunikacji Społecznej, Zakład Teorii i Praktyki Komunikacji 90-236 Łódź, ul. Pomorska 171/173 RECENZENT Michael Fleischer REDAKTOR INICJUJĄCY Urszula Dzieciątkowska OPRACOWANIE REDAKCYJNE Anna Obrębska SKŁAD I ŁAMANIE Sylwia Moszczyńska KOREKTA TECHNICZNA Leonora Gralka PROJEKT OKŁADKI Katarzyna Turkowska Zdjęcie wykorzystane na okładce: © Depositphotos.com/Foto_vika Wydrukowano z gotowych materiałów dostarczonych do Wydawnictwa UŁ Publikacja dofinansowana z dotacji celowej na rozwój młodych naukowców oraz uczestników studiów doktoranckich. Kod projektu: B1811300001984.02 Publikacja dofinansowana przez Wydział Filologiczny UŁ © Copyright by Anna Barańska-Szmitko, Łódź 2018 © Copyright for this edition by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2018 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.08906.18.0.M Ark. druk. 17,25 ISBN 978-83-8142-393-9 e-ISBN 978-83-8142-394-6 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl tel. (42) 665 58 63 Spis treści WPROWADZENIE ROZDZIAŁ I BADANIA NAD WIZERUNKIEM 1.1. Stan badań 1.2. Przyjęta perspektywa badawcza 1.2.1. Teoretyczna perspektywa badawcza 1.2.1.1. Konstruktywizm 1.2.1.2. Kreowanie wizerunku przez odbiorcę wypowiedzi 1.2.1.3. Komunikowanie wizerunku przez autora wypowiedzi 1.2.1.4. Wizerunek a tożsamość 1.3. Metodologiczne rozwiązania 1.3.1. Szczegółowe cele badania 1.3.2. Dobór metodologii do celów badania 1.3.2.1. Układ poleceń w grupach i brzmienie pytań 1.3.2.2. Sposób przedstawienia materiałów i kart odpowiedzi 1.3.2.3. Czas i miejsce realizacji badania 1.3.2.4. Uczestnicy badania 1.3.2.5. Dlaczego felieton? 1.3.2.6. Kryteria doboru autorów i wykorzystane felietony 1.3.2.7. Trafność wewnętrzna eksperymentu i jej realizacja 1.3.2.8. Wyniki – rozwiązania analityczne 1.3.2.9. Ustalenia terminologiczne 1.4. Stan badań i metodologia – podsumowanie 9 13 13 17 17 18 23 23 24 25 26 28 32 41 44 46 49 51 52 54 56 57 5 Spis treści ROZDZIAŁ II WIZERUNKI FELIETONISTÓW 2.1. Sposób przedstawienia wyników 2.2. Krzysztof Varga 2.2.1. Krzysztof Varga – wizerunek na podstawie anonimowego tekstu 2.2.2. Krzysztof Varga – wizerunek publiczny 2.2.3. Krzysztof Varga – wizerunek wizualny 2.2.4. Krzysztof Varga – wizerunek na podstawie tekstu ze zdjęciem i informacją o tożsamości autora 2.2.5. Zależności między poszczególnymi typami wizerunków Krzysztofa Vargi 2.3. Piotr Zaremba 2.3.1. Piotr Zaremba – wizerunek na podstawie anonimowego tekstu 2.3.2. Piotr Zaremba – wizerunek publiczny 2.3.3. Piotr Zaremba – wizerunek wizualny 2.3.4. Piotr Zaremba – wizerunek na podstawie tekstu ze zdjęciem i informacją o tożsamości autora 2.3.5. Zależności między poszczególnymi typami wizerunków Piotra 61 61 63 63 70 75 80 87 90 90 97 101 108 2.4. Magdalena Środa Zaremby 117 120 2.4.1. Magdalena Środa – wizerunek na podstawie anonimowego tekstu 120 128 2.4.2. Magdalena Środa – wizerunek publiczny 2.4.3. Magdalena Środa – wizerunek wizualny 133 2.4.4. Magdalena Środa – wizerunek na podstawie tekstu ze zdjęciem i informacją o tożsamości autora 145 2.4.5. Zależności między poszczególnymi typami wizerunków Magdaleny 2.5. Szymon Hołownia Środy 154 159 2.5.1. Szymon Hołownia – wizerunek na podstawie anonimowego tekstu 159 167 2.5.2. Szymon Hołownia – wizerunek publiczny 2.5.3. Szymon Hołownia – wizerunek wizualny 175 2.5.4. Szymon Hołownia – wizerunek na podstawie tekstu ze zdjęciem i informacją o tożsamości autora 2.5.5. Zależności między poszczególnymi typami wizerunków Szymona Hołowni 183 192 6 Spis treści ROZDZIAŁ III WNIOSKI 3.1. Możliwy do komunikowania wizerunek na podstawie wyników dotyczących wszystkich autorów 3.1.1. Wizerunek werbalny anonimowego autora tekstu i felietonisty o znanej tożsamości 3.1.2. Wizerunek publiczny 3.1.3. Wizerunek wizualny 3.2. Wizerunek werbalny, wizualny, publiczny – wzajemne wpływy ZAKOŃCZENIE LITERATURA SPIS TABEL ANEKS 1 ANEKS 2 ANEKS 3 ANEKS 4 197 197 202 205 210 213 219 225 245 251 255 267 273 7 Wprowadzenie Badanie, które stało się inspiracją niniejszego opracowania, dotyczyło wize- runku, komunikowanego werbalnie, a konstruowanego przez czytelników tek- stu. Pojawiały się jednak dodatkowe wątpliwości: A może znajomość na zwiska wpływa na przypisywany autorowi wypowiedzi image? Czy i jak zdjęcie autora obok tekstu wpływa na jego wizerunek? Jaka jest różnica między wizerunkiem „z tekstu” a wizerunkiem „ze zdjęcia”? I na jakich zasadach funkcjonuje wize- runek, który tworzymy i zapamiętujemy po jakimś czasie? Te pytania stały się podstawą opracowania, które Czytelnik trzyma w ręku. Dokładniej zaś rzecz ujmując, dąży się tu do określenia, jaki wizerunek możliwy jest do komuni- kowania za pomocą słowa, a jaki za pomocą obrazu, oraz jak pozatekstowa wiedza o autorze wypowiedzi wpływa na jego wizerunek werbalny (konstru- owany na podstawie tekstu). Co ważne: weryfikacji podlega wizerunek komunikowany przez auto- ra słów, a zatem nie chodzi o to, co inni powiedzieli o publicyście, ale jakie jego słowa mają wpływ na konstruowanie przez interpretatora jego image’u. Respon- dentom w jednej grupie podawano do przeczytania felieton anonimowego auto- ra, w drugiej grupie tekst publicysty o znanej tożsamości (Krzysztof Varga, Piotr Zaremba, Magdalena Środa, Szymon Hołownia), zaś w trzeciej zdjęcie felietoni- sty. Następnie, po zapoznaniu się z tekstem/zdjęciem, ankietowani byli proszeni o podanie cech autora wypowiedzi (wizerunek werbalny) bądź osoby ze zdjęcia (wizerunek wizualny). W jeszcze innej grupie należało podać skojarzenia z na- zwiskiem (wizerunek publiczny). Porównanie wyników pozwoliło zauważyć pewne tendencje w sposobie konstruowania wizerunku osoby publicznej przez czytelnika, widza czy po prostu odbiorcy mediów. Tło naukowe, w jakim sytuuje się niniejsza praca, określone zostało w roz- dziale I Badania nad wizerunkiem, gdzie zreferowano stan badań dotyczących 9 Wprowadzenie image’u osób (publicznych), a także przedstawiono przyjętą perspektywę teo- retyczną i wynikające z niej oraz z celów badania rozwiązania metodologicz- ne. W rozdziale II Wizerunki felietonistów znajduje się analiza poszczególnych image’ów każdego z  felietonistów, którego teksty wykorzystano w  badaniu. Wnioski dotyczące możliwości słowa i obrazu oraz wypowiedzi wielokodo- wych w  zakresie komunikowania wizerunku zawiera rozdział III Wnioski. Najważniejsze rezultaty i interpretacje wypunktowano w Zakończeniu. W tym miejscu pragnę złożyć podziękowania osobom, bez których nie miałaby szans powstać ta praca. Profesor Grażyna Habrajska stanowiła bez- pośrednią inspirację, a potem zaufała i pozwoliła na nieograniczoną swobodę naukową, za co jestem Jej ogromnie wdzięczna. Bez wahania w przeprowa- dzeniu badania pomogli znajomi wykładowcy z Uniwersytetu Wrocławskiego: dr Michał Grech, dr Mariusz Wszołek, dr Dominik Lewiński, prof. Michael Fleischer, oraz z Uniwersytetu Kazimierza Wielkiego w Bydgoszczy: dr Wie- sław Czechowski. Rozdanie teczek z ankietami umożliwiły mi również osoby, dla których byłam zupełnie anonimowa. Nie sposób ich tu wszystkich wy- mienić, jednak wspomnę chociaż, że mieli swój udział w niniejszej pracy też inni wykładowcy z dziennikarstwa i polonistyki uniwersytetów: Łódzkiego, Warszawskiego, Wrocławskiego, Adama Mickiewicza w Poznaniu, Kazimierza Wielkiego w Bydgoszczy i Uniwersytetu w Białymstoku. Za możliwość zapro- szenia studentów do badania bardzo im dziękuję. Ta książka nie miałaby szans powstać także bez mojego Męża, który wspierał mnie od początku prac nad tymi badaniami po ostatnią kropkę. I za to dziękuję najmocniej, jak potrafię. Równie szczególne podziękowania należą się mojej Mamie – w dużej mierze z jej inspiracji i w wyniku jej poświęcenia oraz uwagi danej wnuczce ta książka mogła powstać w czasie, w jakim po- wstała. Dziękuję także mojej Teściowej, która zwłaszcza starszej wnuczce nie szczędziła czasu, kiedy mama musiała pracować. Tacie i Teściowi należą się podziękowania za cierpliwość. I na końcu córkom, za to, że – paradoksalnie – stanowiły silną motywację. 10 ROZDZIAŁ I Badania nad wizerunkiem 1.1. Stan badań Idea, jaka przyświecała referowanej tu próbie określenia wpływu słowa i ob- razu na wizerunek publiczny, to zrealizowanie badania sprawdzającego wize- runek osoby publicznej, a nie instytucji/marki, który wynikałby na poziomie werbalnym z jej – tej osoby – słów (a nie słów „o niej”), przy czym za równie ważne przyjęto posłużenie się metodą zakładającą intersubiektywizm badaw- czy1 (zminimalizowany wpływ badacza na zbieranie danych i analizę), a po- nadto istotna też musiała być próba izolacji wpływu słowa i obrazu na wizeru- nek, mający za podstawę więcej niż jeden system znaków. Literatura przedmiotu reprezentuje wiele opracowań realizujących przynajmniej jedno z  powyższych założeń, choć trudno wskazać analizy spełniające wszystkie wyznaczone wyżej kryteria. Istnieją liczne badania sondażowe, które weryfikują wizerunek osób publicznych – pojawiają się w mediach, zwłaszcza w okresie przedwyborczym. Nie mają one jednak cha- rakteru naukowych opracowań. W samej literaturze naukowej wizerunkowi osób poświęca się niewiele uwagi, podobnie jak rzadko bada się wyłącznie werbalny poziom komunikowania image’u. Wizerunek stał się przy tym przedmiotem badań głównie public relations oraz nauki o komunikacji w jej konstruktywistycznym paradygmacie, jeśli mówić o jego komunikowaniu za pomocą wielu systemów znakowych. Image w  jego wymiarze językowym (system języka naturalnego) stał się domeną badań głównie medioznawstwa 1 Realizowanie „obiektywizmu” uważa się w tej pracy za przedsięwzięcie utopijne. 13 i językoznawstwa. Zobaczmy, co i w jakim zakresie podlega naukowej wery- fikacji w obrębie wizerunku. Opracowania badawcze, powstałe zarówno w  obszarze public relations, jak i konstruktywistycznej nauki o komunikacji, charakteryzują się dość dużą różnorodnością, jeśli chodzi o zakres uwzględnianych obiektów, choć niewiele dotyczy image’u osób. Poświęcone są wizerunkowi np.: kierunku studiów (Pie- trzak 2012) albo pracowników uniwersytetów (zob. Grech 2014), uniwersytetu jako takiego (Grech 2011, 2013) lub konkretnego (Zemanek 2017), szkoły wyż- szej (Szymańska 2003; Kurek 2010; Waszkiewicz 2010, 2011), studentów (Lesz- czyńska, Mikołajczyk, Miszczak 2011), terytorium, np. kraju i jego mieszkańców (zob. np. Obraz Polski i Polaków w Europie 2003), jednostek samorządu teryto- rialnego (Chachołek 2011). Określano także image np. „inteligentnego domu” (Burska 2013), designu i  wzornictwa (Romańczukiewicz 2012), Facebooka i  Naszej Klasy (Sierakowska 2012), marek herbat (Piasny 2013), aut (Jeżew- ska 2013), Galerii Wnętrz (Wszołek 2013), Państwowego Muzeum Auschwitz- -Birkenau (Turek 2013), buddyzmu (Chycki 2013) czy wegetarianizmu (Trzciał- kowska 2016). Niewielką tylko część stanowią prace poświęcone wizerunko- wi osób. Można tu wspomnieć o image’u „człowieka instytucji” Steve’a Jobsa (Szymański 2013) czy opiniach o prezydencie Wrocławia, Rafale Dudkiewiczu (Adamczyk 2016). Bez względu na to, jaki obiekt badano, zwracano uwagę na wizerunek jako efekt wszelkiego rodzaju działań komunikacyjnych, nie tylko werbalnych, a w zakresie stosowanej metody posługiwano się ankietami i kwe- stionariuszem różnego rodzaju pytań, w tym dyferencjałem semantycznym. Uwzględnienie wszelkich systemów znakowych jeszcze bardziej jest wi- doczne, gdy badaniu za pomocą case study podlega cały proces kreowania wizerunku – wówczas image to jedna ze zmiennych branych pod uwagę. W takim typowym i najczęstszym dla public relations przypadku badaniom związanym ściśle z wizerunkiem towarzyszy analiza np.: rynku (np. Tworzy- dło, Rymarz, Górska 2004; Stasiuk-Krajewska 2011), warunków ekonomicz- nych (np. miasta – Młynarczyk 2010), historii firmy (np. Tworzydło, Rymarz, Górska 2004, Szafraniec 2007; również w  kontekście politycznym: Skawiń- ska 2007), sprzedaży (Szafraniec 2007), dokumentów (Borkowski 2011), re- lacji działań PR-owych do ich efektów (Smyczyńska 2007; Szafraniec 2007; Tworzydło, Rymarz, Górska 2004). Również tutaj badacze częściej skupiają się na instytucjach/markach niż na osobach. Nieco inaczej są projektowane badania wizerunku osadzone w konstruk- tywistycznej nauce o komunikacji, gdzie oprócz badania wizerunku poszcze- gólnych obiektów (patrz: wyżej), zwraca się uwagę na znaczenie samej grupy interpretatorów, na kształt image’u, ale przede wszystkim na zmienne wpływa- jące na wizerunek. 14 Badania nad wizerunkiem Różnice w  konstrukcji wizerunku w  zależności od grupy interpretato- rów ukazano w  zakresie image’u wewnętrznego i  zewnętrznego policjanta (zob. Cychański 2014, por. Cychański 2013), ale też brano pod uwagę większą liczbę badanych grup (np. Fleischer 2004 – image „O” wśród przyjaciół, stu- dentów, image konstruowany przez żonę „O”, oraz przez samego „O”; podob- nie Choma 2012 – wizerunek wśród członków rodziny, znajomych ze szkoły, studiów, pracy i pozostałych znajomych). Tego typu prace również uwzględ- niają efekt komunikacyjny, wynikający z przyswojenia ofert komunikacyjnych wielu systemów znakowych. Stosuje się wówczas dyferencjał semantyczny, by móc porównać wyniki między poszczególnymi grupami. Drugi z typów badań wizerunku konstruktywistycznej nauki o komuni- kacji wiąże się już z izolowaniem poszczególnych czynników i weryfikowa- niem ich wpływu na image, przy czym do tej pory z użyciem eksperymentu sprawdzano znaczenie dla image’u osoby takich obiektów komunikacji, jak np. wybrane marki samochodów (Łopuch 2012), obuwie (Grobelna 2012), pa- pieros (Wielgus, Żukowska 2012), marka portalu społecznościowego (Smółka- -Dolecka 2012), rodzaj oprawek okularów (Grobelna 2013). Weryfikowano również konsekwencje image’owe dla marki, wynikające z formy jej opakowa- nia (zob. Janicka 2012; Gliniecka 2017) czy różnej wysokości ceny (zob. Ły- soń 2012). Sprawdzano wpływ kolorów w komunikacji wizualnej banków na ich wizerunek (Rabenda-Derman 2017), czy znaczenie barwy i etykiety opa- kowań na postrzeganie produktu (Wszołek, Moszczyński, Mackiewicz 2017). W tego typu opracowaniach dominuje metoda eksperymentu i nie uwzględ- niano w nich image’u konkretnych osób. Jak widać, badania weryfikujące wynik działania ofert komunikacyjnych kilku systemów znakowych dotyczą głownie obiektów innych niż człowiek i sku- piają się na konkretnym efekcie komunikacyjnym (image’u) lub na zmiennych na niego wpływających (ale są to poszczególne obiekty, a nie zmienne w rodzaju systemów znaków), w mniejszym stopniu na zależności od grupy interpretato- rów. Prowadzone są w sposób zakładający intersubiektywizm badawczy. Tam, gdzie uwzględnia się wyłącznie werbalny poziom komunikowania wizerunku, do czynienia mamy przede wszystkim z badaniami dotyczący- mi wszelakiego rodzaju doniesień medialnych, a  opartymi na lingwistyce korpusowej, analizie treści bądź zawartości, jak również różnie rozumia- nej analizie dyskursu2. W tej grupie prace badawcze często skupiają się na aktualnych zjawiskach, takich jak komunikacja partii politycznych w zakresie np. wizerunku imigrantów (Pielużek 2018, na materiale publikacji partii) albo 2 Celowo pomija się tu analizę zawartości przekazów medialnych ze względu na niewielką jej repre- zentację wśród opracowań naukowych (zob. Metody badania wizerunku w mediach 2009, por. też Pisarek 1983, 1997; Lisowska-Magdziarz 2004), a silną wśród badań komercyjnych. 15 1.1. Stan badań image’u uchodźców (Olender 2017) czy obrazu Polski (Olender 2018), (re)kon- struowanych z wpisów na oficjalnych profilach w mediach społecznościowych. Niekiedy analizie podlegają dawniejsze publikacje, jak np. (od)twarzające ob- raz Polski i Polaków w chicagowskim „Dzienniku Związkowym” (Dembowska- -Wosik 2017). Zdarzają się w tym przypadku analizy image’u osób, jak choćby przedstawienie ks. Józefa Tischnera jako osobowości medialnej (Secer 2013) czy (od)tworzenie wizerunku Leonida Kuczmy na łamach tygodnika „Wprost” (Ma- zurkiewicz 2008). Cechą charakterystyczną tego typu opracowań jest wykorzystywanie mate- riałów językowych na temat badanego obiektu oraz analiza dokonywana przez jednego badacza. Innymi słowy, badaniu podlegają wypowiedzi o kimś/czymś i na tej podstawie (od)twarza się wizerunek tego kogoś/czegoś, a nie są brane pod uwagę wypowiedzi danej osoby i to nie one właśnie stają się podstawą analizy. Inaczej też niż w przypadku badania wizerunku jako wyniku działania wielu systemów znaków, gdy badaniu podlega wyłącznie poziom werbalny, od- chodzi się od zasady intersubiektywności3 – z(re)konstruowany image to wy- padkowa refleksji jednego badacza, a nie zapatrywania wielu interpretatorów. Podsumowując, należy zauważyć, że wśród dotychczasowych badań wie- le uwagi poświęcono wizerunkowi marki/instytucji, a trudno o takie, które nie mają charakteru sondażowego i skupione są na weryfikowaniu wizerunku osoby publicznej. Opracowania poświęcone image’owi osób są nakierowane na weryfikację i specyfikację wpływu poszczególnych obiektów (np. obuwie, okulary), a  nie ofert komunikacyjnych reprezentujących pojedynczy rodzaj systemu znakowego (wizualny, werbalny). Warto też podkreślić, że jeśli po- jawiają się opracowania dotyczące wizerunku osób, to najczęściej mają cha- rakter sondażowy i – tak samo jak w przypadku prac opartych na materiale językowym – nie jest to wizerunek na podstawie wyłącznie słów danej osoby. Opracowania czerpiące metody z badań społecznych charakteryzują się inter- subiektywizmem badawczym, co w niewielkim tylko stopniu realizowane zo- staje w pracach bazujących na wypowiedziach w systemie języka naturalnego. Nieliczne tylko opracowania łączą wspomniane wyżej podejścia. Wyko- rzystano np. formułę eksperymentu, by określić wizerunek tekstu i jego au- tora, kiedy zmienną uczyniono imię i nazwisko sugerujące konkretną naro- dowość wypowiadającego się (Hałafin 2016). Respondenci czytali więc tekst, a następnie określali wizerunek autora felietonu. Ta sama formuła przyświecała badaniom pilotażowym i wstępnym do referowanego niżej badania. Po przeczytaniu felietonu respondenci określali 3 Może z wyjątkiem zastosowania list frekwencyjnych, kiedy najistotniejsza jest liczba wystąpień danego leksemu (jak np. w Pielużek 2018). 16 Badania nad wizerunkiem np. wizerunek autora w sytuacji, gdy wypowiedzi towarzyszyło zdjęcie felie- tonisty i wówczas, gdy go nie było (Barańska 2011 – wizerunek Aleksego Aw- diejewa, Barańska-Szmitko 2013 – Image Krzysztofa Vargi); gdy fotografia przedstawiała osobę rozbawioną lub zamyśloną (Barańska-Szmitko 2012); gdy sprawdzano, jaki wpływ ma zdjęcie oraz wiedza pozatekstowa o Szymo- nie Hołowni na przypisywany mu wizerunek (Barańska-Szmitko 2014d); lub kiedy poddawano analizie image Magdaleny Środy, konstruowany wyłącz- nie na podstawie jej anonimowych słów (Barańska-Szmitko 2017c). Pojawi- ły się też pierwsze próby określenia możliwości komunikowania wizerunku na poziomie werbalnym w warunkach braku znajomości tożsamości autora, na podstawie wyników dotyczących Szymona Hołowni i Magdaleny Środy (Barańska-Szmitko 2014a). Podstawę metodologiczną stanowił więc ekspe- ryment, a materiał badawczy – odpowiedzi respondentów na pytania doty- czące wizerunku felietonisty, kiedy bazą odpowiedzi był anonimowy tekst, wypowiedź autora o znanej tożsamości, przywołanie samego imienia i na- zwiska lub wyłącznie zdjęcie publicysty. W ten sposób wykorzystano intersu- biektywne podejście, pozwalające izolować (na ile to możliwe) wyznaczone zmienne, dotyczące wizerunku konkretnych osób. Pełna charakterystyka już całego badania, wraz z zapleczem teoretycznym, opisem metodologii i anali- zą wyników zostanie przedstawiona w kolejnych rozdziałach. 1.2. Przyjęta perspektywa badawcza4 Opisywane badania prowadzono w oparciu o teoretyczne założenia racjonal- nego konstruktywizmu Michaela Fleischera, dlatego niżej przybliżona zo- stanie ta perspektywa badawcza, ze szczególnym uwzględnieniem aspektów kluczowych dla tematu badawczego, takich jak kreowanie wizerunku przez odbiorcę wypowiedzi i  komunikowanie image’u przez autora wypowiedzi. Precyzji wywodu posłuży ustalenie sposobu rozumienia wizerunku w opozy- cji do tożsamości. 1.2.1. Teoretyczna perspektywa badawcza W badaniu przyjęto postawę konstruktywistyczną jako podstawę determi- nującą sposób ujęcia tematu badawczego, dlatego też poniżej przedstawiono kluczowe zagadnienia teoretyczne, rzutujące na metodologiczne rozwiązania. 4 Zob. też Barańska-Szmitko 2018: 24–41. 17 1.2. Przyjęta perspektywa badawcza 1.2.1.1. Konstruktywizm Określenie wpływu słowa i  obrazu na wizerunek felietonisty zrealizowano w paradygmacie rozsądnego konstruktywizmu Michela Fleischera, w ramach ogólnej teorii komunikacji, mającej swoje korzenie w teorii systemów społecz- nych Niklasa Luhmanna. Najistotniejsze aspekty tej ostatniej zostaną poniżej zaprezentowane dla lepszego wyobrażenia o samym konstruktywizmie. Radykalny konstruktywizm – Niklas Luhmann Luhmann znany jest jako twórca teorii, w której centralne miejsce zajmu- ją tzw. systemy autopojetyczne, czyli samoodnoszące/samoreferencyjne/ autoreferencyjne (w zależności od tłumaczenia powstają różne wersje lek- sykalne tego określenia, por. Fleischer 2002, 2007; Szacki 2012: 935–342; Luhmann  1994 [1981], 2007 [1984], 2012; Skąpska 2007), samoobserwu- jące, wyłaniające się ze środowiska (Luhmann 1994 [1981]: 58–64; 2007 [1984]: 42, 166–196). Cechą charakterystyczną systemów autopojetycznych jest to, że same siebie tworzą przez mechanizm samoreferencji, odnosze- nia się do samego siebie (Luhmann 2007 [1984]: 407–443; Luhmann 1994 [1981]: 43–50; Szacki 2012: 938; Skąpska 2007: XIV). Samoobserwację rozu- mie się przy tym jako „operację posługującą się rozróżnieniami” (Luhmann 1990: 395 za: Fleischer 2002: 163), „wprowadzeniem rozróżnienia między systemem a środowiskiem do systemu, który konstytuuje się za pomocą tego rozróżnienia” (Luhmann 2007 [1984]: 42). Bazuje zatem na wyłonieniu róż- nicy/dyferencji (Luhmann 2007 [1984]: 42 i n.; Szacki 2012: 938; Skąpska 2007: XIII; Fleischer 2002: 161) między systemem a środowiskiem. Środowi- sko pojmuje się natomiast jako wszystko to, czym system nie jest. Przy tym autoreferencyjność systemu ma pewną istotną konsekwencję czy też cechę. Wszystko, co decyduje o istnieniu systemu, dzieje się wewnątrz niego, a tak- że odnosi się do wcześniej nagromadzonych obserwacji, co ogranicza jego elastyczność. Innymi słowy, system –  mimo poznawczego otwarcia –  jest operacjonalnie i strukturalnie zamknięty (Luhmann 2007 [1984]: 42–46 i n.; Fleischer 2007: 49–58; Szacki 2012: 938; Skąpska 2007: XV). Ważne, że system różnicuje się ze środowiska poprzez redukcję kom- pleksowości/złożoności (terminy stosowane zamiennie w zależności od pre- ferencji tłumacza: zob. np. Fleischer 2002, 2007; Luhmann 2007 [1984]). Wy- nika to z faktu, że w Luhmannowskiej teorii środowisko systemu jest bardziej 5 Por. Luhmann 1990: 31–58. 18 Badania nad wizerunkiem złożone niż sam system, który ma też pewną granicę własnej kompleksowości (Fleischer 2002: 160). Pewne więc nasycenie relacyjności staje się przyczyną jej ograniczenia w celu powstania systemu i tym samym zapobieżenia nad- miernemu obciążeniu i entropii oraz wpłynięciu na jego spójność (zob. Skąp- ska 2007: XIV). Kierunek, kształt czy zasięg rozwoju systemu pozostaje domeną przypad- ku. Luhmann używał określenia „kontyngencja”, które oznacza, iż wiele różnych rozwiązań, co do przyszłości systemu, jest możliwych, ale żadne nie jest przez cokolwiek zdeterminowane (Luhmann 2007 [1984]: 101–165; Fleischer 2002: 160–161). Rozwój systemu pozostaje zatem przypadkowy i nieprzewidywalny. Tak więc systemem jest procesualny i dynamiczny efekt wytwarzania róż- nic przez ten system, a jego oddzielenie się od środowiska ustanawiane jest przez obserwatora, którym także jest dany system. Wypowiadanie się więc o systemie nie decyduje o jego statusie ontologicznym. Istnienie systemu za- leżne jest od obserwatora i to ten ostatni dokonuje konstrukcji systemu (Skąp- ska 2007: XI). Stąd też charakter epistemologiczny tej teorii, nazywanej rady- kalnym konstruktywizmem. Ważne też jest to, że system społeczny dla Luhmanna nie miał charakteru ludzkiego w tym sensie, że: „społeczeństwo nie składa się z ludzi, lecz z mię- dzyludzkich układów komunikacyjnych” (Luhmann 1994 [1981]). W tym układzie jednostki ludzkie z ich życiem psychicznym stanowią część środowi- ska (Szacki 2012: 938–939; Fleischer 2002: 162–163). W tym kontekście istot- ne dla rozumienia komunikacji jest stwierdzenie, że system stale się tworzy „na nowo” poprzez samoreferencję, tak więc akt komunikacji postrzegać nale- ży procesualnie, jako niekończący się ciąg wydarzeń (Luhmann 2007 [1984]: 154–165; Skąpska 2007: XII). System społeczny może przy tym być rozumiany globalnie, jako ogólny system społeczny, lub lokalnie – jako mniejsze systemy społeczne i podsystemy funkcyjne (np. gospodarka, rodzina, polityka, nauka, sztuka) (zob. Luhmann 1994 [1981]; Szacki 2012: 938–941). W istocie bez ko- munikacji nie ma takich podsystemów, jak: gospodarka, rodzina, polityka, na- uka, sztuka itd. Komunikacja konstytuuje system społeczny. Rozsądny konstruktywizm – Michael Fleischer Luhmannowska teoria systemów stała się podstawą ogólnej teorii komunika- cji Michaela Fleischera, reprezentującej – jak sam to jej twórca ujmuje – roz- sądny konstruktywizm (Fleischer 2007). Istotne dla tej perspektywy jest podkreślenie rozróżnienia na system i  jego mechanizm. W  rozsądnym konstruktywizmie komunikacja stanowi 19 1.2. Przyjęta perspektywa badawcza mechanizm systemu społecznego. Oba te zjawiska znajdują się w układzie re- lacyjnym, a dokładniej – funkcjonują na zasadzie mechanizmu zwrotnego. In- nymi słowy, komunikacja tworzy system społeczny i odwrotnie: bez systemu społecznego nie ma szans powstać komunikacja. Wzajemnie się konstytuują. Z punktu widzenia funkcjonowania systemu „zawartość”, treści komunika- cji pozostają bez znaczenia, ważne, by komunikacja trwała i zapewniała tym samym egzystencję systemu. To istotne, ponieważ oznacza rezygnację z dość powszechnego w humanistyce postrzegania komunikacji jako narzędzia poro- zumienia, zrozumienia, informowania itd. W ujęciu Fleischerowskim relację między systemem społecznym a śro- dowiskiem obrazuje koncepcja trzech rzeczywistości: fizycznej, biologicznej i  społecznej. Pewną inspiracją była tu koncepcja trzech kategorii Charlesa Peirce’a (zob. Fleischer 2007: 306–309 i n.), dlatego pierwsza rzeczywistość stanowi bazę, niezbędną dla istnienia drugiej, a te dwie są podstawą potrzebną do powstania trzeciej. Pierwsza rzeczywistość rozumiana jest w kategoriach praw fizyki. Tworzą ją wzory, czy też lepiej: współoddziaływania wzorów, czyli jednostek systemu fizycznego (Fleischer 2007: 311). „Wzory nie powstają jednak w pustej prze- strzeni, lecz zostają z czegoś wyfiltrowane” (Fleischer 2007: 92) – z kontinuum, które „składa się, na podstawie tego, co dzisiaj wiemy, z różnie rozłożonych strun”. Materiałem realności są fale, drgania, struny. Druga rzeczywistość – biologiczna – oparta jest na postrzeganiu i kon- struowaniu obiektów. Wzór/materia staje się obiektem, kiedy zostanie spo- strzeżona jako obiekt przez organizm. Postrzeganie jest tu koniecznym wa- runkiem. Wzór bowiem „może” stać się obiektem dopiero wówczas, gdy zostanie wyłoniony z realności w wyniku postrzegania. W tym ujęciu obiekt nie istnieje, dopóki uczestnik systemu biologicznego go nie spostrzeże i nie dokona jego konstrukcji. W przeciwieństwie do wzorów organizmy mają możliwość postrzegać i różnicować, dzięki czemu porządkują realność: „Obiekty są konstruowane, by za ich pomocą obserwować środowisko syste- mu i je segmentować” (Fleischer 2007: 14). W rzeczywistości biologicznej duże znaczenie ma zależność od organów postrzegania (Fleischer 2007: 306). Zarówno człowiek, jak i lis czy mucha mogą dzięki dostępnym zmysłom skonstruować obiekt „kwiat”. Prawdopo- dobnie nie będą to jednak te same konstrukty. W tym więc ujęciu nie mamy szans poznać rzeczywistości „taką, jaka jest”, ponieważ nasze poznanie jest zawsze zapośredniczone. Realność „jaka jest, dowiedzieć możemy się jedynie za pomocą naszej kognicji i naszych emocji, a zatem w rezultacie dowiedzieć się tylko tego, co ta kognicja i te emocje nam dowiedzieć się pozwalają” (Fleischer  2007: 172). Podkreślić jednocześnie należy asemantyczność 20 Badania nad wizerunkiem konstruowanych w rzeczywistości biologicznej obiektów. Semantykę „doda- ją” dopiero znaki, czyli podstawa trzeciej rzeczywistości. To w trzeciej rzeczywistości – społecznej, odbywa się przypisanie zna- czeń obiektom. Znaczenia i system społeczny są nierozerwalne, ponieważ se- mantyka stanowi immanentną część komunikacji, a ta stanowi mechanizm systemu społecznego. Interpretator (uczestnik systemu społecznego, ten, kto bierze udział w procesach komunikacji) „komunikuje z innymi interpretato- rami o konstruktywnych obiektach seman tycznych, a więc o operatywnych fikcjach, konstruktach lub konceptach. Żeby to było możliwe, wymagane są znaczenia, a więc znaki” (Fleischer 2008: 30). Kiedy obiekt postrzegania zy- skuje semantykę, staję się obiektem komunikacyjnym. Schematycznie zależności między trzema rzeczywistościami można przedstawić za pomocą następującego algorytmu: {[(współoddziaływania + organizm) = postrzeganie] + znaki} = komunikacja (Fleischer 2007: 172) lub rozpisać na triadyczne szeregi (tabela 1): Tabela 1. Triadyczne szeregi w koncepcji trzech rzeczywistości rzeczywistość systemy kategorie modus produkt produkt z materiał obserwator uczestnik operacje 1. rzeczywistość system fizyczny pierwszość współoddziaływanie wzory wzory z kontinuum materia/fale/energia pierwszego wzór wzór Źródło: Fleischer 2007: 172 2. rzeczywistość system biologiczny drugość postrzeganie obiekty obiekty ze wzorów organizmy drugiego aktant rozróżnienie 3. rzeczywistość system społeczny trzeciość komunikacja znaczenia znaczenia z obiektów kognicja/emocje trzeciego stopnia interpretator obserwacja Systemy rozsądnego konstruktywizmu podlegają kontyngencji, rozumia- nej jako dokonanie nieodwracalnego wyboru z  danego pola alternatyw, co oznacza, „że kiedy wybrały jedną z możliwych alternatyw, wybór ten ustala rozwój w tym właśnie kierunku i jest nieodwracalny” (Fleischer 2007: 124). Kontyngencja więc nie oznacza chaosu, ale dokonanie możliwego wyboru, który jednocześnie wiąże się z eliminacją innych. 21 1.2. Przyjęta perspektywa badawcza
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Wpływ słowa i obrazu na wizerunek osoby publicznej
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: