Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00294 004679 18976751 na godz. na dobę w sumie
Aktywność obywatelska mieszkańców Łodzi i Iwanowa. Struktura i uwarunkowania - ebook/pdf
Aktywność obywatelska mieszkańców Łodzi i Iwanowa. Struktura i uwarunkowania - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 300
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-8142-706-7 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> edukacja >> socjologia
Porównaj ceny (książka, ebook (-17%), audiobook).

W publikacji omówiono poziom, strukturę oraz uwarunkowania partycypacji obywatelskiej w sferze politycznej i społecznej w dwóch postprzemysłowych miastach – Łodzi i Iwanowie. Ramą teoretyczną monografii jest pytanie o dominujący model obywatelstwa: liberalny czy komunitarny. Książka wpisuje się w obecny w Polsce nurt rozważań socjologicznych na temat okoliczności różnorodnych form działalności obywatelskiej. Nowatorskim rozwiązaniem jest zastosowanie do analizy systemu wartości proobywatelskich i wynikających zeń percepcji obowiązków obywatela wobec społeczeństwa. Zaprezentowano wiele istotnych danych statystycznych, a także wyniki badań dotyczących aktywności politycznej i społecznej. Publikacja jest skierowana do osób zainteresowanych kondycją społeczeństwa obywatelskiego zarówno w Polsce, jak i w Rosji.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Łódź 2020 Agnieszka Murawska – Uniwersytet Łódzki, Wydział Ekonomiczno-Socjologiczny Katedra Socjologii Wsi i Miasta, 90-214 Łódź, ul. Rewolucji 1905 r. nr 41/43 RECENZENT Wojciech Misztal REDAKTOR INICJUJĄCY Iwona Gos OPRACOWANIE REDAKCYJNE Magdalena Czarnecka SKŁAD I ŁAMANIE AGENT PR KOREKTA TECHNICZNA Leonora Gralka PROJEKT OKŁADKI Katarzyna Turkowska Zdjęcie wykorzystane na okładce: © Depositphotos.com/london © Copyright by Agnieszka Murawska, Łódź 2020 © Copyright for this edition by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2020 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.09308.19.0.M Ark. wyd. 16,0; ark. druk. 18,875 ISBN 978-83-8142-705-0 e-ISBN 978-83-8142-706-7 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl tel. (42) 665 58 63 Najbardziej niezmiennym i ważnym pytaniem życia jest: Co robisz dla innych? Martin Luther King Jr. Spałam i śniłam, że życie jest samą przyjemnością, obudziłam się i spostrzegłam, że życie jest służbą na rzecz innych. Służyłam i zobaczyłam, że służba jest przyjemnością. Matka Teresa z Kalkuty SPIS TREŚCI Wprowadzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rozdział I. Problematyka obywatelstwa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.1. Wstęp . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.2. Partycypacja a aktywność obywatelska – kwestie definicyjne . . . . . 1.3. Koncepcja obywatela w filozofii społecznej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.4. Obywatelstwo we współczesnej myśli socjologicznej . . . . . . . . . . . . . 1.5. Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rozdział II. Główne modele obywatelstwa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.1. Wstęp . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.2. Model liberalny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.3. Komunitarny model postaw obywatelskich . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.4. Model liberalny a komunitarny – różnice i podobieństwa . . . . . . . . . 2.5. Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rozdział III. Metodologia badania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.1. Wstęp . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.2. Problem badawczy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.3. Zmienne zależne i ich wskaźniki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.4. Hipotezy badawcze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.5. Metody badawcze, techniki i narzędzia badawcze . . . . . . . . . . . . . . . . 3.6. Charakterystyka badanej próby . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.7. Teren badań . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9 15 15 16 24 32 39 41 41 41 58 71 75 77 77 77 79 83 89 92 99 Rozdział IV. Aktywność polityczna mieszkańców Łodzi i Iwanowa . . . . . . 103 4.1. Wstęp . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 103 4.2. Wymiary aktywności politycznej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 103 4.2.1. Aktywność wyborcza . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 105 4.2.2. Aktywność partyjna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 119 4.3. Ogólny poziom aktywności politycznej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 125 4.4. Wybrane uwarunkowania aktywności politycznej . . . . . . . . . . . . . . . . 132 4.5. Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 141 8 Spis treści Rozdział V. Aktywność społeczna mieszkańców Łodzi i Iwanowa . . . . . . . 143 5.1. Wstęp . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 143 5.2. Wymiary aktywności społecznej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 144 5.2.1. Aktywność organizacyjna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 146 5.2.2. Aktywność społecznikowska . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 165 5.3. Ogólny poziom aktywności społecznej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 172 5.4. Wybrane uwarunkowania aktywności społecznej . . . . . . . . . . . . . . . . . 182 5.5. Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 188 Rozdział VI. Wybrane wartości obywatelskie w Łodzi i Iwanowie . . . . . . . 189 6.1. Wstęp . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 189 6.2. Analizowane wymiary wartości obywatelskich . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 190 6.2.1. Troska o dobra publiczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 194 6.2.2. Zainteresowanie kwestiami społecznymi . . . . . . . . . . . . . . . . . . 205 6.3. Poziom internalizacji wybranych wartości obywatelskich . . . . . . . . . 210 6.4. Wybrane uwarunkowania wartości obywatelskich . . . . . . . . . . . . . . . . 218 6.5. Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 226 Rozdział VII. Aktywność obywatelska mieszkańców Łodzi i Iwanowa . . . 227 7.1. Wstęp . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 227 7.2. Poziom aktywności obywatelskiej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 227 7.3. Wybrane uwarunkowania aktywności obywatelskiej . . . . . . . . . . . . . 234 7.4. Dominujący model obywatelstwa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 251 7.5. Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 256 Zakończenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 257 Bibliografia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 261 Spis tabel . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 287 Spis rysunków i wykresów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 291 Aneks . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 293 WPROWADZENIE Według raportu Komisji Europejskiej, która jest odpowiedzialna za politykę regionalną, to miasta stanowią siłę napędową gospodarki poszczególnych państw i  całej Europy. Za duże obciążenie dla rozwoju ekonomicznego należy jednak uznać stagnację starych, przemysłowych ośrodków miejskich (de Callataÿ i Svan- feldt, 2011). Dotyczy to zarówno stolicy województwa łódzkiego w Polsce, jak i Iwanowa w Rosji. Na podstawie raportu na temat kondycji polskich metropolii można stwier- dzić, że pozycja Łodzi kształtuje się bardzo niekorzystnie na tle całego kraju. Ba- dacze zwracają uwagę na cechujący ją niedostateczny rozwój kapitału ludzkiego1. Zjawisko to wpływa w dużej mierze na sytuację ekonomiczną miasta, aktywność jego mieszkańców, ich przedsiębiorczość oraz jakość życia. Najmocniejszą stroną ośrodka jest aktywność społeczeństwa obywatelskiego2. Choć frekwencja w prze- prowadzanych w Łodzi wyborach lokuje się poniżej średniej krajowej, to licz- ba projektów zgłaszanych do budżetu partycypacyjnego jest znacznie powyżej. Zbiorczy wskaźnik siedmiu analizowanych kapitałów miast3 w przypadku stolicy województwa łódzkiego wynosi tylko 85, przez co zbliża się do danych z 2007 i 2011 roku. Wynik ten plasuje miasto na prawie ostatnim miejscu w porównaniu do 12 innych metropolii (gorsza jest tylko pozycja Bydgoszczy i Białegostoku4) (PwC, 2015). W związku z tym władze szukają możliwych sposobów na rozwój ośrodków miejskich. Jedno z proponowanych rozwiązań polega na sprzyjaniu spo- łecznej partycypacji rozumianej jako udział mieszkańców w definiowaniu i roz- wiązywaniu problemów oraz podejmowaniu kluczowych decyzji dotyczących wspólnoty lokalnej. Ministerstwo Infrastruktury i  Rozwoju uznaje nawet, że ta propozycja powinna zostać upowszechniona i  wliczona do najważniejszych 1 Kapitał ludzki tworzą: wiedza, kwalifikacje, struktura demograficzna, prorynko- we nastawienie. 2 Aktywność społeczeństwa obywatelskiego jest mierzona poprzez ilość zgłoszo- nych projektów do budżetu partycypacyjnego w  przeliczeniu na liczbę mieszkańców oraz średnią frekwencję wyborczą (wybory parlamentarne 2011, wybory prezydenckie 2010, wybory europejskie i samorządowe 2014). 3 Siedem kapitałów miast to: kapitał atrakcyjności inwestycyjnej, kapitał źródeł finansowania, kapitał instytucjonalno-demokratyczny, kapitał techniczny i infrastruktu- ralny, kapitał kultury i wizerunku, kapitał ludzki i społeczny, kapitał jakości życia. Im wskaźnik jest wyższy, tym lepiej. 4 Najlepsze wyniki: 136 – Warszawa, 114 – Wrocław, 112 – Kraków. 10 Wprowadzenie celów Krajowej Polityki Miejskiej w Polsce (2015). Wypracowanie metod efek- tywnej i skutecznej partycypacji było także przedmiotem realizowanego od 2010 roku projektu „Decydujmy razem”, w ramach którego powstały dwa dokumenty – Kanon lokalnych konsultacji społecznych i Biała księga partycypacji publicznej. To w nich zawarto wskazania dotyczące tego, jak stworzyć środowisko sprzyjające współdecydowaniu obywateli w sprawach lokalnych. W strategii Sprawne Państwo 2020 (2013) podkreślono również wagę współpracy wszystkich uczestników sfe- ry społecznej, czyli rządu, samorządu, organizacji społecznych, pozarządowych, a także społeczności Internetu. Głównym celem tego programu jest „zwiększe- nie skuteczności i efektywności państwa otwartego na współpracę z obywatela- mi” (Strategia Sprawne Państwo, 2012, s. 35). Po uwzględnieniu pozytywnych efektów płynących z zaangażowania społecznego obywateli nikogo nie powinno dziwić, że władze podejmują tego typu przedsięwzięcia. Zdaniem Jerzego Bart- kowskiego (2011, s. 30): […] tradycja Pierwszej Rzeczypospolitej pokazuje, że szeroka partycypacja stwa- rza silne poczucie identyfikacji jednostki i  zbiorowości. Ma to dwukierunkowe oddziaływanie i prowadzi do rozszerzonej odpowiedzialności za zbiorowość. Sku- teczność instytucji partycypacyjnych zależy od kultury politycznej, szczególnie od wytworzenia się społeczeństwa obywatelskiego. Jeśli ono istnieje, instytucje party- cypacyjne działają efektywnie, jego brak może jednak spowodować, że instytucje te stają się narzędziami utrudniającymi zbiorowe działanie. Do zasadniczych, niewątpliwie pozytywnych efektów wdrażania założeń partycypacji można zaliczyć skuteczniejsze niwelowanie problemów społecz- nych, zapobieganie wystąpieniu konfliktów w społeczeństwie, a zwłaszcza wyższy wskaźnik akceptacji dla instytucji władzy. Idea ta pomaga diagnozować nastroje społeczne i  jest formą konsultowania rozważanych decyzji przed ich ostatecz- nym podjęciem (Matczak, 2011), a także zmniejsza ryzyko powszechnego nie- zadowolenia płynące z ich przyjęcia przez władze. Według Fundacji Demokracji Lokalnej za główne korzyści partycypacji można uznać jej następujące konse- kwencje: 1) Mieszkańcy znają i  rozumieją intencje władz lokalnych, dzięki czemu występuje legitymizacja władzy. 2) Następuje lepsze zdiagnozowanie potrzeb lokalnych. 3) Występuje żywe reagowanie na pojawiające się problemy społeczności, czyli sprawna komunikacja. 4) Mieszkańcy angażują się zarówno w  proces wymyślania rozwiązania/ strategii, jak i są też częścią danego rozwiązania problemu. 5) Zwiększa się zaufanie do władz lokalnych poprzez efektywną komunikację. Wprowadzenie 11 6) Wykorzystuje się realne i potencjalne zasoby lokalne do rozwiązywania problemów –  szerokie korzystanie z  różnorodnych kompetencji, umiejętności ludzi i instytucji. 7) Mieszkańcy nie są biernym odbiorcą usług, a stają się aktywnym pod- miotem zmiany. 8) Tworzy się kultura dialogu i kreatywności. 9) Zapobiega się potencjalnym konfliktom w  przyszłości szczególnie w sprawach drażliwych (Kwiatkowski, 2003, s. 6). Wysoki poziom uczestnictwa obywateli w życiu politycznym, przejawiają- cy się udziałem w  wyborach do parlamentu, wyborach prezydenckich czy też wyborach samorządowych, jest powszechnie uważany za wskaźnik demokracji. Niemalże w każdej z teorii tego ustroju, w tym w koncepcji komunitarystycznej i liberalnej, pojawia się przekonanie, że aktywna postawa obywatelska stanowi zasadniczy warunek istnienia społeczeństwa obywatelskiego jako fundamen- tu demokracji. „Demokracja daje formalnoprawne podstawy funkcjonowania jednostek w ramach społeczeństwa obywatelskiego. Te podstawy stanowią wa- runki zewnętrzne określające stopień i jakość społecznej aktywności obywateli” (Klamut, 2013, s. 190). Wzrost znaczenia teorii wspólnoty, podmiotowości czy partycypacji, popartych badaniami o charakterze pragmatycznym, jest widocz- nym efektem dostrzeżenia pozytywnych funkcji, jakie dla kondycji demokracji i jakości życia publicznego pełni zaangażowanie się obywateli w obszar polity- ki. Partycypacja ma przy tym znaczenie instrumentalne, ponieważ prowadzi do wzbogacania się społeczności całego narodu. Problematyka zaangażowania obywatelskiego nabiera także szczególnego wymiaru w kontekście roli, jaką aktorzy społeczni (rozumiani jako liderzy spo- łeczni, politycy, a także wszyscy ci, którzy są aktywni w wymiarze politycznym i społecznym) mogą odgrywać zarówno na płaszczyźnie narodowej, jak też mię- dzynarodowej. Jak twierdzi Arleta Terpiłowska-Dworczak (2015, s. 103), „par- tycypacja obywatelska stanowi jeden z elementów wzbogacających mechanizmy demokracji wypracowane na płaszczyźnie unijnej”. Polacy mają zatem możliwość tworzenia i modernizowania Unii Europejskiej dzięki udziałowi w ponadnarodo- wej aktywności obywatelskiej. Zwiększenie partycypacji obywatelskiej nie może jednak być realizowane bez monitorowania aktualnego poziomu aktywności. Instytucje publiczne i badaw- cze ośrodki naukowe analizują jej poszczególne elementy, skupiając się przede wszystkim na poziomie uczestnictwa wyborczego i kondycji społeczeństwa oby- watelskiego. Tematyka niniejszej książki wpisuje się w ten nurt badawczy. Celem pracy jest bowiem określenie poziomu, struktury i uwarunkowań partycypacji obywatelskiej zarówno w  obszarach aktywności politycznej, jak i  społecznej. W analizie uwzględniono dodatkowo kwestie dotyczące stosunku obywateli do 12 Wprowadzenie dóbr publicznych i ich zainteresowania kwestiami społecznymi. Takie ujęcie ak- tywności obywatelskiej5 ma pogłębić wiedzę na temat omawianego zjawiska. W niniejszej publikacji podjęto także próbę określenia uwarunkowań party- cypacji. Uwzględniono cechy demograficzne badanej populacji, czyli wiek, płeć, wykształcenie i kategorię społeczno-zawodową. Aktywność obywatelska została też rozpatrzona w powiązaniu z religijnością, deklarowanym poziomem zaufania (do pozostałych członków społeczeństwa oraz instytucji państwowych) i poczu- ciem podmiotowości (rozumianym jako możliwość kontrolowania otaczającej jednostkę rzeczywistości i  wpływania na nią). Ponadto spróbowano zdiagno- zować model aktywności obywatelskiej dominujący wśród mieszkańców Łodzi i Iwanowa. W tym celu skupiono się na dwóch najpopularniejszych współcześnie w literaturze przedmiotu modelach obywatelskości – liberalnym i komunitarnym. Aby wzbogacić analizę, dokonano porównania Łodzi z  innym, zagranicz- nym miastem o podobnej sytuacji społeczno-gospodarczej, a mianowicie Iwa- nowem, którego wybór nie był przypadkowy. Obydwa ośrodki jeszcze nie tak dawno stanowiły dla swoich państw główne centra przemysłu lekkiego. Kryzys i  upadek włókiennictwa spowodował niepowetowane straty w  kondycji tych miast. Dawne prosperitum zastąpiło bezrobocie, wykluczenie społeczne i bieda. Od 1992 roku Iwanowo jest miastem partnerskim Łodzi. Niniejszą książkę podzielono na część teoretyczną i empiryczną. Materiał ba- dawczy pochodzi z badań surveyowych, przeprowadzonych w ramach projektu badawczego „Odrodzenie postprzemysłowych miast peryferyjnych”, a realizowa- nego ze środków finansowych Narodowego Centrum Nauki (UMO-2011/01/B/ HS6/02538). W  pierwszym rozdziale pracy przedstawiono podstawowe zagadnienia dotyczące teorii obywatelstwa w literaturze przedmiotu. W skrócie poruszono kwestie definicyjne pojęcia aktywności obywatelskiej. Zwrócono uwagę na roz- różnienie między pojawiającymi się w literaturze, często zamiennymi pojęciami takimi jak: zaangażowanie, partycypacja, aktywność obywatelska. Następnie zaprezentowano filozoficzne podwaliny zagadnienia „obywatelstwa”. Kwestia ta staje się istotna przy uwzględnieniu wpływu starożytnej myśli filozoficznej na koncepcję człowieka, genezę państwa czy też definiowanie pojęcia obywatela we współczesnym świecie. Zarówno liberalny, jak też komunitarny model obywatel- stwa bazuje w dużej mierze na dziełach klasyków filozoficznych, co z kolei zostało potwierdzone w drugim rozdziale niniejszej książki. To w nim wyróżniono po- dobieństwa i różnice między dominującymi w literaturze przedmiotu modelami badanego zjawiska. 5 W dalszej części pracy (rozdział pierwszy) wyjaśnione zostało zastosowane w ty- tule rozprawy pojęcie aktywności obywatelskiej jako bardziej adekwatne niż partycypa- cja obywatelska. Wprowadzenie 13 Metodologiczne założenia książki ujęto w rozdziale trzecim. Opisano w nim pytania badawcze, hipotezy badawcze i wskaźniki. Dodatkowo scharakteryzowa- no próbę badawczą i teren badań. Na empiryczną część książki składają się rozdziały od czwartego do siód- mego. W  każdym z  nich określono ogólny poziom analizowanego elementu aktywności obywatelskiej oraz opisano jej uwarunkowania. Analiza obejmuje okres po transformacji ustrojowej w Polsce i Federacji Rosyjskiej. Jej podstawę stanowią dane statystyczne pochodzące m.in. z  Centrum Badań Opinii Spo- łecznej (CBOS), Głównego Urzędu Statystycznego (GUS), Państwowej Komi- sji Wyborczej, Diagnozy Społecznej, Centrum Lewada, Amerykańskiej Agen- cji Rozwoju Międzynarodowego (United States Agency for International Development; USAID). Próbie ukazania aktywności obywatelskiej mieszkańców Łodzi i Iwanowa towarzyszy refleksja nad czynnikami, które sprzyjają zaangażo- waniu. Z tego powodu uwzględniono cechy społeczno-ekonomiczne obywateli, a także poziom zaufania do instytucji i innych osób oraz poczucie sprawstwa. Rozdział czwarty koncentruje się na zagadnieniu partycypacji rozumianej jako uczestnictwo w polityce. Przejawia się ono oddaniem głosu w wyborach do parlamentu, wyborach prezydenckich, szeroko pojmowanym wsparciem kampa- nii politycznej oraz partii politycznej. Z  kolei aktywność społeczna stanowi temat rozdziału piątego, w  którym zaprezentowano dane dotyczące udziału w organizacjach pozarządowych, a tak- że niesformalizowanego zaangażowania obywatelskiego na rzecz społeczności lokalnej. W rozdziale szóstym zaś przedstawiono dwa podstawowe zagadnienia do- tyczące percepcji obowiązków obywatela wobec społeczeństwa. Skupiono się na zainteresowaniu kwestiami społecznymi oraz na poziomie troski mieszkańców miast o dobra publiczne. Najważniejszą częścią książki jest rozdział siódmy. Zweryfikowano w nim hi- potezy dotyczące poziomu zaangażowania obywatelskiego, dominującego mode- lu obywatelstwa w Łodzi i Iwanowie oraz czynników je warunkujących. Celem książki jest przedstawienie informacji na temat działalności oby- watelskiej mieszkańców dwóch postprzemysłowych miast –  Łodzi i  Iwanowa. Dodatkowo niniejsza publikacja stanowi próbę opisu wyłaniających się na ich przykładzie generalnych prawidłowości i tendencji dotyczących podejmowania aktywności obywatelskiej. 14 Wprowadzenie *** Prezentowana książka jest skróconą wersją rozprawy doktorskiej. W tym miej- scu chciałabym wyrazić szczególną wdzięczność osobom, których rady, życzliwość i pomoc były bardzo cennym wsparciem w trakcie pracy nad dysertacją. W szczególny sposób pragnę złożyć serdeczne podziękowania prof. dr. hab. Pawłowi Staroście za obdarzenie zaufaniem przy pisaniu pracy. Przekazywane wskazówki wielokrotnie pozwoliły mi dogłębniej zrozumieć poruszany temat. Składam gorące podziękowania także promotorowi pomocniczemu dr Monice Mularskiej-Kucharek za poświęcony czas oraz cenne rady związane z niniejszą pracą, dzielenie się swoim doświadczeniem, a także za wsparcie i wyrozumiałość. Jestem też wdzięczna za cenne uwagi i wszelką życzliwość recenzentów – prof. dr. hab. Piotra Kryczki i dr. hab. Wojciecha Misztala profesora nadzwyczajnego. Szczególną wdzięczność kieruję do tych, którzy do końca wspierali mnie w uzyskaniu stopnia doktora –  najbliższej rodzinie i  przyjaciołom za wiarę i wsparcie w dążeniu do celu. Społeczeństwo obywatelskie tworzą ludzie, którzy chcą uczynić świat wo- kół siebie lepszym, nie oczekując nic w zamian. Dlatego dziękuję tym, którzy ukształtowali mnie nie tylko naukowo, rozbudzając moją wrażliwość socjologicz- ną, i tym, którzy pokazali mi społeczny świat aktywności. Dotyczy to środowiska naukowego KUL, UŁ, ale także organizacji pozarządowych, w których miałam możliwość zdobywać doświadczenie społecznikowskie. ROZDZIAŁ I PROBLEMATYKA OBYWATELSTWA 1.1. Wstęp W demokratycznym państwie obywatel jest podstawowym podmiotem. Bez jego aktywności w sferze publicznej nie powstanie nigdy dobrze funkcjonujące społeczeństwo obywatelskie1. Jak pisze Anna Śliz: […] społeczeństwo obywatelskie potrzebuje demokracji w równym stopniu, jak demokracja potrzebuje społeczeństwa obywatelskiego […]. Spoiwem społeczeń- stwa i demokracji jest obywatel, istota myśląca, czująca, mająca swoje wartości, nor- my, przyzwyczajenia i interesy […]. Obywatelskość to postawa wynikająca z norm i wartości społecznych, podzielanych przez obywateli danego państwa, oraz cno- ty obywatelskie jako pozytywne cechy zachowań obywateli wobec siebie (2004, s. 8–11). Takie rozumienie funkcji, jaką pełni każdy obywatel, uzasadnia prowadzenie badań na temat aktywności obywatelskiej. W niniejszym rozdziale przedstawione zostaną podstawowe zagadnienia do- tyczące teorii obywatelstwa. W początkowej części wyjaśniono kwestie definicyj- ne głównego tematu książki. Istnieje bowiem kilka zbliżonych pojęć, które mają podkreślać wagę aktywności obywateli w demokratycznych państwach, a są to: partycypacja, aktywność, zaangażowanie. Z kolei w dalszych partiach rozdziału omówiono wzory obywatelstwa w uję- ciu filozofii społecznej. Zagadnienie to uporządkowano według chronologii, zaczynając od starożytnej myśli filozoficznej, poprzez filozofię średniowieczną, a kończąc na koncepcjach nowożytnych. Należy zaznaczyć, że autorzy omawiani w literaturze przedmiotu – Platon i Arystoteles – traktowani są jako wrogowie demokracji i zwolennicy wybiórczego dostępu do władzy, co zauważył między in- nymi Karl R. Popper w dziele Społeczeństwo otwarte i jego wrogowie (2010). Nie- mniej ich wpływ na koncepcję człowieka, genezę państwa czy też definiowanie 1 Społeczeństwo obywatelskie to bardzo szerokie zagadnienie będące tematem wielu książek w literaturze przedmiotu. Ze względu na główny temat poniższej pracy jej Autorka w rozdziale metodologicznym zoperacjonalizuje pojęcia kluczowe dla książki. 16 pojęcia „obywatel” we współczesnym świecie jest znaczący i niezbędny dla omó- wienia niniejszego zagadnienia. W ostatniej części rozdziału scharakteryzowano pierwsze teorie obywatel- stwa na gruncie socjologii z punktu widzenia głównych kierunków badań oraz ich prekursorów. Skrótowe omówienie tych zagadnień ma jedynie zasygnalizować różnorodność wzorców obywatelstwa i z tego względu Autorka niniejszej pracy nie rości sobie prawa do wyczerpania problemów związanych z tym tematem. 1.2. Partycypacja a aktywność obywatelska – kwestie definicyjne W literaturze przedmiotu istnieje kilka terminów na określenie udziału oby- wateli w  życiu publicznym. Są one znaczeniowo nieco odmienne, całkowicie różne lub synonimiczne. Stosuje się zatem następujące pojęcia: zaangażowanie, uczestnictwo, partycypacja i aktywność obywatelska. Co więcej, do terminu par- tycypacja często dodawane są przymiotniki takie jak: społeczna, obywatelska, publiczna, wertykalna, horyzontalna, indywidualna, wspólnotowa. Jak sugeruje Paweł Poławski: […] niewykluczone także, że są i pozostaną one nieostre, ponieważ pełnią głównie funkcję uwrażliwiającą, mają raczej porządkować myślenie o kwestiach uznawanych za ważne i wskazywać kierunek dociekań niż pomagać w jakichkolwiek empirycz- nych rozstrzygnięciach. Na przykład użycie pojęcia uczestnictwo, na którym – pisał niemal dwie dekady temu Giovanni Sartori – budowane są status i nowatorstwo teo- rii demokracji partycypacyjnej, pomaga koncentrować uwagę na słusznych postu- latach oddolnego, dobrowolnego, samoistnego aktywizmu i świadomego zaangażo- wania obywateli w sprawy publiczne (2014, s. 27). Pomimo powyżej uwagi podjęto się uporządkowania zakresu pojęciowego poszczególnych terminów. Kluczowe dla ich właściwego odczytania jest założe- nie, że uczestnictwo obywateli w zarządzaniu państwem nie musi się kończyć na udziale w wyborach. Próbując uogólnić różne rozumienia partycypacji, można powiedzieć, że pojęcie to obejmuje działania i sposoby uczestnictwa obywateli w definiowaniu i rozwiązywaniu własnych problemów lub tych należących do społeczności lokalnych. Należy tu odróżnić pewne działania polityczne ludzi, którzy sprzeciwiają się legalnej władzy demokratycznej i nie uznają istnienia in- nych funkcjonujących legalnie organizacji, przez co ich decyzje stanowią zagro- żenie dla stabilności całego systemu. Najbardziej popularna z  wyżej wymienionych pojęć jest partycypacja. W najszerszym znaczeniu rozumie się ją jako bezpośrednie uczestnictwo oby- wateli (w mniejszym lub większym stopniu) w życiu społecznym, publicznym i politycznym (Maźnica, 2013). Jest ona określana przymiotnikiem społeczna, Rozdział I. Problematyka obywatelstwa 1.2. Partycypacja a aktywność obywatelska – kwestie definicyjne 17 a niekiedy nazywana także wspólnotową bądź horyzontalną. Często łączy się ją z samoorganizowaniem się członków danej społeczności w celu wspólnego de- cydowania i wdrażania rozwiązań określonych problemów (Kwiatkowski, 2003). Jest ona dodatkowo związana z formowaniem lokalnych grup obywatelskich, or- ganizacjami pozarządowymi i dobrowolnymi działaniami wolontariuszy. Jak za- uważył Waldemar Siemiński: Udział obywateli (partycypacja społeczna) w podejmowaniu decyzji przez władze publiczne jest zagadnieniem stosunkowo nowym. Śledząc narastające zaintereso- wanie partycypacją społeczną, można odnieść wrażenie, że jest ona ujmowana albo zbyt szeroko, albo zbyt wąsko. Zbyt szerokie ujęcia partycypacji społecznej polegają na utożsamianiu jej z demokracją w ogóle. Zbyt wąskie pojmowanie partycypacji społecznej sprowadza ją do poszczególnych form brania udziału w życiu społeczeń- stwa demokratycznego, np. do wyborów, do konsultacji społecznych lub do referen- dów itp. (2007, s. 37). Z  powyższych słów wynika, że partycypacja często bywa utożsamiana ze społeczeństwem obywatelskim. Sformułowanie ,,partycypacja obywatelska” (z ang. participation) jest także objaśniane jako „uczestnictwo obywatelskie”. Tłumacząc dosłownie to określe- nie, zauważymy, że obejmuje ono udział mieszkańców w życiu publicznym i zain- teresowanie tą sferą. Partycypację często nazywa się też wertykalną, podkreślając związek między władzą a obywatelami. Warto zauważyć, że: Partycypacja publiczna to uczestnictwo obywateli w  procesach zarządzania pu- blicznego – zbiór metod i mechanizmów, które różnią się zakresem wpływu miesz- kańców na podejmowane decyzje zależnie od gotowości władz publicznych do uznania roli mieszkańców jako współrządzących. Partycypacja publiczna ma cha- rakter stopniowalny (od informowania mieszkańców aż do powierzania im samo- dzielnego przygotowania pewnych rozwiązań, które później znajdą się w uchwałach i będą przyjęte do realizacji), a korzystanie przez władze lokalne z określonych form wskazuje, czy mieszkańcy są przez te władze traktowani jako istotny partner we współrządzeniu, czy też jedynie uznawani za biernych odbiorców podejmowanych przez nie decyzji (Instytut Spraw Publicznych, 2014, s. 9). W powyższych spostrzeżeniach podkreślono rolę obywateli w życiu publicz- nym. Ich aktywna postawa jest preferowana przez władze świadome pozytyw- nego wpływu takiego zaangażowania na lokalny rozwój społeczności. Bardziej obrazowo pojęcie to definiuje Sherry R. Arnstein, podkreślając konieczność re- dystrybucji władzy. Według autorki: […] partycypacja obywatelska to synonim władzy obywatelskiej. To redystrybu- cja władzy, która pozwoli na włączenie ludzi obecnie wykluczonych z  procesów 18 politycznych i  gospodarczych. To strategia, dzięki której wykluczeni będą mogli decydować o sposobach podziału informacji, o celach politycznych, o alokacji za- sobów, działaniu programów społecznych czy kulturalnych. Krótko mówiąc, chodzi o społeczną reformę, która pozwoli wykluczonym na udział w zyskach społeczeń- stwa dobrobytu (2012, s. 13). Partycypacja publiczna okazuje się zatem bliska partycypacji politycznej lub – mówiąc inaczej – społeczeństwu politycznemu, choć nie są to w pełni pojęcia tożsame. Przykładowo nieposłuszeństwo obywatelskie często jest usuwane z za- kresu partycypacji politycznej. Tomasz Kaźmierczak (2011) sugeruje, że „w pol- skiej literaturze pojęcie partycypacja publiczna (raczej) nie występuje, zamiast niego używa się między innymi terminu partycypacja obywatelska (na przykład Andrzej K. Piasecki) albo partycypacja społeczna (Jan Jakub Wygnański i Dagmir Długosz)”. Zgodnie z  dokumentem Krajowej Polityki Miejskiej „partycypacja publiczna pozwala obywatelom na realne branie udziału w procesach decyzyj- nych. Jej fundamentalną zasadą powinno być budowanie obopólnego poczucia odpowiedzialności za dobro wspólne, dzięki czemu pojawia się możliwość spoj- rzenia na zarządzanie miastem z perspektyw szerszej niż tylko przez pryzmat in- dywidualnych interesów” (Ministerstwo Infrastruktury i Rozwoju, 2015, s. 33). Z kolei partycypacją obligatoryjną nazywane są te formy aktywności obywa- teli, które prawo uznaje za przymusowe. Dotyczy to na przykład obowiązkowego płacenia podatków czy bycia ławnikiem sądowym. Działania te „Stanowią […] wsparcie władz publicznych, niezbędne dla wypełniania przez nie ich statuto- wych funkcji i zadań” (Decydujmy razem, b.d.). Występuje także określenie partycypacji indywidualnej, która „obejmu- je codzienne wybory i działania podejmowane przez jednostkę i wyrażające jej oczekiwania co do charakteru i rodzaju społeczeństwa, w którym chce żyć. Ten typ partycypacji egzemplifikuje między innymi stosowanie zasad społecznie od- powiedzialnej konsumpcji, finansowe wspieranie działań dobroczynnych czy uczestnictwo w ruchach społecznych” (Kaźmierczak, 2011, s. 84). Pojęcie „partycypacji”, które często łączone jest z określonymi przymiotni- kami, uwzględnia przede wszystkim dwa działania – współdecydowanie i współ- działanie obywateli z władzami. Z tego względu termin ten jest bardziej odpo- wiedni do opisywania aktywności obywatelskiej w społecznościach lokalnych: Wszystkie określenia [dialog obywatelski, aktywność obywatelska, inicjatywa lokalna, par- tycypacja społeczna – przypis A.B., A.J.], o których rozmawiamy, zakładają apolityczność. Mówimy obywatelski w opozycji do działania politycznego, zakładając, że interes jest wspól- ny, najczęściej lokalny i że w ramach tej aktywności obywatelskiej, dialogu obywatelskiego możliwa jest współpraca ludzi o różnych poglądach politycznych i społecznych, ponieważ spotykają się w celu załatwienia konkretnych spraw dla społeczności i w związku z tym to, co mają do załatwienia, jest ważniejsze od poglądów, które mają na co dzień (Juros i Biały, 2013, s. 10). Rozdział I. Problematyka obywatelstwa 1.2. Partycypacja a aktywność obywatelska – kwestie definicyjne 19 W szeroko rozumianym życiu społecznym partycypację od dawna uważa się za nieodłączny element demokracji, który zasługuje na szczególną uwagę. W tym aksjologicznym ujęciu jest ona równie pozytywnie wartościowana jak inne cnoty demokracji, na przykład: pomocniczość, samorządność czy przedstawicielstwo. Rozumie się ją przy tym głównie jako środek kontroli władzy (wpływania na nią, powoływania jej, odciążania z nadmiaru obowiązków). Warto zauważyć, że: Pytanie o to, ile partycypacji w demokracji, wciąż jest dla wielu otwarte, lista za i przeciw jest długa, kilka kluczowych dylematów nadal nie zostało rozwiązanych, choć z punktu widzenia teorii obywatelskości sprawa wydaje się jasna. Partycypacja to jeden z trzech podstawowych elementów obywatelskości. Pierwszy to indywi- dualne prawa – zarówno przypisane jednostce jako istocie ludzkiej, jak i nabywane w toku podejmowania przez nią kolejnych ról w życiu gospodarczym, politycznym i  społecznym. Drugi to przynależność do wspólnoty narodowej, która kształtuje wspólną świadomość obywatelską i lojalność wobec państwa i współobywateli, bę- dąc źródłem wzajemności i solidarności w życiu publicznym i gospodarczym. Trze- ci – właśnie partycypacja – to prawo i rzeczywista możliwość pełnego i równego uczestniczenia w gospodarce i procesach sprawowania władzy państwowej (Kaź- mierczak, 2011, s. 94). Analizowanie kondycji demokracji w jakimkolwiek kraju nie może mieć za- tem miejsca bez określenia poziomu czy przejawów partycypacji. Kolejnym pojęciem, o którym należy wspomnieć, jest zaangażowanie oby- watelskie. Dotyczy ono aktywności pomiędzy trzema sferami: państwową, wol- nego rynku i życia prywatnego. Przejawia się w różnych formach, takich jak: […] udział w rozwoju miast i wsi, zaangażowanie w lokalne inicjatywy obywatel- skie i inne formy uczestnictwa, udział w życiu politycznym poprzez członkostwo i bezinteresowne działanie w partiach politycznych, udział w wyborach, członko- stwo i dobrowolny udział w stowarzyszeniach kościelnych, sportowych, kultural- nych, w  różnego rodzaju zrzeszeniach, niesformalizowany udział w  działalności wspólnot, wolontariat w różnych instytucjach, udział w formach aktywności pu- blicznej (skargi, petycje, manifestacje, protesty, strajki), klasyczne i nowe formy sa- mopomocy społecznej, darowizny pieniężne osób prywatnych i firm (przekazanie 1 podatku na rzecz organizacji pożytku publicznego, wpłacanie pieniędzy na inne cele społeczne) (Gierszewski, 2015, s. 47). Zaangażowanie obywatelskie można więc najkrócej zdefiniować jako dobro- wolny i nieodpłatny udział w zbiorowych działaniach na rzecz dobra wspólnego. Najszerszy zakres pojęciowy omawianych tu synonimicznych pojęć doty- czy aktywności. Zawiera ona wiele obszarów działalności ludzkiej. „W psycho- logii [aktywność to – A.M.] indywidulana właściwość jednostki, polegająca na większej niż u innych osób intensywności bądź częstotliwości podejmowanych 20 działań” (Słownik encyklopedyczny, 1999, s. 21). Kojarzy się głównie z działaniem, zaangażowaniem, „byciem w ruchu”. W porównaniu z popularnością pojęcia „par- tycypacji” określenie „aktywność obywatelska” to termin często marginalizowa- ny i mylony z tym pierwszym. Dochodzi także do celowego mieszania zakresów tych dwóch pojęć, na co zwraca uwagę na przykład Dorota Wiszejko-Wierzbic- ka (2010, s. 21). Według niej „aktywność (partycypacja) społeczna i obywatel- ska oznacza uczestnictwo w życiu własnej społeczności lokalnej oraz uczestni- czenie w wydarzeniach społecznych i politycznych (np. wybory), jest to czyny udział w działalności organizacji, stowarzyszeń charytatywnych oraz organizacji sportowych, religijnych, politycznych”. Pojęcie aktywności obywatelskiej zyskuje na znaczeniu zwłaszcza w ciągu ostatnich lat. Często posługują się nim badacze CBOS czy Stowarzyszenia Klon- -Jawor, poruszając w swoich raportach czy debatach publicznych kwestie aktyw- ności w organizacjach pozarządowych2. Jak tłumaczą Piotr Gliński i Hanna Palska (1997, s. 365): […] społeczna aktywność obywatelska polega na wspólnej i świadomej artykulacji, realizacji i obronie interesów (potrzeb, aspiracji) jakiejś grupy społecznej przez jej członków. Szczególnie istotny w powyższej definicji jest […] aspekt świadomości wspólnego działania. Uświadomiona wspólnotowość nadaje bowiem społeczny cha- rakter działaniom jednostek. Zakres obywatelskości działań społecznych wynika z kolei z istoty pojęcia społeczeństwa obywatelskiego. Definicja ta podkreśla fakt świadomego udziału obywateli w życiu społecz- nym. Uczestnictwo to powinno być aktywne, intencjonalne, celowe i  kompe- tentne. Aktywnością obywatelską określa się jedną z cnót obywatelskich cechu- jących prawego obywatela w demokratycznym kraju. Objawia się ona poprzez: czynny udział w wyborach, korzystanie z biernego prawa wyborczego, działal- ność w związkach zawodowych, uczestnictwo w związkach wyznaniowych, dzia- łalność w fundacjach, dziennikarstwo obywatelskie, działalność w stowarzysze- niach, zainteresowanie sprawami lokalnymi (Gliński i Palska, 1997). Często w  badaniach naukowych aktywność obywatelską utożsamia się z działalnością w trzecim sektorze, o czym świadczy poniższy fragment: Aktywność obywatelska przedstawiana jest jako podejmowanie aktywności spo- łecznej na rzecz współobywateli, a więc jako działanie na rzecz szeroko rozumianego 2 Przykładem są np. zebrane materiały na Forum Debaty Publicznej „Społeczeń- stwo obywatelskie – kapitał społeczny” z 24 marca 2011 roku pod nazwą „Aktywność obywatelska – szanse i bariery” firmowane nazwiskami Doradców Prezydenta Rzeczpo- spolitej Polskiej – Tadeusza Mazowieckiego i Henryka Wujca (Forum Debaty Publicz- nej „Społeczeństwo obywatelskie – kapitał społeczny” 2011). Rozdział I. Problematyka obywatelstwa
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Aktywność obywatelska mieszkańców Łodzi i Iwanowa. Struktura i uwarunkowania
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: