Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00385 007397 20954776 na godz. na dobę w sumie
Zarzut potrącenia w procesie cywilnym - ebook/pdf
Zarzut potrącenia w procesie cywilnym - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 636
Wydawca: C. H. Beck Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-8198-849-0 Rok wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki >> historia i teoria prawa
Porównaj ceny (książka, ebook (-15%), audiobook).

Pierwsze, kompleksowe opracowanie poświęcone problematyce zarzutu potrącenia w polskim prawie procesowym cywilnym.

Wnikliwa analiza rozwiązań przyjętych na mocy nowelizacji KPC z 4.7.2019 r. dokonana porównawczo z poprzednim stanem prawnym, obejmuje zarówno węzłowe zagadnienia oraz istotne problemy interpretacyjne jakie zdążył się już ujawnić w wypowiedziach nauki, doniosłe problemy praktyczne napotykane w dotychczasowym orzecznictwie, jak i kwestie dotąd szerzej niepodejmowane pomimo istotnego znaczenia dla praktyki kontraktowej i procesowej.

Próba rozwiązania najbardziej ważkich dla praktyki problemów interpretacyjnych oraz usunięcia niejasności związanych z nową regulacją została poprzedzona pogłębionymi badaniami o charakterze historycznoprawnym, prawnoporównawczym i dogmatycznym nad pojęciem potrącenia i zarzutu potrącenia, relacją pomiędzy potrąceniem jako czynnością prawa materialnego, a zarzutem potrącenia jako fenomenem prawnoprocesowym, charakterem prawnym zarzutu potrącenia, a także powiązaniami wewnątrzsystemowymi pomiędzy procesowym zarzutem potrącenia, a powództwem wzajemnym, powództwem opozycyjnym oraz powództwem o ustalenie negatywne.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Rozdział I. Pojęcie zarzutu potrącenia – zagadnienia wstępne § 1. Uwagi wstępne Posługiwanie się pojęciem zarzutu potrącenia, względnie zarzutu kompen- saty w kontekście skorzystania przez pozwanego z materialnoprawnej instytu- cji potrącenia w procesie, względnie powołania się na skutki potrącenia w to- czącym się postępowaniu, jest w polskim języku prawniczym powszechnie roz- powszechnione i silnie utrwalone. Tradycja używania tego terminu (zamiennie z pojęciem zarzutu kompensaty), sięga co najmniej okresu rozbiorów/między- wojennego1. Wymienność tych terminów stanowi bezpośrednią konsekwencję źródeł materialnoprawnej instytucji potrącenia w prawie polskim w rzymskim Com- pensatio2. Dlatego też – w ślad za swym łacińskim pierwowzorem, potrącenie ustawowe nazywane jest często w polskiej literaturze wymiennie kompensatą lub kompensacją3. Analogiczny dualizm pojęciowy występuje również w li- teraturze niemieckiej, która poza ustawowym terminem Aufrechnung4, będą- cym dokładnym odpowiednikiem polskiego potrącenia używa również daw- niejszego (stosowanego za prawem rzymskim w powszechnym prawie nie- mieckim) określenia Compensation5. Podobne zjawisko można zaobserwować 1 „Zarzut potrącenia” i „zarzut kompensaty” wymiennie używali zwłaszcza: M. Mańkowski, Projekt działu, s. 677 i n.; H. Trammer, Zarzut kompenzaty, s. 323, i n. Na gruncie KPC tak m.in. Z. Łabno, Potrącenie, s. 26 i n. 2 Szerzej na temat rzymskich korzeni instytucji potrącenia w prawie polskim, a szerzej – współczesnych europejskich porządkach prawnych zob. rozdział II § 2 poniżej. 3 Tak m.in. M. Pyziak-Szafnicka, Potrącenie, s. 13 i 15; W. Czachórski, Zobowiązania, s. 354. 4 Zob. m.in. § 204 ust. 1 pkt 5, § 215, § 268 ust. 2, § 309 pkt 3, § 352, § 387–396, § 406, § 422, § 543 ust. 2 pkt 3 BGB oraz § 145 ust. 2, § 302 ust. 1, 3 i 4, § 322 ust. 2 n.ZPO. 5 Zob. art. 120–124 OR i art. 377 ust. 1 s.ZPO. 1 Rozdział I. Pojęcie zarzutu potrącenia – zagadnienia... w piśmiennictwie szwajcarskim, które obok ustawowego pojęcia Verrechnung posługuje się także pojęciem Kompensation6. Ustawodawstwo austriackie pozostało przy określeniu Compensation7 (Kompensation)8 nawiązującym do romańskiej genezy instytucji, wprowa- dzając równolegle tożsame znaczeniowo pojęcie potrącenia (Aufrechnung9/ Abrechnung10). Przedmiotowy dualizm pojęciowy utrzymuje się także w au- striackiej literaturze11. Podobnie prawodawstwo francuskie, włoskie i hiszpań- skie, najsilniej oparte na rzymskim pierwowzorze spośród głównych europej- skich porządków prawnych, używają odpowiednio terminów compensation12, compensazione13 oraz compensación14. Należy jednak już w tym miejscu zazna- czyć, że w polskim języku prawniczym terminy „potrącenie”, „kompensata” i „kompensacja”, nie zawsze używane są synonimicznie. Pojęcie kompensaty i kompensacji bywa niekiedy zastrzegane dla potrącenia umownego będącego dwustronną (konsensualną) formą bezgotówkowych rozliczeń, opartą na za- sadzie autonomii woli stron oraz swobody umów (art. 3531 KC), które jest często przeciwstawiane jednostronnemu potrąceniu ustawowemu dokonywa- nemu na zasadzie art. 498 i n. KC15. 6 Zob. m.in. E. Bucher, Kompensation, s. 97 i n. Termin Verrechnung bywa zresztą używany również na potrącenie w nauce niemieckiej zob. m.in. W. Eickhoff, Inländische Gerichtsbarkeit, s. 38, passim. 7 Zob. m.in. § 1438–1439, 1443 ABGB oraz § 411 ust. 1 a.ZPO 8 Zob. m.in. § 1440 ABGB. 9 Zob. §1441 ABGB. 10 Zob. § 1442 ABGB. 11 Zob. m.in. W.H. Rechberger, D.A. Simotta, Grundriss, s. 378 i n. Autorzy ci nie stronią jednak również od posługiwania się synonimicznym terminem Verrechnung; ibidem. 12 Art. 1347-1 i n. fr.CC. 13 Zob. art. 1242 i n. wł.CC. 14 Art. 408 ust. 1, art. 557 ust. 1 lit. b LEY. 15 Za takim rozróżnieniem terminologicznym opowiedział się m.in. L Stępniak, Potrące- nie, s. 19. W polskiej literaturze zwięzłego porównania potrącenia ustawowego z kompensatami umownymi dokonał J. Lachowski, Kompensata umowna, s. 41–44. Co przy tym znamienne, nie- zależnie od przyjętego modelu potrącenia ustawowego, wszystkie znaczące współczesne systemy prawne dopuszczają (wyraźnie lub na ogół implicite w ramach zasady swobody umów) możliwość kompensaty umownej, a więc o charakterze konsensualnym (pol. potrącenie umowne, umowna kompensata, niem. Der Aufrechnungsvertrag/Compensationsvertrag/vereinbarte Aufrechnung/Au- rechnung durch Vertrag; fr. compensation conventionelle; wł. compensazione voluntaria; ang. con- tractual set-off/netting agreement). W literaturze obcej zob. na ten temat zwłaszcza K.P. Berger, Der Aufrechnungsvertrag, passim; R. Zimmermann, Comparative foundations, s. 20. Zarówno w dok- trynie, jak i judykaturze polskiej, przyjmuje się powszechnie dopuszczalność potrącenia umow- nego, dokonywanego w drodze tzw. „umów kompensacyjnych” zaliczanych do umów nienazwa- nych tworzonych zgodnie w granicach zasady swobody kontraktowej (art. 3531 KC). Zagadnienie 2 § 1. Uwagi wstępne Termin „zarzut potrącenia”, choć stosunkowo od niedawna i w zdecydo- wanie mniejszej skali, odzyskał pełne prawo obywatelstwa również w języku prawnym. Pojęcie zarzutu potrącenia zniknęło bowiem przejściowo z obowią- zujących aktów normatywnych wraz z uchyleniem Kodeksu zobowiązań, który w art. 279 pkt 2 i art. 280 § 2 KZ – w kontekście przerwania biegu przedawnie- nia roszczeń – odnosił się wprost do podniesienia zarzutu potrącenia w pro- cesie. Powrót pojęcia zarzutu potrącenia do języka prawego nastąpił na mocy ustawy z 24.5.2000 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego, ustawy o zastawie rejestrowym i rejestrze zastawów, ustawy o kosztach sądo- wych w sprawach cywilnych oraz ustawy o komornikach sądowych i egzeku- cji16, wprowadzającej do polskiego prawa procesowego cywilnego postępowa- nie uproszczone, a w raz z nim art. 5054 § 2 KPC regulujący m.in. dopuszczal- ność skorzystania z zarzutu potrącenia w tym postępowaniu odrębnym. Ponieważ sposób rozumienia pojęcia „zarzut potrącenia” w polskiej nauce prawa procesowego cywilnego jest zróżnicowany w kwestii zupełnie zasadni- czej, a mianowicie jego zakresu znaczeniowego, zakładając zasadność i celo- wość posługiwania się nim w dalszej części pracy, konieczne jest już na wstę- umów kompensacyjnych pozostaje w związku ze sporną w literaturze kwestią charakteru kodek- sowej regulacji potrącenia ustawowego, niemniej z uwagi na ramy niniejszej monografii konieczne jest pominięcie tej problematyki z jednoczesnym skoncentrowaniem się na klasycznym potrące- niu ustawowym. Znaczna część orzecznictwa i doktryny opowiada się za dyspozytywnym cha- rakterem przepisów o potrąceniu – tak m.in.: wyr. SN z 10.11.2000 r., IV CKN 163/00, Legalis; wyr. SN z 12.10.2005 r., III CK 90/05, Legalis; L. Stecki, w: J. Winiarz (red.), Kodeks, 1980, s. 496; W Bryl, w: Z. Resich (red.), Kodeks, t. 2, 1972, s. 1205; A. Ohanowicz, Zobowiązania, s. 221; T. Wi- śniewski, w: J. Gudowski (red.), Kodeks, t. 3, 2018, art. 498, Nb 2; Ł. Błaszczak, Zarzut potrące- nia, s. 18. Przeciwnie m.in. M. Pyziak-Szafnicka, Potrącenie, s. 26–28; L. Stępniak, Glosa do wy- roku SN z 15.12.1994 r., s. 206, traktując normy kodeksowe jako przepisy bezwzględnie obowiązu- jące z uwagi na potrzebę ścisłej reglamentacji możliwości jednostronnego wpływania na sytuację prawną innego podmiotu przez potrącenie i wypływającą stąd konieczność ochrony adresata ta- kiego oświadczenia. W mojej ocenie należy przychylić się do pierwszego stanowiska, uznając rów- nocześnie jednak, że kompensata umowna stanowi całkowicie odrębną instytucję (umowę niena- zwaną) regulowaną autonomicznie w oparciu o zasadę swobody umów, a nie na zasadzie mody- fikacji reguł obowiązujących w art. 498 i n. KC. Granice swobody ukształtowania treści umowy kompensacyjnej zdaje się wyznaczać wymóg wzajemności potrącanych wierzytelności i wypływa- jący zeń zakaz potrącania ex iure tertii. W aspekcie terminologicznym wypada również na mar- ginesie dodać, że potrącenie ustawowe zalicza się niekiedy do szerszej kategorii instytucji na- zywanych kompensacyjnymi formami regulowania zobowiązań. Poza potrąceniem ustawowym i umownym wyróżnia się tu również kompensaty dokonywane przez podmiot trzeci (np. bank lub sąd) z upoważnienia ustawy lub stron. Odnośnie pojęcia kompensacyjnych form regulowania zobowiązań zob. L. Stępniak, Potrącenie, s. 9–10. 16 Dz.U. Nr 48, poz. 554 ze zm. 3 Rozdział I. Pojęcie zarzutu potrącenia – zagadnienia... pie wskazanie oraz wyjaśnienie tychże różnic. Równocześnie, zważywszy, że poza pojęciem zarzutu potrącenia, w kontekście procesowego wykorzystania instytucji potrącenia w ramach obrony pozwanego w postępowaniu cywilnym, ustawa procesowa tradycyjnie posługuje się również pojęciem „przedstawienia wierzytelności do potrącenia”17, a wcześniej – w tej samej konwencji – „prze- ciwstawienie roszczenia do potrącenia”18, celowe jest również wyjaśnienie zna- czenia ww. terminów oraz ustalenie ich relacji wobec ogólnego pojęcia zarzutu potrącenia. Wcześniej jednak, a zatem przed przejściem do analizy ww. kwestii, należy zwrócić uwagę, że pojęcie zarzutu potrącenia ma zarówno konotacje material- noprawne, jak i procesowe, o czym również mowa w § 2 poniżej. Ponadto – w pewnym sensie na styku ww. znaczeń – występujące w języku prawnym i prawniczym różnice terminologiczne, mogą prowadzić do wątpliwości, co do samego przedmiotu potrącenia (wierzytelność lub roszczenie) oraz przed- miotu zarzutu potrącenia w procesie, co także będzie stanowić przedmiot re- fleksji w § 5. § 2. Zarzut potrącenia w znaczeniu materialnoprawnym i procesowym I. Zarzut potrącenia w znaczeniu materialnoprawnym W prawie cywilnym materialnym pojęcie zarzutu używane jest w różnych kontekstach i znaczeniach. Z punktu widzenia potrącenia istotne jest pojęcie zarzutu (exceptio) rozumianego jako jedna z postaci (kategorii) praw kształ- tujących (stanowiących z kolei obok praw bezpośrednich i roszczeń jedną z trzech znanych prawu cywilnemu postaci normatywnych praw podmioto- wych), polegająca na „przewidzianej prawem przedmiotowym możności ubez- skutecznienia przez podmiot, przejściowo (zarzut dylatoryjny) lub definityw- 17 Zob. art. 493 § 3 KPC w brzmieniu obowiązującym od 1.7.2000 r. do 7.11.2019 r. dotyczący dopuszczalności przedstawienia wierzytelności do potrącenia w postępowaniu nakazowym oraz art. 47914 § 4 KPC (uchylony 3.5.2012 r. na mocy ZmKPC z 16.9.2011 r.) regulujący ww. zagad- nienie w postępowaniu odrębnym w sprawach gospodarczych. 18 Zob. art. 239 § 2 d.KPC30 oraz art. 467 zd. 2 d.KPC32 w brzmieniu obowiązującym po- między 28.11.1938 r. a 30.9.1950 r. 4 § 2. Zarzut potrącenia w znaczeniu... nie (zarzut peremptoryjny), przysługującego względem niego prawa – przez przeciwstawienie własnego prawa”19. Obok zarzutu przedawnienia (art. 117 § 2 KC)20, czy też zarzutu braku speł- nienia świadczenia wzajemnego jako podstawy do powstrzymania się ze speł- nieniem własnego świadczenia (exceptio non adimpleti contractus – art. 488 § 2 KC), zarzutem w ww. znaczeniu jest właśnie potrącenie (zarzut potrące- nia), czy precyzując wykonanie uprawnienia (kształtującego) do potrącenia, zwalniające dłużnika z długu, a więc i obowiązku spełnienia świadczenia21. Według innej koncepcji, istota zarzutu sprowadza się do przeciwstawie- nia cudzemu prawu własnego prawa ze skutkiem dylatoryjnym – czyniącym uprawnienie wierzyciela bezskutecznym przejściowo lub peremptoryjnym – trwale niweczącym to uprawnienie22. W tym ujęciu, zarzut nie stanowi samo- dzielnej postaci prawa podmiotowego, lecz formę (sposób) skorzystania z tego prawa. Również i w tym wypadku wykonanie prawa potrącenia może przybrać postać zarzutu. Słusznie wskazuje jednak P. Machnikowski, że tak ujmowane „zarzuty”, tworzą kategorię niejednorodną (heterogeniczną), obejmując swoim zakresem bardzo zróżnicowane (tak podstawowe jak i pochodne) sytuacje prawne, dla których wspólnym mianownikiem jest to, że odnoszą się one do podmiotu, na którym spoczywa jakiś obowiązek (na ogół spełnienia świadczenia), od któ- rego realizacji podmiot ten może się zwolnić, choć w normalnym toku spraw musiałby on zostać wykonany23. Zakresem tego pojęcia objęte są bowiem roz- maite sytuacje począwszy od okoliczności, które tamują powstanie po stronie wierzyciela wymagalnego roszczenia (tj. powodujące, że obowiązek dłużnika spełnienia świadczenia nie staje się w ogóle aktualny, np. brak zawiadomie- nia sprzedającego przez kupującego o wadzie rzeczy wyłączający roszczenia 19 A. Wolter, w: A. Wolter, J. Ignatowicz, K. Stefaniuk, Prawo cywilne, s. 135–136. Zarzut potrą- cenia za postać uprawnienia kształtującego uznaje również m.in. M. Pyziak-Szafnicka, w: P. Księ- żak, M. Pyziak-Szafnicka (red.), Kodeks, 2014, art. 117 KC, uw. 2. Tak też zdaje się T. Pałdyna, Przedawnienie, s. 23. Zaliczenie potrącenia do zarzutów jako swoistej kategorii praw kształtują- cych jest również znane obcym porządkom prawnym; w prawie niemieckim zob. m.in. C. Jeremias, Internationale Insolvenzaufrechnung, s. 11; E.M. Berling, Die Aufrechnung, s. 12. 20 Zagadnienie kwalifikacji prawnej zarzutu przedawnienia jest obecnie zagadnieniem wysoce dyskusyjnym zob. na ten temat przypis Nr 60 w § 2 pkt 2 poniżej. 21 A. Wolter, w: A. Wolter, J. Ignatowicz, K. Stefaniuk, Prawo cywilne, s. 135–136. 22 Tak zwłaszcza: S. Grzybowski, w: W. Czachórski, S. Grzybowski (red.), System, t. 1, 1985, s. 223. W doktrynie prawa procesowego zob. m.in. T. Misuk, w: Z. Resich (red.), System, t. 2, 1987, s. 132; J. Mucha, Zawisłość sprawy, s. 330–331. 23 P. Machnikowski, w: E. Łętowska (red.), System, t. 5, 2013, s. 167–168. 5 Rozdział I. Pojęcie zarzutu potrącenia – zagadnienia... z tytułu rękojmi), poprzez uprawnienia kształtujące (kompetencje) dłużnika, zwalniające go z obowiązku świadczenia (w ogóle – tak jak w wypadku potrą- cenia lub przez pewien czas w związku z powstrzymaniem się od spełnienia świadczenia do czasu zaoferowania świadczenia wzajemnego), aż po upraw- nienia kształtujące (kompetencje), dłużnika polegające na wtórnym pozbawie- niu roszczenia wierzyciela cechy zaskarżalności (uprawnienia do skutecznego dochodzenia tego roszczenia) takie jak zarzut przedawnienia24. Trafnie zauważa P. Machnikowski, że pojęcie zarzutu zdaje się występować w przepisach prawa materialnego w znaczeniu jeszcze szerszym i ogólniejszym. Termin zarzut użyty m.in. w art. 315, 375, 393 § 3, art. 513 § 1, art. 524, 679 § 2, art. 808 § 2, art. 822 § 5, art. 834, 883, 9212 § 2 i art. 92113 KC denotuje bo- wiem nie tylko uprawnienia kształtujące (kompetencje) dłużnika, ale również wszelkie twierdzenia tej strony „zmierzające do wykazania, że nie musi ona spełniać świadczenia, którego domaga się od niej wierzyciel (w szczególności twierdzenia o nieistnieniu obowiązku świadczenia z powodu np. nieważności czynności prawnej czy wygaśnięcia zobowiązania)”25. Słusznie wskazuje autor, że ww. szerokie ujęcie zarzutów w prawie materialnym, pozbawia tego terminu dostatecznej precyzji, czyniąc go wieloznacznym, a w konsekwencji praktycz- nie mało przydatnym26. Ujmowanie potrącenia w kategoriach prawnokształtującego zarzutu pe- remptoryjnego (niem. peremptorische Einredebefugnis) albo niweczącego za- rzutu lub okoliczności (rechtsvernichtende Einwendung/Einrede/Tatsache)27 znane jest również nauce niemieckiej. Wywodzi się ono przy tym jeszcze z powszechnego procesu niemieckiego określającego potrącenie jako zarzut (Kompensationseinrede/Compensationseinrede)28. We współczesnym piśmien- 24 Ibidem, s. 168. 25 Ibidem. 26 Ibidem. Tak też Ł. Błaszczak, Charakter prawny zarzutu, s. 13. 27 Tak m.in. O. Jauernig, Zivilprozessrecht, s. 142 i 145; C.G. Paulus, Zivilprozessrecht, s. 100; B. Junglas, Forderungsmehrheiten, s. 17; A. Stadler, w: H.J. Musielak, W. Voit (red.), Zivilprozes- sordnung, § 145 n.ZPO, Nb 12a. 28 Zob. m.in. B. Windscheid, Lehrbuch, s. 340–346; R.D. Asper, Die Aufrechnung, s. 2–3; H. Dernburg, Geschichte, s. 584 i n.; E.M. Berling, Die Aufrechnung, s. 67. W literaturze tej zwraca się uwagę na nierozerwalne, genetyczne związki współczesnego potrącenia z rzymskim compen- satio, które wywodząc się z procesowego exceptio doli do końca stanowiło formę procesowego za- rzutu – zob. na ten temat uwagi w rozdziale II, § 2, pkt I, w tym zwłaszcza przypis Nr 13 i 14. W ujęciu B. Windscheida, zarzut potrącenia niejako obciąża wierzytelność od momentu powsta- nia stanu potrącalności (uzyskania przez dłużnika wobec wierzyciela jednorodzajowej, zaskarżal- nej i wymagalnej wierzytelności wzajemnej) ograniczając jej prawną skuteczność, zaś skuteczne skorzystanie z tego zarzutu przez dłużnika przed sądem (powołanie się w procesie na przysługu- 6 § 2. Zarzut potrącenia w znaczeniu... nictwie przeważa jednak krytyczna ocena takiej kwalifikacji. Wskazuje się bowiem, że potrącenie jako uprawnienie prawnokształtujące (privatrechtli- ches Gestaltungsrecht) o funkcji surogatu spełnienia świadczenia, służy przede wszystkim zaspokojeniu wierzytelności głównej bez potrzeby faktycznego spełnienia świadczenia, podczas gdy merytoryczne zarzuty niweczące ukierun- kowane są raczej na całkowitą odmowę zaspokojenia wierzytelności29. Prawo potrącenia zaliczane jest do zarzutów (Einwendungen) również na gruncie austriackiego prawa materialnego, w zakresie w jakim § 1396 ABGB pozwala dłużnikowi podnosić przeciwko cesjonariuszowi wszelkie zarzuty do przelanej wierzytelności, które przysługiwały mu w stosunku do cedenta30. Powyższa konkluzja o niejednoznaczności pojęcia zarzutów w prawie ma- terialnym, de lege lata, pozostaje wszak bez wpływu na zasadność używania tego terminu w kontekście skorzystania przez dłużnika w stosunku do wierzy- ciela z prawa potrącenia, skoro posługuje się nim sam ustawodawca w art. 524 § 1 KC, regulując sytuację przejmującego dług wobec wierzyciela (możliwo- ści korzystania z zarzutów dotychczasowego dłużnika, w tym z zarzutu potrą- cenia) oraz w art. 883 § 1 KC normującym analogiczne kwestie w relacji po- ręczyciel–wierzyciel. Skorzystanie z zarzutu potrącenia w znaczeniu material- nym w polskim prawie cywilnym, to zatem nic innego jak wykonanie prawa potrącenia („potrącenie” w stylistyce art. 498, 501 i 502 KC, „dokonanie po- trącenia” według art. 499 KC, czy też „skorzystanie z możności potrącenia” w deskryptywnym ujęciu art. 500 KC) na drodze złożenia oświadczenia o po- trąceniu przez dłużnika wierzycielowi (art. 498 KC), które aktualizuje się wraz z powstaniem stanu potrącalności. Innym słowy, złożenie oświadczenia woli jącą mu wierzytelność wzajemną) prowadzi do wygaśnięcia roszczenia powoda na mocy wyroku sądu oddalającego powództwo. Kompensata ma zatem charakter wyłącznie sądowy, skoro zarzut potrącenia nie może być zrealizowany poza postępowaniem. Dalszy rozwój doktryny niemiec- kiej, szwajcarskiej i austriackiej utorował drogę do uznania bezpośredniej skuteczności zarzutu potrącenia realizowanego na mocy oświadczenia składanego przez jednego z wzajemnych wierzy- cieli (również poza sądem), powodującego umorzenie wzajemnych wierzytelności stron, od chwili kiedy potrącenie stało się możliwe, co znalazło swój prawny wyraz m.in. w § 388 i n. BGB. Szerzej zob. na ten temat rozdział II, § 4, pkt III.1. 29 Tak: J. Gernhuber, Die Erfüllung, s. 289; C. Jeremias, Internationale Insolvenzaufrechnung, s. 60; E.M. Berling, Die Aufrechnung, s. 67. Posłużenie się oboma ujęciami przez A. Stadlera, wska- zuje jednak jasno, iż kolizja pomiędzy nimi jest raczej pozorna; zob. A. Stadler, w: H.J. Musielak, W. Voit (red.), Zivilprozessordnung, § 145 n.ZPO, Nb 12a. Ujęcie potrącenia będącego bezsprzecz- nie podmiotowym prawem kształtującym jako materialnoprawnego zarzutu niweczącego stanowi jedynie szczególne zaakcentowanie jednej z funkcji tej instytucji oraz jej znaczenia w procesie jako podstawy merytorycznego zarzutu niweczącego. 30 Zob. m.in. S. Dullinger, Handbuch, s. 7. 7 Rozdział I. Pojęcie zarzutu potrącenia – zagadnienia... o potrąceniu, a więc wykonanie prawa potrącenia jest zarazem w sensie mate- rialnoprawnym podniesieniem zarzutu potrącenia31. II. Zarzut potrącenia w znaczeniu procesowym (procesowy zarzut potrącenia) 1. Pojęcie zarzutów w prawie procesowym Kodeks postępowania cywilnego nie definiuje pojęcia zarzutu w żadnym przepisie, równocześnie używając tego terminu w rozmaitych kontekstach32. Z punktu widzenia przedmiotu niniejszej pracy szczególnie istotne jest po- jęcie zarzutu jako jednej z kategorii środków obrony pozwanego, służących realizacji prawa do obrony pozwanego w procesie. Prawo do obrony należy zaś postrzegać jako drugą, obok prawa do powództwa, postać modalną re- alizacji prawa do ochrony prawnej w postępowaniu sądowym, a więc prawa do sądu. Prawo do ochrony prawnej, w zależności od pozycji (roli) proceso- wej zajmowanej w postępowaniu procesowym, realizowane jest bowiem wła- śnie przez uprawnienia procesowe składające się na prawo do powództwa lub 31 Tak też M. Gutowski, zdaniem którego ujmowanie potrącenia jako uprawnienia prawno- kształtującego i zarzutu peremptoryjnego jest wzajemnie możliwe do pogodzenia. Według tego autora potrącenie dokonywane jest bowiem na mocy oświadczenia, które posiada cechy zarówno zarzutu peremptoryjnego, jak również ustawowego uprawnienia kształtującego. Prawo do potrą- cenia stwarza możność zniweczenia roszczenia wierzyciela przez złożenie jednostronnego oświad- czenia woli, które doprowadza do ustania lub zmiany istniejącego pomiędzy stronami stosunku prawnego; zob. M. Gutowski, Potrącenie w postępowaniu nakazowym, s. 42. Również w orzecz- nictwie i doktrynie spotykane jest ujęcie utożsamiające zarzut potrącenia z oświadczeniem o po- trąceniu, a więc wykonaniem prawa potrącenia; zob. m.in. uchw. SN z 19.10.2007 r., III CZP 58/07, OSNC 2008, Nr 5, poz. 44, w której przyjęto, że zarzut potrącenia jest rodzajem uprawnienia na- tury materialnoprawnej do jednostronnego ukształtowania sytuacji prawnej wierzycieli wzajem- nych w postaci umorzenia przysługujących im wierzytelności w następstwie złożenia oświadcze- nia woli o potrąceniu. Tak również A. Torbus, w: T. Zembrzuski (red.), Kodeks, t. 1, 2019, art. 2031, Nb 1 i 35. 32 Zob. np. art. 25 § 2 KPC – zarzut błędnego określenia wartości przedmiotu sporu w pozwie; art. 82 KPC – zarzut wadliwego prowadzenia procesu lub rozstrzygnięcia sprawy podnoszony w procesie regresowym; art. 220 KPC – zarzut jako przedmiot odrębnego rozpoznania na rozpra- wie; art. 200 § 12 zd. 2 KPC – zarzut niewłaściwości sądu; art. 2021 KPC – zarzut umowy o media- cję; art. 222 KPC – zarzuty uzasadniające odrzucenie pozwu; art. 255 w zw. z art. 252 i 253 KPC – zarzut nieprawdziwości dokumentu lub zaprzeczenie prawdziwości treści dokumentu urzędo- wego lub prywatnego; art. 344 § 2, art. 368 § 1 pkt 2 i 3, art. 377, 3983 § 3, art. 4244 KPC – zarzut jako podstawa środka zaskarżenia; art. 1165 § 1 KPC – zarzut zapisu na sąd polubowny; art. 1104 § 2 KPC – zarzut usuwalnego braku jurysdykcji krajowej. 8 § 2. Zarzut potrącenia w znaczeniu... prawo do obrony33. W sensie metaforycznym można przyjąć, że ww. katego- rie stanowią wzajemnie swoje lustrzane odbicie34, choć oczywiście specyfika oraz odmienność ról procesowych powoda i pozwanego determinuje zróż- nicowanie treści tych uprawnień, powodując jedynie ich względną ekwiwa- lentność. Innymi słowy nie tożsamość, lecz równoważność i równorzędność uprawnień stron składających się na prawo do powództwa i prawo do obrony stanowią kluczową przesłankę realizacji zasady równości (równouprawnie- nia) stron w procesie, będącej jedną z naczelnych zasad procesowych o kon- stytucyjnym i konwencyjnym statusie, w aspekcie tzw. proceduralnej „rów- ność broni” (ang. equality of arms, niem. Waffengleichheit), stanowiącej inte- gralny element prawa do rzetelnego procesu35. Jak trafnie podnosi się przy tym w literaturze, zagwarantowanie stronom równoważnych środków prawnych (non debet actori licere, quod reo non permittur) jest drugim obok zapewnienia możliwości wysłuchania obu stron procesu (audiatur et altera pars) wyznacz- nikiem realizacji procesowej zasady równości stron36. Prawo pozwanego do obrony stanowi przeciwwagę dla prawa powoda do powództwa37. Zdaniem E. Waśkowskiego, w kontekście obrony pozwanego przed po- wództwem, można wyróżnić pojęcie zarzutów sensu largo, które obejmuje wszelkie sposoby obrony pozwanego w procesie, tj. zwykłą negację podstawy faktycznej powództwa (zaprzeczenie żądaniu pozwu: proste polegające na ne- gacji twierdzeniom pozwu bez zaproponowania własnych, alternatywnych twierdzeń o faktach czyli negatio simplex38 lub umotywowane, a więc poparte 33 Tak m.in. H. Mądrzak, Prawo do sądu, s. 189–190; J. May, Obrona pozwanego, s. 51; Ł. Błaszczak, Zarzut potrącenia, s. 57–61. 34 Tak m.in. H. Mądrzak, Prawo do sądu, s. 189 i 190; Ł. Błaszczak, Zarzut potrącenia, s. 57. 35 Zob. w tym zakresie zwłaszcza J. May, Obrona pozwanego, s. 56 i n. 36 Tak m.in. Z. Resich, Poznanie prawdy, s. 112; A. Góra-Błaszczykowska, Zasada równości, s. 85 i n.; J. May, Obrona pozwanego, s. 55. Jak wskazywał E. Wengerek, zasada równości środków procesowych oznacza zagwarantowanie obu stronom procesu, przy uwzględnieniu zajmowanych przez nie pozycji procesowych, jednakowej możliwości obrony ich praw i interesów, poprzez moż- liwość zgłaszania żądań, wniosków, przedstawiania twierdzeń i dowodów na ich poparcie, zgła- szania zarzutów procesowych oraz korzystania ze środków zaskarżenia; zob. E. Wengerek, Zasada równości, s. 789. 37 J. May, Obrona pozwanego, s. 55. 38 Rozpowszechnioną w praktyce, a kwestionowaną w orzecznictwie (zob. m.in. wyr. SN z 9.7.2009 r., III CSK 341/08, Legalis) i wyraźnie odrzuconą przez ustawodawcę w ramach ZmKPC z 4.7.2019 r., formą prostego zaprzeczenia jest tzw. negacja blankietowa polegająca na generalnym zaprzeczeniu przez pozwanego wszelkim twierdzeniom powoda za wyjątkiem wyraźnie przyzna- nych. Celem takiego wysoce kontrowersyjnego środka jest zaktualizowanie po stronie powoda ciężaru dowodzenia, co do wszystkich faktów istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy, przy możliwie 9 Rozdział I. Pojęcie zarzutu potrącenia – zagadnienia... przytoczeniami faktycznymi sprzecznymi z twierdzeniami powoda – negatio per positionem alterius), argumentację prawniczą zmierzającą do obalenia pod- stawy prawnej powództwa (wytknięcie braku normy prawnej uzasadniającej żądanie pozwu, w szczególności w związku z powołaniem się przez powoda na normę nieznajdującą zastosowania do faktów sprawy lub jej nienależytą wy- kładnię) oraz ekscepcje (zarzuty) materialne i procesowe, stanowiące zarzuty w znaczeniu ścisłym39. Również według M. Waligórskiego, obok zaprzeczenia (prostego lub wzbo- gaconego o przytoczenia faktyczne sprzeczne z twierdzeniami powoda) za- rzuty (materialne i procesowe) stanowią środki obrony pozwanego w proce- sie, „polegające na umotywowanym podniesieniu, że dochodzenie roszczenia jest całkowicie niedopuszczalne lub nie na wybranej przez powoda drodze”40. W ramach przeprowadzonej przez tego autora kwalifikacji czynności proceso- wych stron zarzuty należy zaliczyć do czynności dotyczących zbierania mate- riału procesowego w postaci twierdzeń, a więc oświadczeń wiedzy co do praw- niewielkim nakładzie pracy ze strony pozwanego, uchylającego się od szczegółowego odniesienia do podstawy faktycznej powództwa. Praktykę tę dezawuuje norma wyrażona w art. 127 § 1 KPC w brzmieniu nadanym na mocy ZmKPC z 4.7.2019 r., która nakłada na stronę wnoszącą pismo przygotowawcze obowiązek wyszczególnienia, faktów które przyznaje i tych którym zaprzecza. Szerzej na ten temat zob. B. Karolczyk, w: red. B. Karolczyk, Postępowanie cywilne, s. 180 i n. 39 E. Waśkowski, Podręcznik, s. 204. Podobnie W. Miszewski wyróżniając w ramach obrony pozwanego w procesie obronę formalną opartą na zarzutach formalnych, obronę merytoryczną opartą na zarzutach co do istoty sprawy (zaprzeczenie podstawy faktycznej powództwa lub przy- toczenie okoliczności faktycznych przeciwko roszczeniu powoda) oraz wytoczenie powództwa wzajemnego, będącego nie tylko sposobem obrony pozwanego, ale również środkiem dochodze- nia naruszonego lub zagrożonego prawa podmiotowego – zob. W. Miszewski, Proces cywilny, s. 159–160. Analogicznie, z dodatkowym podziałem środków obrony formalnej na zarzuty for- malne i wnioski formalne, wyraźnym uznaniem zaprzeczenia za bierny środek obrony meryto- rycznej oraz wyróżnieniem w ramach aktywnej obrony merytorycznej obok zarzutów merytorycz- nych skierowanych przeciwko treści wyroku środki przeciwko skutkom wyroku takie jak przy- pozwanie, wniosek o wezwanie osoby trzeciej do wzięcia udziału w charakterze pozwanego oraz wytoczenie powództwa wzajemnego: W. Berutowicz, Postępowanie, s. 319–320. Również nauka niemiecka posługuje się pojęciem zarzutów w sensie szerokim i wąskim, przez te pierwsze rozu- miejąc wszystkie czynności procesowe strony, nie wyłączając prostego zaprzeczenia twierdzeniom pozwu, mające na celu obronę przed roszczeniem przeciwnika; L. Rosenberg, K. Schwab, P. Got- twald, Zivilprozessrecht, s. 678 i n.; K. Schellhammer, Zivilprozess, 2007, s. 147. Także nauka wło- ska w ramach analizy środków obrony pozwanego zalicza zaprzeczenie do zarzutów pozwanego w szerokim tego słowa znaczeniu (eccezioni improprie) – zob. M. Lupoi, Civil Procedure, s. 113. 40 M. Waligórski, Zarys polskiego procesu, s. 91. 10 § 2. Zarzut potrącenia w znaczeniu... dziwości lub nieprawdziwości faktów41. Zbliżone jest stanowisko W. Broniewi- cza, który podnosi, że zarzut to twierdzenie pozwanego o istnieniu określonej okoliczności faktycznej niesprzeczne z twierdzeniem powoda, uzasadniające skutek skierowany przeciwko powództwu42. Obok zaprzeczenia twierdzeniom powoda uzasadniającym żądanie pozwu, są one jednym ze znanych prawu pro- cesowemu sposobów obrony pozwanego w procesie. Od powyższych zapatrywań nie odbiega znacząco ujęcie W. Siedleckiego, według którego w najszerszym znaczeniu zarzutem procesowym jest każdy środek (sposób) obrony pozwanego w procesie, w tym zaprzeczenie43. W zna- czeniu węższym (ścisłym, właściwym) zarzut procesowy to każde faktyczne przytoczenie pozwanego ukierunkowane na obronę w procesie, wykraczające poza zaprzeczenie twierdzeniom pozwu, a więc będące nowym twierdzeniem pozwanego44. Obroną pozwanego w procesie jest zaś podejmowanie przez po- zwanego czynności procesowych, mających na celu uzyskanie korzystnego dla pozwanego zakończenia postępowania, a więc w szczególności odrzuce- nia pozwu lub oddalenia powództwa45. Zarzut sensu stricto oznacza więc śro- dek, który bezpośrednio zmierza do celu obrony, tj. do korzystnego dla po- zwanego zakończenia procesu, poprzez powołanie się na określone okoliczno- ści faktyczne lub prawne. Zarzuty te mogą być oparte na przepisach prawa procesowego lub materialnego, stąd wyróżnia się zarzuty formalne i meryto- ryczne, o czym będzie mowa w kolejnym punkcie. Niezależnie jednak od pod- 41 Ibidem, s. 133. Podobnie W. Berutowicz, wyróżniający w ramach czynności procesowych stron wpływających na ustalenie podstawy faktycznej rozstrzygnięcia przytoczenia faktyczne i wnioski dowodowe – W. Berutowicz, Postępowanie, s. 248–249. 42 W. Broniewicz, w: W. Broniewicz, A. Marciniak, I. Kunicki, Postępowanie cywilne, s. 194. Tak też m.in. K. Weitz, System koncentracji, s. 25–26; P. Grzegorczyk, K. Weitz, w: T. Ereciński (red.), Kodeks, t. 1, 2016, art. 6, uw. 19; J. May, Powództwo czy zarzut, s. 348; Ł. Błaszczak, Charakter prawny zarzutu, s. 21; D. Chrapoński, Uwagi, s. 634. 43 W. Broniewicz, w: W. Broniewicz, A. Marciniak, I. Kunicki, Postępowanie cywilne, s. 202. Podobnie T. Misiuk, według której zarzuty to środki obrony, za pomocą których pozwany dąży do uzyskania korzystnego dla siebie rozstrzygnięcia sprawy, a więc również zaprzeczenia podstawie faktycznej powództwa; taż, w: Z. Resich (red.), System, t. 2, 1987, s. 132. Tak też zdaje się J. May, według której zaprzeczenie jako najprostsza forma obrony pozwanego mieści się w zakresie pojęcia zarzutów sensu largo – zob. J. May, Obrona pozwanego, s. 205. 44 W. Siedlecki, w: W. Siedlecki, Z. Świeboda, Postępowanie, s. 202. 45 W. Siedlecki, Obrona pozwanego, s. 463; tenże, w: W. Siedlecki, Z. Świeboda, Postępowa- nie, s. 199. Tak też: J. Mucha, Zawisłość sprawy, s. 329–330; Ł. Błaszczak, Charakter prawny za- rzutu, s. 22. Do środków obrony W. Siedlecki zalicza zaprzeczenie podstawie faktycznej lub praw- nej powództwa, zarzuty, powództwo wzajemne oraz inne czynności procesowe (np. przypozwanie, wnioski składane w trybie art. 194–196 KPC) – tenże, w: W. Siedlecki, Z. Świeboda, Postępowanie, s. 200. 11 Rozdział I. Pojęcie zarzutu potrącenia – zagadnienia... stawy i treści konkretnego zarzutu, podniesienie każdego zarzutu w procesie jest czynnością procesową46, podejmowaną w ramach postępowania cywilnego przez jego podmiot w wykonaniu przyznanego jej na mocy norm proceso- wych uprawnienia procesowego (kompetencji procesowej), która podlega re- żimowi prawa procesowego i zmierza (przede wszystkim) do wywołania skut- ków procesowych. Jak trafnie wskazuje przy tym Ł. Błaszczak47, zarzut potrące- nia posiada wszystkie podstawowe cechy właściwe dla czynności procesowych podmiotów postępowania, a mianowicie: 1) procesowy cel, tj. zmierzanie do wywołania skutku procesowego – w tym wypadku oddalenia powództwa w ca- łości lub w części; 2) fakultatywność, wyrażającą się w dobrowolności zgłosze- nia tego zarzutu (możność jego podniesienia jest uprawnieniem procesowym, a nie obowiązkiem); 3) odwołalność48, 4) formalizm49, 5) prekluzyjność50 oraz 6) niesamodzielność, polegającą na wywoływaniu skutków procesowych je- dynie pośrednio, tj. poprzez czynności procesowe właściwego organu proceso- wego w postaci sądu meriti, oddalającego powództwo w razie uznania zgłoszo- nego zarzutu potrącenia za procesowo dopuszczalny i merytorycznie zasadny. Powyższe stanowiska reprezentowane w polskiej literaturze prawa proce- sowego cywilnego nawiązują pośrednio do klasycznego ujęcia doktryny nie- mieckiej, według którego środki obrony (Verteidigungsmittels) to twierdzenia (Behauptungen) zgłoszone w celu obrony w procesie, przy czym zarzuty (Einre- den nazywane również samodzielnymi środkami obrony – Selbständiges Verte- idigungsmittel) są przytoczeniami, które zasadniczo dają się pogodzić z twier- dzeniami powoda, lecz ze względu na swój przedmiot i cel zmierzają do ubez- skutecznienia powództwa51. 46 W. Siedlecki, Obrona pozwanego, s. 480; tenże, w: W. Siedlecki, Z. Świeboda, Postępowanie, s. 202 i 204. Tak też: T. Misiuk, w: Z. Resich (red.), System, t. 2, 1987, s. 134; J. Mokry, Czynno- ści procesowe, s. 71; J. May, Obrona pozwanego, s. 206; J. Mucha, Zawisłość sprawy, s. 329–330; Ł. Błaszczak, Charakter prawny zarzutu, s 24–25; tenże, Zarzut potrącenia, s. 67. Podobnie J. Jo- dłowski, według którego zarzuty procesowe to czynności procesowe, ukierunkowane na obronę praw w procesie – zob. J. Jodłowski, w: J. Jodłowski, Z. Resich, J. Lapierre, T. Misiuk-Jodłowska, K. Weitz, Postępowanie, s. 336 i n. Ze względu na dopuszczalność zgłaszania zarzutów przez osoby niemające statusu stron procesowych, a mianowicie interwenientów ubocznych, nie jest natomiast w pełni właściwe stwierdzenie, iż zarzuty są czynnościami procesowymi stron postępowania. 47 Ł. Błaszczak, Zarzut potrącenia, s. 83–84. 48 W kwestii możności cofnięcia zarzutu potrącenia zob. rozdział VI, § 2. 49 Co do wymagań co do formy i treści zarzutu potrącenia zob. rozdział IV, § 5. 50 Odnośnie do granic czasowych zgłoszenia zarzutu potrącenia zob. rozdział IV, § 4. 51 Zob. m.in. J. Goldschmidt, Zivilprozessrecht, s. 89. 12 § 2. Zarzut potrącenia w znaczeniu... 2. Zarzut potrącenia jako procesowy zarzut merytoryczny Niezależnie od pewnych różnic terminologicznych, za powszechnie przy- jęty uznać należy podział zarzutów dokonywany według kryterium rodzaju ich źródła (podstawy), a więc rodzaju (charakteru) normy prawnej, z której wyni- kają okoliczności będące przedmiotem zarzutu pozwanego oraz przedmiotu, do którego te zarzuty się odnoszą. W tym zakresie na ogół wprowadza się dy- chotomiczny podział procesowych zarzutów bazujący na rozdziale prawa cy- wilnego materialnego i procesowego (formalnego), a zatem na zarzuty for- malne (procesowe) – oparte na normach prawa procesowego i zarzuty me- rytoryczne (materialne) – oparte na normach prawa materialnego52. Zarzuty formalne (procesowe) dotyczą toku postępowania, a więc kwestii procedural- nych związanych z dopuszczalnością oraz prawidłowością wszczęcia i przepro- wadzenia postępowania, zaś zarzuty merytoryczne (materialne) odnoszą się do przedmiotu (meritum) sporu, a zatem procesowego roszczenia zgłoszonego przez powoda. Powyższego podziału zasadniczo nie wyklucza również ewentualne wyróż- nienie trzeciej, szczególnej kategorii norm prawnych o charakterze jurysdyk- cyjnym, plasujących się niejako pomiędzy prawem materialnym i proceso- wym. Opowiadający się za zasadnością wyróżnienia tego rodzaju norm i opar- tych na nich przesłanek W. Broniewicz, akceptuje bowiem dychotomiczny podział zarzutów na procesowe i merytoryczne53. Według autora zarzuty pro- cesowe to twierdzenia o nieprawidłowościach we wszczęciu procesu, czyli 52 Tak m.in. E. Waśkowski, Podręcznik, s. 203; M. Waligórski, Zarys polskiego procesu, s. 91; W. Siedlecki, Obrona pozwanego, s. 473; tenże, w: W. Siedlecki, Z. Świeboda, Postępowanie, s. 202; W. Berutowicz, Postępowanie, s. 319–320; T. Misiuk, w: Z. Resich (red.), System, t. 2, 1987, s. 134 i 16; J. Jodłowski, w: J. Jodłowski, Z. Resich, J. Lapierre, T. Misiuk-Jodłowska, K. Weitz, Postępowanie, s. 388; H. Pietrzkowski, Czynności procesowe, s. 226; T. Wiśniewski, Przebieg procesu, s. 51–52; J. May, Obrona pozwanego s. 206; taż, Powództwo czy zarzut, s. 348; J. Mucha, Zawisłość sprawy, s. 330–331; A. Torbus, Zarzut przedawnienia, s. 508; tenże, w: T. Zembrzuski (red.), Kodeks, t. 1, 2019, art. 2031, Nb 2; Ł. Błaszczak, Charakter prawny zarzutu, s. 21; tenże, Zarzut potrącenia, s. 65−66; D. Chrapoński, Uwagi, s. 634. Niekonsekwentnie w tym zakresie K. Piasecki, który wy- różnia obok zarzutów formalnych i materialnoprawnych samoistny zarzut potrącenia polegający na dokonaniu potrącenia w toku procesu w ramach czynności procesowej, równocześnie określa- jąc ową czynność „ekscepcją o charakterze materialnoprawnym”; zob. K. Piasecki, Postępowanie sporne, s. 187 i 189. W orzecznictwie zob. np. uchw. SN z 13.10.2005 r., III CZP 56/05, OSNC 2006, Nr 7−8, poz. 119. Analogiczny podział funkcjonuje w nauce włoskiej, gdzie wyróżnia się zarzuty procesowe (eccezioni dirito) i zarzuty merytoryczne (eccezioni di merito); zob. np. M. Lupoi, Civil Procedure, s. 114. 53 W. Broniewicz, w: W. Broniewicz, A. Marciniak, I. Kunicki, Postępowanie, s. 194. 13 Rozdział I. Pojęcie zarzutu potrącenia – zagadnienia... w wytoczeniu powództwa, a więc związane ze sferą dopuszczalności i prawi- dłowości wszczęcia i przeprowadzenia postępowania w sprawie. Zarzuty mery- toryczne to zaś zarzuty dotyczące istoty sprawy, a więc takie, których uwzględ- nienie uzasadnia oddalenie powództwa w całości lub w części. Zarzuty te mają za przedmiot brak pozytywnej albo istnienie negatywnej przesłanki zasadności powództwa, a w szczególności brak przesłanki materialnej (nieistnienie normy indywidualno-konkretnej objętej roszczeniem procesowym np. ze względu na wykonanie zobowiązania), albo brak pozytywnej (legitymacja procesowa stron i interes prawny powoda w poszukiwaniu ochrony prawnej) bądź istnie- nie negatywnej przesłanki jurysdykcyjnej (niezupełny charakter materialno- prawnego roszczenia powoda, np. w związku z podniesieniem przez pozwa- nego zarzutu przedawnienia; sprzeczność powództwa ze społeczno-gospodar- czym przeznaczeniem prawa lub zasadami współżycia społecznego, zrzeczenie się roszczenia procesowego w uprzednio prowadzonym procesie)54. Ponieważ zarzut potrącenia zgłoszony w postępowaniu cywilnym należy bezdyskusyjnie do zarzutów merytorycznych, ze względu na ramy i przedmiot pracy, wypada pominąć szczegółowe rozważania dotyczące zarzutów formal- nych, w tym ich rozmaitych klasyfikacji, koncentrując się wyłącznie na wska- zaniu podstawowych kwestii dotyczących zarzutów merytorycznych, które po- zwolą na identyfikację zarzutu potrącenia jako procesowego zarzutu meryto- rycznego w postępowaniu cywilnym. Według E. Waśkowskiego zarzut merytoryczny polega na przeciwstawie- niu przytoczeniom faktycznym powoda, własnych – niesprzecznych z nimi – twierdzeń o faktach, które nie obalając podstawy faktycznej powództwa, niweczą żądanie pozwu w całości lub w części, trwale (merytoryczne za- rzuty peremptoryjne/niweczące) lub przejściowo (merytoryczne zarzuty dyla- toryjne/zawieszające)55. 54 Ibidem, s. 195 i 232–234. 55 E. Waśkowski, Podręcznik, s. 203–204. Tak też M. Misiuk wskazując, że merytorycznym zarzutem dylatoryjnym jest zarzut przedwczesności powództwa (braku wymagalności roszcze- nia powoda) oraz zarzut nadużycia prawa w sporze windykacyjnym – zob. T. Misiuk, w: Z. Re- sich (red.), System, t. 2, 1987, s. 136. Powyższy podział merytorycznych środków obrony po- zwanego przyjmuje również m.in. T. Wiśniewski, wskazując, że merytoryczne zarzuty niweczące roszczenie powoda to, np. zarzut prekluzji, przedawnienia lub zarzut potrącenia, zaś zarzuty za- wieszające skuteczność dochodzenia roszczenia to w szczególności zarzut naruszenia zasad współ- życia społecznego (art. 5 KC), zarzut prawa zatrzymania (art. 461, 496 i 497 KC) lub prawa po- wstrzymania się ze świadczeniem ze względu na brak zaofiarowania świadczenia wzajemnego (art. 488 § 2 KC); T. Wiśniewski, Przebieg procesu, s. 52. Zob. również J. May, Obrona pozwanego, s. 223; D. Chrapoński, Uwagi, s. 634. 14 § 2. Zarzut potrącenia w znaczeniu... W. Siedlecki przez zarzuty merytoryczne rozumie przytoczenie okoliczno- ści (faktów), z których wynika, że podstawa powództwa nie istnieje i w związku z tym żądanie pozwu nie jest uzasadnione albo na powoływaniu się na własne prawo, które czyni żądanie powództwa nieuzasadnionym lub wobec powoda bezskutecznym56. Zarzuty merytoryczne są zatem przytoczeniami faktycznymi (twierdzeniami o faktach), skierowanymi bezpośrednio przeciwko roszczeniu procesowemu powoda57. Jak wskazuje autor, oparte są one głównie (lecz nie wyłącznie) na prawie materialnym, stąd nie należy określać ich in genere za- rzutami materialnoprawnymi. Zarzuty te zmierzają do oddalenia powództwa, zwalczając je, względnie paraliżując samo roszczenie powoda58. Autor ten wprowadza rozbudowaną klasyfikację zarzutów merytorycz- nych, dzieląc je na zarzuty skierowane przeciwko powstaniu lub istnieniu, względnie trwaniu roszczenia powoda, a więc zwalczające podstawę i żądanie 56 W. Siedlecki, w: W. Siedlecki, Z. Świeboda, Postępowanie, s. 202–204. Tak też R. Flejszar dodając, że zarzut merytoryczny jest czynnością procesową, której istota sprowadza się do kwe- stionowania zasadności roszczenia procesowego (przedmiotu procesu) na podstawie przepisów prawa cywilnego materialnego. Zarzuty te wymierzone są zatem bezpośrednio przeciwko roszcze- niu procesowemu, zaś ich podniesienie jest jednostronną czynnością rozporządzalności material- nej po stronie pozwanego – zob. R. Flejszar, Zasada dyspozycyjności, s. 574–575. Podobnie W. Be- rutowicz uznając, iż zarzuty merytoryczne to merytoryczne środki obrony pozwanego w procesie wymierzone przeciwko treści wyroku, wyrażające się w przytoczeniu okoliczności faktycznych, z których wynika, że podstawa powództwa nie istnieje, a zatem że powództwo jest nieuzasadnione, bądź też na powołaniu się na własne prawo pozwanego czyniące żądanie pozwu całkowicie bezza- sadnym lub nieskutecznym wobec powoda w całości lub w części – zob. W. Berutowicz, Postępo- wanie, s. 320. Podobnie w nauce niemieckiej przez zarzuty w rozumieniu Kodeksu postępowania cywilnego (Einreden im sinne der ZPO) rozumie się pozytywne (a więc wykraczające poza zwykłe zaprzeczenie) twierdzenia pozwanego odnoszące się do opartych na prawie materialnym faktów powstrzymujących powstanie uprawnienia, niweczących je lub hamujących ich wykonanie, zmie- rzających do obalenia podstawy powództwa; zob. P. Arens, W. Lüke, Zivilprozeßrecht, s. 174. 57 Także w nauce niemieckiej za zarzuty w rozumieniu n.ZPO uznaje się twierdzenia o fak- tach skierowanych przeciwko procesowemu roszczeniu; zob. O. Jauernig, Zivilprozessrecht, s. 142; K. Schellhammer, Zivilprozess, 2007, s. 147. Zarzuty te stawia się pomiędzy przyznaniem twier- dzeń powoda (Gestandnis), a ich zaprzeczeniem (Bestreiten). Jak wskazuje plastycznie O. Jauer- nig i C.G. Paulus, przyznanie jest równoznaczne z potwierdzeniem twierdzeń powoda („tak”), za- przeczenie ich zanegowaniem („nie”), natomiast zarzut to przyznanie połączone z powołaniem dodatkowych okoliczności uzasadniających odmowę uwzględnienia żądania pozwu („tak, ale...”) – zob. O. Jauernig, Zivilprozessrecht, s. 141; C.G. Paulus, Zivilprozessrecht, s. 98. K. Schellhammer przyjmuje, że zarzut to twierdzenie faktyczne skierowane przeciwko roszczeniu (anspruchsfein- dliche Tatsachenbehauptungen), a więc o tym, iż pomimo ziszczenia przesłanek faktycznych po- wstania po stronie powoda dochodzonego przezeń uprawnienia, zaszły dodatkowe okoliczności, w wyniku których prawo to nie powstało, wygasło lub też pozwany może skutecznie odmówić zadośćuczynienia roszczeniu powoda – zob. K. Schellhammer, Zivilprozessrecht, 2007, s. 147. 58 W. Siedlecki, Obrona pozwanego, s. 479. 15
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Zarzut potrącenia w procesie cywilnym
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: