Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00497 007681 20952894 na godz. na dobę w sumie
Praca nauczyciela w perspektywie badacza jakościowego. Mity a rzeczywistość - ebook/pdf
Praca nauczyciela w perspektywie badacza jakościowego. Mity a rzeczywistość - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 158
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-8220-186-4 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> edukacja >> socjologia
Porównaj ceny (książka, ebook (-15%), audiobook).

Autorka monografii przybliża codzienność pracy nauczyciela widzianą oczami przedstawicieli tego zawodu. Oddaje głos nauczycielom i omawia realia ich pracy. Pokazuje trudności, z jakimi muszą się mierzyć, a które często są niezauważalne dla uczniów i ich rodziców oraz opinii publicznej. Opisuje pracę nauczyciela w kilku aspektach, na które składają się m.in.: czas pracy, system awansu zawodowego, system motywowania, w tym wynagrodzenie za pracę, system oceny pracy, a także kwalifikacje nauczycieli, wieloetatowość i nauczanie wielu przedmiotów oraz emocja dumy jako istotna w budowaniu motywacji wewnętrznej pracowników oświaty. W każdym rozdziale czytelnik znajdzie odniesienie do pewnego mitu dotyczącego pracy nauczyciela, a funkcjonującego w opinii publicznej i dyskursie społecznym. Książka stanowi głos w dyskusji praktyków i polityków edukacyjnych. Zachęca i inspiruje do dalszych eksploracji, poszukiwań i analiz. Dedykowana jest zarówno badaczom różnych dyscyplin nauki, jak i przedstawicielom środowisk pedagogicznych, nauczycielom, studentom kierunków społecznych i humanistycznych oraz reprezentantom organów prowadzących i nadzorujących pracę nauczycieli, politykom władz centralnych i lokalnych.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Praca nauczyciela w perspektywie badacza jakościowego Mity a rzeczywistość 3 TYT DRUK.indd 1 25.11.2020 14:17 3 TYT DRUK.indd 2 25.11.2020 14:17 3 TYT DRUK.indd 3 Beata Pawłowska Praca nauczyciela w perspektywie badacza jakościowego Mity a rzeczywistość Łódź 2020 25.11.2020 14:17 3 TYT DRUK.indd 3 25.11.2020 14:17 Beata Pawłowska – Uniwersytet Łódzki, Wydział Ekonomiczno-Socjologiczny Katedra Socjologii Organizacji i Zarządzania 90-214 Łódź, ul. Rewolucji 1905 r. nr 41/43 RECENZENT Sławomir Banaszak REDAKTOR INICJUJĄCY Iwona Gos OPRACOWANIE REDAKCYJNE Magdalena Orczykowska SKŁAD I ŁAMANIE AGENT PR KOREKTA TECHNICZNA Leonora Gralka PROJEKT OKŁADKI krzysztof de mianiuk Zdjęcie wykorzystane na okładce: © Depositphotos.com/Ijsphotography © Copyright by Beata Pawłowska, Łódź 2020 © Copyright for this edition by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2020 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.09701.19.0.M Ark. wyd. 10,0; ark. druk. 9,875 ISBN 978-83-8220-185-7 e-ISBN 978-83-8220-186-4 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl tel. 42 665 58 63 Książkę tę dedykuję czterem osobom, bez których nie uczest­ niczyłabym w świecie edukacji i szkolnej rzeczywistości. Śp. Kochanej Babci Zosi, która pokazała, że praca pracownika oświaty może być ciekawa. Twoje opowieści zawsze były inspiru­ jące. Ty pierwsza rozpoczęłaś „rodzinną” przygodę z oświatą. Ukochanej Mamie – Jadwidze, przy której niejako wrastałam w placówkę oświatową. Zawód nauczyciela pokazałaś jako waż­ ny i kreatywny, a funkcję dyrektora – jako trudną, nieprzewidy­ walną i odpowiedzialną. W swojej pracy nie bałaś się wyzwań i twórczych działań. Kochanej Cioci Ani, która uczyła kolejne pokolenia nauczy­ cieli i była współtwórcą programów twórczej edukacji oraz założycielem Akademii Młodych Twórców przy Ośrodku Do­ skonalenia Nauczycieli. Pokazywałaś, jak ważne są kształce­ nie i udział w kulturze. Czasami pozwalałaś rysować na tablicy i „przeszkadzać” Ci w pracy. Najukochańszemu synowi Piotrowi, z którym ponownie prze­ szłam ścieżkę szkolnej edukacji. Dwanaście lat Twojej nauki było przygodą i wyzwaniem. Na szczęście jesteś już studentem. Zainspirowałeś mnie do badawczych poszukiwań i nauko­ wych eksploracji. Bez Ciebie nie byłoby badań zaprezentowa­ nych w niniejszej monografii. Dziękuję Spis treści Wprowadzenie  Rozdział 1 Metodologia badań  1.1. Cel badań  1.2. Dostęp do obserwowanej przestrzeni  1.3. Etnografia jako strategia badawcza  1.4. Techniki gromadzenia danych  1.5. Refleksje badacza  Rozdział 2 Praca i zawód – próba definicji  2.1. Praca w ujęciu socjologicznym  2.2. Zawód w ujęciu socjologicznym  2.3. Specyfika pracy nauczyciela  Rozdział 3 Mit pierwszy – feminizacja zawodu nauczyciela  Rozdział 4 Mit drugi – mobilność nauczycieli  Rozdział 5 Mit trzeci – czas pracy nauczyciela  5.1. Czas pracy nauczyciela w raportach OECD  5.2. Czas pracy nauczyciela w Polsce   Rozdział 6 Mit czwarty – system awansu zawodowego oraz kwalifikacje nauczycieli  6.1. System awansu zawodowego  6.2. Podnoszenie kwalifikacji  9 17 17 17 20 22 25 27 27 30 32 35 39 41 41 47 63 63 67 8 Spis treści Rozdział 7 Mit piąty – ocena pracy nauczyciela  Rozdział 8 Mit szósty – system motywowania  8.1. Wynagrodzenie nauczycieli  8.1.1. Wynagrodzenie polskich nauczycieli w odniesieniu do krajów OECD  8.1.2. Wynagrodzenie nauczycieli w Polsce  8.2. Duma jako motywator  8.2.1. Duma – rozważania definicyjne  8.2.2. Przyczyny pojawiania się dumy w pracy nauczyciela  8.2.2.1. Duma jako wynik prestiżu  8.2.2.2. Duma jako wynik uznania  8.2.2.3. Duma jako wynik relacji nauczyciel – uczeń  8.3. Motywy podejmowania pracy w zawodzie nauczyciela  8.4. Pozostałe elementy systemu motywowania nauczycieli  Rozdział 9 Mit siódmy – rola nauczyciela. Edukacja vs wychowanie   Zakończenie  Bibliografia  73 83 85 86 96 101 102 106 106 107 109 116 120 127 139 147 Wprowadzenie Nauczyciel jako zawód od lat cieszy się dużym poważaniem społecznym. W pol- skim rankingu prestiżu zawodów od kilku lat znajduje się na siódmym miejscu (Cybulska, 2013; Omyła-Rudzka, 2019). Jednak reformy oświaty i  częste po- mniejsze zmiany w  systemie edukacji, na  co  wskazywali badani nauczyciele, prowadzą do zaburzeń w funkcjonowaniu szkół, a przede wszystkim do zmian w podejściu do pracy i roli nauczyciela jako osoby kształtującej kolejne pokolenia młodzieży. Bez wątpienia wpływa to na społeczne postrzeganie tej profesji, a wy- soką pozycję w rankingu zawodów uznać należy jedynie za „pustą” deklarację. Do- brym sposobem sprawdzenia, czy zawód nauczyciela cieszy się poważaniem, jest postawienie pytania o potencjalne wykonywanie tej profesji w przyszłości przez dzieci badanych. Jak czytamy w  raporcie CBOS, ponad połowa respondentów (54 ) nie chciałaby, aby któreś z ich dzieci zostało nauczycielem, a tylko jedna trzecia (34 ) odnosi się do tego pomysłu pozytywnie. Aprobata ta zależy przede wszystkim od przekonania badanego, że zawód nauczyciela cieszy się społecznym szacunkiem oraz że jego wykonywanie daje satysfakcję (Feliksiak, 2012: 2–3). System edukacji w  Polsce podlega ciągłym pomniejszym zmianom. Mówiąc o pracy nauczycieli, nie sposób nie wspomnieć o dwóch największych reformach w  oświacie na  przestrzeni ostatnich dwudziestu lat. I  tak, do  roku 1999 mieli- śmy obowiązkową ośmioklasową szkołę podstawową, w której uczyły się dzieci w wieku od siedmiu do piętnastu lat. Po ukończeniu szkoły podstawowej uczeń mógł wybrać dalszą edukację w trzyletniej szkole zawodowej, pięcioletnim techni- kum lub w czteroletnim liceum ogólnokształcącym. W 1999 roku na skutek waż- nej reformy wprowadzono trójstopniowy system obowiązkowej edukacji szkolnej (szkoła podstawowa, gimnazjum, szkoła średnia). Pierwszym etapem była sze- ścioletnia szkoła podstawowa, którą rozpoczynały dzieci w wieku siedmiu lat lub – w latach 2014–2016 w wyniku kolejnej reformy – w wieku lat sześciu. Następ- nie nauka odbywała się w trzyletnim gimnazjum, po którym uczeń wybierał szko- łę  zawodową lub średnią –  trzyletnie liceum ogólnokształcące lub czteroletnie technikum. Po osiemnastu latach polski system edukacji doczekał się kolejnej bar- dzo istotnej reformy. W 2017 roku zlikwidowano gimnazja i powrócono do sys- temu sprzed roku 1999. Ostatni uczniowie opuścili mury gimnazjów w czerwcu 2019  roku. Obecnie funkcjonują ośmioletnia szkoła podstawowa, w  której 10 Wprowadzenie edukację rozpoczynają siedmiolatki, oraz cztero- lub pięcioletnia szkoła średnia (odpowiednio licea i technika), a także trzyletnie szkoły zawodowe. Tak częste i poważne zmiany w systemie edukacji rodzą wątpliwości, a kon- sekwencją jest ogromne zamieszanie w  oświacie. Pamiętać należy, że to tylko główne reformy systemu edukacji. Nauczyciele co  roku borykają  się z  proble- mami wynikającymi ze  zmian w  prawie oświatowym, planie pracy, liście pod- ręczników, liście lektur, wzorach dokumentów szkolnych, ich rodzajach, a także ze zmianami w sposobie oceniania (np. ocena opisowa w klasach I–III szkoły pod- stawowej), minimum programowym (program nauczania) i  zmianami w  egza- minach maturalnych, gimnazjalnych czy kończących szkołę podstawową. Z tak dużych i częstych zmian wynikają problemy w sposobie nauczania i sposobie pra- cy. Zmiany te pociągają za  sobą modyfikacje zakresu obowiązków nauczycieli, które i tak nie zostały jednoznacznie zdefiniowane. Jak pisze Bogusław Śliwerski (2009: 44) w bardzo ciekawym artykule: Zawód nauczyciela poddawany jest ciągłym i wzajemnie się wykluczającym regulacjom prawnym. Wraz ze zmieniającą się co kilka lat w resorcie edukacji władzą pojawiają się skrajne, przeciw- stawne podejścia do pełnienia roli – od uwalniania przestrzeni do jej swobodnego, kreatywnego wypełniania aż po brak zaufania, rygoryzm i odgórne sterowanie. Ciągłe kontrolowanie, monito- rowanie pracy nauczycielskiej wytwarza w społeczeństwie przekonanie, iż osoby wykonujące ten zawód nie są podmiotami godnymi zaufania. Niniejsza monografia jest etnografią przybliżającą codzienność pracy nauczy- ciela widzianą oczami przedstawicieli tego zawodu. Omawia realia pracy, poka- zując trudności, z jakimi muszą się mierzyć pracownicy oświaty, a które często są niezauważalne dla  uczniów i  ich rodziców. Odnosząc  się do  specyfiki pracy nauczy ciela, pokazuje jednocześnie fakty i mity dotyczące tego zawodu. Pokazu- je świat szkoły, w którym następuje wzajemne uzgadnianie znaczeń i kontekstów wykonywanej pracy. Książka podejmuje problem zróżnicowania zawodu oraz  roli nauczyciela w proce sie edukacji w Polsce. O pracy nauczyciela często słyszymy w środkach masowego przekazu. Każdy z nas – ci, którzy już ukończyli edukację, a także obecni uczniowie – czuje się uprawniony do oceny pracy nauczyciela i wypowiadania się na temat wykonywania tego zawodu. Zapominamy, że uczestnicząc w życiu szkoły jako uczniowie, a później rodzice uczniów, odkrywamy tylko część pełnego obrazu szkolnej rzeczywistości. Nie zagłębiamy się w świat pracy nauczyciela, zauważając jedynie dostępne nam elementy funkcjonowania szkoły. To wprawdzie daje nam prawo do wypowiadania się o działaniach podejmowanych przez konkretnego na- uczyciela i w konkretnych sytuacjach, jednak zapominamy, że nie wolno nam roz- ciągać naszych sądów i opinii na ogół pracujących nauczycieli. W roku szkolnym 2018/2019 we wszystkich typach szkół i placówek wychowania przedszkolne- go pracowało 512,4 tys. nauczycieli (w przeliczeniu na pełne etaty), tj. o 0,5 więcej niż w roku Wprowadzenie 11 poprzednim. Sektor publiczny obejmował 86,6 wszystkich etatów nauczycieli, z których znacz- na większość zatrudnionych było w  placówkach pozostających w  gestii gmin (63,8 ogólnej liczby nauczycieli). Sektor prywatny obejmował 13,4 etatów nauczycieli (Miszke i in., 2019: 64). Wśród nauczycieli z pewnością spotkamy różne typy osobowości, ludzi w róż- nym stopniu zaangażowanych w wykonywaną pracę. Z takich ograniczeń zdaję sobie również sprawę jako badacz jakościowy. Badania etnograficzne prowadzo- ne w kilku szkołach podstawowych i gimnazjach, wywiady swobodne z nauczy- cielami różnych szkół i placówek oświaty oraz analiza wypowiedzi z kilku forów internetowych z różnych okresów stanowią jedynie egzemplifikację, która – mam nadzieję –  zachęci innych badaczy jakościowych do  kolejnych badań i  pogłę- bionych analiz. Wchodząc do  świata społecznego badanej organizacji, stara- łam się zdobyć zaufanie badanych osób, z wyczuciem, ale i dociekliwością zbierać informacje, a następnie wiernie oddać je w raporcie badawczym. Badanie miało charakter etnograficzny z zastosowaniem wybranych technik gromadzenia mate- riału empirycznego, w tym obserwacji, wywiadu swobodnego oraz wywiadu kon- wersacyjnego. Opisywane w  niniejszej monografii fakty dotyczą pracy nauczyciela w  kil- ku wybranych aspektach: czasu pracy nauczyciela, systemu awansu zawodowe- go, systemu motywowania, w  tym wynagradzania za  pracę oraz  emocji dumy jako  istotnej w  budowaniu motywacji wewnętrznej nauczycieli, systemu oce- ny pracy, a także kwalifikacji nauczycieli, feminizacji zawodu, wieloetatowości i nauczania wielu przedmiotów, co zaliczyłam do mobilności pracy. W każdym rozdziale odnoszę  się do  pewnego mitu funkcjonującego w  opinii publicznej i widocznego w dyskursie społecznym. W toku analiz niektóre z nich zostały po- twierdzone, inne zaś – obalone. Wnioski wynikające z analizy zebranego materia- łu badawczego wsparłam konkluzjami płynącymi z innych badań prowadzonych w tym zakresie. Całość rozważań opatrzona została moim komentarzem, przez co niniejsze opracowanie jest nie tylko raportem badawczym, ale także moją oce- ną stanu polskiej edukacji. Nauczyciele funkcjonują w  specyficznym kontekście, na  który składają  się zarówno działania wynikające z ich własnych decyzji i interakcji, jak i działania narzucone przez zewnętrzny system, w  tym akty prawne. Nauczyciel to zawód wyuczony i  wykonywany. Osoba go wykonująca powinna przygotować mło- dzież „do  samodzielnego kierowania rozwojem własnej osobowości, do  podej- mowania wartościowych celów i  odpowiedzialnego wyboru dróg życiowych” (Kaszubowska, 2006: 55). W toku podejmowanych przez siebie działań nauczy- ciel wpływa na kształtowanie postaw, poglądów oraz świadomości dzieci i mło- dzieży. Niniejsza  książka odpowiada na  kilka pytań dotyczących sytuacji pracy nauczyciela: ile pracuje polski nauczyciel w stosunku do nauczycieli z innych kra- jów? Ile zarabia  polski nauczyciel w  stosunku do  nauczycieli z  innych krajów? Czy polski nauczyciel jest wychowawcą, czy raczej edukatorem, rozumianym tu- taj jako osoba przekazująca wiedzę? Jaka jest rola współczesnego nauczyciela? 12 Wprowadzenie Co motywuje do pracy współczesnego polskiego nauczyciela? Czy praca nauczy- ciela podlega obiektywnej i rzetelnej ocenie? Jakie kwalifikacje do nauczania ma polski nauczyciel? Prezentowana monografia wpisuje  się w  nurt jakościowych badań społecz- nych realizowanych z  zastosowaniem koncepcji interakcjonizmu symboliczne- go. Jest ona opracowaniem z pogranicza socjologii organizacji, socjologii pracy oraz socjologii edukacji i socjologii emocji. Wprowadza Czytelnika do świata, któ- ry jest pełen sytuacji trudnych i emocjonalnych. Do świata, którego codzienność uwarunkowana jest przez swoisty kontekst kulturowy, organizacyjny i  prawny. Do świata, w którym wzajemnie przenikają się normy i wartości jednostek z nor- mami i wartościami placówki oświatowej. Do świata, w którym procedury i ich in- ternalizacja mieszają się z odczuwanymi emocjami, wpływając na podejmowanie określonych działań. Struktura książki została pomyślana tak, aby odkrywać przed Czytelnikiem ko- lejne mity i fakty dotyczące specyfiki pracy nauczyciela. Pierwsze dwa rozdziały stanowią wstęp do dalszych rozważań. Rozdział pierwszy wprowadza Czytelnika do  problematyki i  metodologii badania. Przedstawione zostały w  nim cel badania, jego strategia oraz  charak- terystyka badanych szkół. Opisane zostały proces badawczy, zastosowane proce- dury i techniki badań. Omówione zostały techniki gromadzenia i analizy danych. Głównym podejściem metodologicznym zastosowanym w prezentowanych eks- ploracjach jest badanie etnograficzne z wykorzystaniem ogólnej strategii badaw- czej oraz niektórych narzędzi metodologii teorii ugruntowanej. Podkreślić należy, że zebrany materiał badawczy uzupełniony został o wywiady swobodne przepro- wadzone z nauczycielami emerytowanymi, a także o analizę wpisów dokonanych przez nauczycieli na wybranych forach internetowych. Rozdział drugi przedstawia ogólną charakterystykę pracy i zawodu nauczycie- la. Czytelnik znajdzie tu rozważania teoretyczne celowo ograniczone do minimum koniecznego do wprowadzenia odbiorcy w świat opisywanej profesji. W rozdziałach trzecim i czwartym, odwołując się do faktów, próbuję odnieść się do mitów funkcjonujących w dyskursie publicznym dotyczącym pracy nauczy- ciela. W ostatnich latach nauczyciele i ich zawód stali się przedmiotem krytyki, a także dyskusji prowadzonych wśród wielu środowisk. Ostatnia reforma edukacji z 2017 roku ponownie rozbudziła polemikę na temat pracy nauczyciela i systemu edukacyjnego w ogóle. Dodatkowo opinię publiczną podzielił strajk nauczycie- li, do którego doszło w 2019 roku. Obecnie, w związku z nauczaniem prowadzo- nym online, przez nasz kraj ponownie przetacza  się fala dyskusji dotyczących roli nauczyciela i sposobów edukacji. Poruszane w książce problemy odnoszą się do elementów pracy nauczyciela najczęściej pojawiających się w społecznych po- lemikach. W rozdziałach trzecim i czwartym pokazuję fakty dotyczące feminiza- cji zawodu, by następnie przejść do opisu mobilności nauczycieli, wieloetatowości i nauczania kilku przedmiotów. Wprowadzenie 13 W  rozdziale piątym opisuję czas pracy nauczyciela, odwołując  się do  aktów prawnych, statystyk, danych międzynarodowych, a co najważniejsze – do wypo- wiedzi samych badanych nauczycieli. Czas pracy nauczyciela, obok wynagrodzenia za pracę, budzi największe emocje wśród opinii publicznej i samych zaintereso- wanych. Internauci, rodzice, przedstawiciele innych zawodów negatywnie wy- powiadają się o przywilejach związanych z czasem pracy nauczyciela. W opinii społecznej istnieje przeświadczenie o osiemnastu godzinach pracy, dwumiesięcz- nym urlopie wypoczynkowym, feriach, przerwach świątecznych i  wielu innych dodatkowych dniach wolnych. Internauci wypowiadający się na forach podczas ubiegłorocznego strajku nauczycieli nie rozumieli, dlaczego sami mają zająć się swoimi dziećmi. Odwoływali się do obowiązku nauczycieli, jakim jest opieka nad dziećmi. Czytając różne wpisy na  forach internetowych, słuchając wypowiedzi w mediach, miałam wrażenie, że nie ma społecznego przyzwolenia na strajk na- uczycieli, choć jednocześnie zauważalne było poparcie dla postulatów otrzymy- wania większego wynagrodzenia. W opinii społecznej grupa nauczycieli została raptem pozbawiona części konstytucyjnych praw w imię „wyższych społecznych wartości”. Jak pamiętamy, strajk zakończył się kilka dni przed planowanymi matu- rami, a nauczy ciele, nie uzyskawszy spełnienia swoich postulatów, faktycznie zre- zygnowali z niego ze względu na dobro uczniów. Można przypuszczać, że gdyby nauczyciele uzyskali wtedy społeczną legitymizację swoich działań, strajk zakoń- czyłby się spełnieniem znacznej części ich postulatów. Głównym sprawcą takie- go społecznego zachowania jest właśnie czas pracy nauczycieli. I choć z moich obserwacji jako  badacza,  ale także rodzica, wynika, że nie wszyscy nauczycie- le wkładają taki sam wysiłek w przygotowanie do lekcji i pracę na rzecz ucznia i szkoły, to ich czas pracy znacznie odbiega od tego prezentowanego przez opinię publiczną. W rozdziale piątym zwracam szczególną uwagę na fakt, że te mitycz- ne osiemnaście godzin pracy to godziny pracy w klasie szkolnej. Pamiętać należy, że praca nauczyciela nie kończy się z chwilą wybrzmienia dzwonka i opuszczenia sali lekcyjnej. Nauczyciele sami wskazują na szereg działań, jakie podejmują na te- renie szkoły i poza nią, nie stojąc w tym czasie przy przysłowiowej tablicy. Warto też zaznaczyć, co wykazuję w rozdziale, że w innych krajach istnieją różne sposoby rozliczania czasu pracy nauczycieli i nie jest prawdą, że polski nauczyciel pracuje najmniej w Europie. Warto zatem zastanowić się nad zmianą sposobu rejestracji czasu pracy polskiego nauczyciela, tak aby mógł on wykazywać godziny pracy re- alizowane poza klasą szkolną. W rozdziale szóstym rozstrzygam mit systemu awansu zawodowego oraz kwa- lifikacji nauczycieli. Wskazuję tu na fakt, że istniejący system awansu postrzegany jest przez badanych nauczycieli jedynie w kategoriach osiągnięcia wyższego wyna- grodzenia za pracę i nie spełnia funkcji motywującej. W pierwszej części rozdziału pokazuję istniejące rozwiązania prawne, podkreślając dość krótki czas potrzeb- ny do  osiągnięcia stanowiska nauczyciela dyplomowanego, które jest ostatnim etapem ścieżki awansu zawodowego nauczyciela. Osiągnąwszy ostatni etap ka- riery, przeciętny polski nauczyciel przez ponad dwadzieścia kolejnych lat swojej 14 Wprowadzenie pracy nie ma możliwości uzyskania awansu zawodowego. W drugiej części roz- działu szóstego omawiam problem kwalifikacji nauczycieli. Biorąc pod  uwa- gę ukończenie danego poziomu edukacji i w odniesieniu do nauczycieli z innych krajów OECD –  polski nauczyciel jest osobą posiadającą najwyższe kwalifika- cje do  nauczania. Wszyscy nauczyciele mają ukończone studia wyższe, a  wielu także studia podyplomowe. W rozdziale zastanawiam się, czy taki stan rzeczy jest wystarczający, aby nauczać efektywnie. W rozdziale siódmym dotyczącym oceny pracy nauczyciela twierdzę, że rze- tel na i obiektywna ocena to mit. We wstępie do rozdziału prezentuję istniejące roz wiązania prawne dotyczące oceny pracy nauczyciela, a  następnie polemi- zuję  z  nimi, odwołując  się do  wypowiedzi badanych nauczycieli. Zauważyć należy, że system oceny pracy ściśle związany jest z systemem awansu zawodo- wego oraz  z  systemem motywowania pracowników. W  rozdziale zaznaczam, że system oceny nie spełnia swojej funkcji i absolutnie nie motywuje nauczycieli do efektywnej pracy z uczniem i na rzecz szkoły. Proponuję rozwiązanie polegają- ce na zmianie systemu oceny, tak aby stał się on obiektywny, rzetelny i przejrzysty dla wszystkich stron zaangażowanych w proces edukacji oraz mógł spełnić swoją funkcję motywacyjną. Kolejny, ósmy rozdział powiązany jest z dwoma poprzednimi i dotyczy spo- sobów motywowania nauczycieli. W rozdziale tym odnoszę się do dwóch mitów. Po pierwsze wskazuję, że niskie – w percepcji samych nauczycieli – wynagrodzenie nie odbiega znacznie od wynagrodzenia w innych zawodach sfery budżetowej. Jest stereotypem odtwarzanym przez kolejne pokolenia pracowników oświaty. Jedno- cześnie pokazuję, że w odniesieniu do zarobków nauczycieli w pozostałych krajach Unii Europejskiej polski nauczyciel wciąż nie zarabia średniej unijnej. Po drugie dostrzegam brak zewnętrznych motywatorów mogących zwiększyć efektywność pracy i poprawić jej jakość. Przy braku zewnętrznej polityki moty wacyjnej ważne dla pracowników oświaty stały się motywatory wewnętrzne i zaspokajanie potrzeb autotelicznych. W  związku z  tym znaczną część rozdziału ósmego poświęcam na  omówienie emocji dumy jako wewnętrznego motywatora kierunkującego działanie nauczyciela. Czynniki takie jak prestiż, uznanie czy codzienny kontakt z uczniami zastępują pozostałe motywatory. Satysfakcję z pracy badani nauczycie- le czerpią z efektów swojej pracy z uczniem i ich sukcesów. Ostatni rozdział dotyczy mitu o roli nauczyciela w odniesieniu do pełnionych przez niego funkcji. W  powszechnej opinii nadal widoczny jest mit „siłaczki”. Nauczyciel powinien być wychowawcą, opiekunem, edukatorem, osobą rzetelnie przekazującą wiedzę i rozwijającą zainteresowania ucznia, a jednocześnie znają- cą jego środowisko rodzinne, potrafiącą rozwiązywać różne jego problemy i po- święcającą  się swojej pracy. Choć współcześni nauczyciele zdają sobie sprawę z istotności funkcji wychowawczej szkoły, to jasno podkreślają, że to na rodzicach spoczywa główny obowiązek wychowawczy. Obecni nauczyciele postrzegają siebie głównie jako edukatorów – „rzemieślników” przekazujących wiedzę i doprowa- dzających uczniów do pomyślnego zdania egzaminów kończących poszczególne Wprowadzenie 15 etapy edukacji. Na tym polu widoczna jest różnica pomiędzy nauczycielami pra- cującymi obecnie a nauczycielami emerytowanymi. W zakończeniu pokrótce odnoszę się do pozostałych, nieomówionych szcze- gółowo aspektów pracy nauczyciela, takich jak klikowość, roszczeniowa postawa rodziców oraz stres i wypalenie zawodowe. Sygnalizuję kolejne problemy, z jaki- mi spotykają się w swojej pracy nauczyciele, a które mogą się stać przyszłymi ob- szarami badań. Jeszcze raz pragnę podkreślić, że analizy zawarte w niniejszej monografii dotyczą postrzegania zawodu nauczyciela przez osoby wykonujące ten zawód. Czytelnik znajdzie tu opis zawodu nauczyciela widziany oczami samych nauczycieli. Każda organizacja wyznacza społeczno-zawodowe wzory pracowników poprzez okreś- lenie wzoru idealnie pozytywnego, idealnie negatywnego i przeciętnego członka załogi. Pozwala to na określenie sposobu pracy, wykonywania okreś lonych czyn- ności oraz zachowań w miejscu pracy, których realizacja poddawana jest kontro- li i ocenie (por. Januszek, Sikora, 2000: 38–39). Co istotne, organi zacja jest przede wszystkim uporządkowanym systemem akcji i interakcji (zob. Barnard, 1938), a jej działanie ma charakter ciągły i procesualny. Etnografia, w tym etnografia organi- zacji (zob. Kostera, 2003; 2011; 2012), jest tą strategią badawczą, która umożliwia badanie społecznych aspektów życia różnych zbiorowości i zjawisk w ich rzeczy- wistym kontekście (zob. Becker, Geer, 1960; Atkinson, Hammersley, 1994; Prus, 1997; Konecki, 2012). Poprzez uczestnictwo badacza w świecie badanych możliwy staje się opis świata organizacji wraz z ukazaniem konstytuujących go procesów interakcyjnych, wzajemnych relacji i kontekstów. Życie szkoły i pracę nauczycieli opisywało wielu badaczy, jednak większość tych publikacji ukazuje perspektywę ucznia i interakcję uczeń – nauczyciel lub nauczy- ciel – rodzic. Wiele uwagi poświęca się prestiżowi zawodu, a w zasadzie jego dewa- luacji. Opracowania te pojawiają się głównie na gruncie pedagogiki, a część z nich ma charakter raportów z badań, jak chociażby raporty Instytutu Badań Eduka- cyjnych. Badania prowadzone przez psychologów często oparte są na metodach psychometrycznych. Socjologowie z kolei w badaniach nauczycieli częściej stosu- ją różnego typu ankiety i wywiady kwestionariuszowe. Biorąc pod uwagę trudno- ści z wejściem do szkoły jako miejsca prowadzenia badań jakościowych, taki stan rzeczy mnie nie dziwi. Książka ta jest jednym z nielicznych opracowań przygo- towanych na podstawie etnograficznych terenowych badań jakościowych. Bada- nie etnograficzne jest przedsięwzięciem trudnym w realizacji, przeprowadzenie go nie byłoby możliwe bez zgody władz placówki oświatowej. Dlatego też w tym miejscu chciałabym szczególnie podziękować Dyrekcjom badanych szkół, a także Nauczycielom biorącym udział w badaniu. Dziękuję za opowieści o życiu szkoły, anegdoty, a także dzielenie się problemami dnia codziennego. Dziękuję, że mogłam uczestniczyć w różnych uroczystościach szkolnych i celebrować rozmaite święta. Dzięki temu mogłam poznać specyfikę pracy nauczyciela i zwrócić uwagę na pro- blemy, które warunkują Państwa pracę i podejmowane przez Państwa działania. Choć w tej książce nie opisuję codziennych sytuacji z klasy szkolnej, to wskazuję 16 Wprowadzenie na istotny, choć niewymierny problem motywowania i oceniania pracy nauczy- ciela. W ocenie samych badanych nauczycieli ma on znaczny wpływ na organi- zację pracy oraz jej jakość i efektywność. Mam nadzieję, że niniejsza monografia przybliży realia pracy polskiego nauczy- ciela. Ufam, że stanie się inspiracją dla kolejnych badaczy jakościowych oraz będzie głosem w dyskusji o funkcjonowaniu polskiej oświaty. Rozdział 1 Metodologia badań 1.1. Cel badań Wszystkie zawarte w  niniejszej książce przemyślenia bazują na  badaniach do- tyczących emocji w pracy zawodowej, które prowadziłam w ciągu ostatnich lat w  polskich instytucjach edukacyjnych. Głównym celem badań był opis emocji towarzyszących nauczycielom w  ich codziennej pracy. Jednak zainteresowanie zjawiskami społecznymi obserwowanymi w placówkach oświatowych nie ogra- niczyło się tylko do procesu kierowania emocjami. Szczególną uwagę należy zwró- cić na fakt, że emocje wzbudzane są na skutek szeregu działań podejmowanych przez nauczycieli w środowisku pracy. Dlatego też dużą część efektów moich ba- dań stanowi etnograficzny opis specyfiki pracy nauczyciela z  uwzględnieniem czasu pracy, sposobów motywowania, w tym wynagradzania i systemu awansu za- wodowego, kwalifikacji nauczycieli, a także problemów dotyczących oceny pracy nauczycieli, ich autorytetu oraz funkcji, jakie pełni szkoła. 1.2. Dostęp do obserwowanej przestrzeni Szkoła jako miejsce pracy nauczyciela zdefiniowana została jako placówka oświa- towa o  charakterze edukacyjnym. W  celu pogłębienia wglądu w  badaną rze- czywistość liczbę analizowanych przypadków ograniczyłam do  trzech szkół podstawowych i dwóch gimnazjów (por. Burawoy, 1998). W kontekście specyfi- ki badań etnograficznych szkoła okazała się układem zamkniętym, do którego do- stęp „ściśle zależy od faktycznego posiadania, sprawowania urzędu, zaproszenia lub mianowania” (Lofland i in., 2009: 63, cyt. za: Wojciechowska, 2018). Niektó- rzy dyrektorzy szkół odmawiali mi wstępu do placówek, zasłaniając się brakiem możliwości udostępniania danych osobowych, które uznawali za dane wrażliwe. 18 Praca nauczyciela w perspektywie badacza jakościowego… Inni dyrektorzy i  nauczyciele twierdzili z  kolei, że stałe przebywanie badacza na terenie placówki oświatowej zaburzy funkcjonowanie szkoły, tym samym od- mawiając stałego dostępu do danych. Sugerowano mi pozostawienie w placów- ce ankiet do wypełnienia przez nauczycieli, tak aby maksymalnie ograniczyć mój kontakt z badaną szkołą. Wybór szkół do badania podyktowany był zatem do- stępnością danych w terenie (Silverman, 2007). Z konieczności skorzystałam z nie- formalnych kontaktów i powiązań (Konecki, 2000: 171; zob. też Konecki, 1998), a liczbę szkół ograniczyłam do pięciu. Moje pierwsze obserwacje nie miały charakteru planowego i  świadomego. W momencie rozpoczęcia przez mojego syna edukacji w szkole podstawowej sta- łam  się mimowolnym obserwatorem życia szkoły. Rozmawiałam z  rodzicami, nauczycielami, dyrekcją i innymi pracownikami szkoły. Stałam się członkiem Rady Rodziców, przez co w pełni zaczęłam uczestniczyć w życiu szkoły. Obserwowałam różne działania podejmowane przez szkołę i jednocześnie brałam w nich udział. Widziałam, jak wiele różnych emocji pojawia się w procesie edukacji u wszystkich jego uczestników. W pewnym, bliżej nieoznaczonym, momencie stało się dla mnie jasne, że co- dzienne problemy funkcjonowania szkoły i pracy nauczycieli mogą stanowić in- tersujący obszar badawczy. Odrzuciłam problematykę związaną z  działaniem uczniów, w tym kwestie emocji i pracy emocjonalnej uczniów. Interesująca była ona jedynie w  kontekście samej pracy nauczyciela i  powstających w  związku z nią  emocji. Wybrana problematyka niejako wyłoniła się w trakcie gromadzenia materiału badawczego. Był to również moment, w którym jako badacz musiałam podjąć decyzję o ujawnieniu, bądź nie, swojej roli. W literaturze przedmiotu rozróżnia się zwykle dwa rodzaje miejsc, w których prowadzi się badania. Są to miejsca publiczne (otwarte) lub prywatne (zamknięte), do których dostęp jest w różny sposób ograniczony (por. Walsh, 1998: 224−225; Silverman, 2007: 87). W przypadku szkoły mamy do czynienia z sytuacją, w której część przestrzeni jest miejscem otwartym, dostępnym dla każdej osoby z zewnątrz (np. przestrzeń za głównym wejściem do szkoły czy korytarz na parterze prowadzą- cy zwykle do sekretariatu szkoły), część zaś – miejscem w różnym stopniu zamknię- tym. Stopień prywatności przestrzeni przedstawić można za pomocą kontinuum. Po  wejściu do  szkoły zwykle zaobserwować możemy przestrzeń otwierającą  się w dwu kierunkach. Jest to korytarz skręcający w prawo i w lewo. Czasami wejście na korytarz poprzedza kilka schodów. Z tego pierwszego, otwartego koryta rza ła- two można dostać się do sekretariatu. Najczęściej znajduje się on zaraz przy wejściu do szkoły, po prawej lub lewej stronie głównego holu. W jednej z badanych szkół sekretariat znajdował się na pierwszym piętrze, co znacznie utrudniało woźnym kontrolę osób wchodzących do szkoły. Takie zorganizowanie przestrzeni wymusiło pilnowanie wejścia do szkoły przez dwóch pracowników. Jeden z nich wskazywał sekretariat osobom wchodzącym na teren szkoły, osobiście prowadząc tam inte- resanta. Sekretariat to miejsce dostępne wszystkim osobom ze szkoły i spoza niej. Główny hol na parterze szkoły oraz sekretariat to przestrzeń otwarta.
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Praca nauczyciela w perspektywie badacza jakościowego. Mity a rzeczywistość
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: