Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00077 008839 20924278 na godz. na dobę w sumie
Gospodarka niskoemisyjna - gospodarka cyrkularna - zielona gospodarka. Uwarunkowania i wzajemne powiązania - ebook/pdf
Gospodarka niskoemisyjna - gospodarka cyrkularna - zielona gospodarka. Uwarunkowania i wzajemne powiązania - ebook/pdf
Autor: , , Liczba stron: 190
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-8220-033-1 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> poradniki >> ekonomia
Porównaj ceny (książka, ebook (-20%), audiobook).

Negatywnymi konsekwencjami dynamicznie zmieniającego się świata są m.in. postępująca degradacja środowiska naturalnego i zmiany klimatyczne. W dużym stopniu wpływają one na jakość życia człowieka i możliwości gospodarowania. W tym świetle istotnego znaczenia nabierają działania na rzecz ograniczenia negatywnych następstw procesów produkcyjnych, inwestycyjnych i nieograniczonej presji na środowisko naturalne. Są one realizowane dzięki urzeczywistnieniu w praktyce społeczno-gospodarczej koncepcji zrównoważonego rozwoju poprzez transformację gospodarki w niskoemisyjną, wdrażanie zasad gospodarki cyrkularnej oraz zielonej gospodarki. Publikacja przybliża i wyjaśnia te terminy, precyzując ich wzajemne powiązania i uwarunkowania.

Podjęta problematyka jest bardzo istotna dla zrozumienia polityki klimatyczno-energetycznej Unii Europejskiej i podejmowanych przez państwa działań obejmujących nowe sposoby gospodarowania z uwzględnieniem konieczności poszanowania środowiska przyrodniczego (np. poprzez racjonalne i efektywne wykorzystywanie surowców, ograniczenie ilości odpadów oraz ich odpowiednie zagospodarowanie).

Książka może okazać się szczególnie wartościowa dla studentów kierunków związanych z zarządzaniem środowiskiem i gospodarowaniem jego zasobami, przyszłych ekonomistów i finansistów, inżynierów i menedżerów firm. Ponadto może być przydatna w odnalezieniu się w gąszczu anglojęzycznych terminów związanych z gospodarowaniem z poszanowaniem środowiska.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Dorota Michalak – Uniwersytet Łódzki, Wydział Ekonomiczno-Socjologiczny Katedra Ekonomii Rozwoju, Instytut Ekonomii, 90-214 Łódź, ul. Rewolucji 1905 r. nr 41 Ksymena Rosiek – Uniwersytet Ekonomiczny w Krakowie Katedra Finansów Zrównoważonego Rozwoju, 31-510 Kraków, ul. Rakowicka 27 Paulina Szyja – Uniwersytet Pedagogiczny im. Komisji Edukacji Narodowej Instytut Prawa i Ekonomii, Katedra Ekonomii i Polityki Gospodarczej 30-084 Kraków, ul. Podchorążych 2 RECENZENT Barbara Kryk REDAKTOR INICJUJĄCY Beata Koźniewska OPRACOWANIE REDAKCYJNE Klaudia Kulmińska SKŁAD I ŁAMANIE AGENT PR KOREKTA TECHNICZNA Leonora Gralka PROJEKT OKŁADKI Agencja Reklamowa efectoro.pl Zdjęcie wykorzystane na okładce: © Depositphotos.com/Juric.P © Copyright by Authors, Łódź 2020 © Copyright for this edition by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2020 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.09717.19.0.K Ark. wyd. 12,3; ark. druk. 11,875 ISBN 978-83-8220-032-4 e-ISBN 978-83-8220-033-1 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl tel. 42 665 58 63 Spis treści Wstęp Rozdział 1 Gospodarka niskoemisyjna 1.1. Gospodarka niskoemisyjna – pojęcie, główne cele oraz geneza 1.2. Wskaźniki gospodarki niskoemisyjnej 1.3. Instrumenty wdrażania gospodarki niskoemisyjnej 1.4. Inicjatywy międzynarodowe na rzecz tworzenia gospodarki niskoemisyjnej 1.5. Polityka Unii Europejskiej na rzecz tworzenia gospodarki niskoemisyjnej 1.6. Wyzwania gospodarki niskoemisyjnej 1.7. Istota działań adaptacyjnych do zmian klimatu 1.8. Przykłady dobrych polskich praktyk gospodarki niskoemisyjnej Rozdział 2 Gospodarka cyrkularna 2.1. Geneza koncepcji gospodarki cyrkularnej 2.2. Cechy i zasady gospodarki obiegu zamkniętego 2.3. Instrumenty i mechanizmy wdrażania gospodarki cyrkularnej 2.4. Polityka Unii Europejskiej wobec gospodarki obiegu zamkniętego 2.5. Wskaźniki pomiaru gospodarki obiegu zamkniętego 2.6. Wyzwania wdrażania gospodarki cyrkularnej 2.7. Przykłady dobrych praktyk wdrażania gospodarki obiegu zamkniętego Rozdział 3 Zielona gospodarka 3.1. Geneza i pojęcie zielonej gospodarki 3.2. Aspekty teoretyczne i praktyczne tworzenia zielonej gospodarki 3.3. Wyzwania transformacji na rzecz zielonej gospodarki 3.4. Wskaźniki pomiaru zielonej gospodarki 3.5. Polityka Unii Europejskiej na rzecz tworzenia zielonej gospodarki 3.6. Zielone miasta 3.7. Dobre praktyki na rzecz wdrażania elementów zielonej gospodarki 7 11 11 14 20 23 25 38 46 55 59 59 64 75 86 100 108 112 119 119 130 133 137 145 146 150 6 Spis treści Rozdział 4 Analiza porównawcza koncepcji gospodarki niskoemisyjnej, gospodarki cyrkularnej i zielonej gospodarki 4.1. Metodyka badań 4.2. Analiza porównawcza koncepcji 4.3. Relacje pomiędzy badanymi koncepcjami Zakończenie Bibliografia Spis tabel Spis rysunków 153 153 154 162 165 169 189 190 Wstęp Rozwój społeczno-gospodarczy mimo oczywistych pozytywnych stron pociąga za sobą negatywne konsekwencje nieodwracalnej utraty zasobów naturalnych oraz zmian klimatu. Dlatego też niezbędne są działania mające na celu skierowa- nie rozwoju gospodarczego na ścieżkę umożliwiającą poszanowanie środowiska i ograniczenie zużycia zasobów, a także zapewniającą wysoką jakość życia oraz nowe miejsca pracy. Konieczna jest zatem transformacja gospodarek w kierunku bardziej efektywnego wykorzystania zasobów naturalnych, obniżenia emisji za- nieczyszczeń, zachowania bioróżnorodności, łagodzenia i dostosowania do zmian klimatycznych. Patrząc na rozwój priorytetów związanych ze środowiskiem, można zaob- serwować pewną prawidłowość. Choć prace wielu zespołów naukowców w tej tematyce mają stosunkowo długą historię, a  bardzo istotne dzieła współcze- snej ekonomii – cytowane do dziś – powstały już w latach 30. ubiegłego wie- ku, to niewątpliwie szczególne znaczenie miał Raport Klubu Rzymskiego z 1973 roku, który wprowadził do debaty publicznej tematy dotyczące wyczer- pywania się zasobów środowiska. Umożliwiło to podjęcie wielu kolejnych badań w tym zakresie, związanym zwłaszcza z gromadzeniem i analizą danych, walo- ryzacją komponentów środowiska czy też badaniem procesów przyrodniczych i ich znaczenia dla gospodarki. Pojawiające się koncepcje wzrostu zerowego, ograniczania wzrostu populacji czy zmniejszania konsumpcjonizmu nie przynosiły pożądanych skutków. Kra- je rozwijające się słusznie zgłaszają swoje aspiracje rozwojowe, wzywają kraje bogate do ograniczeń. Jednocześnie próby obniżenia wzrostu populacji w nie- których krajach Azji czy Ameryki Południowej budzą sprzeciw opinii międzyna- rodowej i okazują się w długim okresie mało skuteczne, a wręcz generują nowe problemy demograficzne, co widoczne jest już dziś. Ograniczenie konsumery- zmu w krajach wysoko rozwiniętych oparte na perswazyjnym modelu nie przy- nosi rezultatu, a globalna dostępność mediów przyczynia się do jego dalszego upowszechnienia również w krajach rozwijających się. Mimo podejmowanych działań efekty są mizerne. 8 Wstęp Na kanwie ostatniego kryzysu gospodarki realnej (2008–2010) rozgorzała dyskusja, głównie wśród ekonomistów, ekologów i  polityków, na temat przy- czyn zaistniałej sytuacji oraz możliwych sposobów jej przezwyciężenia, a także niedopuszczenia do podobnego zdarzenia w przyszłości. W raportach organi- zacji międzynarodowych (Organizacja Współpracy Gospodarczej i  Rozwoju, Program Narodów Zjednoczonych ds. Środowiska), instytucji naukowo-badaw- czych, think-thanków postulowano rozwiązania zorientowane na transforma- cję systemową ukierunkowaną na dogłębne zmiany strukturalne gospodarek. W pierwszej kolejności pojawił się termin zielona gospodarka (green economy), który w niedługim czasie został zmarginalizowany, głównie w UE, przez prak- tykę działań na rzecz tworzenia gospodarki niskoemisyjnej (low-carbon eco- nomy). Stosunkowo szybko ta ostatnia została wzmocniona przez gospodarkę cyrkularną (circular economy). Główny cel gospodarki niskoemisyjnej, ograniczenie emisji gazów cieplarnia- nych, nie jest łatwy do osiągnięcia, wymaga znalezienia odpowiednich rozwiązań, narzędzi oraz źródeł finansowania. Podczas realizacji powyższego celu największe kontrowersje budzi kwestia podziału ograniczeń emisji dwutlenku węgla (CO2) w poszczególnych krajach. Od wielu lat szuka się odpowiedzi na pytanie, jaki jest sprawiedliwy podział kosztów negatywnych konsekwencji emisji gazów cieplar- nianych – kto powinien ponosić największe koszty i jakie powinny być kryteria ich podziału. Gospodarka cyrkularna to model rozwoju gospodarczego bazującego na zało- żeniu utrzymania wartości wszystkich kapitałów w obiegu gospodarczym, poprzez uwzględnienie w rachunku ekonomicznym społecznych i środowiskowych efek- tów zewnętrznych. Jej podstawowym założeniem jest odejście od modelu line- arnego gospodarki przemysłowej opartego na następujących po sobie procesach obejmujących: pobieranie surowców ze środowiska celem szybkiego przetwo- rzenia, masowej produkcji i konsumpcji oraz równie szybkiego pozbywania się produktów, które stają się górami odpadów. W efekcie obserwuje się postępujące ograniczenie funkcji środowiska naturalnego oraz katastrofę klimatyczną, co spra- wia, że utrzymanie takiego modelu wzrostu nie jest dłużej możliwe. W przeciwieństwie do wcześniejszych koncepcji model ten nie opiera się je- dynie na konieczności wyrzeczeń i  ograniczaniu możliwości wzrostu gospo- darki, a  wskazuje na nieodzowność eliminacji marnotrawstwa i  modyfikacji rachunku ekonomicznego, tak by pełniej odzwierciedlał społeczne oraz środo- wiskowe koszty podejmowanych działań. Zakłada lepsze wykorzystanie surow- ców już krążących w gospodarce i jak najdłuższe utrzymanie ich w obiegu go- spodarczym. Oferuje w zamian zmniejszenie kosztów prowadzonej działalności (poziom mikro) oraz ograniczenie uzależnienia od zagranicznych dostaw su- rowców (poziom makro), tworzenie regionalnych i lokalnych łańcuchów war- tości, a więc lokalnych miejsc pracy (poziom mezo), ograniczenie poboru su- rowców wyczerpywalnych oraz powstawania odpadów i innych zanieczyszczeń deponowanych w środowisku (poziom lokalny i poziom globalny). Gospodarka Wstęp 9 cyrkularna to taki system gospodarczy, który jest zaprojektowany w  sposób, który umożliwia regenerację. Termin zielona gospodarka po raz pierwszy został użyty w 1989 roku. Ponownie odniesiono się do niego w 2008 i 2009 roku, wskazując go jako określenie nowego sposobu gospodarowania. Uznano bowiem, iż dotychczasowe ramy kształtowa- nia rozwoju społeczno-gospodarczego wymagają modyfikacji z uwagi na warunki strukturalne gospodarek, które nie oparły się kryzysowi, a także ze względu na wy- zwania, takie jak postępujące zmiany klimatyczne. Pojawiły się opracowania wska- zujące na konieczność przeprowadzenia transformacji na rzecz tworzenia zielonej gospodarki, z uwzględnieniem szybkiego przezwyciężenia kryzysu, a w perspek- tywie długoterminowej rozwoju gospodarczego. Ten ostatni powinien być oparty na efektywnym i racjonalnym wykorzystaniu zasobów środowiska naturalnego, rozwoju wiedzy oraz badań ukierunkowanych na wdrażanie innowacyjnych, przy- jaznych dla środowiska naturalnego produktów i  usług, a  także wprowadzaniu udoskonaleń w procesie produkcyjnym i usługowym, które przyczynią się do do wzrostu wydajności wykorzystania surowców oraz energii, rozwijania nowych sektorów gospodarki, tworzenia miejsc pracy nowego typu. Nowość wymienio- nych działań zasadza się na odejściu od myślenia wskazującego, iż środowisko na- turalne stanowi nieograniczony rezerwuar zasobów oraz pełni funkcję asymilacji zanieczyszczeń powodowanych przez człowieka. Troska o środowisko naturalne winna być wyznacznikiem wszystkich procesów produkcyjnych, usługowych, konsumpcyjnych i inwestycyjnych. Stąd też są konieczne zmiany w sposobach go- spodarowania, które mogą i powinny przyczynić się nie tylko do poprawy jako- ści środowiska naturalnego, lecz także równocześnie sprzyjać rozwijaniu nowych przewag konkurencyjnych w  oparciu o  nowoczesne i  ekologiczne rozwiązania technologiczne. Autorki tego opracowania postawiły sobie pytania: Która z tych koncepcji jest najszersza? Czy te koncepcje są komplementarne względem siebie, czy też ze sobą konkurują? Zastanawiały się, czy jedna wynika z drugiej i wyrasta na jej dorobku, czy też wywodzą się z odrębnych nurtów i „spotkały się” na poziomie celów bądź podejmowanych działań. W związku z powyższymi problemami publikacja została podzielona na trzy główne części, a  każda poświęcona jest jednej z  trzech tytułowych koncepcji. W każdym rozdziale podjęto próby uporządkowania definicji, dokonano przeglą- du literatury, odwołano się do dokumentów międzynarodowych, unijnych oraz polskich mających za zadanie wspierać wdrażanie danej koncepcji. Starano się również wskazać działania podejmowane w celu pomiaru stopnia realizacji za- mierzeń przyjętych w ich ramach. Aby w lepszy sposób pokazać sens i zakres każ- dej koncepcji, pokazano wybrane przykłady dobrych praktyk reprezentujące po- dejmowane działania w Polsce i w innych krajach. W czwartej części monografii została podjęta próba odpowiedzi na postawione pytania. Ujęto w niej również korzyści, jakie mogą być osiągnięte wraz z wdraża- niem zasad omawianych przy poszczególnych koncepcjach. 10 Wstęp Wydaje się, że badana materia wymagała uporządkowania. Oddawana do rąk czytelnika publikacja może być wykorzystywana nie tylko przez studentów uni- wersytetów i politechnik, którzy studiują na kierunkach związanych z zarządza- niem środowiskiem czy gospodarowaniem jego zasobami, przyszłych ekonomi- stów i finansistów, inżynierów i właścicieli przedsiębiorstw produkcyjnych oraz usługowych, a także menedżerów firm. Jest to publikacja, która może się przydać zarówno samorządowcom i przedsiębiorcom, jak i każdej osobie, która zgubiła się w gąszczu anglojęzycznych terminów. Dorota Michalak, Ksymena Rosiek, Paulina Szyja Rozdział 1 Gospodarka niskoemisyjna 1. 1.1. Gospodarka niskoemisyjna – pojęcie, główne cele oraz geneza Gospodarka niskoemisyjna jest ogólnie rozumiana jako gospodarka, która wy- twarza minimalny poziom emisji gazów cieplarnianych (GHG, greenhouse gas). Koncepcja gospodarki niskoemisyjnej podkreśla istotną rolę podnoszenia wy- dajności zasobów i efektywności energetycznej w gospodarce dla osiągnięcia ce- lów rozwoju zrównoważonego1. Definiuje się ją również jako gospodarkę, którą charakteryzują działania o  niskim poziomie emisji CO2 do atmosfery2. Gospo- darka niskoemisyjna to gospodarka, której wzrost osiąga się w wyniku integracji wszystkich aspektów gospodarki wokół niskoemisyjnych technologii oraz prak- tyk, wydajnych rozwiązań energetycznych, czystej i odnawialnej energii, a także proekologicznych innowacji technologicznych3. Według Komisji Europejskiej (KE) fundamentem gospodarki niskoemisyjnej jest niskoemisyjne społeczeństwo, a więc takie, które mieszka i pracuje w niskoenergetycznych, niskoemisyjnych bu- dynkach z inteligentnymi systemami ogrzewania oraz chłodzenia, przemieszcza się samochodami elektrycznymi i hybrydowymi, a także żyje w czystszych mia- stach o mniejszym zanieczyszczeniu powietrza, z rozwiniętym systemem trans- portu publicznego4. W kontekście gospodarczego rozwoju zrównoważonego duże znaczenie przypisywane (np. przez UE) jest właśnie gospodarce niskoemisyjnej, 1 Regiony na rzecz zrównoważonej zmiany 2013, http://www.rscproject.org/indicators/activi- 2 C. Levy, A 2020 Low Carbon Economy – A Knowledge Economy Programme Report, The Work ties.php (dostęp: 30.05.2019). Foundation, kwiecień 2010. 3 J. Kulczycka, M. Cholewa, Gospodarka niskoemisyjna, Pracownia Badań Strategicznych, In- stytut Gospodarki Surowcami Mineralnymi i Energią Polskiej Akademii Nauk, http://www. ewt.gov.pl/media/5148/gospodarka_niskoemisyjna_PAN.pdf (dostęp: 11.06.2019). 4 Komisja Europejska, Roadmap for moving to a low-carbon economy in 2050, https://ec.europa.eu/ clima/sites/clima/files/strategies/2050/docs/roadmap_fact_sheet_en.pdf (dostęp: 29.05.2019). 12 Gospodarka niskoemisyjna ponieważ przynosi ona zysk inwestorom, wzrost gospodarczy krajowi oraz znacz- ną redukcję emisji CO2. UE uwzględnia ważne elementy gospodarki niskoemisyj- nej w kryteriach rozwoju zrównoważonego, m.in. zmniejszenie emisji gazów cie- plarnianych, zwiększenie efektywności wykorzystania energii oraz wzrost udziału energii ze źródeł odnawialnych5. Gospodarka niskoemisyjna powiązana jest z rozwojem niskoemisyjnych źró- deł energii, poprawą efektywności energetycznej i  gospodarowania surowcami, rozwojem i  wykorzystaniem technologii niskoemisyjnych, zapobieganiem po- wstawaniu odpadów i poprawą efektywności gospodarowania nimi oraz promocją nowych wzorców konsumpcji6. W ramach gospodarki niskoemisyjnej w sposób efektywny zużywa się oraz wytwarza energię i materiały, a także usuwa bądź odzy- skuje odpady metodami minimalizującymi emisję gazów cieplarnianych. Emisje te przeliczane są zwykle na ekwiwalent CO2 – CO2e 7. W literaturze przedmiotu znaleźć można różne koncepcje związane z go- spodarką niskoemisyjną, jak np. rozwój niskoemisyjny, energia niskoemisyj- na, życie niskoemisyjne, społeczeństwo niskoemisyjne, miasto niskoemisyjne, wspólnota niskoemisyjna, turystyka niskoemisyjna, świat niskoemisyjny. Rozwój niskoemisyjny można podzielić na trzy główne fazy, takie jak go- spodarka niskoemisyjna, społeczeństwo niskoemisyjne i  świat niskoemisyjny. Gospodarkę niskoemisyjną określić można jako wczesną fazę rozwoju niskoemi- syjnego, której głównym celem jest zmniejszenie emisji CO2. Plan gospodarki niskoemisyjnej obejmuje głównie badania i  rozwój technologii niskoemisyjnej poprzez wprowadzenie odpowiednich instrumentów finansowych (jak np. podat- ki) oraz prawnych, rozwój i wykorzystanie energii niskoemisyjnej, a także dosto- sowanie struktury gospodarczej do przemysłu niskowęglowego. Drugim etapem rozwoju niskoemisyjnego jest społeczeństwo niskoemisyjne obejmujące styl ży- cia niskoemisyjny, kulturę niskoemisyjną, politykę niskoemisyjną. W momencie, w którym większość krajów na świecie będzie posiadała miasta oraz społeczności niskoemisyjne, rozwój niskoemisyjny będzie na najwyższym poziomie i rozpocz- nie się jego ostatni etap, czyli świat niskoemisyjny8. W  procesie rozwoju niskoemisyjnego potrzebnych jest wiele instrumentów, które umożliwią śledzenie jego wydajności i  zaawansowania. Wykorzystuje się tutaj koncepcje takie jak ślad węglowy, oznakowanie węglowe czy certyfikacja węglowa. Ślad węglowy to całkowita emisja CO2 będąca rezultatem działalności danego podmiotu gospodarczego albo procesu wytworzenia dobra lub usługi. 5 Komisja Europejska, Europa 2020 – Strategia na rzecz inteligentnego i zrównoważonego roz- woju sprzyjającego włączeniu społecznemu, Bruksela, 3.3.2010 KOM(2010) 2020 wersja osta- teczna. Ibidem. 6 7 J. Kulczycka, M. Cholewa, Gospodarka niskoemisyjna…, http://www.ewt.gov.pl/media/5148/ gospodarka_niskoemisyjna_PAN.pdf (dostęp: 25.06.2019). 8 H. Yuan, P. Zhou, D. Zhou, What is Low-Carbon Development? A Conceptual Analysis, „Energy Procedia” 2011, nr 5, s. 1706–1712. Gospodarka niskoemisyjna – pojęcie, główne cele oraz geneza 13 Oznakowanie węglowe czy certyfikacja węglowa to zintegrowane systemy służące pomiarowi i pokazaniu poziomu emisji CO2 produktu lub usługi w całym cyklu jego życia9. Najważniejsze cele gospodarki niskoemisyjnej to wzrost efektywności energe- tycznej oraz produkcja czystej i odnawialnej energii, co w efekcie ma prowadzić do ograniczenia emisji gazów cieplarnianych. Głównymi narzędziami podejścia są innowacje technologiczne i praktyki charakteryzujące się niską emisją gazów cie- plarnianych przy utrzymaniu wysokiego tempa wzrostu gospodarczego. Podkreśla się, że aby koncepcja ta przyniosła spodziewane efekty, jej cele powinny być reali- zowane we wszystkich sektorach gospodarki i na wszystkich etapach wytwarzania dóbr oraz usług – od planowania przez produkcję po konsumpcję10. Koncepcja gospodarki niskoemisyjnej kładzie nacisk na istotną rolę efektywności energetycz- nej (wydajność energetyczną), która obejmuje techniczną wydajność usług ener- getycznych oraz świadomość i praktyki konsumenckie. Efektywność energetyczna obejmuje poprawę zarówno wydajności energetycznej, jak i zarządzania oraz orga- nizacji wytworzenia, magazynowania, a także zużywania energii11. Pobudek skłaniających do transformacji gospodarki w kierunku niskoemisyj- nej można upatrywać w fakcie, że to działalność człowieka w głównej mierze od- powiedzialna jest za wysoką emisję gazów cieplarnianych, w szczególności CO2 z paliw kopalnianych. Źródła wysokoemisyjne napędzają globalny rozwój gospo- darczy, jednak pociągają one za sobą groźne konsekwencje, takie jak postępujące zmiany klimatu i ich skutki, destrukcyjny wpływ na zdrowie ludzkie, środowisko naturalne oraz ekosystemy, niedobory wody, niższa wydajność rolnictwa czy po- głębienie ubóstwa12. Akceptacja polityki niskoemisyjnej pociąga za sobą szereg ko- rzyści ekonomicznych, środowiskowych i społecznych. Korzyści te to m.in. wyższa efektywność energetyczna, oszczędność energii na poziomie końcowego wykorzy- stania, wyższa wydajność przemysłowa, lepsza jakość powietrza, zachowanie eko- systemów czy pozytywny wpływ na zdrowie ludzkie13. Zasadniczą kwestią tworzenia gospodarki niskoemisyjnej jest transformacja systemowa. Wymagane są zmiany w prawie, wprowadzenie nowej polityki i zmia- ny polityki sektorowej, wprowadzenie odpowiednich instrumentów finansowych, zmiany w procesach produkcji oraz konsumpcji. Konieczne jest podjęcie szero- kiej działalności edukacyjnej, a  także zaangażowanie podmiotów publicznych, komercyjnych, samorządu i społeczeństwa. Transformacja energetyczna jest pro- cesem zmierzającym do zwiększenia efektywności energetycznej, zwiększenia 9 Ibidem. 10 Regiony na rzecz zrównoważonej zmiany 2013, http://www.rscproject.org/indicators/activi- 11 OECD, Linking Renewable Energy to Rural Development, OECD Green Growth Studies, OECD 12 Ibidem. 13 OECD, OECD and Green Growth 2009, http://www.oecd.org/dataoecd/42/28/44273385.pdf ties.php (dostęp: 30.05.2019). 2012, s. 28–29. (dostęp: 28.05.2019). 14 Gospodarka niskoemisyjna wykorzystania odnawialnych źródeł energii oraz zmian w polityce energetycznej. Oznacza ona przejście od energii kopalnianej i jądrowej do energii odnawialnej, od scentralizowanej do zdecentralizowanej produkcji energii oraz od marnowania energii do jej racjonalnego zużycia14. 1.2. Wskaźniki gospodarki niskoemisyjnej Mimo faktu, że gospodarka światowa staje się coraz bardziej energooszczędna, zużycie energii wzrosło o 2,9 w 2018 roku. Większość wzrostu zapotrzebowa- nia na energię zaspokoiły paliwa kopalne, które zwiększyły globalną emisję o 2 . To najszybszy wzrost emisji od 2011 roku. Intensywność emisji CO2 w światowej gospodarce spadła o 1,6 w 2018 roku. Spadek ten był mniejszy o 3,3 od zade- klarowanego przez 190 państw w 2015 roku podczas porozumienia paryskiego. Takie tempo spadku nie pozwala osiągnąć celów własnych zadeklarowanych przez poszczególne kraje w ramach porozumienia (tzw. Nationally Determined Contri- butions, NDCs), nie mówiąc już o znacznie ambitniejszym globalnym założonym celu. Szacuje się, że średni wskaźnik dekarbonizacji potrzebny do osiągnięcia NDC dla gospodarek G20 wynosi 3 rocznie do 2030 roku15. Aby ograniczyć ocieplenie klimatu do 2°C każdego roku, wymagana stopa de- karbonizacji to 7,5 rocznie, zaś spadek o 11,3 jest wymagany, aby utrzymać ocieplenie do 1,5°C. Do tej pory mimo wielu ambitnych założeń ich osiągnięcie wydaje się niemożliwe. Proces transformacji energetycznej wymaga zastosowania odpowiednich wskaźników umożliwiających ocenę dotychczasowych rezultatów, skonstruowa- nia wniosków i  tym samym podejmowania świadomych decyzji oraz ustalenia priorytetów. Stałej kontroli powinny podlegać dane dotyczące emisji CO2, ener- gochłonności, wydajności energetycznej, cen energii czy wykorzystania odnawial- nych źródeł energii (co zaprezentowano w niniejszym opracowaniu). Wskaźnik wydajności energetycznej, widoczny na rysunku 1.116, dla państw znajdujących się w raporcie Eurostat w 1998 i 2016 roku wynika z podziału pro- duktu krajowego brutto (PKB) przez krajowe zużycie energii brutto w danym roku kalendarzowym. Do obliczania wydajności energetycznej Eurostat wykorzystuje PKB w jednostce miliona euro w łańcuchowych wielkościach w odniesieniu do 14 REScoop, Energy transition 2013, http://www.rescoop.eu/energy-transition (dostęp: 30.05.2019). 15 https://www.pwc.co.uk/services/sustainability-climate-change/insights/low-carbon-econo- my-index.html, (dostęp: 28.02.2020). 16 Dane przedstawione na rysunkach w niniejszym rozdziale zaprezentowane są dla różnych szeregów czasowych, co wynika z wybiórczości dostępnych danych. Problem jakości da- nych opisywany jest w 2 punkcie niniejszego rozdziału. Wskaźniki gospodarki niskoemisyjnej 15 2010 roku (po kursach z 2010 roku). Krajowe zużycie energii brutto jest obliczane jako suma krajowego zużycia brutto pięciu rodzajów energii: węgla, energii elek- trycznej, ropy naftowej, gazu ziemnego i  odnawialnych źródeł energii. Wzrost omawianego wskaźnika oznacza poprawę efektywności energetycznej, a  więc zmniejszenie ilości energii potrzebnej do dostarczania produktów oraz usług. Wskaźnik ten w 2016 roku największą wartość osiągnął w Irlandii (17) i Danii (15,2), najniższą w Serbii (2,2) oraz Bułgarii (2,4). Między 1998 a 2016 rokiem naj- większy wzrost wskaźnika wystąpił w Irlandii (wzrost o 9) i Danii (5,2), najmniej- szy natomiast w Turcji (0,7), Portugalii (0,9) oraz Grecji (1). W Islandii wskaźnik ten zmalał o 0,417. 18 16 14 12 10 8 6 4 2 0 a w t o Ł a t l a M a k s l o P y c m e N i a i g e w r o N i a n u m u R a i l a g u t r o P i a b r e S a j c w o ł S a j c r u T a j c e w z S i a n e w o ł S E U y r g ę W y h c o W ł g r u b m e s k u L i a n a b A l a i l g n A a i r t s u A a i l g e B a i r a g ł u B a j c a w r o h C r p y C i a n a D y h c e z C i a n o t s E a j c n a r F a j c e r G i a d n a n F l i i a n a p z s i H i a d n a o H l a w t i L i a d n a l r I i a d n a l s I Rysunek 1.1. Wydajność energetyczna w 1998 i 2016 roku [purchasing power standards (PPS)] Źródło: opracowanie własne na podstawie danych Eurostat. 1998 2016 Wskaźnik wydajności energetycznej Polski nieznacznie wzrósł w  analizowa- nym okresie (rysunek 1.2, 1998 rok – 2,4, 2016 rok – 4,3, najwyższy poziom w 2015 roku – 4,4). Osiąga on jeden z najniższych stopni i jest poniżej poziomu osiąga- nego dla całej UE. Spośród wszystkich 33 państw Polska zajęła 28 miejsce w 2016 roku (na równi z Węgrami). 5 4 3 2 1 0 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 Rysunek 1.2. Wskaźnik wydajności energetycznej Polski od 1998 do 2016 roku (PPS) Źródło: opracowanie własne na podstawie danych Eurostat. 17 W porównaniu wielkości wskaźnika między 1998 a 2016 rokiem Malta została pominięta ze względu na brak danych z 1998 roku. 16 Gospodarka niskoemisyjna Wskaźnikiem wymagającym kontroli w ramach gospodarki niskoemisyjnej jest poziom emisji CO2. Ten zaprezentowany na rysunku 3 obejmuje wszystkie typy wytworzonych przez człowieka emisji gazów cieplarnianych, tzw. koszyka z Kioto, w tym CO2, metanu (CH4), podtlenku azotu (N2O) i tzw. gazów F (hydrofluoro- węglowodorów, perfluorowęglowodorów), trójfluorek azotu (NF3) i sześciofluorek siarki (SF6). Wykorzystując indywidualny potencjał globalnego ocieplenia gazu (GWP), są one zintegrowane w jeden wskaźnik wyrażony w jednostkach równo- ważników CO2. Dane dotyczące emisji są przedkładane corocznie przez państwa członkowskie UE w ramach sprawozdawczości zgodnie z Ramową Konwencją Na- rodów Zjednoczonych w sprawie Zmian Klimatu (The United Nations Framework Convention on Climate Change, UNFCCC). 300 250 200 150 100 50 0 a i l g n A a i r t s u A a i l g e B a i r a g ł u B a j c a w r o h C r p y C i a n a D y h c e z C i a n o t s E i a d n a n F l i a j c n a r F a j c e r G i a n a p z s i H i a d n a o H l i a n a l s I i a d n a l r I a k s l o P y c m e N i a i g e w r o N i a n u m u R a j c a w o ł S i a n e w o ł S a i l a g u t r o P a i r a c j a w z S a j c r u T a j c e w z S E U y r g ę W y h c o W ł a w t i L a w t o Ł a t l a M g r u b m e s k u L i n e t s n e t h c e i L Rysunek 1.3. Emisja CO2 w 1991 i 2017 roku (CO2 ekwiwalent, rok bazowy 1990) Źródło: opracowanie własne na podstawie danych Eurostat. 1991 rok 2017 rok 120 100 80 60 40 20 0 1 9 9 1 2 9 9 1 3 9 9 1 4 9 9 1 5 9 9 1 6 9 9 1 7 9 9 1 8 9 9 1 9 9 9 1 0 0 0 2 1 0 0 2 2 0 0 2 3 0 0 2 4 0 0 2 5 0 0 2 6 0 0 2 7 0 0 2 8 0 0 2 9 0 0 2 0 1 0 2 1 1 0 2 2 1 0 2 3 1 0 2 4 1 0 2 5 1 0 2 6 1 0 2 7 1 0 2 Rysunek 1.4. Emisja CO2 w Polsce w latach 1991–2017 (CO2 ekwiwalent, rok bazowy 1990) Źródło: opracowanie własne na podstawie danych Eurostat. W 2016 roku najwyższy poziom emisji gazów cieplarnianych zaraportowano w Turcji (244,5), następnie Islandii (94,4) i na Cyprze (155,7), w 1991 roku w Danii (114,7), na Cyprze (110,2) i Malcie (107,2). Najniższa emisja w 2016 roku wystą- piła na Litwie (42,7), Łotwie (44,3) i w Rumunii (46,1). Turcja była państwem, gdzie wystąpił największy wzrost emisji (o 141,1). Duże wzrosty wystąpiły także Wskaźniki gospodarki niskoemisyjnej 17 w Islandii (60,4) i na Cyprze (45,5). Pozostałe państwa, w odniesieniu do których wskazano wzrost, to Portugalia, Hiszpania, Irlandia, Norwegia, Malta, Austria, Chorwacja i Słowenia. Największy spadek emisji zanotowano na Litwie (o 61,6), następnie w Danii (44,2) i Estonii (40,2). W Polsce poziom emisji gazów cieplarnianych osiąga wartości powyżej średniej unijnej. Wśród 33 analizowanych państw zajęliśmy 19 pozycję. Rysunek 1.4 przed- stawia zmiany emisji w Polsce między 1991 a 2017 rokiem – od 1998 roku analizo- wany wskaźnik utrzymuje się poniżej 90 (wartości emisji analizowane względem 1990 roku). Analiza danych emisji CO2 na jednego mieszkańca wskazuje na najwyższy po- ziom emisji w 2017 roku w Luksemburgu (20), gdzie wystąpił również największy spadek analizowanego wskaźnika (o 15,7). Obniżenie odnotowano także w Islan- dii (17,2) i w Estonii (16), najniższy w Liechtensteinie (5,1), Szwecji (5,5) i Rumu- nii (5,9). Wzrosty emisji między 1991 a 2017 rokiem wystąpiły kolejno w Islandii (o 3,2), Turcji (2,7), Portugalii (0,9) i Chorwacji (0,8). Wśród 33 państw Polska plasuje się na 26 miejscu pod względem emisji CO2 per capita (rysunek 1.5). 40 35 30 25 20 15 10 5 0 a i l g n A a i r t s u A a i l g e B a i r a g ł u B a j c a w r o h C r p y C i a n a D y h c e z C i a n o t s E a j c n a r F a j c e r G i a d n a n F i l i a n a p z s i H i a d n a o H l i a d n a l r I i n e t s n e t h c e i L a w t i L a w t o Ł a t l a M g r u b m e s k u L a k s l o P y c m e N i a i g e w r o N i a n u m u R a j c a w o ł S i a n e w o ł S a i l a g u t r o P a i r a c j a w z S a j c r u T a j c e w z S E U y r g ę W y h c o W ł i a d n a l s I 1991 rok 2017 rok Rysunek 1.5. Emisja CO2 per capita w 1991 i 2017 roku (CO2 ekwiwalent, rok bazowy 1990) Źródło: opracowanie własne na podstawie danych Eurostat. Jak widać na rysunku 1.6, w Polsce emisja CO2 w 2017 roku spadła względem 1991 roku i od tego momentu nie przekracza poziomu 11, a swoją najniższą war- tość osiągnęła w 2002 roku. 13 12 11 10 9 1 9 9 1 2 9 9 1 3 9 9 1 4 9 9 1 5 9 9 1 6 9 9 1 7 9 9 1 8 9 9 1 9 9 9 1 0 0 0 2 1 0 0 2 2 0 0 2 3 0 0 2 4 0 0 2 5 0 0 2 6 0 0 2 7 0 0 2 8 0 0 2 9 0 0 2 0 1 0 2 1 1 0 2 2 1 0 2 3 1 0 2 4 1 0 2 5 1 0 2 6 1 0 2 7 1 0 2 Rysunek 1.6. Emisja CO2 per capita w Polsce od 1991 do 2017 roku (CO2 ekwiwalent, rok bazowy 1990) Źródło: opracowanie własne na podstawie danych Eurostat. 18 Gospodarka niskoemisyjna Rysunek 1.7 przedstawia udział zużycia energii odnawialnej w końcowym zu- życiu energii brutto zgodnie z dyrektywą w sprawie odnawialnych źródeł energii18 w 2004 i 2017 roku. Końcowe zużycie energii brutto to energia zużywana przez od- biorców końcowych (końcowe zużycie energii) wraz ze stratami w sieci i zużyciem własnym elektrowni. Od 2004 roku omawiany wskaźnik osiągał najwyższe wartości w Islandii (w 2004 roku 58,821 , w 2017 roku 71,571 ) i Norwegii (w 2004 roku 58,027 , w 2017 roku 71,177 ), najniższe w Luksemburgu (w 2004 roku 0,9 , w 2017 roku 6,38 ), Holandii (w 2004 roku 2,048 , w 2017 roku 6,604 ) oraz na Malcie (w 2004 roku 0,102 , w 2017 roku 7,17 ). W państwach UE udział ten wynosił 8,534 w 2004 roku i 17,516 w 2017 roku. Między 2014 a 2017 rokiem największy wzrost udziału OZE wynosił w Danii (20,919 ) i Szwecji (15,828 ), a najniższy w Chorwacji (3,867 ), Macedonii (3,948 ), Polsce (3,989 ), nato- miast spadek zanotowano w Turcji (2,915 ). 80 70 60 50 40 30 20 10 0 i a n a b A l a i l g n A a i r t s u A i a g e B l a i r a g ł u B a j c a w r o h C r p y C i a n a D y h c e z C i a n o t s E a j c n a r F a j c e r G i a d n a n F i l i a n a p z s i H i a d n a o H l i i a d n a l r I a d n a l s I o w o s o K a w t i L a t l a M y c m e N i a k s l o P i a g e w r o N i a n u m u R a i l a g u t r o P i a b r e S a j c a w o ł S i a n e w o ł S a j c e w z S a j c r u T E U y r g ę W y h c o W ł i a w t o Ł g r u b m e s k u L a n o d e c a M 2017 rok 2004 rok Rysunek 1.7. Udział OZE w końcowym zużyciu energii brutto ( ) Źródło: opracowanie własne na podstawie danych Eurostat. Polska znajduje się wśród państw o najniższym udziale OZE. Wśród wszystkich 35 państw uwzględnionych w raporcie Eurostat w 2017 roku zajęła 28 pozycję. W okresie od 2004 do 2017 roku (rysunek 1.8) udział zużycia energii odnawial- nej w końcowym zużyciu energii brutto najwyższą wartość osiągnął w 2015 roku (11,743 ), natomiast najniższą w 2006 roku (6,877 ). Integralną częścią przejścia na gospodarkę niskoemisyjną wymagającą kontroli są dane dotyczące stopnia postępowania zmian klimatu, intensywności prowa- dzenia działań adaptacyjnych do zmian klimatu, świadomości konsumenckiej na temat ich wpływu na środowisko i efektywnego oraz oszczędnego wykorzystywa- nia energii, a także te określające ramy prawne dla energetyki odnawialnej, efek- tywności energetycznej czy opisujące aktualną sytuację w różnych sektorach pod względem transformacji energetycznej. 18 Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2009/28/WE z dnia 23 kwietnia 2009 r. w spra- wie promowania stosowania energii ze źródeł odnawialnych zmieniająca i w następstwie uchylająca dyrektywy 2001/77/WE oraz 2003/30/WE. Wskaźniki gospodarki niskoemisyjnej 19 14 12 10 8 6 4 2 0 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 Rysunek 1.8. Udział OZE w końcowym zużyciu energii brutto w Polsce w latach 2004–2017 ( ) Źródło: opracowanie własne na podstawie danych Eurostat. Negatywne konsekwencje globalnego ocieplenia i trudności z jego zahamo- waniem stały się podstawą do podjęcia kroków zmierzających do transformacji w kierunku gospodarki niskoemisyjnej. Konsekwencje zmian klimatu to m.in. rosnący poziom mórz, fale upałów, zanieczyszczenie powietrza, anomalie po- godowe, zwiększone liczby pożarów lasów, zwiększone ryzyko pustynnienia, brak bezpieczeństwa żywnościowego i wodnego, utrata bioróżnorodności, roz- przestrzenianie chorób i  konfliktów oraz ubóstwo energetyczne19. Do głów- nych przyczyn konieczności przejścia na gospodarkę niskoemisyjną można więc zaliczyć wyczerpywanie się surowców, wzrost emisji zanieczyszczeń, wzrastającą degradację środowiska naturalnego, degradację gleb ograniczającą możliwość prowadzenia działalności rolnej i  zmniejszającą jej efektywność, postępującą utratę różnorodności biologicznej oraz negatywny wpływ zanieczyszczeń na zdrowie i jakość życia ludzkiego. Koncepcja gospodarki niskoemisyjnej po raz pierwszy została ujęta w 2003 roku w Białej Księdze Energetycznej (Energy White Paper) przez rząd Wiel- kiej Brytanii, w  celu uzyskania mniejszej eksploatacji zasobów naturalnych i  zmniejszenia zanieczyszczenia środowiska. W  dalszym rozwoju koncepcji kluczową rolę odegrała UE, której polityka zmierza do redukcji emisji CO2, zmniejszenia zużycia tradycyjnej energii kopalnianej i zwiększenie wykorzy- stania odnawialnych źródeł energii (co opisano w  Associated Press w  2007 roku i w „The Guardian” w 2008 roku). W 2007 roku raport Partnerstwa dla Energii Odnawialnej i  Efektywności Energetycznej (The Renewable Energy and Energy Efficiency Partnership, REEEP) wskazuje, że gospodarka nisko- emisyjna jest ścieżką rozwoju do realizacji globalnego wzrostu gospodarcze- go (ograniczanego przez wzrost zapotrzebowania na energię) napędzanego produkcją dóbr niskoemisyjnych. Kwestia gospodarki niskoemisyjnej zyskała na znaczeniu w efekcie kryzysu gospodarki w latach 2008–2010 i programów 19 T. Kjellström, R. Kovats, S. Lloyd, T. Holt, The Direct Impact of Climate Change on Regional Labor Productivity, „Archives of Environmental Occupational Health” 2009, t. 64(4), s. 217–227. 20 Gospodarka niskoemisyjna antykryzysowych przyjętych na szczeblu UE wielu państw członkowskich oraz Stanów Zjednoczonych20. Przy analizowaniu postępów realizacji gospodarki niskoemisyjnej przeszkodą jest jakość, a przede wszystkim wiarygodność dostępnych danych statystycznych. Tę barierę napotkano podczas analizy danych w niniejszym rozdziale. Dostępne informacje są wybiórcze, dotyczą różnych okresów oraz nieuwzględniają wszyst- kich branż, które również są emitentami CO2. Ponadto brakuje jednakowych stan- dardów ich gromadzenia w poszczególnych krajach (co utrudnia ich porównywa- nie) oraz jednego wiarygodnego źródła informacji (dane Eurostat21 i EEA22 różnią się od siebie). Porównanie dostępnych źródeł danych stanowić będzie przedmiot dalszych badań. 1.3. Instrumenty wdrażania gospodarki niskoemisyjnej Można wyróżnić cztery grupy instrumentów gospodarki niskoemisyjnej. Pierwsza z nich to instrumenty cenowe, obejmujące: podatki od bezpośredniej emisji CO2, podatki lub opłaty od nakładów lub procesów mających wpływ na emisję CO2 (np. podatki paliwowe, od zakupu pojazdów), dotacje na działania ograniczają- ce emisję, systemy handlu emisjami (limit i handel lub wartość bazowa i kredyty). Druga grupa instrumentów to przepisy dotyczące zarządzania i kontroli, takie jak: normy technologiczne, normy wydajnościowe, zakazy i nakazy dotyczące wprowa- dzania produktów lub praktyk, wymogi w zakresie sprawozdawczości, wymogi cer- tyfikacji eksploatacji, przepisy planowania zagospodarowania przestrzennego. Do trzeciej grupy, tj. instrumentów z grupy polityki wsparcia technologicznego, zalicza się publiczny i prywatny sektor B+R, zamówienia publiczne – zielone certyfikaty (portfel odnawialny, normy czystej energii), taryfy gwarantowane, inwestycje pu- bliczne w infrastrukturę nowych technologii, polityka usuwania barier finansowych w  pozyskaniu zielonych technologii (pożyczki, fundusze odnawialne). Czwartą grupę można określić jako informacje i działania dobrowolne, do których zalicza się programy oceny i etykietowania, publiczne kampanie informacyjne, edukację i szkolenia, systemy certyfikatów oraz oznaczeń (tj. ISO 14000, EMAS, ISO 26000, czystsza produkcja, program „Odpowiedzialność i Troska”) oraz systemy nagród23. 20 H. Yuan, P. Zhou, D. Zhou, What is Low-Carbon Development?…, s. 1706–1712. 21 https://ec.europa.eu/eurostat/data/database (dostęp: 1.03.2020). 22 https://www.eea.europa.eu/data-and-maps/dashboards/air-quality-statistics (dostęp: 1.03.2020). 23 OECD, OECD and Green Growth 2009, http://www.oecd.org/dataoecd/42/28/44273385.pdf (dostęp: 28.05.2019).
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Gospodarka niskoemisyjna - gospodarka cyrkularna - zielona gospodarka. Uwarunkowania i wzajemne powiązania
Autor:
, ,

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: