Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00150 004422 15203895 na godz. na dobę w sumie
Zastosowanie rachunku kosztów działań w przedsiębiorstwach w Polsce - ebook/pdf
Zastosowanie rachunku kosztów działań w przedsiębiorstwach w Polsce - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 381
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-7969-007-7 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> zarządzanie
Porównaj ceny (książka, ebook (-8%), audiobook).

Wnioski z przeprowadzonych badań mają znaczenie zarówno teoretyczne, jak i praktyczne. Z teoretycznego punktu widzenia przeprowadzone badania potwierdzają ogólną tendencję: modyfikacje systemów rachunku kosztów w przedsiębiorstwach, w Polsce, oraz wdrażanie nowoczesnych metod rachunkowości zarządczej, takich jak ABC, zmierzają w podobnym kierunku, jak praktyka rachunkowości zarządczej na świecie. Z praktycznego punktu widzenia, przedsiębiorstwa rozważające implementację ABC w przyszłości powinny mieć świadomość czynników wpływających na implementację ABC, jak również problemów, które mogą się w procesie implementacji pojawić. Menedżerowie rozważający implementację ABC muszą zdawać sobie sprawę z poziomu szczegółowości, sposobów budowy systemu rachunku kosztów działań oraz metod wykorzystania informacji z tych systemów. Mogą oni również skorzystać z wiedzy o czynnikach pozytywnie i negatywnie wpływających na implementację rachunku kosztów działań oraz zmianach metodologicznych i instytucjonalno-organizacyjnych, które są rezultatem wdrożenia takiego rachunku. Wiedza ta może sprzyjać podejmowaniu lepszych decyzji odnośnie do implementacji systemów ABC, a jeżeli decyzja o wdrożeniu zostanie podjęta, może się przyczynić do zwiększenia prawdopodobieństwa zakończenia procesu wdrożenia sukcesem.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

100 95 75 25 5 0 RECENZENT Andrzej Piosik REDAKTOR WYDAWNICTWA UŁ Bożena Tkacz SKŁAD I ŁAMANIE Anna Krysiak OKŁADKĘ PROJEKTOWAŁA Barbara Grzejszczak © Copyright by Uniwersytet Łódzki – Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 2012 ISBN (ebook) 978-83-7969-007-7 Wydanie II. Zam. 5032/2012. Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl tel. (42) 665 58 63, faks (42) 665 58 62 Mojej ukochanej śonie Renacie 4 5 SPIS TREŚCI Wstęp ........................................................................................................................................ 9 Rozdział 1. Zarys rozwoju rachunkowości zarządczej ......................................................... 21 1.1. Istota rachunkowości zarządczej .................................................................................. 21 1.2. Rozwój rachunkowości zarządczej do początku lat 80. XX w. .................................... 29 1.2.1. Tradycyjne podejście do historii rachunkowości zarządczej ............................. 31 1.2.2. Historia rachunkowości zarządczej według H. T. Johnsona i R. S. Kaplana ..... 34 1.2.3. Alternatywne podejścia do historii rachunkowości zarządczej .......................... 46 1.3. Rachunkowość zarządcza na przełomie XX i XXI w. ................................................. 49 1.3.1. Utrata istotności rachunkowości zarządczej w latach 80. XX w. ....................... 49 1.3.2. Tendencje rozwoju rachunkowości zarządczej na przełomie XX i XXI w. ....... 55 1.4. Dyfuzja innowacji w rachunkowości zarządczej od przełomu XX i XXI w. ............... 62 1.4.1. Pojęcie i znaczenie innowacji w rachunkowości zarządczej .............................. 62 1.4.2. Badania innowacji w rachunkowości zarządczej ............................................... 67 1.4.3. ABC/M jako jedna z kluczowych innowacji w rachunkowości zarządczej ....... 74 1.4.4. Problemy wdraŜania innowacji w rachunkowości zarządczej ........................... 79 1.5. Podsumowanie ............................................................................................................. 81 Rozdział 2. Rozwój koncepcji i dyfuzja rachunku kosztów działań .................................... 83 2.1. Geneza i rozwój rachunku kosztów działań ................................................................. 83 2.1.1. Prekursorzy rachunku kosztów działań ............................................................. 83 2.1.2. Rozwój rachunku kosztów działań w latach 1984–1989 ................................... 87 2.1.3. Rozwój rachunku kosztów działań w latach 1989–1992 ................................... 104 2.1.4. Rozwój rachunku kosztów działań po roku 1992 .............................................. 110 2.1.5. Rachunek kosztów działań sterowany czasem ................................................... 114 2.1.6. Zarządzanie na podstawie działań ..................................................................... 124 2.1.7. Etapy ewolucji systemów pomiaru kosztów i efektywności .............................. 133 2.2. Przegląd badań empirycznych rachunku kosztów działań na przełomie XX i XXI w. 139 2.2.1. Rozpowszechnienie rachunku kosztów działań w świetle badań ankietowych ......... 139 2.2.2. Badania czynników wpływających na implementację rachunku kosztów działań ............................................................................................................... 145 2.2.3. Badania czynników determinujących sukces wdroŜenia rachunku kosztów działań ............................................................................................................... 150 2.2.4. Badania wpływu implementacji rachunku kosztów działań na dokonania przed- siębiorstw ........................................................................................................... 153 2.2.5. Funkcjonowanie rachunku kosztów działań w świetle badań metodą stu- diów przypadków .............................................................................................. 156 2.3. Krytyka koncepcji i problemy wdraŜania rachunku kosztów działań .......................... 160 2.3.1. Krytyka koncepcji rachunku kosztów działań ................................................... 160 2.3.2. Problemy wdraŜania i trudności w ocenie sukcesu implementacji rachunku kosztów działań ................................................................................................. 167 2.4. Podsumowanie ............................................................................................................. 175 6 Rozdział 3. Rozpowszechnienie, stosowanie i wykorzystanie rachunku kosztów działań w Polsce w świetle badań ankietowych ............................................................................ 179 3.1. Przegląd badań empirycznych dotyczących zastosowania rachunku kosztów działań w Polsce ....................................................................................................................... 179 3.1.1. Rozpowszechnienie rachunku kosztów działań w Polsce .................................. 179 3.1.2. Stosowanie i wykorzystanie rachunku kosztów działań w świetle badań meto- dą studiów przypadków ..................................................................................... 184 3.2. Etapy własnych badań ankietowych ............................................................................. 190 3.3. Rozpowszechnienie rachunku kosztów działań w Polsce – rezultaty badań ankieto- wych (ankieta A) .......................................................................................................... 197 3.3.1. Ogólna charakterystyka badanych przedsiębiorstw ........................................... 197 3.3.2. Analiza systemów rachunku kosztów funkcjonujących w badanych przedsię- biorstwach ......................................................................................................... 200 3.3.3. Analiza podejścia badanych przedsiębiorstw do problematyki rachunku kosz- tów działań ........................................................................................................ 208 3.3.4. Analiza czynników mających wpływ na implementację rachunku kosztów działań ............................................................................................................... 219 3.4. Stosowanie i wykorzystanie rachunku kosztów działań w Polsce – rezultaty badań ankietowych (ankieta B) .............................................................................................. 223 3.4.1. Ogólna charakterystyka przedsiębiorstw objętych badaniem ............................ 223 3.4.2. Ogólna charakterystyka systemów rachunku kosztów działań .......................... 227 3.4.3. Analiza struktury systemów rachunku kosztów działań .................................... 230 3.4.4. Analiza sposobów wykorzystania informacji z systemów rachunku kosztów działań ............................................................................................................... 237 3.5. Podsumowanie ............................................................................................................. 249 Rozdział 4. Zastosowanie rachunku kosztów działań w Polsce, w świetle analizy przy- padków ............................................................................................................................... 253 4.1. Etapy własnych badań w formie studiów przypadków ................................................ 253 4.2. Analiza przypadku wdroŜenia rachunku kosztów działań w przedsiębiorstwie pro- dukcyjnym ALFA SA .................................................................................................. 259 4.2.1. Charakterystyka przedsiębiorstwa i dotychczasowego systemu rachunku kosztów ................................................................................................... 259 4.2.2. Ogólne informacje o systemie rachunku kosztów działań ................................. 263 4.2.3. Struktura systemu rachunku kosztów działań .................................................... 265 4.2.4. Wykorzystanie informacji z systemu rachunku kosztów działań ....................... 269 4.2.5. Weryfikacja hipotez rozprawy na podstawie analizy przypadku w firmie ALFA SA .......................................................................................................... 272 4.3. Analiza przypadku wdroŜenia rachunku kosztów działań w firmie telekomunika- cyjnej BETA SA .......................................................................................................... 275 4.3.1. Charakterystyka firmy i podstawowe informacje o systemie rachunku kosz- tów działań ........................................................................................................ 275 4.3.2. Struktura systemu rachunku kosztów działań .................................................... 278 4.3.3. Wykorzystanie informacji z rachunku kosztów działań ..................................... 284 4.3.4. Weryfikacja hipotez rozprawy na podstawie analizy przypadku w firmie BETA SA .......................................................................................................... 287 4.4. Analiza przypadku wdroŜenia rachunku kosztów działań w firmie ubezpieczenio- wej GAMMA SA ......................................................................................................... 290 4.4.1. Charakterystyka firmy i dotychczasowego systemu rachunku kosztów ............ 290 4.4.2. Ogólne informacje o systemie rachunku kosztów działań ................................. 294 7 4.4.3. Struktura systemu rachunku kosztów działań .................................................... 295 4.4.4. Wykorzystanie informacji z rachunku kosztów działań ..................................... 299 4.4.5. Weryfikacja hipotez rozprawy na podstawie analizy przypadku w firmie GAMMA SA ..................................................................................................... 301 4.5. Analiza przypadku wdroŜenia rachunku kosztów działań w firmie produkcyjno-han- dlowej OMEGA SA – badanie poprzez działanie ........................................................ 304 4.5.1. Charakterystyka przedsiębiorstwa oraz dotychczasowego systemu rachunku kosztów .............................................................................................................. 304 4.5.2. Budowa systemu rachunku kosztów działań ..................................................... 308 4.5.3. Projekt analizy rentowności w warunkach zastosowania systemu rachunku kosztów działań ................................................................................................. 316 4.5.4. Aktualizacja i modyfikacja systemu rachunku kosztów działań ........................ 320 4.5.5. Weryfikacja hipotez rozprawy na podstawie badania poprzez działanie ........... 322 4.6. Podsumowanie ............................................................................................................. 325 Zakończenie ............................................................................................................................. 329 Literatura ................................................................................................................................. 345 Wykaz rysunków ..................................................................................................................... 365 Wykaz tabel ............................................................................................................................. 366 Załącznik 1 ............................................................................................................................... 369 Załącznik 2 ............................................................................................................................... 373 Od Redakcji ............................................................................................................................. 379 WSTĘP Na przełomie lat 80. i 90. XX w. rachunkowość zarządczą poddano krytyce (np. Johnson, Kaplan, 1987; Bromwich, Bhimani, 1989; Innes, Mitchell, 1990). Zakwestionowano przydatność metod, które były wykorzystywane od początku wieku, podnosząc ich niedostosowanie do zmieniającego się otoczenia bizneso- wego, na które wpływały postęp techniczny, globalna konkurencja oraz roz- wój technologii informacyjnej. W monografii Relavance Lost… H. T. Johnson i R. S. Kaplan (1987) dowodzą, Ŝe nowe czasy wymagają nowych metod ra- chunkowości zarządczej, a wśród tych metod istotne miejsce zajmuje rachunek kosztów działań (activity-based costing – ABC). Rachunek kosztów działań pojawił się w drugiej połowie lat 80. XX w. w USA i po serii artykułów R. Coopera i R. S. Kaplana (1988a, b, 1991b) zaczął być wykorzystywany w przedsiębiorstwach na całym świecie. W latach 90. zarówno praktycy wdraŜający ABC, jak i badacze obserwujący wdroŜenia zauwaŜyli, Ŝe rachunek kosztów działań to o wiele więcej niŜ lepszy system pomiaru kosztów. Zwrócili oni uwagę, Ŝe ABC moŜe stanowić podstawę do zarządzania na podstawie działań (activity-based management – ABM). W koń- cu lat 80. oraz w latach 90. XX w. podjęto liczne badania ankietowe i badania w formie studiów przypadków (w tym badania poprzez działanie – action research), których celem była analiza procesu implementacji rachunku kosztów działań głównie w krajach Ameryki Północnej i Europy. W niektórych bada- niach analizowano czynniki wpływające na implementację rachunku kosztów działań. S. W. Anderson (1995), M. Gosselin (1997) i K. R. Krumwiede (1998) badali czynniki oddziałujące na wdroŜenie ABC na róŜnych etapach pro- cesu implementacji. M. D. Shields (1995), D. W. Swenson (1995), G. Foster i D. W. Swenson (1997), A. S. McGovan i T. P. Klammer (1997) oraz S. Anderson i S. Young (1999) badali problematykę postrzeganego sukcesu wdroŜenia ABC. T. Kennedy i J. Affleck-Graves (2001), D. Cagwin i M. J. Bouwman (2002) oraz C. D. Ittner i in. (2002) analizowali wpływ rachunku kosztów działań na dokonania przedsiębiorstw. Od spopularyzowania rachunku kosztów działań i zarządzania na podstawie działań w latach 90. XX w. koncepcje te cieszą się duŜym zainteresowaniem ze strony przedsiębiorstw na całym świecie. Ich wdraŜanie przez wiele firm1 dowiodło jednak, Ŝe implementacja ABC nie jest zadaniem łatwym. WdroŜenie 1 Pomimo róŜnic w interpretacji pojęć „przedsiębiorstwo” i „firma” z punktu widzenia za- rządzania, rachunkowości czy prawa, autor w całej rozprawie stosuje pojęcie „firma” zamiennie z terminem „przedsiębiorstwo”. 10 rachunku kosztów działań jest uwaŜane za technicznie złoŜone i wymagające zarówno odpowiednich zasobów ludzkich, jak i pienięŜnych. Badania przepro- wadzone przez J. Innesa i F. Mitchella (2000) wykazały, Ŝe duŜe nakłady pracy związane z implementacją rachunku kosztów działań są czynnikiem istotnym na etapie podejmowania decyzji o wdroŜeniu ABC, ale są równieŜ jednym z pięciu kluczowych problemów podnoszonych przez firmy, w których rachunek kosztów działań funkcjonuje (pozostałe problemy to: trudności w gromadzeniu danych o nośnikach zasobów i działań, konieczność ujęcia kosztów w przekroju procesów przechodzących przez wiele wewnętrznych jednostek organizacyj- nych, inne priorytety i wymagane duŜe nakłady pracy ze strony pionu finanso- wego). Liczne badania rachunku kosztów działań prowadzone na całym świecie wykazały, Ŝe informacje generowane przez ten system w przedsiębiorstwach są wykorzystywane do podejmowania całej gamy decyzji w takich obszarach, jak ustalanie cen, budŜetowanie kosztów działań, rozwój wyrobów i usług, analiza rentowności klientów i modelowanie kosztów. Badania dyfuzji rachunku kosztów działań w róŜnych krajach (np.: Ask, Ax, 1992; Lukka, Granlund, 1996; Cinquini i in., 1999; Innes i in., 2000; Bescos i in., 2002; Pierce, 2004) pozwala- ją na stwierdzenie, Ŝe odsetek przedsiębiorstw, które wykorzystują ABC, jest bardzo zróŜnicowany, lecz w większości badań kształtuje się na poziomie od zera do dwudziestu kilku procent (naleŜy podkreślić, Ŝe większość badań dotyczyła przedsiębiorstw średnich i duŜych). RóŜny, w zaleŜności od kraju, odsetek przedsiębiorstw wykorzystujących rachunek kosztów działań jest spowodowany stanem rozwoju metod rachunkowości zarządczej w analizowa- nych krajach, sposobem doboru próby (firmy duŜe i małe, produkcyjne i nie- produkcyjne, instytucje finansowe itd.), ale przede wszystkim okresem zbierania informacji (generalnie badania wcześniejsze pokazują znacznie niŜszy odsetek przedsiębiorstw stosujących ABC). Rozwój rachunkowości zarządczej w Polsce ze względu na uwarunkowania historyczne był mniej intensywny i bardziej opóźniony w stosunku do teorii i praktyki w tej dziedzinie, w krajach wysoko rozwiniętych2, co dotyczy równieŜ implementacji rachunku kosztów działań. Przedsiębiorstwa w Polsce w większo- ści stosują róŜnego rodzaju tradycyjne systemy rachunku kosztów, a systemy nowoczesne, w tym ABC, są wciąŜ wykorzystywane sporadycznie. Rozpo- wszechnienie ABC w Polsce jest znacznie mniejsze w stosunku do takich krajów, jak USA, Wielka Brytania i innych krajów wysoko rozwiniętych, i pomimo Ŝe róŜnica ta się zmniejsza, to wciąŜ pozostaje bardzo duŜa. Pierwsze badanie, które wykazało, Ŝe ABC jest w ogóle obecny w praktyce polskich przedsiębiorstw, to badanie I. Sobańskiej i T. Wnuka (2000a). Badania prowa- 2 Nowoczesne koncepcje rachunkowości zarządczej były w Polsce znane w środowisku akade- mickim, co więcej – istniały przypadki ich praktycznego stosowania. Upowszechnienie tych metod zarówno w teorii, jak i w praktyce było jednak nieporównywalnie mniejsze niŜ w krajach zachodnich (por.: Jaruga, Skowroński, 1994; Sobańska, Szychta, 1995, 1996; Sobańska, Wnuk, 1999a). 11 dzone przez innych autorów ujawniały odosobnione przypadki zastosowania rachunku kosztów działań lub jego elementów (Jarugowa, Skowroński, 1994; Szychta, 2001, 2002; Karmańska, 2003; Januszewski, Gierusz, 2004; Januszew- ski, 2005d; Wnuk-Pel, 2006a; Szychta, 2006a, 2007a), czasami zaś sygnalizowa- ły, Ŝe ankietowane firmy wdraŜają lub rozwaŜają wdroŜenie ABC (Dyhdalewicz, 2000, 2001; Szychta, 2001, 2002; Karmańska, 2003; Januszewski, Gierusz, 2004; Januszewski, 2005d; Szychta, 2006a, 2007a). W niektórych z prowadzo- nych do tej pory badań nie stwierdzono, by nawet jedno przedsiębiorstwo stosowało rachunek kosztów działań lub planowało jego wdroŜenie. NaleŜy jednak podkreślić, Ŝe rezultaty takie otrzymywano głównie w badaniach wcześ- niejszych (Kinast, 1993; Sobańska, Szychta, 1995, 1996; Gierusz i in., 1996; Radek, Schwarz, 2000; Szadziewska, 2002, 2003). Bardziej szczegółowe badania dotyczące zastosowania rachunku kosztów działań w praktyce polskiej przeprowadzone były przez A. Karmańską (2003), A. Januszewskiego i J. Gierusza (2004), A. Januszewskiego (2005d) oraz przez autora niniejszej rozprawy (Wnuk-Pel, 2006b). Badania te dotyczyły m. in. znajomości koncepcji ABC, postrzeganych korzyści z wdroŜenia ABC, proble- mów w procesie implementacji spodziewanych przez firmy rozwaŜające zasto- sowanie ABC oraz firmy, które z wdroŜenia zrezygnowały, a takŜe problemów, które podczas implementacji wystąpiły. Coraz częściej prowadzone są równieŜ w Polsce badania wdraŜania rachun- ku kosztów działań przy wykorzystaniu studiów przypadków (w tym równieŜ w formie badania poprzez działanie). Pierwsze badania studiów przypadków prowadzone za pomocą ankiet i wywiadów zostały przeprowadzone w roku 2000 (Wnuk, 2000; Kujawski, Ossowski, 2000), a poprzez działanie – w roku 2001 (Świderska, Pielaszek, 2001). Później prac tych było coraz więcej, zwłasz- cza od roku 2004, kiedy to systematycznie rosła liczba firm wykorzystujących bądź wdraŜających rachunek kosztów działań i firm rozwaŜających takie wdro- Ŝenie. Badania empiryczne dostarczyły cennych informacji na temat praktyki rachunku kosztów działań w przedsiębiorstwach działających w Polsce. Proble- matyka tych badań była bardzo zróŜnicowana i obejmowała przede wszystkim wdraŜanie rachunku kosztów działań i wykorzystanie informacji generowanych przez ten system. W odniesieniu do rachunku kosztów działań były więc dotychczas prowa- dzone badania ankietowe dotyczące zarówno stopnia rozpowszechnienia, jak i stosowania oraz wykorzystania ABC w przedsiębiorstwach w Polsce. Dokład- niejszą analizę tej problematyki umoŜliwia równieŜ stosowana w Polsce analiza przypadków (z wykorzystaniem zarówno ankiet i wywiadów, jak i badań poprzez działanie)3. Łącznie biorąc, badania te wskazują na ciągle rosnący 3 Według wiedzy autora (źródło: System Informacji o Pracach Badawczych – SYNABA), do chwili obecnej z zakresu ABC powstało w Polsce osiem doktoratów i trzy prace habilitacyjne (Karmańska, 2000; Piosik, 2002; Mielcarek, 2005). 12 odsetek firm, które wykorzystują rachunek kosztów działań, wdraŜają lub rozwaŜają jego wdroŜenie w przyszłości. Dotychczas przeprowadzone w Polsce badania w odniesieniu do rachunku kosztów działań miały istotne ograniczenia. Sprowadzały się one w większości do stwierdzenia, czy analizowane firmy wdroŜyły/wdraŜają ABC w pełnej/ klasycznej postaci, czy teŜ stosują jedynie pewne elementy ABC. Nie było dotąd, oprócz nielicznych studiów przypadków, przeprowadzanych szerszych badań funkcjonowania rachunku kosztów działań w przedsiębiorstwach, w Pol- sce, ani pogłębionych badań na temat postaw przedsiębiorstw wobec rachunku kosztów działań oraz czynników kształtujących te postawy. Szersze zaintereso- wanie autora problematyką funkcjonowania rachunku kosztów działań w przed- siębiorstwach w Polsce wynika przede wszystkim z kilku przesłanek: 1) zmiany zachodzące zarówno w samych przedsiębiorstwach, jak i w ich szeroko pojmowanym otoczeniu przyczyniają się do powstania zapotrzebowania na takie, jak rachunek kosztów działań, narzędzia rachunkowości zarządczej, które umoŜliwią efektywne zarządzanie kosztami przedsiębiorstwa; 2) pomimo Ŝe rachunek kosztów działań jest koncepcją znaną i stosowaną w przedsiębiorstwach juŜ od końca lat 80. XX w., jego niewielki stopień roz- powszechniania powoduje, iŜ wciąŜ jest traktowany jako innowacja. Interesująca moŜe być więc prezentacja rozwoju i dyfuzji tej koncepcji; 3) badania ankietowe dotyczące rozprzestrzenienia rachunku kosztów dzia- łań przeprowadzone dotychczas w Polsce nie przedstawiały bardziej szczegóło- wo problemu, co przedsiębiorstwa deklarujące wdroŜenie ABC rozumieją pod tym pojęciem. Wydaje się, Ŝe czasem stosują one nazwę ABC niejako „na wyrost”, tzn. w sytuacji, gdy wdroŜony jest nowy, lepszy system rachunku kosztów – z wydzielonymi wieloma miejscami powstawania kosztów i większą niŜ poprzednio liczbą nośników kosztów. W takiej sytuacji dopiero po głębszej analizie moŜna stwierdzić, czy pod nazwą ABC kryje się naprawdę rachunek kosztów działań, czy moŜe jedynie jego elementy albo po prostu rozwinięta forma tradycyjnego rachunku kosztów; 4) kolejnym problemem, który w dotychczasowych badaniach na gruncie polskim nie doczekał się szerszego ujęcia było podejście przedsiębiorstw działających w Polsce do problematyki rachunku kosztów działań oraz zidenty- fikowanie czynników mających pozytywny wpływ na wdroŜenie ABC, a takŜe przyczyn rezygnacji albo nierozwaŜania wdroŜenia ABC; 5) poza sporadycznymi studiami przypadków (w tym badaniami poprzez działanie) nie było dotychczas badań mających na celu bliŜsze przyjrzenie się sposobowi wdraŜania rachunku kosztów działań, w tym w szczególności: temu, z czyjej inicjatywy i kto przeprowadził wdroŜenie, czy wdroŜenie oceniane jest w firmie jako sukces oraz jakie problemy wystąpiły podczas wdroŜenia; 6) systemy ABC funkcjonujące w polskiej praktyce, jak równieŜ w praktyce firm na całym świecie, znacznie się róŜnią pod względem struktury. Interesująca 13 moŜe się zatem okazać analiza funkcjonujących systemów rachunku kosztów działań, w tym np. ich wielkości (liczby obiektów, działań, zasobów, nośników) czy struktur informacyjnych w nich występujących (podziału kosztów na stałe i zmienne, wydzielenia kosztów pustych, identyfikacji działań tworzących i nie tworzących wartości); 7) informacje z rachunku kosztów działań mogą być i są wykorzystywane w przedsiębiorstwach w róŜny sposób. Stosują je róŜne osoby do podejmowania całego szeregu decyzji – interesujące moŜe się okazać określenie, kto jest głównym adresatem tych informacji i do podejmowania jakich decyzji są przede wszystkim wykorzystywane. W świetle przedstawionych wyŜej faktów wyjątkowego znaczenia nabiera luka badawcza w dotychczasowych opracowaniach, tzn. analiza zakresu i spo- sobu zastosowania rachunku kosztów działań w przedsiębiorstwach w Polsce. Celem głównym rozprawy jest analiza rozwoju i dyfuzji rachunku kosztów działań, a takŜe rozpoznanie i ocena zakresu i sposobu zastosowania rachunku kosztów działań w przedsiębiorstwach w Polsce. Realizację głównego celu rozprawy ułatwi osiągnięcie następujących celów cząstkowych: 1) przedstawienie w zarysie podstawowych podejść do historii rachunkowo- ści zarządczej oraz określenie kluczowych tendencji w ewolucji koncepcji rachunkowości zarządczej w świecie na przełomie XX i XXI w. jako tła dla analizy zmian w praktyce rachunkowości zarządczej w przedsiębiorstwach, w Polsce; 2) prezentacja rozwoju koncepcji rachunku kosztów działań oraz dyfuzji tej koncepcji w świecie jako płaszczyzny odniesienia do dalszych szczegółowych badań funkcjonowania systemów rachunku kosztów działań w przedsiębior- stwach, w Polsce; 3) analiza zakresu implementacji rachunku kosztów działań w przedsiębior- stwach w Polsce na początku XXI w. w świetle dyfuzji ABC na świecie; 4) prezentacja czynników warunkujących podejście przedsiębiorstw działa- jących w Polsce do problematyki rachunku kosztów działań (zarówno przedsię- biorstw, które wdroŜyły ABC, rozwaŜają wdroŜenie ABC w przyszłości, jak i firm, które wdroŜenia w ogóle nie rozwaŜały lub zrezygnowały z niego po analizie kosztów i korzyści); 5) zbadanie procesu wdraŜania rachunku kosztów działań w przedsiębior- stwach, w Polsce, struktury funkcjonujących systemów ABC oraz sposobów wykorzystania informacji generowanych przez te systemy. DąŜąc do realizacji głównego celu rozprawy oraz jej celów cząstkowych, podjęto próbę udowodnienia tezy głównej oraz niŜej przedstawionych tez szczegółowych. Główna teza badawcza rozprawy została sformułowana nastę- pująco: dyfuzja rachunku kosztów działań w przedsiębiorstwach w Polsce, choć opóźniona w stosunku do praktyki krajów bardziej rozwiniętych, jest uwarun- 14 kowana tymi samymi czynnikami i zmierza w tym samym, co w tych krajach, kierunku. W celu udowodnienia głównej tezy rozprawy, jak równieŜ potwierdzenia szczegółowych tez i zweryfikowania hipotez szczegółowych, zastosowano takie metody badawcze, jak: studia literaturowe, badania ankietowe, badania w formie studiów przypadków (w tym badania poprzez działanie). 1. W ramach studiów literaturowych dokonano analizy zarówno literatury polskiej, jak i zagranicznej z dziedziny rachunkowości zarządczej. Studiami literaturowymi objęto pozycje monograficzne, artykuły w najwaŜniejszych czaso- pismach zagranicznych i krajowych oraz referaty prezentowane na krajowych i międzynarodowych konferencjach naukowych, m. in. na kongresach Europej- skiego Stowarzyszenia Rachunkowości (European Accounting Association – EAA). W szczególności uwagę poświęcono literaturze z zakresu rachunku kosztów działań, przesłanek jego powstania, kształtowania się koncepcji oraz jej dyfuzji w teorii i praktyce. W badaniach literaturowych zastosowano takie metody, jak: krytyczna analiza prac innych autorów, generalizacja ich dociekań oraz formułowanie własnych wniosków. Szeroko zakrojone badania prac auto- rów polskich i zagranicznych stworzyły fundament, pozwalający na wyprowa- dzenie własnych wniosków oraz porównanie wyników własnych badań z innymi prowadzonymi zarówno w Polsce, jak i w innych krajach. Na podstawie badań literaturowych podjęto się potwierdzenia trzech szczegółowych tez rozprawy: a) rachunek kosztów działań, który powstał i rozpowszechnił się w końcu wieku XX, jest jedną z kluczowych innowacji w dziedzinie rachunkowości zarządczej; b) koncepcja rachunku kosztów działań, od momentu swojego powstania w końcu lat 80. XX w., rozwijała się ewolucyjnie od systemu pomiaru kosztów zasobów, działań i produktów, do systemu zarządzania na podstawie działań; c) na dyfuzję rachunku kosztów działań w przedsiębiorstwach w róŜnych krajach miały wpływ takie czynniki, jak: wielkość przedsiębiorstwa, poziom konkurencji, zróŜnicowanie produktów i wymagań klientów oraz udział kosztów pośrednich w całkowitych kosztach przedsiębiorstwa. 2. Dla zrealizowania głównego celu rozprawy przeprowadzono dwa bada- nia ankietowe. Pierwsze badanie ankietowe (ankieta A), zrealizowane w latach 2007–2008, dotyczyło analizy podejścia przedsiębiorstw działających w Polsce do problematyki rachunku kosztów działań. Ankiety zostały rozprowadzone wśród przedstawicieli 1267 przedsiębiorstw; otrzymano 495 ankiet wypełnio- nych poprawnie, co stanowi ok. 39,07 . Drugie badanie ankietowe (ankieta B), równieŜ przeprowadzone w latach 2007–2008, dotyczyło analizy sposobu funkcjonowania rachunku kosztów działań w przedsiębiorstwach w Polsce. Ogółem zidentyfikowano 71 przedsiębiorstw wykorzystujących ten system rachunku kosztów, otrzymano 33 poprawnie wypełnione ankiety, co stanowi ok. 46,48 . Na podstawie zrealizowanych badań ankietowych dokonano wery- fikacji następujących szczegółowych hipotez: 15 a) przedsiębiorstwa działające w Polsce w większości stosują tradycyjne systemy rachunku kosztów; systemy nowoczesne, takie jak rachunek kosztów docelowych czy rachunek kosztów działań, są wykorzystywane sporadycznie, a ich rozpowszechnienie jest znacznie mniejsze niŜ w krajach zachodnich; b) na wdroŜenie rachunku kosztów działań mają wpływ róŜnorodne czynni- ki; do najwaŜniejszych moŜna zaliczyć4: wymagania centrali (np. spółki–matki), wzrost konkurencji i dąŜenie do zdobycia nowych rynków zbytu, niezadowole- nie z dotychczasowego rachunku kosztów, zmianę struktury organizacyjnej lub strategii, wdroŜenie nowych technologii, dąŜenie do redukcji kosztów i poprawy wyników, sprzyjającą zmianom atmosferę wśród pracowników, dostępność zasobów finansowych i ludzkich; c) do najwaŜniejszych problemów, których firmy obawiają się w procesie wdraŜania rachunku kosztów działań, naleŜą: brak poparcia kierownictwa, duŜe koszty wdroŜenia i utrzymania ABC, duŜe nakłady pracy przy wdroŜeniu i utrzymaniu ABC, inne priorytety, niedostateczna znajomość ABC, trudności z budową systemu, brak odpowiednich zasobów; d) podstawowymi przyczynami braku zainteresowania wdroŜeniem albo rezygnacji z wdroŜenia rachunku kosztów działań są: zadowolenie z dotychcza- sowego systemu rachunku kosztów, niewielki poziom kosztów pośrednich, brak poparcia kierownictwa, duŜe koszty związane z wdroŜeniem i utrzymaniem ABC, duŜe nakłady pracy podczas wdroŜenia i utrzymania ABC, inne priorytety, niedostateczna znajomość ABC wśród pracowników, trudności z konstrukcją systemu, brak odpowiednich zasobów informatycznych; e) najwaŜniejszymi czynnikami mającymi pozytywny wpływ na implemen- tację ABC są: duŜy poziom kosztów pośrednich, wysoki poziom konkurencji, udział kapitału zagranicznego w strukturze własnościowej oraz wielkość przed- siębiorstwa; f) struktura funkcjonujących w polskich przedsiębiorstwach systemów ra- chunku kosztów działań jest zgodna ze strukturą systemów w przedsiębior- stwach w innych krajach; g) w przedsiębiorstwach, w których wdroŜono rachunek kosztów działań, informacje z tego systemu są w zróŜnicowany sposób wykorzystywane przez poszczególne działy i słuŜą do podejmowania róŜnorodnych decyzji; h) firmy, w których funkcjonuje rachunek kosztów działań, stosują równo- legle inne nowoczesne metody zarządzania. 3. Celem badań przeprowadzonych w formie studiów przypadków (w tym badania poprzez działanie) była weryfikacja tych samych hipotez, do których weryfikacji posłuŜyła ankieta B, z tym Ŝe badania przeprowadzone w formie analizy przypadków były w stosunku do badań ankietowych rozszerzone 4 NaleŜy podkreślić, Ŝe w przeprowadzonym badaniu czynniki mające wpływ na wdroŜenie lub brak wdroŜenia ABC mają charakter subiektywnego postrzegania, tzn. respondenci twierdzą, Ŝe czynniki te wpłynęły na wdroŜenie lub brak wdroŜenia ABC (dotyczy to hipotez od b) do e)). 16 i pogłębione (zostały one przeprowadzone w latach 2004–2008). Dodatkowym celem zastosowania tej metody była analiza i objaśnienie zmian w obszarze metodologicznym i instytucjonalno-organizacyjnym, które zaszły na skutek wdroŜenia rachunku kosztów działań w analizowanych przedsiębiorstwach. Przedstawicieli trzech przedsiębiorstw, w stosunku do których zastosowano metodę studiów przypadków z wykorzystaniem ankiet i wywiadów, poproszono najpierw o wypełnienie ankiet A i B. Następnie przeprowadzono w tych przed- siębiorstwach wiele wywiadów bezpośrednich z pracownikami i menedŜerami oraz dokonano analizy dokumentacji zgromadzonej w trakcie prac badawczych, co umoŜliwiło autorowi pogłębienie wiedzy w zakresie uwarunkowań projekto- wania i wdraŜania rachunku kosztów działań w przedsiębiorstwach w Polsce. Badanie poprzez działanie polegało na uczestnictwie autora w projektowaniu, wdraŜaniu i ocenie systemu rachunku kosztów działań w przedsiębiorstwie produkcyjno-handlowym. Taka forma przeprowadzenia badania umoŜliwiła jeszcze dokładniejszą (w stosunku do studiów przypadków przeprowadzonych z wykorzystaniem ankiet i wywiadów) analizę funkcjonowania rachunku kosz- tów działań w spółce: a) autor przez kilka miesięcy współpracował z pracowni- kami spółki w fazie wdroŜenia, a później na etapie oceny funkcjonującego systemu ABC, b) autor współtworzył system ABC i tym samym miał nieograni- czony dostęp do dokumentacji tego systemu, c) autor miał dostęp do wszelkich informacji generowanych przez system rachunku kosztów i bezpośrednio obserwował, jak informacje te są wykorzystywane przez menedŜerów w firmie. Zdaniem autora, Ŝadna inna forma badania nie umoŜliwiłaby tak dokładnej ana- lizy procesu wdroŜenia, struktury systemu oraz sposobu wykorzystania informa- cji z rachunku kosztów działań, jak metoda badania poprzez działanie. Na podstawie przeprowadzonych studiów przypadków (w tym badania poprzez działanie) dokonano weryfikacji następujących szczegółowych hipotez: a) na proces wdraŜania rachunku kosztów działań pozytywnie oddziałują trzy grupy czynników: czynniki sprawcze, czynniki katalityczne i czynniki ułatwiające; w trakcie implementacji czynniki te oddziałują łącznie, promując proces zmiany; b) podstawowymi czynnikami utrudniającymi wdroŜenie rachunku kosztów działań są: opór w stosunku do zmian, konieczne duŜe nakłady pracy oraz niedostateczny poziom wiedzy o rachunku kosztów działań; c) wdroŜenie rachunku kosztów działań w badanych przedsiębiorstwach spowodowało wiele zmian metodologicznych, polegających w głównej mierze na poprawie dokładności rozliczania kosztów pośrednich oraz uwiarygodnieniu analiz rentowności; d) implementacja rachunku kosztów działań w badanych firmach przyczyni- ła się do zaistnienia zmian instytucjonalno-organizacyjnych polegających przede wszystkim na zbliŜeniu funkcji rachunkowości zarządczej do funkcji operacyj- nych oraz wzroście znaczenia informacji z rachunkowości zarządczej i ich częstszego wykorzystania, zwłaszcza do podejmowania decyzji. 17 4. Dodatkowo w stosunku do omówionych wyŜej metod badawczych zosta- ła przeprowadzona analiza porównawcza własnych badań w formie ankiet i studiów przypadków (w tym badania poprzez działanie) z podobnymi bada- niami prowadzonymi zarówno w Polsce, jak i na świecie. NaleŜy podkreślić, Ŝe autor zdaje sobie sprawę z konieczności zachowania duŜej rozwagi w interpretacji wyników przeprowadzonych badań empirycznych. W szczególności nie mogą być one traktowane jako badania rachunku kosztów działań wszystkich przedsiębiorstw działających w Polsce, na co ma wpływ dobór próby. W badaniach ankietowych próba, choć duŜa, nie była reprezenta- tywna; w studiach przypadków dobór przedsiębiorstw był celowy. Zdaniem autora, ograniczenia te są przynajmniej częściowo zredukowane poprzez trian- gulację róŜnych metod badawczych oraz porównanie rezultatów badań własnych z badaniami przeprowadzonymi przez innych autorów. Realizacji głównego celu rozprawy oraz udowodnieniu głównej tezy ba- dawczej podporządkowana jest struktura pracy, na którą składają się cztery rozdziały. W dwóch pierwszych rozdziałach przedstawiono główne tendencje rozwojowe rachunkowości zarządczej na przełomie wieków XX i XXI oraz rozwój koncepcji i dyfuzję rachunku kosztów działań. W rozdziale trzecim i czwartym zaprezentowano wyniki własnych badań empirycznych dotyczących rozprzestrzeniania i sposobów stosowania oraz wykorzystania rachunku kosztów działań w przedsiębiorstwach działających w Polsce. Ostatnia część rozprawy zawiera podsumowanie, w którym umieszczono wnioski końcowe z przeprowa- dzonych badań, omówiono ograniczenia tych badań oraz wskazano na ich dalsze moŜliwości i kierunki. W rozdziale 1 przedstawiono zarys rozwoju rachunkowości zarządczej. Punktem wyjścia do rozwaŜań w tym rozdziale było określenie istoty rachunko- wości zarządczej oraz jej genezy i moŜliwych podejść do historii rachunkowości zarządczej. Analizie poddano najpierw reprezentowane przez S. P. Garnera (1954) podejście tradycyjne oraz podejście neoklasyczne, którego reprezentan- tami byli R. K. Fleischman i L. D. Parker (1992), kolejno przedstawiono równieŜ poglądy H. T. Johnsona i R. S. Kaplana (Johnson, 1986; Johnson, Kaplan, 1987), których zdaniem rozwój systemów rachunku kosztów i rachun- kowości zarządczej był wyrazem dąŜenia do poprawy efektywności przedsię- biorstw. Zaprezentowano teŜ poglądy alternatywne, według których motorem rozwoju rachunkowości zarządczej było dąŜenie do kontroli robotników w pro- cesie produkcji (Hopper, Armstrong, 1991) lub teŜ znaczenie rachunkowości zarządczej jako narzędzia kontroli i dyscyplinowania pracowników i menedŜe- rów (Loft, 1994; Miller, O’Leary, 1994). W dalszej części pierwszego rozdziału nakreślono trendy w rozwoju rachunkowości zarządczej na przełomie wieków XX i XXI, akcentując problem utraty i odzyskania istotności rachunkowości zarządczej (Kaplan, 1983, 1984b, 1986, 1988; Johnson, Kaplan, 1987; Johnson, innowacyjnych metod rachunkowości 1992a) oraz problematykę dyfuzji 18 zarządczej, w szczególności zaś rachunku kosztów działań i zarządzania na podstawie działań. W rozdziale 2 przedstawiono rozwój koncepcji i dyfuzję rachunku kosztów działań. W pierwszym podrozdziale zaprezentowano źródła koncepcji rachunku kosztów działań oraz poglądy jej prekursorów (E. Schmalenbach, E. L. Kohler, B. Goetz, D. R. Longman i M. Schiff, H. Böhrs, G. J. Staubus, G. Shilinglaw, J. Skowroński5). Dalej dokonano analizy kolejnych etapów rozwoju koncepcji rachunku kosztów działań, poczynając od przedstawienia opracowanych w la- tach 1985–1989 systemów pierwszej generacji (przedstawiały one dwustopnio- wą kalkulację: zasoby-działania-obiekty), poprzez wypracowane w latach 1989– 1992 systemy drugiej generacji (uwzględniały one hierarchię działań (Cooper, 1990c) oraz rozróŜnienie między zasobami dostarczonymi i zuŜytymi (Cooper, Kaplan, 1992)), aŜ po rachunek kosztów działań sterowany czasem (uwzględnia- jący równania czasowe oraz kalkulację kosztów potencjału (Kaplan, Anderson, 2004)). W podrozdziale tym przedstawiono równieŜ rozwój koncepcji zarządza- nia na podstawie działań oraz fazy wprowadzania systemów pomiaru kosztów i efektywności. W drugim podrozdziale przeanalizowano rozpowszechnienie ra- chunku kosztów działań, przyczyny i skutki implementacji rachunku kosztów działań oraz funkcjonowanie systemów ABC. W końcowym podrozdziale za- prezentowano krytykę koncepcji rachunku kosztów działań oraz omówiono problemy występujące podczas wdraŜania systemów ABC. W rozdziale 3 rozprawy przedstawiono wyniki własnych badań empirycz- nych dotyczących rozpowszechnienia, czynników determinujących wdroŜenie oraz stosowania i wykorzystania rachunku kosztów działań w Polsce na podsta- wie badań ankietowych. W pierwszym podrozdziale dokonano przeglądu naj- istotniejszych badań, w których przedstawiono rozpowszechnienie rachunku kosztów działań (Jarugowa, Skowroński, 1994; Sobańska, Wnuk, 2000a; Szych- ta 2001, 2002; Szadziewska, 2002, 2003; Karmańska 2003; Januszewski, Gierusz, 2004; Januszewski, 2005d; Szychta, 2006a, 2007a) oraz jego funkcjo- nowanie w przedsiębiorstwach w Polsce (Kujawski, Ossowski, 2000; Świderska, Pielaszek, 2001; Karmańska, 2003; Januszewski, Gierusz, 2004; Januszewski, 2005d; Wnuk-Pel, 2006b). W dalszym podrozdziale omówiono etapy przepro- wadzonych badań ankietowych. W najistotniejszym podrozdziale rozdziału 3 zaprezentowano wyniki dwóch własnych badań ankietowych. DąŜąc do udo- wodnienia głównej tezy rozprawy, przedstawiono analizę systemów rachunku kosztów funkcjonujących w badanych przedsiębiorstwach, analizę podejścia badanych przedsiębiorstw do problematyki rachunku kosztów działań oraz analizę czynników mających wpływ na implementację rachunku kosztów dzia- łań (ankieta A). W odniesieniu do drugiego badania ankietowego (ankieta B), 5 Por.: Szychta, 2007a; Drury, 2000; Robinson (ed.), 1990; Jaruga, 2001a; Staubus, 1971; Johnson, 1992b; Jarugowa, Skowroński, 1982. 19 dotyczącego funkcjonowania rachunku kosztów działań, scharakteryzowano funkcjonujące w polskich przedsiębiorstwach systemy rachunku kosztów dzia- łań, przeanalizowano ich strukturę oraz zbadano sposoby wykorzystywania informacji z systemów rachunku kosztów działań. W rozdziale 4 rozprawy przedstawiono przeprowadzone metodą studiów przypadków (w tym badania poprzez działanie) własne wyniki badania procesu wdraŜania oraz stosowania i wykorzystania systemów rachunku kosztów dzia- łań. Na początku rozdziału omówiono etapy przeprowadzonych badań. W dal- szych podrozdziałach przedstawiono analizy przypadków wdroŜenia rachunku kosztów działań w firmie produkcyjnej, telekomunikacyjnej oraz ubezpiecze- niowej, zwracając uwagę na proces wdraŜania systemów ABC, strukturę sys- temów ABC oraz sposoby wykorzystania informacji z tych systemów. W celu dostarczenia argumentów dla potwierdzenia głównej tezy rozprawy, szczególne miejsce poświęcono analizie czynników mających wpływ na wdroŜenie ABC (czynników sprawczych, katalitycznych, ułatwiających i utrudniających) oraz zmian metodologicznych i instytucjonalnych zachodzących w systemach rachunkowości zarządczej badanych firm. W podrozdziale 4.6 dokonano analizy wdroŜenia rachunku kosztów działań w firmie produkcyjno-handlowej, prze- prowadzonej z wykorzystaniem metody badania poprzez działanie. Kolejno dokonano prezentacji badanej firmy i jej dotychczasowego rachunku kosztów, przedstawiono budowę systemu rachunku kosztów działań, narzędzi analizy rentowności w warunkach zastosowania systemu ABC, omówiono procedurę aktualizacji i modyfikacji systemu ABC oraz przedstawiono czynniki mające wpływ na wdroŜenie ABC, a takŜe metodologiczne i instytucjonalne zmiany, które zaszły w systemie rachunkowości zarządczej badanego przedsiębiorstwa. NaleŜy zaznaczyć, Ŝe przesłaniem rozprawy nie jest gloryfikacja rachunku kosztów działań, ale przedstawienie rozwoju i dyfuzji tej koncepcji oraz uwarunkowań jej wdraŜania i funkcjonowania w przedsiębiorstwach w Polsce. Wnioski wypływające z tego badania mogą być interesujące dla polskich przedsiębiorstw modyfikujących systemy rachunku kosztów i wdraŜających bądź zamierzających w przyszłości wdroŜyć rachunek kosztów działań. W zakończeniu rozprawy przedstawiono kluczowe wnioski z przeprowa- dzonych badań oraz zarysowano ich dalsze kierunki. Rozprawa stanowi wynik kilkuletnich badań literaturowych oraz empirycz- nych prowadzonych zarówno metodą ankietową, jak i z wykorzystaniem studiów przypadków. Jest ona takŜe rezultatem przemyśleń autora wynikających ze współpracy z prof. Alicją Jarugową, pod której kierunkiem autor napisał i obronił pracę doktorską, oraz z prof. Ireną Sobańską, z którą od wielu lat współpracuje zarówno na gruncie naukowym, jak i w praktyce – wyraŜam obu Paniom za to ogromną wdzięczność. Podziękować chciałbym równieŜ wszyst- kim KoleŜankom i Kolegom z Katedry Rachunkowości Uniwersytetu Łódzkiego oraz setkom respondentów, którzy wzięli udział w badaniach. ROZDZIAŁ 1 ZARYS ROZWOJU RACHUNKOWOŚCI ZARZĄDCZEJ 1.1. Istota rachunkowości zarządczej Definiując rachunkowość zarządczą (management accounting)1, moŜna się posłuŜyć wieloma źródłami: czerpać z literatury akademickiej, najwaŜniejszych podręczników czy teŜ z definicji publikowanych przez organizacje zrzeszające specjalistów rachunkowości zarządczej. W poglądach prezentowanych w podręcznikach akademickich dominuje dwojakie postrzeganie rachunkowości zarządczej – albo jako zbioru praktycz- nych technik albo jako funkcji menedŜerskiej czy podsystemu informacyjnego rachunkowości (Wickramasinghe, Alawattage, 2007, s. 4). Rachunkowość zarządcza jako zbiór praktycznych technik ma wspierać proces planowania, podejmowania decyzji i kontroli poprzez wykorzystanie takich metod, jak szacowanie kosztów produktów, budŜetowanie i analiza odchyleń, analiza kosztów-wolumenu-zysku, szacowanie opłacalności inwestycji itd. Podstawo- wym zadaniem przedstawiania rachunkowości zarządczej jako zbioru technik lub funkcji jest nacisk na rozwój takich narzędzi i technik, które umoŜliwią skuteczne i efektywne zarządzanie organizacjami. W drugim znaczeniu rachun- kowość zarządcza jest postrzegana jako funkcja menedŜerska lub jako podsys- tem systemu informacyjnego organizacji. W tym znaczeniu rachunkowość zarządcza jest jedną z wielu funkcji w przedsiębiorstwie, takich jak np. funkcja badań i rozwoju, logistyki, produkcji, marketingu, sprzedaŜy itd., a jej rolą jest wspieranie procesów podejmowania decyzji i kontroli poprzez dostarczanie informacji finansowych i niefinansowych. Przykłady definiowania rachunkowo- ści zarządczej w wybranych krajowych i zagranicznych podręcznikach przed- stawiono w tab. 1.1. 1 Określenie „rachunkowość zarządcza” zaczęło być stosowane po roku 1950, kiedy to William Vatter wydał ksiąŜkę Management Accounting (Jaruga, 2001a, s. 45). 22 Tabela 1.1. Definicje rachunkowości zarządczej w wybranych podręcznikach, w porządku chronologicznym Podręczniki krajowe Podręczniki zagraniczne (Jaruga, 2001a, s. 42) „Rachunkowość zarządcza obejmuje techniki i procesy, które składają się na przygotowanie i komunikowanie finansowych i niefinanso- wych informacji menedŜerom i pracownikom w celu podejmowania lepszych decyzji i ste- rowania organizacją jako całością”. (Sojak, 2002, s. 22) „Rachunkowość zarządcza jest zorientowana na wewnętrznych uŜytkowników informacji. Jest to system gromadzenia, klasyfikacji, agregacji, analizy i prezentowania informacji finansowych i niefinansowych, wspomagają- cych menedŜerów w procesie podejmowania decyzji i ich kontroli”. (Świderska, 2004, s. 163) „Wieloprzekrojowy, elastyczny i wewnętrz- nie zintegrowany system, posługujący się rachunkiem ekonomicznym, obejmujący gro- madzenie, tworzenie, przetwarzanie, interpre- towanie, prezentowanie oraz ocenę informacji spełniających specyficzne potrzeby związane z wykonywaniem funkcji zarządczych”. (Sobańska, 2009, s. 68) „Celem rachunkowości zarządczej jest do- starczanie informacji odpowiadających spe- cjalnym potrzebom formułowanym przez me- nedŜerów wszystkich poziomów zarządzania wyróŜnionych w podmiocie gospodarczym i pracowników (lub zespołów), decydujących o jego przyszłości oraz pomiar dokonań, wy- korzystywany do szacowania i oceny reali- zacji celu podmiotu, a takŜe motywowania pracowników”. (Ward, 1996, s. 5) „Kluczową rolą rachunkowości zarządczej jest wspieranie przedsiębiorstwa w procesie podejmowania decyzji. Specjaliści rachunko- wości zarządczej wchodzą w skład zespołu menedŜerów przedsiębiorstwa”. (Hansen, Mowen, 2003, s. 2) „Rachunkowość zarządcza zajmuje się w szcze- gólności tym, jak informacje o kosztach oraz inne informacje finansowe i niefinansowe po- winny być wykorzystywane do planowania, kontrolowania, ciągłego doskonalenia i podej- mowania decyzji”. (Horngren i in., 2005, s. 5) „Rachunkowość zarządcza mierzy i raportuje zarówno informacje finansowe, jak i inne ro- dzaje informacji przede wszystkim dla wspie- rania menedŜerów w realizowaniu celów organizacji. System rachunkowości zarząd- czej jest równieŜ istotnym elementem całoś- ciowego systemu kontroli w organizacji”. (Drury, 2008, s. 7) „Rachunkowość zarządcza zajmuje się do- starczaniem informacji poszczególnym oso- bom wewnątrz organizacji w celu usprawnie- nia procesu podejmowania decyzji oraz po- prawy skuteczności i efektywności prowa- dzonej działalności. Rachunkowość zarządczą moŜna nazwać systemem sprawozdawczości wewnętrznej”. Ź r ó d ł o: opracowanie własne. Analiza definicji zaprezentowanych w tab. 1.1 pozwala zaobserwować, Ŝe poszczególni autorzy zwracają uwagę na wiele róŜnych aspektów związanych z pojęciem rachunkowości zarządczej. NaleŜy stwierdzić, Ŝe kilka kwestii jest rozwaŜanych szczególnie często, są to mianowicie informacje, którymi zajmuje się rachunkowość zarządcza, problemy, w których rozwiązywaniu są przydatne, osoby, którym są potrzebne, oraz cele, które ma spełniać rachunkowość zarząd- 23 cza. Większość definicji wprost odnosi się do tego, Ŝe rachunkowość zarządcza ma „dostarczać informacji” (Jaruga, 2001a, s. 42; Sojak, 2002, s. 22; Świderska, 2004, s. 163; Drury, 2008, s. 7), wielu autorów podkreśla równieŜ wprost, Ŝe chodzi o informacje zarówno „finansowe jak, i niefinansowe” (Jaruga, 2001a, s. 42; Sojak, 2002, s. 22; Świderska, 2004, s. 163; Horngren i in., 2005, s. 5). Informacje, których dostarczaniem zajmuje się rachunkowość zarządcza, są przede wszystkim wykorzystywane do „podejmowania decyzji” – odniesienie do tego zagadnienia znajduje się we wszystkich definicjach. Drugim obszarem wykorzystania informacji z rachunkowości zarządczej jest „planowanie i kon- trola” (Sojak, 2002, s. 22; Horngren i in., 2005, s. 5). W odniesieniu do tego, kto jest adresatem tych informacji, komu mają się one przydawać, autorzy wyŜej przytoczonych definicji są zgodni – adresatem informacji są „menedŜerowie”. W kilku definicjach dodatkowo podkreślone zostało to, Ŝe rachunkowość zarządcza ma się przyczyniać do „realizacji celów organizacji” (Jaruga, 2001a, s. 42; Horngren i in., 2005, s. 5; Sobańska, 2009, s. 68). Poszczególni autorzy zwracają jeszcze uwagę na kilka istotnych dodatkowych kwestii, a mianowicie na to, Ŝe rachunkowość zarządcza: ■ „jest wykorzystywana do ciągłego doskonalenia organizacji” (Hansen, Mowen, 2003, s. 2), ■ „jest systemem wieloprzekrojowym, elastycznym i wewnętrznie zintegro- wanym” (Świderska, 2004, s. 163), ■ „dostarcza informacji wszystkim poziomom zarządzania” (Sobańska, 2009, s. 68), ■ „słuŜy do pomiaru dokonań i motywowania pracowników” (Sobańska, 2009, s. 68). Organizacje zawodowe zrzeszające księgowych2, w swoich definicjach ra- chunkowości zarządczej, dostrzegają zmiany, jakie zachodzą w teorii i praktyce. Międzynarodowa Federacja Księgowych (International Federation of Accoun- tants – IFAC) między rokiem 1988 a 1998 zmieniła definicję rachunkowości zarządczej, kładąc akcent na problematykę wykorzystania zasobów organizacji. Rachunkowość zarządcza jest więc definiowana jako (Sharman, 2003, s. 46): […] odnosząca się do tej części procesu zarządzania, który koncentruje się na wykorzystaniu zasobów przedsiębiorstwa. Oznacza to, Ŝe odnosi się ona do tych procesów zarządzania oraz tych technologii, które są zorientowane na tworzenie wartości w organizacji poprzez efektywne wykorzystanie zasobów w dynamicznie zmieniającym się i konkurencyjnym otoczeniu. 2 Jedną z pierwszych definicji rachunkowości zarządczej przedstawiło w roku 1958 Ameri- can Accounting Association. Zgodnie z nią rachunkowość zarządcza to „aplikacja odpowiednich koncepcji i technik słuŜących do przetwarzania historycznych i prognozowanych danych ekonomicznych jednostki dla wspierania menedŜerów w tworzeniu planów mających na celu osiągnięcie racjonalnych celów ekonomicznych oraz podejmowania racjonalnych decyzji przyczyniających się do osiągnięcia tych celów” (Wickramasinghe, Alawattage, 2007, s. 5). 24 W dokumencie The roles and domain of the professional accountant in bu- siness IFAC określa podstawowe zadania wchodzące w obszar rachunkowości zarządczej organizacji i będące domeną specjalistów rachunkowości zarządczej3, są to (The Roles…, 2005, s. 4): ■ tworzenie wartości poprzez efektywne zarządzanie zasobami (finansowy- mi i innymi), rozumienie nośników wartości dla interesariuszy (np. akcjonariu- szy, klientów, pracowników, dostawców, społeczeństwa i rządu) oraz wspieranie innowacji w organizacji, ■ dostarczanie, analiza i interpretacja informacji zarządczych dla potrzeb formułowania strategii, planowania, podejmowania decyzji i kontroli, ■ ocena i komunikowanie dokonań interesariuszom, włącznie z raportami finansowymi sporządzanymi w zgodzie z krajowymi standardami rachunkowo- ści lub międzynarodowymi standardami rachunkowości, ■ szacowanie kosztów i kontrola finansowa poprzez wykorzystanie technik rachunku kosztów, budŜetowania i prognozowania, ■ redukcja marnotrawstwa zasobów wykorzystywanych do realizacji proce- sów w organizacji przy wykorzystaniu analizy procesów i zarządzania kosztami, ■ zarządzanie ryzykiem i ubezpieczanie się przed ryzykiem. Tak szeroki wachlarz zadań współczesnych specjalistów rachunkowości za- rządczej wymaga od nich głębokiej wiedzy, w szczególności z zakresu eko- nomii, finansów i rachunkowości. Specjalista rachunkowości zarządczej powi- nien stosować zróŜnicowane narzędzia analityczne, włączając analizę strate- giczną, analizę konkurencji, benchmarking, analizę wskaźnikową, statystykę i ocenę ryzyka. Musi dogłębnie rozumieć organizację, rynek, na którym działa, oraz otoczenie konkurencyjne, powinien posiadać umiejętności komunikacji oraz legitymować się uczciwą i etyczną postawą. Definicję rachunkowości zarządczej opracowała równieŜ największa na świecie organizacja zrzeszająca specjalistów rachunkowości zarządczej, czyli amerykański Institute of Management Accountants – IMA. W IMA (wówczas 3 Ilustrację roli i funkcji specjalistów rachunkowości zarządczej przedstawił H. A. Simon, laureat Nagrody Nobla w dziedzinie ekonomii za rok 1978. WyróŜnił on mianowicie (Jaruga, 2002, s. 10): ■ „gromadzenie (ewidencję) wiarygodnych danych i prezentowanie sprawozdań dla wszyst- kich szczebli zarządzania; jest to systematyczny rachunek kosztów, ■ nakierowywanie uwagi menedŜerów poprzez informacje wynikające z porównań budŜetów z dokonaniami i ujmowanie odchyleń wskazujących na korzystne moŜliwości lub niegospodar- ność, co wymaga interwencji, działań korygujących itp., ■ rozwiązywanie problemów poprzez prezentację istotnych informacji, np. wyjaśniających, jak unikać przekroczenia kosztów na realizacji kontraktu rządowego, czy innej decyzji strategicz- nej lub operacyjnej”. W tym ujęciu sprawdzeniem skuteczności i efektywności rachunkowości zarządczej jest jej realny wpływ na poprawę podejmowanych przez menedŜerów decyzji oraz na kreowanie wartości organizacji. 25 jeszcze National Association of Acountants – NAA), w 1981 r. opublikowano komunikat Definicja rachunkowości zarządczej, w którym zdefiniowano ją jako […] proces identyfikacji, pomiaru, gromadzenia, analizy, przygotowania, interpretowania i ko- munikowania informacji finansowych wykorzystywanych przez menedŜerów do planowania, oceny i kontroli organizacji oraz do zapewnienia właściwego wykorzystania jej zasobów (s. 1). Definicja ta uwypukla rolę specjalisty rachunkowości zarządczej jako do- starczyciela informacji, kogoś, kto zbiera, przetwarza, analizuje i przekazuje informacje menedŜerom podejmującym decyzje – definicja ta podkreśla zadania, które w znacznej mierze są dziś realizowane za pomocą narzędzi technologii informacyjnej, np. zintegrowanych informatycznych systemów zarządzania kla- sy ERP. Od czasu opublikowania tej definicji minęło blisko 30 lat, w których rola specjalisty rachunkowości zarządczej istotnie się zmieniła – staje się on strategicznym partnerem biznesowym, partnerem menedŜerów w takich obsza- rach, jak: pomiar dokonań, budŜetowanie i prognozowanie, zarządzanie proce- sami, zarządzanie ryzykiem czy zarządzanie kosztami. Specjalista rachunkowo- ści zarządczej staje się więc partnerem menedŜerów we wszystkich obszarach istotnych dla poprawy konkurencyjności i sukcesu organizacji. W odpowiedzi na zmianę roli specjalistów rachunkowości zarządczej Institute of Management Accountants opublikował uaktualnioną definicję zadań specjalisty rachunkowo- ści zarządczej (Definition of…, 2008, s. 1). Definicja ta koncentruje się na coraz istotniejszym strategicznym aspekcie rachunkowości zarządczej: profesja specjalisty rachunkowości zarządczej polega na partnerstwie w podejmowaniu decyzji zarządczych, projektowaniu systemów planowania i oceny dokonań oraz doradztwie w zakresie sprawozdawczości i kontroli finansowej po to, aby wspierać menedŜerów w formułowaniu i wdra- Ŝaniu strategii organizacji. W definicji tej nacisk połoŜony jest na współuczestnictwo specjalistów ra- chunkowości zarządczej w podejmowaniu kluczowych decyzji strategicznych w ramach zespołów obejmujących menedŜerów z róŜnych obszarów organizacji. Rola specjalistów rachunkowości zarządczej, zgodnie z definicją, zmienia się. Specjaliści ci mają z jednej strony tworzyć w organizacji ramy konceptualne słuŜące przekształcaniu danych w informacje, z drugiej zaś – być dla menedŜe- rów strategicznymi partnerami biznesowymi. Druga po IMA, największa organizacja zrzeszająca specjalistów rachunko- wości zarządczej, brytyjska CIMA (Chartered Institute of Management Accoun- tants), traktuje rachunkowość zarządczą jako integralną część procesu zarządza- nia. Według definicji przyjętej przez CIMA (Management…, 2005, s. V), rachunkowość zarządcza to zastosowanie zasad rachunkowości i zarządzania finansami do kreowania, ochrony, zabezpieczenia i powiększania wartości dla interesariuszy organizacji nastawionych na zysk i nie nastawionych na
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Zastosowanie rachunku kosztów działań w przedsiębiorstwach w Polsce
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: