Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00317 004968 14982749 na godz. na dobę w sumie
System ubezpieczeń społecznych. Zagadnienia podstawowe - ebook/pdf
System ubezpieczeń społecznych. Zagadnienia podstawowe - ebook/pdf
Autor: , , Liczba stron: 338
Wydawca: Lexis Nexis Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-278-0299-6 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki >> pracy i ubezpieczeń społecznych
Porównaj ceny (książka, ebook (-8%), audiobook).
System ubezpieczeń społecznych. Zagadnienia podstawowe to książka, w której analizowane są ubezpieczenia emerytalne, rentowe, chorobowe i wypadkowe.

 

Publikacja zawiera omówienie ustaw: o systemie ubezpieczeń społecznych, o świadczeniach w razie choroby i macierzyństwa, o ubezpieczeniu społecznym w razie wypadków przy pracy i chorób zawodowych, o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, o organizacji i funkcjonowaniu funduszy emerytalnych, o emeryturach kapitałowych oraz ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników. Przedstawiono w niej również postanowienia ustaw o pracowniczych programach emerytalnych i indywidualnych kontach emerytalnych. Scharakteryzowane zostały ponadto problemy koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego w Unii Europejskiej.

 

W podręczniku uwzględniono analizę podstawowych pojęć systemu, ustalenia teorii oraz rozstrzygnięcia judykatury dotyczące aktualnych problemów w prawie ubezpieczeń społecznych. Publikacja jest adresowana do studentów prawa i administracji, finansów i ubezpieczeń, ekonomii, zarządzania i polityki społecznej. Może też być przydatna innym osobom zainteresowanym tą dziedzina prawa.
Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Poszczególne rozdziały napisali: Zofia Kluszczyńska: 3; 5 Wiesław Koczur: 4 pkt 4.3–4.6; 8; 9 pkt 9.3 i 9.4 Katarzyna Roszewska: 10 Katarzyna Rubel: 4 pkt 4.1 i 4.2; 7; 9 pkt 9.1 i 9.2 Grażyna Szpor: 1; 2 Tadeusz Szumlicz: 6 Redaktor prowadzący: Grażyna Polkowska-Nowak Opracowanie redakcyjne: Michał Dymiński Redakcja techniczna: Agnieszka Dymkowska Projekt okładki i stron tytułowych: Agnieszka Tchórznicka © Copyright by LexisNexis Polska Sp. z o.o. 2013 Wszelkie prawa zastrzeżone. Żadna część tej książki nie może być powielana ani rozpowszechniana za pomocą urządzeń elektronicznych, mechanicznych, kopiujących, nagrywających i innych – bez pisemnej zgody Autorów i wydawcy. ISBN 978-83-278-0299-6 LexisNexis Polska Sp. z o.o. Ochota Office Park 1, Al. Jerozolimskie 181, 02-222 Warszawa tel. 22 572 95 00, faks 22 572 95 68 Infolinia: 22 572 99 99 Redakcja: tel. 22 572 83 26, 22 572 83 28, 22 572 83 11, faks 22 572 83 92 www.lexisnexis.pl, e-mail: biuro@lexisnexis.pl Księgarnia Internetowa: dostępna ze strony www.lexisnexis.pl Spis treści społecznego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.1. Prawne podstawy zabezpieczenia społecznego . . . . . . . . . . . . . Wstęp . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11 ROZDZIAŁ 1. Ubezpieczenia w systemie zabezpieczenia 13 13 1.1.1. Zabezpieczenie społeczne w prawie międzynarodowym . . . 13 1.1.2. Konstytucyjne prawa socjalne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 15 1.1.3. Zabezpieczenie społeczne w polskich konstytucjach . . . . . . 16 1.1.4. Administracja zabezpieczenia społecznego . . . . . . . . . . . 18 1.2. Ubezpieczeniowa metoda zabezpieczenia społecznego . . . . . . . . 20 1.2.1. Metody zabezpieczenia społecznego . . . . . . . . . . . . . . . 20 1.2.2. Cechy metody opiekuńczej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 20 1.2.3. Cechy metody zaopatrzeniowej . . . . . . . . . . . . . . . . . . 22 1.2.4. Cechy ubezpieczenia społecznego . . . . . . . . . . . . . . . . 23 1.2.5. Pojęcie i rodzaje ubezpieczenia społecznego . . . . . . . . . . 24 25 1.3.1. Geneza ubezpieczeń . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 1.3.2. Rozwój ubezpieczeń w XX wieku . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 1.3.3. Kryzysy i reformy ubezpieczeń w Polsce . . . . . . . . . . . . . 27 1.4. Ubezpieczenia społeczne jako materia ustawowa . . . . . . . . . . . 29 1.3. Ewolucja regulacji prawnej ubezpieczeń społecznych . . . . . . . . . 1.4.1. Cele i kryteria wyodrębniania prawa ubezpieczeń społecznych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 29 1.4.2. Przesłanki wyboru ubezpieczeniowej metody zabezpieczenia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 31 1.4.3. Ustawy z zakresu ubezpieczeń społecznych . . . . . . . . . . . 32 1.4.4. Rozporządzenia z zakresu ubezpieczeń społecznych . . . . . . 36 Literatura . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 38 ROZDZIAŁ 2. Struktura systemu ubezpieczeń społecznych . . . . . . 39 2.1. System ubezpieczeń społecznych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 39 2.1.1. Pojęcie i klasyfikacja systemów . . . . . . . . . . . . . . . . . . 39 2.1.2. System organizacyjny ubezpieczeń . . . . . . . . . . . . . . . . 40 2.1.3. System finansowy ubezpieczeń . . . . . . . . . . . . . . . . . . 42 2.1.4. System informacyjny ubezpieczeń . . . . . . . . . . . . . . . . 45 6 Spis treści 2.2. Ubezpieczeni 2.3. Płatnicy składek . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 50 2.2.1. Zasady podlegania ubezpieczeniom . . . . . . . . . . . . . . . 50 2.2.2. Uprawnienia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 51 2.2.3. Obowiązki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 54 55 2.3.1. Pojęcie składki i zasady jej ustalania . . . . . . . . . . . . . . . 55 2.3.2. Pracodawcy i inne podmioty opłacające składki . . . . . . . . 56 2.3.3. Obowiązki i uprawnienia płatników składek . . . . . . . . . . 59 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 62 2.4.1. Organy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 62 2.4.2. Zakres działania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 65 2.4.3. Funkcje kontrolne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 67 Literatura . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 70 2.4. Zakład Ubezpieczeń Społecznych ROZDZIAŁ 3. Świadczenia pieniężne w razie choroby 3.3. Świadczenie rehabilitacyjne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.1.1. Zakres przedmiotowy 3.1.2. Zakres podmiotowy i macierzyństwa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 72 3.1. Zakres ubezpieczenia chorobowego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 72 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 72 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 74 3.2. Zasiłek chorobowy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 75 3.2.1. Warunki nabycia prawa do zasiłku chorobowego . . . . . . . . 75 3.2.2. Wynagrodzenie gwarancyjne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 78 3.2.3. Wyłączenie prawa do zasiłku chorobowego . . . . . . . . . . . 79 3.2.4. Pozbawienie prawa do zasiłku chorobowego . . . . . . . . . . 81 3.2.5. Wysokość zasiłku chorobowego . . . . . . . . . . . . . . . . . . 83 85 3.3.1. Przesłanki prawa do świadczenia . . . . . . . . . . . . . . . . . 85 3.3.2. Okres pobierania i wysokość świadczenia . . . . . . . . . . . . 86 3.4. Zasiłek wyrównawczy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 87 3.4.1. Warunki nabycia prawa do zasiłku . . . . . . . . . . . . . . . . 87 3.4.2. Wysokość i okres wypłacania zasiłku . . . . . . . . . . . . . . . 87 3.5. Zasiłek macierzyński . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 88 3.5.1. Warunki nabycia prawa do zasiłku . . . . . . . . . . . . . . . . 88 3.5.2. Wysokość i okres pobierania zasiłku . . . . . . . . . . . . . . . 90 3.5.3. Zasiłek macierzyński za okres urlopu ojcowskiego . . . . . . . 92 3.6. Zasiłek opiekuńczy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 93 3.6.1. Warunki nabycia prawa do zasiłku . . . . . . . . . . . . . . . . 93 3.6.2. Okres pobierania zasiłku opiekuńczego i jego wysokość . . . . 94 3.7. Postępowanie w sprawach ustalania prawa do zasiłków i ich wypłaty . 95 Literatura . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 97 www.lexisnexis.pl Spis treści 7 ROZDZIAŁ 4. Ubezpieczenie społeczne z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych 4.1. Pojęcie wypadku przy pracy i choroby zawodowej . . . . . . . . . . . 4.2. Postępowanie w sprawach wypadków przy pracy i chorób . . . . . . . . . . . . . 98 98 zawodowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4.2.1. Postępowanie w sprawach z zakresu wypadków 102 przy pracy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 102 4.2.2. Postępowanie w sprawach z zakresu chorób zawodowych . . 104 4.3. Zakres podmiotowy ubezpieczenia społecznego z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 106 4.4. Świadczenia z ubezpieczenia wypadkowego . . . . . . . . . . . . . . 109 109 4.4.1. Katalog świadczeń . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4.4.2. Świadczenia odszkodowawcze . . . . . . . . . . . . . . . . . . 111 4.4.3. Świadczenia zasiłkowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 114 4.4.4. Świadczenia rentowe oraz dodatki do tych świadczeń . . . . . 115 119 4.5. Zasady ustalania wysokości składki na ubezpieczenie wypadkowe . . 4.6. Prewencja wypadkowa i zasady jej finansowania . . . . . . . . . . . 121 Literatura . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 122 ROZDZIAŁ 5. Emerytury i renty z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych 5.1. Zakres świadczeń z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych . . . . . . . 5.2. Warunki nabycia prawa do świadczeń pieniężnych z ubezpieczenia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 125 125 społecznego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 129 5.2.1. Przesłanki nabycia prawa do świadczeń . . . . . . . . . . . . . 129 5.2.2. Pojęcie okresów składkowych i nieskładkowych . . . . . . . . 130 5.2.3. Wniosek o ustalenie prawa do świadczeń . . . . . . . . . . . . 131 5.3. Emerytury . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 132 132 135 5.3.1. Emerytury dla osób urodzonych przed rokiem 1949 . . . . . . 5.3.2. Emerytury dla osób urodzonych w latach 1949–1969 . . . . . 5.3.3. Emerytury dla pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze . . . . . . . . . . . 136 5.3.4. Emerytury dla osób urodzonych po roku 1969 . . . . . . . . . 139 5.3.5. Kapitał początkowy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 141 5.3.6. Odrębne formy świadczeń emerytalno-rentowych . . . . . . . 142 147 . . . . . . . . . . . . . 147 5.4.1. Pojęcie i rodzaje niezdolności do pracy 5.4.2. Przesłanki nabycia prawa do renty z tytułu niezdolności 5.4. Renty z tytułu niezdolności do pracy i renta rodzinna . . . . . . . . . do pracy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5.4.3. Renta szkoleniowa 5.4.4. Renta rodzinna 5.4.5. Waloryzacja świadczeń . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5.4.6. Zasiłek pogrzebowy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 150 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 151 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 152 153 155 8 Spis treści 5.5. Zasady przyznawania i wypłaty świadczeń . . . . . . . . . . . . . . . 155 5.5.1. Właściwość organów orzekających . . . . . . . . . . . . . . . . 155 5.5.2. Decyzje w sprawach świadczeń . . . . . . . . . . . . . . . . . . 156 5.5.3. Ustanie prawa do świadczeń . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 157 5.5.4. Wstrzymanie prawa do świadczeń . . . . . . . . . . . . . . . . 157 5.5.5. Postępowanie sądowe w sprawach z zakresu ubezpieczeń . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 158 Literatura . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 160 społecznych ROZDZIAŁ 6. Organizacja i funkcjonowanie funduszy 162 6.1. Drugi filar w nowym systemie emerytalnym . . . . . . . . . . . . . . 162 emerytalnych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6.1.1. Otwarty fundusz emerytalny jako instytucja wspólnego inwestowania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 163 6.1.2. Powszechne Towarzystwo Emerytalne jako instytucja zarządzająca OFE . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 167 171 6.2. Działalność lokacyjna OFE . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6.3. Ocena wyników inwestycyjnych OFE . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 173 6.4. Obowiązki informacyjne i nadzór nad OFE . . . . . . . . . . . . . . . 176 6.5. Wypłata środków z OFE . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 179 6.6. Pracowniczy fundusz emerytalny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 180 6.7. Wypłaty emerytur kapitałowych z OFE . . . . . . . . . . . . . . . . . 181 6.7.1. Ogólne zasady ustalania świadczeń emerytalnych na podstawie uprawnień kapitałowych . . . . . . . . . . . . . 182 6.7.2. Rodzaje emerytur kapitałowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . 186 6.7.3. Emerytury kapitałowe w świet le rozwiązań ustawowych . . . 188 Literatura . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 190 ROZDZIAŁ 7. Pracownicze programy emerytalne, indywidualne konta emerytalne oraz konta zabezpieczenia emerytalnego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 192 7.1. Trzeci filar zabezpieczenia emerytalnego . . . . . . . . . . . . . . . . 192 7.2. Formy pracowniczego programu emerytalnego . . . . . . . . . . . . 194 7.3. Podmioty pracowniczego programu emerytalnego . . . . . . . . . . 198 199 7.4. Tworzenie i likwidacja pracowniczego programu emerytalnego . . . 7.4.1. Zakładowa umowa emerytalna . . . . . . . . . . . . . . . . . . 199 7.4.2. Deklaracja przystąpienia do programu emerytalnego . . . . . 201 7.4.3. Rejestracja pracowniczego programu emerytalnego . . . . . . 202 7.4.4. Likwidacja pracowniczego programu emerytalnego . . . . . . 204 7.5. Składka z tytułu uczestnictwa w pracowniczym programie emerytalnym . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7.5.1. Składki podstawowa i dodatkowa . . . . . . . . . . . . . . . . . 7.5.2. Zawieszenie odprowadzania składek podstawowych 205 205 . . . . . 207 www.lexisnexis.pl Spis treści 9 7.6. Zwrot i wypłata środków z pracowniczego programu emerytalnego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 208 7.6.1. Zwrot środków . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 208 7.6.2. Wypłata zgromadzonych środków . . . . . . . . . . . . . . . . 208 7.6.3. Wypłata transferowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 209 7.7. Indywidualne konta emerytalne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 210 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 210 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 210 . . . . . 212 212 7.7.1. Formy IKE 7.7.2. Umowa o prowadzenie IKE 7.7.3. Osoby uprawnione do gromadzenia środków na IKE 7.7.4. Limit środków zgromadzonych na IKE . . . . . . . . . . . . . . 7.7.5. Wypłata, wypłata transferowa oraz zwrot środków 7.8. Indywidualne konta zabezpieczenia emerytalnego zgromadzonych na IKE . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 213 . . . . . . . . . . 214 214 215 217 217 7.8.1. Formy IKZE . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7.8.2. Umowa o prowadzenie IKZE . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7.8.3. Osoby uprawnione do gromadzenia środków na IKZE . . . . . 7.8.4. Limit środków zgromadzonych na IKZE . . . . . . . . . . . . . 7.8.5. Wypłata, wypłata transferowa oraz zwrot środków zgromadzonych na IKZE . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 217 Literatura . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 218 8.3.1. Podmioty ochrony ubezpieczeniowej . . . . . . . . . . . . . . . 8.3.2. Ubezpieczenie obowiązkowe 8.3.3. Ubezpieczenie dobrowolne ROZDZIAŁ 8. Ubezpieczenie społeczne rolników . . . . . . . . . . . . 220 8.1. Geneza ubezpieczenia społecznego rolników indywidualnych . . . . 220 8.2. Zasady organizacji ubezpieczenia społecznego rolników . . . . . . . 221 8.3. Zakres podmiotowy ubezpieczenia społecznego rolników . . . . . . 224 224 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 226 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 228 230 8.4.1. Świadczenia wypadkowe, chorobowe i macierzyńskie . . . . . 230 8.4.2. Świadczenia z ubezpieczenia emerytalno-rentowego . . . . . 234 8.4.3. Ocena obowiązujących rozwiązań . . . . . . . . . . . . . . . . 242 8.5. Finansowanie ubezpieczenia społecznego rolników . . . . . . . . . . 244 Literatura . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 250 8.4. Świadczenia z ubezpieczenia społecznego rolników . . . . . . . . . . ROZDZIAŁ 9. Koordynacja systemu zabezpieczenia społecznego w Unii Europejskiej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 253 9.1. Pojęcie i zasady ogólne unijnej koordynacji zabezpieczenia społecznego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 253 . . . 253 9.1.1. Pojęcie unijnej koordynacji zabezpieczenia społecznego 9.1.2. Zasady unijnej koordynacji zabezpieczenia społecznego . . . 256 9.2. Zakres podmiotowy unijnej koordynacji zabezpieczenia społecznego . 257 9.3. Zakres przedmiotowy unijnej koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 258 10 Spis treści 9.3.1. Systemy świadczeń objęte unijną koordynacją . . . . . . . . . 258 9.3.2. Systemy świadczeń wyłączone z zakresu unijnej koordynacji . 261 9.4. Skutki włączenia polskiego systemu zabezpieczenia społecznego w ramy unijnej koordynacji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 263 Literatura . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 265 ROZDZIAŁ 10. Aktualne zagadnienia ubezpieczeń społecznych w orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego i Sądu Najwyższego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 267 10.1. Wpływ orzecznictwa Trybunału Konstytucyjnego i Sądu Najwyższego na stosowanie ubezpieczeń społecznych . . . . . . . 267 10.2. Zawieranie umów o pracę w celu uzyskania ochrony ubezpieczeniowej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 270 . . . . . 274 . . . . . . 284 10.3. Podstawa wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne 10.4. Zasady opłacania składek na ubezpieczenia społeczne 10.5. Konsekwencje ubezpieczeniowe zawieszenia działalności gospodarczej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 287 10.6. Stosowanie Ordynacji podatkowej w systemie ubezpieczeń społecznych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 293 300 10.7. Nabycie prawa do renty . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 10.8. Prawo do emerytury a rozwiązanie stosunku pracy . . . . . . . . 304 10.9. Wiek emerytalny kobiet i mężczyzn . . . . . . . . . . . . . . . . . . 307 10.10. Wcześniejsze emerytury . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 309 10.11. Emerytury pomostowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 319 10.12. Ponowne ustalenie prawa do emerytury lub renty po uprawomocnieniu się decyzji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 322 10.13. Zasady wypłaty świadczeń emerytalno-rentowych i zwrot nienależnie pobranych świadczeń . . . . . . . . . . . . . . . . . . 324 10.14. Zasady nabywania prawa do świadczeń w ustawie zasiłkowej . . 327 10.15. Nadużycie prawa do świadczeń z ustawy zasiłkowej . . . . . . . . 331 10.16. Przyczyna zewnętrzna nagłego zdarzenia i jego związek z pracą . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 334 Literatura . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 337 www.lexisnexis.pl Wstęp Na początku trzeciego tysiąclecia ludzie uzyskali, między innymi w wyni- ku rozwoju technologii, nowe możliwości przezwyciężania odwiecznych zagrożeń, ale też muszą się mierzyć z  nowymi rodzajami ryzyka: ekolo- gicznym, zdrowotnym, ekonomicznym i społecznym. W Unii Europejskiej, gdzie nie występują obecnie w dużej skali pierwotne problemy głodu i bez- domności, uwaga koncentruje się na zmniejszaniu niepewności i „dystry- bucji ryzyka”. Wydłużanie przeciętnego trwania życia i  zmniejszanie dzietności sprawia, że trudnym wyzwaniem – w stanowieniu i stosowaniu prawa – staje się dla władz publicznych utrzymanie osiąg niętego poziomu zabezpieczenia społecznego, a w szczególności stabilności krajowych sys- temów ubezpieczeń społecznych. Do ubezpieczeń społecznych w Polsce odnoszą się obecnie przepisy o cha- rakterze publicznoprawnym i  prywatnoprawnym, materialnym i  formal- nym, międzynarodowym i  wewnętrznym. Grupuje się je w  osobną gałąź prawa lub wiąże z prawem pracy albo rozpatruje jako fragment prawa za- bezpieczenia społecznego lub jako fragment prawa ubezpieczeń (społecz- nych i  gospodarczych). Odmienne ujęcia ubezpieczeń przyjmuje się dla celów badawczych, prawotwórczych czy dydaktycznych, dla realizacji za- dań organizacyjnych lub finansowych. Swoiste cechy opracowań mogą wynikać z analiz interdyscyplinarnych. Cele edukacyjne, które ten podręcznik ma realizować, skłaniają do zwię- złej analizy ustaw: o systemie ubezpieczeń społecznych, o świadczeniach w razie choroby i macierzyństwa, o ubezpieczeniu społecznym w razie wy- padków przy pracy i chorób zawodowych, o emeryturach i rentach z Fun- duszu Ubezpieczeń Społecznych, o organizacji i funkcjonowaniu funduszy emerytalnych, o  emeryturach kapitałowych oraz o  funduszach dożywot- nich emerytur kapitałowych, a  także o  ubezpieczeniu społecznym rolni- ków. Przedstawiono w nim również przepisy ustaw o pracowniczych pro- gramach emerytalnych i  indywidualnych kontach emerytalnych oraz 12 Wstęp zasady koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego w Unii Europej- skiej. W kształtowaniu treści uwzględniono dogmatyczną analizę podsta- wowych pojęć, rozstrzyg nięcia judykatury oraz krytyczne uwagi de lege lata i postulaty de lege ferenda, formułowane przez wybitnych teoretyków prawa ubezpieczeń. System ubezpieczeń społecznych jako pojęcie prawne ma zakres wyzna- czony ustawowo. Zakres podręcznika obejmuje – tak jak ustawa wiodąca o  systemie ubezpieczeń społecznych – ubezpieczenia emerytalne, rento- we, chorobowe i  wypadkowe. Nie omówiono natomiast – stanowiących przedmiot odrębnego wykładu – zagadnień niepieniężnych świadczeń zdrowotnych. O tym, które elementy systemu ubezpieczeń społecznych uznać za podsta- wowe, decydowali autorzy poszczególnych rozdziałów. Są nimi: sędzia Zo- fia Kluszczyńska – sędzia Sądu Apelacyjnego w Katowicach, dr hab. Wie- sław Koczur – profesor  Uniwersytetu Ekonomicznego w  Katowicach, dr  Katarzyna Roszewska – adiunkt Wydziału Prawa i  Administracji Uni- wersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego w  Warszawie, dr Katarzyna Rubel – b. pracownik naukowy CNRS w Centre de droit comparé du trava- il et de la sécurité sociale (COMPTRASEC) Uniwersytetu Bordeaux IV i CNRS, dr hab. Grażyna Szpor – profesor Wydziału Finansów i Ubezpie- czeń Uniwersytetu Ekonomicznego w Katowicach oraz kierownik Katedry Prawa Informatycznego na Wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego w  Warszawie, prof. dr hab. Tadeusz Szumlicz – profesor zwyczajny, kierownik Katedry Ubezpieczenia Społecz- nego w Szkole Głównej Handlowej oraz w Wyższej Szkole Finansów i Za- rządzania w Warszawie. Podręcznik uwzględnia stan prawny na 15 sierp nia 2013 r. Pragnę serdecznie podziękować moim Koleżankom i Kolegom, wybitnym ekspertom z zakresu ubezpieczeń społecznych, za twórcze współdziałanie w przygotowaniu w ciągu minionych dziesięciu lat aż siedmiu aktualizo- wanych i uzupełnianych wydań tej książki. Wyrazy wdzięczności składam także Redaktorom Wydawnictwa Lexis Nexis, których profesjonalne wsparcie przyczynia się niewątp liwie do popularności podręcznika. Grażyna Szpor www.lexisnexis.pl Rozdział 1 Ubezpieczenia w systemie zabezpieczenia społecznego 1 1.1. Prawne podstawy zabezpieczenia społecznego 1.1.1. Zabezpieczenie społeczne w prawie międzynarodowym Zabezpieczenie społeczne to całokształt środków i działań pu- blicznych, za pomocą których społeczeństwo stara się chronić swoich członków przed groźbą niemożności zaspokojenia podstawo- wych, wspólnie uznanych za ważne, potrzeb. Definicje zabezpieczenia społecznego formułowane w teorii i w dokumen- tach prawnomiędzynarodowych opierają się na założeniu, że z reguły każ- dy dorosły członek społeczeństwa ma możliwość i jest obowiązany zapew- nić włas ną pracą (majątkiem) zaspokojenie potrzeb swoich i  najbliższej rodziny, a prawu zabezpieczenia społecznego przypada jedynie definiowa- nie społecznie uchwytnych wyjątków od tej reguły oraz normowanie przedsięwzięć uznawanych za możliwe i właś ciwe w celu wypełnienia po- wstających luk1. W  międzynarodowym prawie zabezpieczenia społecznego można wyodrębnić akty ONZ i  Rady Europy, a  ponadto kilkanaście umów bilateralnych, których stroną jest Polska. Wśród deklaracji, kon- wencji i  zaleceń uchwalanych przez ONZ i  jej agendy szczególnie istotną rolę odegrały Powszechna Deklaracja Praw Człowieka z  1948  r., Mię- dzynarodowy Pakt Praw Ekonomicznych, Socjalnych i  Kulturalnych – umowa ratyfikowana przez Polskę – oraz Konwencja MOP nr  102 z  1952  r. w  sprawie minimalnych norm zabezpieczenia społecznego (Dz.U. z  2005  r. Nr  93, poz.  775). Wśród aktów Rady Europy ważna jest 1 J. Piotrowski, Zabezpieczenie społeczne, problematyka i metody, Warszawa 1966. 2 14 1. Ubezpieczenia w systemie zabezpieczenia społecznego Europejska Karta Społeczna – protokół dodatkowy do Europejskiej Kon- wencji Praw Człowieka z 1950 r. (Dz.U. z 1999 r. Nr 8, poz. 67 ze zm.), któ- rą stopniowo ma zastępować Zrewidowana Europejska Karta Społeczna przyjęta w  Strasburgu 3  maja 1996  r., a  podpisana w  imieniu Rządu  RP 25 października 2005 r. W prawie wspólnotowym (unijnym) koordynację krajowych syste- mów zabezpieczenia społecznego wyznaczały początkowo art.  51 Traktatu Rzymskiego2 oraz rozporządzenia EWG nr  1408/71 i  574/72, znowelizowane rozporządzeniem (WE) nr 647/2005 Parlamentu Europej- skiego i Rady z 13 kwiet nia 2005 r. Obecnie materię tę reguluje rozporzą- dzenie Parlamentu Europejskiego i Rady nr 883/2004 z 29 kwiet nia 2004 r. w sprawie koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego (Dz.Urz. UE 2004 L 166/1 ze zm.) oraz rozporządzenie Parlamentu Euro- pejskiego i Rady (WE) nr 987/2009 z 16 wrześ nia 2009 r. dotyczące wyko- nywania rozporządzenia (WE) nr 883/2004 z 29 kwiet nia 2004 r. w spra- wie koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego (Dz.Urz. UE 2009 L 284/1 ze zm.). W  Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka zabezpieczeniu społeczne- mu przypisano szerokie znaczenie, uznając prawo każdego człowieka do bezpieczeństwa socjalnego we wszystkich przypadkach niezawinionej utraty środków utrzymania. W  węższym znaczeniu operuje się pojęciem zabezpieczenia społecznego w konwencjach Międzynarodowej Organi- zacji Pracy nr 102 z 1952 r. i nr 128 z 1967 r. Przyjmuje się w nich uni- wersalny zakres podmiotowy tego prawa, ale zakres przedmiotowy ogra- nicza się do klasycznych ryzyk ubezpieczeń społecznych (bezrobocia, choroby, inwalidztwa, wdowieństwa, starości i śmierci żywiciela rodziny oraz wypadków przy pracy i chorób zawodowych) oraz świadczeń rodzin- nych. Przesłankami prawa do świadczeń są: okres ubezpieczenia lub za- trudnienia albo okres zamieszkania. Minimalne normy świadczeń zabez- pieczenia społecznego wyznacza się w  relacji do poprzednich zarobków będących podstawą wymiaru składek lub w relacji do średnich wynagro- dzeń. Zobowiązania międzynarodowe oraz doświadczenia różnych państw miały wpływ na rozwiązania konstytucyjne. Zakres za- bezpieczenia społecznego jako instytucji prawnej w  Polsce wyznacza obecnie Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z 2 kwiet nia 1997 r. (Dz.U. Nr  78, poz.  483 ze  zm.), ustanawiająca prawo do zabezpieczenia spo- 2 Obecnie art. 151 Traktatu o Funkcjonowaniu Unii Europejskiej. www.lexisnexis.pl 3 1.1. Prawne podstawy zabezpieczenia społecznego 15 łecznego jako jedno z praw socjalnych, oraz ustawa z 4 wrześ nia 1997 r. o  działach administracji rządowej (tekst jedn. Dz.U. z  2013  r., poz.  783 ze zm.). 1.1.2. Konstytucyjne prawa socjalne Na przenoszenie dyspozycji norm międzynarodowych do prawa wewnętrznego rzutowały różnice w  ocenie charakteru prawnego i  sposobu regulacji praw socjalnych. W  Europie Zachodniej, porównując prawa osobiste i  polityczne z  prawami socjalnymi, podkreś lano, że o  ile pierwsze i drugie są gwarantowane (istnieją niezależnie od woli gwaran- tującego), o tyle prawa socjalne są zapewniane (tzn. źródłem dobra chro- nionego jest zapewniający). Wskazywano też na różnice dotyczące adre- satów, przedmiotu roszczenia i  egzekwowalności. Zwracano uwagę, że obowiązki państwa w dziedzinie praw osobistych i politycznych polegają na zaniechaniu działania lub tworzeniu sprzyjających okoliczności, a w sferze praw socjalnych – na aktywności wypełniającej roszczenie bę- dące treścią uprawnienia. Zastrzeżenia te były uzasadnieniem wprowadzania praw socjalnych do konstytucji państw Europy Zachodniej. Równocześnie jednak doktryna państwa socjalnego i ratyfikacja międzynarodowych traktatów powodowa- ły rozwój ustawodawstwa zwyk łego, okreś lającego podmiotowe uprawnie- nia obywateli i  odpowiednie obowiązki organów i  instytucji publicznych. W doktrynie obowiązującej w państwach Europy Środkowo-Wschodniej od połowy XX w. podkreś lano fundamentalne znaczenie praw socjalnych i traktowano je jako materię konstytucyjną. Prawa socjalne ujmowano we wszystkich powojennych konstytucjach tych państw, ale uznawano je czę- sto tylko za postulaty polityki socjalnej, a nie za prawa o charakterze pod- miotowym. W  nauce polskiej przyjmowano, że wśród praw socjalnych są regulacje programowe, wytyczne polityczne, normy organizacyjne i prawa podmio- towe. Krytykowano ich niejasność, ogólnikowość i  konsekwencje tego w  sferze materialnego prawa socjalnego. Jednakże aż do końca istnienia Polski Ludowej prawnymi podstawami podmiotowych uprawnień socjal- nych obywateli w zakresie opieki zdrowotnej, pomocy społecznej i – czę- ściowo – ubezpieczeń społecznych były ustawy z okresu międzywojenne- go. Nie przezwyciężono tendencji okreś lonej w  latach osiemdziesiątych przez Lecha Kaczyńskiego jako uporczywa niechęć do nakładania na pań- stwo jakichkolwiek prawnie wiążących obowiązków w zakresie dóbr roz- dzielanych według potrzeb, a nie według pracy. 16 1. Ubezpieczenia w systemie zabezpieczenia społecznego W Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z 1997 r. – będącej jej najwyższym prawem, ustanowionym z intencją zagwarantowania na zawsze praw oby- watelskich i  zapewnienia działaniu instytucji publicznych rzetelności i sprawności – wzywa się wszystkich, którzy będą ją stosowali, aby czynili to, „[…] dbając o zachowanie przyrodzonej godności człowieka, jego pra- wa do wolności i obowiązku solidarności z innymi, a poszanowanie tych zasad mieli za niewzruszoną podstawę Rzeczypospolitej Polskiej”. God- ność człowieka stała się w ten sposób w Polsce konstytucyjnym fundamen- tem praw socjalnych. Godność człowieka jest kategorią aksjologiczną szczególnie eksponowaną w  nauce społecznej Kościoła katolickiego. God- ność osoby uznaje się za podstawę jej uprawnień w  życiu społecznym, a ochronę godności za nieodzowny element dobra wspólnego każdej spo- łeczności, począwszy od rodziny, a  kończąc na społeczności ogólnoludz- kiej. Wskazuje się, że godność jest tak ściśle związana z naturą człowieka i jego powołaniem, że nie ma i nie może być takiej racji dobra wspólnego, która nie musiałaby być jej podporządkowana. Godności człowieka odpo- wiada taki poziom życia, dzięki któremu ma on zapewnioną żywność, odzież, mieszkanie, wypoczynek, opiekę zdrowotną oraz niezbędne świad- czenia ze strony władz, zwłaszcza w razie choroby, niezdolności do pracy, wdowieństwa, starości, bezrobocia oraz niezawinionego pozbawienia środków niezbędnych do życia3. 1.1.3. Zabezpieczenie społeczne w polskich konstytucjach Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z 21 marca 1921 r. (Dz.U. Nr  44, poz.  267 ze  zm.), obowiązująca także w  latach 1945–1952, stanowiła, że każdy obywatel ma prawo do opieki państwa nad jego pracą, a w razie braku pracy, nieszczęśliwego wypadku i niedołęstwa – do ubez- pieczenia społecznego, które ustala osobna ustawa. Stanowiła także, iż dzieci bez dostatecznej opieki rodzicielskiej, zaniedbane pod względem wychowawczym, mają prawo do opieki państwa w  zakresie oznaczonym ustawą, a osobne ustawy unormują „opiekę macierzyństwa”. Ponadto, we- dług Konstytucji Marcowej, państwo miało „udostępniać opiekę moralną i pociechę religijną” obywatelom, którymi się bezpośrednio opiekuje w za- 4 5 3 Szerzej por. J. Auleytner, Wprowadzenie do doktryn polityki społecznej, Warszawa 1986; tenże, Polityka społeczna, czyli ujarzmienie chaosu socjalnego, Warszawa 2002, s. 192 i n. www.lexisnexis.pl 1.1. Prawne podstawy zabezpieczenia społecznego 17 kładach publicznych: koszarach, szpitalach, przytułkach, więzieniach i za- kładach wychowawczych. Konstytucja Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej z 22 lipca 1952 r. stano- wiła w art. 60, że jej obywatele mają prawo do ochrony zdrowia oraz pomo- cy w  razie choroby lub niezdolności do pracy. Coraz szerszemu urzeczy- wistnianiu tego prawa służą zaś: rozwój ubezpieczenia społecznego robotników i pracowników umysłowych na wypadek starości i niezdolności do pracy oraz rozbudowa różnych form pomocy społecznej, a ponadto roz- wój organizowanej przez państwo ochrony zdrowia ludności, rozbudowa urządzeń sanitarnych i  podnoszenie stanu zdrowotnego miast i  wsi, stałe polepszanie warunków bezpieczeństwa, ochrony i  higieny pracy, szeroka akcja zapobiegania chorobom i ich zwalczania, coraz szersze udostępnianie bezpłatnej pomocy lekarskiej, rozbudowa szpitali, sanatoriów, wiejskich ośrodków zdrowia i  opieka nad inwalidami. Dopełnieniem były – równie obszerne i  niedające możliwości domagania się czegokolwiek od władz – prawa do pracy i wypoczynku (art. 58 i 59), równości praw kobiety i męż- czyzny, opieki nad małżeństwem i rodziną (art. 66 i 67). Konstytucja RP z 1997 r. stanowi, że obywatel ma prawo do za- bezpieczenia społecznego w  razie niezdolności do pracy ze względu na chorobę lub inwalidztwo oraz po osiąg nięciu wieku eme- rytalnego. Zakres i  formy zabezpieczenia społecznego okreś la ustawa. Obywatel pozostający bez pracy nie z  włas nej woli i  niemający innych środków utrzymania ma prawo do zabezpieczenia społecznego, którego zakres i formy okreś la ustawa (art. 67). Konstytucja stanowi też, iż władze publiczne są obowiązane do zapew- nienia szczególnej opieki zdrowotnej dzieciom, kobietom ciężarnym, osobom niepełnosprawnym i w podeszłym wieku (art. 68 ust. 3), a niepeł- nosprawnym udzielają, zgodnie z ustawą, pomocy w zabezpieczeniu egzy- stencji, przysposobieniu do pracy oraz komunikacji społecznej (art. 69). Państwo w swojej polityce społecznej i gospodarczej ma uwzględniać do- bro rodziny. Do szczególnej pomocy władz publicznych, której zakres okreś la ustawa, mają prawo rodziny znajdujące się w trudnej sytuacji ma- terialnej i  społecznej, zwłaszcza wielodzietne i  niepełne (art.  71 ust.  1) oraz matki przed i po urodzeniu dziecka (art. 71 ust. 2). Państwo zapewnia ochronę praw dziecka, a  każdy ma prawo żądać od władzy publicznej ochrony dziecka przed przemocą, okrucieństwem, wy- zyskiem i demoralizacją (art. 72 ust. 1), dziecko pozbawione opieki rodzi- cielskiej ma prawo do opieki i  pomocy władzy publicznej, która w  toku 6 7 8 18 1. Ubezpieczenia w systemie zabezpieczenia społecznego ustalania jego praw zobowiązana jest do wysłuchania dziecka i  w  miarę możliwości uwzględniania jego zdania (art. 72 ust. 2 i 3). Władze publiczne prowadzą politykę sprzyjającą zaspokajaniu potrzeb mieszkaniowych obywateli, przeciwdziałają bezdomności, wspierają roz- wój budownictwa socjalnego, a  ochronę praw lokatorów okreś la ustawa (art. 75). Przepisy Konstytucji stosuje się bezpośrednio, chyba że stanowi ona inaczej (art. 8). Na podstawie norm konstytucyjnych mogą być wy- dawane indywidualne akty stosowania prawa, co dotyczy też niektórych praw socjalnych. Jak jednak stanowi art. 81, praw okreś lonych w art. 65 ust. 4 i 5, art. 66, art. 69, art. 71 i art. 74–76 można dochodzić tylko w gra- nicach okreś lonych w ustawie4. 1.1.4. Administracja zabezpieczenia społecznego Dział zabezpieczenie społeczne obejmuje sprawy: ubezpieczeń społecznych i  zaopatrzenia społecznego; funduszy emerytalnych; pomocy społecznej i  świadczeń na rzecz rodziny; świadczeń socjalnych, zatrudnienia, rehabilitacji społecznej i  zawodowej osób niepełnospraw- nych; kombatantów i  osób represjonowanych; koordynacji systemów za- bezpieczenia społecznego, z wyjątkiem rzeczowych świadczeń leczniczych oraz działalności pożytku publicznego (w tym nadzoru nad prowadzeniem tej działalności przez organizacje pożytku publicznego, z  wyłączeniem nadzoru nad działalnością w zakresie ratownictwa i ochrony ludności). Konstytucja, poza prawami obywatelskimi, wyznacza też zręby sys- temu administracji, której ustrój jest konkretyzowany przez usta- wy zwyk łe. Ustawę z 4 wrześ nia 1997 r. o działach administracji rządowej można traktować jako podstawę konkretyzacji zakresu zabezpieczenia społecznego. Dział zabezpieczenie społeczne wyodrębniony w  tej ustawie obejmuje, jak stanowi art.  31, sprawy: ubezpieczeń społecznych i zaopatrzenia społecznego (pkt 1), funduszy emerytalnych (pkt 2), pomo- cy społecznej i świadczeń dla osób i gospodarstw domowych znajdujących się w  trudnej sytuacji materialnej i  społecznej (pkt 3), przeciwdziałanie 4 Konstytucje Rzeczypospolitej oraz komentarz do Konstytucji Rzeczypospolitej Pol- skiej z 1997 r., red. J. Boć, Wrocław 1998; K. Kolasiński, Konstytucyjne prawo do zabez- pieczenia społecznego a nowy system ubezpieczeń społecznych, „Państwo i Prawo” 1999, nr 5, s. 3–4. www.lexisnexis.pl
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

System ubezpieczeń społecznych. Zagadnienia podstawowe
Autor:
, ,

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: