Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00205 030800 15022516 na godz. na dobę w sumie
Podmioty uprawnione do środków OFE - ebook/pdf
Podmioty uprawnione do środków OFE - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 108
Wydawca: Self Publishing Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-938189-0-7 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki >> pracy i ubezpieczeń społecznych
Porównaj ceny (książka, ebook (-10%), audiobook).

Szczegółowy raport prawno-ekonomiczny ukazujący problematykę OFE i planów zreformowania systemu ubezpieczeń społecznych. Analizuje stan prawny na wrzesień 2013 i ukazuje możliwe scenariusze zmian prawnych z uwzględnieniem zarówno interesu członków OFE jak i Skarbu Państwa.

O autorze:

dr hab. Radosław Pacud – Kierownik Katedry Rynku Ubezpieczeniowego Uniwersytetu Ekonomicznego w Katowicach. Dr hab. nauk prawnych (UAM 2005
i 2013) oraz dr nauk ekonomicznych (SGH 2001). Radca prawny i arbiter przy Sądzie Polubownym KNF.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Radosław Pacud Podmioty uprawnione do środków OFE Wydawnictwo FIGIS ul. Stawowa 202 31-346 Kraków ofe@figis.pl www.figis.org.pl ISBN 978-83-938189-0-7 redakcja i korekta: Elżbieta Wiater redakcja techniczna: Jan Nieć Katowice-Kraków 2013 copyright©Radosław Pacud copyright© Fundacja Innowacji Gospodarczych i Społecznych Wszystkie prawa zastrzeżone. Zawartość książki, w tym teksty, zdjęcia, oraz układ tych elemen- tów podlega ochronie prawa autorskiego i pokrewnych regulacji prawnych w zakresie ochrony własności intelektualnej. Kopiowanie lub rozpowszechnianie całości lub fragmentów treści wy- maga uprzedniego uzyskania stosownej pisemnej zgody ze strony Fundacji Innowacji Gospodar- czych i Społecznych i jest dopuszczalne tylko pod warunkiem podania źródła i daty publikacji. Zabrania się kopiowania, rozpowszechniania, modyfikacji lub udostępniania treści zawartych w książce osobom trzecim w celach komercyjnych bez uprzedniego uzyskania zgody w formie pisemnej. Zezwala się na nieograniczone kopiowanie pliku książki oraz bezpłatne udostęp- nianie go w całości za pośrednictwem internetu i urządzeń elektronicznych. Niniejsza wersja opracowania uwzględnia niezbędne korekty do wersji pilotażowej. Radosław Pacud Podmioty uprawnione do środków OFE dr hab. Radosław Pacud – Kierownik Katedry Rynku Ubezpieczeniowego Uniwersytetu Ekonomicznego w Katowicach. Dr hab. nauk prawnych (UAM 2005 i 2013) oraz dr nauk ekonomicznych (SGH 2001). Radca prawny i arbiter przy Sądzie Polubownym KNF. Spis treści Skróty . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7 1. Zagadnienia wstępne. Przedmiot analizy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9 2. Pochodzenie i przeznaczenie środków OFE . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 12 2.1 Znaczenie stosunków prawnych poprzedzających i następujących po członkostwie OFE . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 12 2.2 Składka emerytalna jako źródło finansowania środków OFE . . . . . . . . . 13 2.3 Przekazanie części składki emerytalnej do OFE . . . . . . . . . . . . . . . . . 16 2.4 Przeznaczenie środków OFE. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 18 2.5 Koncepcja zmiany mechanizmu dysponowania środkami emerytalnymi według projektu BDZ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 19 3. Uprawnienia członka OFE oraz odpowiadające im obowiązki . . . . . . . . . . . 22 3.1 Prawa podstawowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 22 3.2 Uprawnienia uboczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24 4. Uprawnienia ZUS do środków OFE. Państwo a środki OFE . . . . . . . . . . . . 26 4.1 Obowiązek zabezpieczenia społecznego przez państwo (art. 67 Konstytucji) 26 4.2 Wykonywanie obowiązku państwa w technice ubezpieczenia społecznego z przekazaniem zadania poza administrację państwa . . . . . . . . . . . . . 28 4.3 Państwo a ZUS. Zmiana zasady odpowiedzialności państwa w 1999 r. . . . . 30 4.4 Prawo pokrycia potencjalnych zobowiązań ZUS przez konkretne środki OFE . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 33 4.5 Środki OFE jako instrument służący zmniejszaniu zobowiązań gwarancyjnych państwa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 36 5. Uprawnienia PTE do środków w OFE. Pokrycie wynagrodzenia . . . . . . . . . 41 6. Układ uprawnień do środków zgromadzonych w OFE . . . . . . . . . . . . . . . 43 6.1 Rodzaje uprawnień do środków w OFE . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 43 6.2 Zależności uprawnień członków OFE oraz uprawnień ZUS i państwa do środków OFE . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 45 6.3 Krytyka koncepcji „własności” środków OFE w ujęciach cywilnoprawnych lub publicznoprawnych. . . . . . . . . . . . . 48 6.4 Czy koncepcja własności podzielonej (duplex dominium) rozjaśnia układ uprawnień do środków OFE? . . . . . . . . . . . . . . . . . 56 6 Fundacja Innowacji Gospodarczych i Społecznych www.figis.org.pl 7. Charakter prawny OFE oraz środków OFE . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 58 7.1 Zmiana kwalifikacji prawnej środków pochodzących ze składki przekazywanych do OFE . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 58 7.2 Charakter prawny OFE . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 62 7.3 Charakter prawny środków OFE . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 68 8. Wnioski . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 77 8.1. Podstawowe ustalenia prawne w zakresie podmiotów uprawnionych do środków OFE . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 77 8.2 Ograniczanie uprawnień majątkowych członków OFE . . . . . . . . . . . . 83 8.3 Niewłaściwe warunki narzucanego przejścia z OFE do ZUS oraz brak alternatywy dla „suwaka bezpieczeństwa” . . . . . . . . . . . . . . 89 8.4 Ograniczanie interesów podmiotów uprawnionych do środków OFE . . . . 94 8.5 Redukowanie zasad i efektów współpracy podmiotów uprawnionych do środków OFE . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .100 Bibliografia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .103 Skróty: u.e.k. – ustawa z dnia 21 listopada 2008 r. o emeryturach kapitałowych (Dz. U. Nr 228, poz. 1507) u.e.r.f.u.s – ustawa z dnia 29 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Fundu- szu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jedn.: Dz. U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 z późn. zm.) u.f.p. – ustawa z dnia 27 sierpnia 2009 r. o finansach publicznych (Dz. U. Nr 157, poz. 1240 z późn. zm. u.o.f.f.e. – ustawa z dnia 28 sierpnia 1997 r. o organizacji i funkcjonowaniu fun- duszy emerytalnych (tekst jedn.: Dz. U. z 2010 r. Nr 34, poz. 189 z późn. zm.) u.s.u.s. – ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecz- nych (tekst jedn.: Dz. U. z 2009 r. Nr 205, poz. 1585 z późn. zm.) ustawa o FDEK – zawetowana ustawa z dnia 19 listopada 2008 r. o funduszach dożywotnich emerytur kapitałowych Przegląd emerytalny lub BDZ - Ministerstwo Pracy i Polityki Społecznej oraz Ministerstwo Finansów, Przegląd funkcjonowania systemu emerytalnego wynikający z art. 32 ustawy z dnia 25 marca 2011 r. o zmianie niektórych ustaw związanych z funkcjonowaniem systemu ubezpieczeń społecznych. Bezpieczeństwo dzięki zróżnicowaniu, Warszawa czerwiec 2013 r. Zagadnienia wstępne. Przedmiot analizy 1. 1.1 W związku z wprowadzoną w 2011 r. zmianą kierunku reformy ubezpie- czenia emerytalnego na skutek obniżenia składki przekazywanej do OFE oraz przedstawieniem przez Ministerstwo Pracy i Polityki Społecznej oraz Ministerstwo Finansów w czerwcu 2013 r. przeglądu funkcjonowa- nia systemu emerytalnego pod tytułem „Bezpieczeństwo dzięki zróż- nicowaniu” powstają pytania, czy można ustalić, do kogo należą środki OFE, a następnie: komu i jakie przysługują prawa do środków OFE? Od- powiedź na to pytanie jest fundamentalna dla oceny prawnej propono- wanych zmian, a zwłaszcza wyboru określonego wariantu zmian prawa emerytalnego jako koncepcji nadającej się do dalszych prac legislacyj- nych. Na takie pytania można odpowiedzieć po przeanalizowaniu reali- zowanych względem środków OFE uprawnień przez członka OFE, a tak- że prawa ZUS i państwa do tych środków. Bardziej oczywiste są ustalenia na poziomie uprawnień członka OFE, dużo trudniej definiować prawa państwa i ZUS do tychże środków. O ile bowiem te pierwsze wprost wynikają z przepisów prawa, o tyle interpretacja pozostałych uprawnień wymaga przedstawienia szerszej wiedzy na temat ubezpieczenia eme- rytalnego jako określonego fenomenu prawnego, istniejącego długo- terminowo w konstytucyjnych ramach prawnych. Chodzi tu o wiedzę i koncepcje teoretyczne odkrywane w sądownictwie powszechnym, kon- stytucyjnym oraz literaturze przedmiotu. 1.2 W dniach 4 i 5 września br. rząd ogłosił koniec konsultacji społecznych oraz podjęcie decyzji określającej założenia do projektu ustawy zmian w regulacji prawnej OFE. Zdecydowano procedować rozwiązania, któ- re zakładają przekazanie obligacji z OFE do ZUS w celu ich umorzenia oraz wprowadzenie dobrowolności wyboru uczestnictwa w OFE czy też w ZUS. Propozycja ta praktycznie sumuje wariant pierwszy i z drugim 10 Fundacja Innowacji Gospodarczych i Społecznych www.figis.org.pl 1.3 zgłoszonym w BDZ, przy czym wybór nie będzie chyba w pełni dobro- wolny, jak i nie będzie wpływać na dotychczasowe prawa w OFE, któ- re zostały już pokryte akcjami, oddziałując jedynie na przyszłe składki emerytalne. Przeniesienie obligacji z OFE do ZUS Minister Pracy i Poli- tyki Społecznej uzasadniał tym, że środki OFE mają charakter publiczny. Taka kwalifikacja prawna rodzi zasadnicze wątpliwości i wymaga niemal natychmiastowej korekty prawnej. Trudno prowadzić poważne analizy prawne z pominięciem istniejącego dorobku w tej dziedzinie, który jest jednak niejednolity lub nieprecyzyj- ny. A. Chłopecki i inni uznają tylko członków OFE jako uprawnionych do środków OFE. W judykaturze, popartej przez K. Antonowa, uzna- je się, że składka na OFE nie stanowi własności ubezpieczonego1, choć unormowania części kapitałowej wielu autorów określa mianem pry- watnego segmentu ubezpieczenia emerytalnego2. Tematyka ta jest ciągle skomplikowana, a w dotychczasowym orzecznictwie nie ma Uchwały Sądu Najwyższego, czy też orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego, któ- ry określa charakter prawny środków OFE na podstawie wszechstron- nej analizy. Wydane Wyroki Sądu Najwyższego rozsądzały prawidłowo kwestie roszczenia o terminowe przekazywanie składek z ZUS do OFE, kwestię przymusu członkostwa w OFE, jak i kwestię możliwości zwrotu składek wpłacanych do ZUS i OFE do majątku prywatnego wniosko- dawcy, uzasadniając przy okazji swoje wywody krótkim odniesieniem się do publicznoprawnego charakteru składki. Pewną falę współcze- snych nadinterpretacji wywołało kilka słów z uzasadnień tych wyroków o zachowaniu publicznoprawnego charakteru przez składkę po przeka- zaniu jej do funduszu (co wyrażono po raz pierwszy w Uchwale Sądu 1 Uchwała składu 7 sędziów SN z dnia 5 kwietnia 2006 r., III CZP 121/05 (OSNPUSiSP 2007, nr 3-4, poz. 50), Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 4 czerwca 2008 r. II UK 12/08, OSP, z glosą K. Antonowa (OSP 2009, z. 6, poz. 62, s. 423-426) oraz glosą R. Pacuda (OSP 2009, z.10, poz.102). 2 Pojęcie takie stosuje J. Jończyk (tenże, Prawo zabezpieczenia społecznego, Zakamycze,wyd.3, Kraków 2006, s.45; a także: Ubezpieczenie emerytalne– stan obecny i widoki na przyszłość, PiZS 2005, nr 9, s. 3), a także wymiennie z pojęciem prywatnej części ubezpieczenia emerytalnego od lat K. Antonów (tenże, Emerytura z prywatnej części ubezpieczenia emerytalnego [w:] Ryzyko sta- rości – problemy zabezpieczenia społecznego, Kraków 2007, s. 88nn.; tenże, Glosa do wyroku Sądu Najwyższego z dnia 4 czerwca 2008 r., II UK/2008, OSP 2009, nr 6, s. 423). Podmioty uprawnione do środków OFE 11 1.4 Najwyższego z dnia 5 kwietnia 2006 r. (III CZP 121/05)3 z uzasadnieniem o mocy zasady prawnej. Z tymi różnymi poglądami, przyjdzie zmierzyć się w niniejszym opracowaniu. Podstawowe znaczenie mają dziś jednak nie kwalifikacje prawne, czy środki w OFE są publiczne czy prywatne, ale jakie prawa do nich przysługują, bo to ogranicza możliwość zmian wstecz w zakresie praw nabytych do środków OFE, które są pokryte ob- ligacjami, jak i akcjami. Poszukując odpowiedzi na pytanie, do kogo należą środki OFE, nie moż- na z góry sugerować się utartymi schematami dążącymi do wskazania, że jest to przedmiot własności prywatnej lub własności publicznej. Po- legając na poglądzie K. Antonowa, który dochodzi do wniosku, że na podstawie żadnych znanych kryteriów rozgraniczenia sfery prywatnej i publicznego nie da się zaliczyć prawa zabezpieczenia społecznego ani do prawa publicznego, ani do prawa prywatnego4, realizacja posta- wionego zadania wydaje się niezwykle trudna. Należy jednak wyrazić przekonanie, że poszczególne elementy zabezpieczenia społecznego, zarówno podmiotowe, jak i przedmiotowe, poddają się kwalifikacji we- dług podziału charakterystycznego dla modelowej sfery publicznej i sfe- ry prywatnej. OFE są takim wynalazkiem prawnym, który domaga się precyzyjnej analizy tekstów prawnych oraz odpowiedniej dla swojej roli i przeznaczenia teorii obejmującej niezbędne wyjaśnienia nie tylko praw i obowiązków, ale także stosunków prawnych wiążących podmioty pra- wa emerytalnego, koncepcji, według których są one konstruowane, oraz szeroko rozumianej charakterystyki prawnej, która z punktu widzenia celów badania będzie obejmować wybrany przedmiot, jakim są środki gromadzone w OFE. Dlatego też potrzeba uwzględnić role wszystkich relewantnych dla zagadnienia stosunków prawnych, zarówno tych, któ- rych przedmiotem są owe środki, jak również tych, których celem jest gromadzenie ich oraz wypłata. Potrzeba także dostrzec różnego typu związki pomiędzy stosunkami prawnymi ubezpieczenia emerytalnego. 3 Uchwała ta – a dokładnie cytowane wyżej zdanie - została później przywołana w Wyroku Sądu Najwyższego z dnia 4 czerwca 2008 r. II UK 12/08, OSP, z glosą K. Antonowa (OSP 2009, z. 6, poz. 62, s. 423-426) oraz glosą R. Pacuda (OSP 2010, z.10, poz.102), jak również w Wyroku Sądu Najwyższego z dnia 24 stycznia 2013 r. (V CSK 63/12). 4 Por. K. Antonów, Sprawy z zakresu ubezpieczeń społecznych, Wolters Kluwer, Warszawa 2011, s.32. 12 Fundacja Innowacji Gospodarczych i Społecznych www.figis.org.pl 1.5 Zrealizowanie takiej metody badawczej w pełnym rozmiarze wyma- gałyby w pewnej mierze powtórzenia dokonanych przez autora badań przedstawionych w rozprawie „Stosunki prawne ubezpieczenia emery- talnego”5, stąd dla celów pracy gdzie niegdzie korzystać się będzie z do- konanych tam ustaleń oraz posiłkując się zwięzłymi objaśnieniami, od- syłając bardziej dociekliwych do lektury książki. Przegląd emerytalny zawiera rekomendacje dotyczące nie tylko zmian w systemie emerytalnym dotyczącym OFE, ale również organizacji wy- płat emerytur kapitałowych6. Formułowanie odpowiedzi na pytanie, komu przysługują prawa do środków w OFE i na czym one polegają, daje podstawę do wnioskowań istotnych dla oceny przyjętych założeń do zmian w systemie emerytalnym, w tym wariantów zmian w konstrukcji prawnej OFE, które wynikają z Przeglądu emerytalnego. Nie można jed- nak całkiem pominąć kwestii wypłat emerytur, która zmienia nie tylko filozofię reformy, ale również dotyka określonych praw członków OFE. Pochodzenie i przeznaczenie środków OFE 2. 2.1 Znaczenie stosunków prawnych poprzedzających i następujących po członkostwie OFE 2.1.1 Ubezpieczenie emerytalne stanowi określoną całość organizacyjną, unormowaną prawnie w sposób określający prawa i obowiązki dla wielu podmiotów, które pozostają ze sobą, z uwagi na te prawa i obowiązki, w określonych relacjach prawnych. Stosunki prawne wiążące podmioty prawa emerytalnego są funkcjonalnie powiązane, osobno w części re- partycyjnej i części kapitałowej ubezpieczenia emerytalnego, stąd żaden z samodzielnie wyróżnianych stosunków prawnych z żadnej części ubez- pieczenia emerytalnego nie spełnia sam w sobie celu ubezpieczenia eme- rytalnego, ani też nie może funkcjonować bez pozostałych. Tym samym ustalanie uprawnień do środków OFE nie może być oderwane od ich pochodzenia oraz przeznaczenia. 5 R. Pacud, Stosunki prawne ubezpieczenia emerytalnego, Wolters Kluwer, Warszawa 2011, s. 450. 6 BDZ, s.84 i nn. Podmioty uprawnione do środków OFE 13 2.1.2 Analiza dotyczy praw podmiotów do środków OFE, stąd zainteresowa- nia oscylują wokół stosunku członkowskiego, stosunków organizacyj- nych (zobowiązaniowych) pomiędzy ZUS a OFE, a w mniejszym zakre- sie stosunku pomiędzy OFE a PTE. Stanowią one obowiązujący sposób realizacji konstytucyjnego prawa i obowiązku zabezpieczenia społeczne- go na wypadek starości w stosunku państwa do obywatela. W dużej mie- rze poza głównym przedmiotem zainteresowań są składkowe stosunki prawne, które poprzedzają stosunki prawne w przedmiocie środków emerytalnych, jak i emerytalne stosunki prawne, na podstawie których następuje wypłata świadczeń, które następują po okresie członkostwa OFE. Do ustalania charakteru prawnego środków emerytalnych w OFE, jak również uprawnień do nich, przydatne stają się kwalifikacje prawne innych powiązanych stosunków prawnych określających pochodzenie i przeznaczenie środków OFE. Składka emerytalna jako źródło finansowania środków OFE 2.2 2.2.1 Środki OFE są gromadzone na podstawie regulacji ustawy o organizacji i funkcjonowaniu otwartych funduszy emerytalnych oraz ustawy o sys- temie ubezpieczeń społecznych. Jak wskazano w przepisie art. 16 ust. 1 u.s.u.s., składki emerytalne finansują z własnych środków, w równych częściach, ubezpieczeni i płatnicy składek. Określenie obowiązku ubez- pieczonego jako finansowanie składki wymaga bliższego określenia tre- ści obowiązku, jaki ma zrealizować ubezpieczony. Istota tego obowiązku polega ze strony ubezpieczonego na obowiązku udostępnienia płatni- kowi środków na połowę składki emerytalnej, a ze strony płatnika na zapewnieniu połowy środków na pokrycie bieżących kosztów ochrony ubezpieczeniowej (połowy składki emerytalnej)7 . 2.2.2 Finansowanie połowy składki przez ubezpieczonego oraz przekazywanie z tej części środków do OFE jest uważane za niezwykle istotne – nawet w orzeczeniu ETS ten argument przywoływano w nierozstrzygniętych rozważaniach, czy wobec tej zasady, środki w OFE mogą mieć publicz- noprawny charakter. Wydaje się jednak, iż z samego faktu finansowania 7 Por. R. Pacud, Stosunki prawne, s.68-83. 14 Fundacja Innowacji Gospodarczych i Społecznych www.figis.org.pl składki przez ubezpieczonego, która jest potem przekazywana do OFE8 nie daje się wywieść przekonującej argumentacji o prawie ubezpieczone- go do środków OFE. Składka emerytalna jest przekazywana do FUS jako rodzaj składki na ubezpieczenia społeczne, choć w tej części, w jakiej ma być później przekazana do OFE, nie stanowi przychodów FUS. Także używany choćby w art. 111 ust. 8 u.o.f.f.e pojęcie „przekazania składki” daje asumpt do myślenia, że owa cześć składki emerytalnej nie ma nic wspólnego z ZUS. Znaczenie tych przepisów umniejsza jednak cały kon- tekst prawny ubezpieczenia społecznego, który sprawia, że traci znacze- nie prawne fakt, że tylko z części ubezpieczonego przekazywane są środki do OFE. Środki OFE są gromadzone ze składek, które pobiera najpierw ZUS jako świadczenie publiczne, powiązane z ochroną ubezpieczeniową i nie mogą być wypłacane na cele spoza ubezpieczeń społecznych. Poza tym od początku wiadomo, że wraz zapłatą składki powstaje lub w przy- szłości powstanie ochrona ubezpieczeniowa w ramach ubezpieczeń spo- łecznych i dlatego jeżeli tą osobą jest członek OFE, to nie ma znaczenia, czy składkę finansował on, czy płatnik, u którego był zatrudniony, czy też państwo lub gmina. Co prawda, od kilkunastu lat obowiązywania OFE nie ma jasności co do charakteru tejże ochrony ubezpieczeniowej w czę- ści kapitałowej, skoro w okresie członkowskim OFE nie ma ubezpiecze- nia, jak również czy ochrona ta po upływie członkostwa może polegać tylko na ZUS, skoro środki z OFE mają być wypłacane członkom OFE, a nie ZUS (art. 2 ust. 2 u.o.f.f.e). Nie zmienia to jednak ogólnej kwalifi- kacji prawnej w ramach ubezpieczeń społecznych, w ramach której nie mieszczą się przymusowo pobierane świadczenia od podmiotów prywat- nych na rzecz innych podmiotów. Finansowanie składki przekazywanej 8 Do momentu zmiany wysokości składki przekazywanej do OFE tj. do 1 maja 2011 r. obowią- zywał przepis, który przyjmował, że „część składki na ubezpieczenie emerytalne pochodząca ze składki ubezpieczonego, wynosząca 7,3 podstawy wymiaru składki, odprowadzana jest przez Zakład do wybranego przez ubezpieczonego otwartego funduszu emerytalnego, z uwzględnie- niem art. 111”. Po obniżeniu wysokości składki oraz ustaleniu nowego brzmienia art. 22 ust. 3 u.o- .f.f.f.e można nabrać wątpliwości, czy składka przekazywana do OFE jest na pewno finansowana przez ubezpieczonego. Biorąc jednak pod uwagę ciągle obowiązujący przepis art. 111 ust. 9, który brzmi „Składka ubezpieczonych, o których mowa w ust. 1, podlega przekazaniu do otwartych funduszy emerytalnych na zasadach określonych w ust. 8” należy uznać, że to połowa składki emerytalnej, która jest finansowana przez niego pozostaje niewątpliwie składką ubezpieczonego w rozumieniu art. 111, która jest przekazywana do OFE. Podmioty uprawnione do środków OFE 15 do OFE przez ubezpieczonego wydaje się irrelewantne. Podobny skutek osiągałoby wpłacanie składki do OFE, które pochodzi także z środków płatnika, gdyż przekazanie jakichkolwiek środków ze składki emerytal- nej związanej z ubezpieczeniem emerytalnym członka OFE, przez ZUS do OFE, który wybrał określony członek OFE musi i tak prowadzić do nabycia określonych przez ustawodawstwo praw do środków OFE przez członka OFE. Wobec powyższego należy skłaniać się ku temu, że zasada przekazywania składki emerytalnej do OFE jedynie z części finansowanej przez ubez- pieczonego (tzw. składka ubezpieczonego) ma znaczenie porządkujące sposób nabywania uprawnień w pierwszym i drugim filarze, jak i wycho- wawcze dla ubezpieczonych. Nie można jednak odmówić całkiem racji tym, którzy upatrują w składce przekazywanej z części wynagrodzenia do OFE innej konstrukcji prawnej, czyli składki o innym charakterze prawnym aniżeli składka opłacana w ramach części repartycyjnej ubez- pieczenia emerytalnego, choć wydane orzeczenia przez Sąd Najwyższy generalnie podważają taki kierunek myślenia. 2.2.3 Składka na ubezpieczenia społeczne stanowi niewątpliwie świadczenie publicznie, powszechnie ponoszone na rzecz ZUS jako podmiotu pu- blicznego, którego zasadność nie może być kwestionowana z uwagi na art. 84 Konstytucji RP, stąd podlega publicznoprawnej egzekucji. W wy- roku Sądu Najwyższego z dnia 4 czerwca 2008 r. (I UK 12/08)9 przyjęto, że składka emerytalna, z uwagi na jej przeznaczenie na tworzenie fundu- szu emerytalnego, posiada publicznoprawny ubezpieczeniowy charak- ter. W obszarze prawa publicznego nie ma większego znaczenia, skąd pochodzą środki, jeżeli przejmuje je podmiot publiczny. Argumentem tym posługiwał się także Sąd Najwyższy w powyższej sprawie. Gdyby część składki emerytalnej przejmował podmiot prywatny, trudno było- by uzasadnić przymus ubezpieczenia w części kapitałowej. Tym bardziej prywatnoprawny obowiązek przynależności do OFE bez możliwości jego zamiany na inną formę kapitalizacji składek byłby niezgodny ze swobodą przepływu kapitału w UE. 9 OSNP 2009/21-22/291. 16 Fundacja Innowacji Gospodarczych i Społecznych www.figis.org.pl 2.3 Przekazanie części składki emerytalnej do OFE 2.3.1 Obowiązek przekazywania składek z ZUS do OFE zachodzi na podsta- wie innego stosunku prawnego, aniżeli stosunek ubezpieczający, którego przedmiotem jest opłacanie składki emerytalnej. Pobrane składki ZUS przekazuje OFE za pomocą FUS, który nie zalicza do swoich przycho- dów tej części składki emerytalnej (art. 51 u.s.u.s.), która odpowiada należności OFE, oraz przekazuje na (art. 22 ust. 3 tej ustawy) w ciągu 15 dni roboczych, licząc od otrzymania składki opłaconej przy użyciu dokumentów płatniczych (art. 47 u.s.u.s). 2.3.2 Wykonywane zadania z zakresu ubezpieczenia społecznego przez OFE (art. 3 ust. 1 pkt. 3 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych) same w sobie nie polegają na ubezpieczeniu. Podobnie samodzielnie rozpa- trywany stosunek członkowski OFE nie ma charakteru ubezpieczenio- wego, a więc obligatoryjnych umów członkowskich, ani także środków OFE nie można kwalifikować jako obowiązkowych składek. Przekazanie środków prawnych z ZUS do OFE nie jest w sensie prawnym ubezpie- czeniem, gdyż ze składkami przekazywanym do OFE nie wiąże się żad- na ochrona ubezpieczenia; ma to jednak miejsce w kolejnych stosun- kach prawnych. Kwestia ta wymaga wyjaśnienia, gdyż Sąd Najwyższy w Uchwale z dnia 5 kwietnia 2006 r. (III CZP 121/05) ustala charakter składki ubezpieczeniowej pozostających w OFE, podczas gdy tam już nie ma żadnych składek ubezpieczeniowych. Można się jedynie dopatrywać ubezpieczenia jako urządzenia gospodarczego, które tworzy ZUS, OFE oraz FDEK (Fundusz Dożywotnich Emerytur Kapitałowych) według ciągle obowiązujących regulacji prawnych ustawy o emeryturach kapi- tałowych. Takie urządzenie nie tworzy jednego ubezpieczeniowego sto- sunku prawnego, ale składa się z różnych stosunków prawnych, o ubez- pieczeniowym i nieubezpieczeniowym charakterze prawnym10. Dlatego też przy ocenie prawnej środków gromadzonych w OFE nie można ich traktować jako składki ubezpieczeniowej, a co najwyżej jako środki po- chodzące ze składki, jak i przeznaczone na finalną składkę ubezpiecze- niową. 10 R. Pacud, Stosunki prawne, s.390-391. Podmioty uprawnione do środków OFE 17 2.3.3 W części kapitałowej ubezpieczenia emerytalnego stosunek, którego przedmiotem jest składka, pojawia się w dwóch rozdzielonych od siebie etapach, co stanowi o jego specyfice. Owa specyfika jest konsekwencją włączenia do wykonawców ubezpieczenia społecznego podmiotu nie- publicznego (OFE), tworzonego przez spółkę akcyjną (PTE), jak i skut- kiem relacji prawnych związanych z OFE, które nie mają ubezpieczenio- wego charakteru. Ustawodawca zdecydował się na utworzenie systemu emerytalnego dopuszczającego nowy typ podmiotu do zadań z zakresu ubezpieczeń społecznych, który jest powiązany z ZUS stosunkiem zo- bowiązaniowym, chociaż inwestowanie środków emerytalnych mogło pozostawać niewyodrębnione jako czynność wewnętrzna w ramach or- ganizacji ZUS. Ustawodawca nie zastosował jednak takiego modelu, de- cydując o przekazaniu środków zgromadzonych ze składek poza obszar finansów publicznych, co wymagało ustalenia licznych uprawnień ubez- pieczonych członków OFE, które nie mogą być już dowolnie reduko- wane w stosunku do kapitałów emerytalnych zgromadzonych na dzień 31.12.2013 r. (ok. 300 mld PLN), jak również wobec potrzeby ochrony istoty ustalonej instytucji prawnej. 2.3.4 Przekazywanie składek z ZUS do OFE jest czynnością odpłatną, za którą ZUS otrzymuje wynagrodzenie11, lecz nie ma ona charakteru zlecenia składanego przez OFE. To wynagrodzenie jest przede wszystkim po- kryciem kosztów ZUS, jakie ponosi ze względu na udział w organizacji kapitałowego ubezpieczenia emerytalnego. Przedmiotem powiązania istniejącego pomiędzy OFE a ZUS są powstające co miesiąc – przy aktu- alnym tytule ubezpieczenia emerytalnego – obowiązki dotyczące prze- kazywania części składki emerytalnej. Członek OFE ma interes prawny związany z terminowym przekazywaniem składek z ZUS do OFE, gdyż te stanowią zabezpieczenie nabywanych przez niego ekspektatyw emery- tury dożywotniej. W przypadku opóźnień płatnika członek OFE korzy- sta z obligatoryjnej opłaty dodatkowej za opóźnienia w przekazywaniu tych składek do OFE. Uchwałą SN z dnia 5 kwietnia 2006 r. (III CZP 11 Art. 76 ust. 1 pkt 3 u.s.u.s. przewiduje, że ZUS uzyskuje przychody z należności z tytułu po- niesionych kosztów poboru i dochodzenia składek na OFE w wysokości nie wyższej, niż 0,8 kwoty przekazanych do otwartych funduszy emerytalnych składek na to ubezpieczenie, z tym, że wysokość należności ustala się corocznie w ustawie budżetowej. 18 Fundacja Innowacji Gospodarczych i Społecznych www.figis.org.pl 121/05, OSNC 2006, nr 11, poz. 178) potwierdzono, że istnieje obowią- zek przekazywania składki do OFE oraz że ubezpieczonemu przysługuje stosowne żądanie oraz możliwość formalnego jego zgłoszenia jako spra- wy z zakresu ubezpieczeń społecznych w ramach odwołania od decy- zji w kwestii przekazania części składki do OFE12. Interes członka OFE związany z terminowym przekazywanie składek do OFE podlega ochro- nie prawnej. 2.4 Przeznaczenie środków OFE. 2.4.1 Przynależność do OFE stanowi okres przejściowy w stosunkach praw- nych ubezpieczenia emerytalnego, gdyż od początku reform ustalono, że nie będą one wypłacać emerytur kapitałowych, stanowiąc ważny, ale nie finalny element organizacji ubezpieczenia emerytalnego. Finansowa- nie środków OFE nie ma tak dużego znaczenia, jak finansowanie wypłat emerytur kapitałowych z środków OFE. Na podstawie ustawy o emery- turach kapitałowych z 2008 r. doprecyzowano powyższe założenie refor- my z 1999 r., gdy okazało się, że z środków OFE mogą być finansowane emerytury okresowe, co jest tanim i prostym rozwiązaniem wypłat środ- ków emerytalnych we współpracy z ZUS. 2.4.2 Od 1999 r. stanowiono normy prawne odpowiadające koncepcji przeka- zywania środków z OFE do prywatnych zakładów emerytalnych. Taka jest geneza obowiązującego do dziś art. 4 ust. 12 u.s.u.s, który przewiduje że wybrany przez ubezpieczonego zakład emerytalny wypłaca emeryturę dożywotnią. Następnie wraz z uchwaleniem ustawy o emeryturach kapi- tałowych z 2008 r. przyjęto, że emerytury kapitałowe wypłaca FUS. Usta- wa ta stanowiła, że środki na emerytury kapitałowe przekazywane będą przez Fundusz Dożywotnich Emerytur Kapitałowych (FDEK), jednak stosunki prawne z udziałem FDEK nie zostały całkowicie uregulowane z racji zawetowania ustawy o FDEK przez Prezydenta L. Kaczyńskiego13. 12 Uchwała ta dokonuje zmiany kierunku orzecznictwa, który nadała wcześniejsza uchwała z dnia 11 sierpnia 2004 r. Ta ostatnia spotkała się z krytyką (zob. R. Pacud, Glosa do Uchwały Sądu Naj- wyższego z dnia 11 sierpnia 2004 r., OSP 2005, z. 4, s. 191–193), która wskazała na inny – zaakcep- towany w kolejnej Uchwale SN – sposób rozpatrzenia sprawy, tj. na podstawie art. 83 ust. 1 u.s.u.s. 13 Zob. szerzej: R. Pacud, Wypłaty emerytur dożywotnich. Stan obecny i perspektywy, PiZS 2012, nr 11, s.2. Podmioty uprawnione do środków OFE 19 Sejm VI Kadencji (2007-2011) nie miał wystarczających sił politycznych do uzyskania kwalifikowanej większości w 2008 r. i przyjęcia ustawy po- mimo odmowy podpisania przez Prezydenta ustawy o FDEK. Zmiana sytuacji politycznej w trakcie prac Sejmu VII Kadencji nie przyczyniła się jednak do uchwalenia zawetowanej wcześniej ustawy, mimo, że gło- sująca za wcześniejszą ustawą koalicja PO-PSL dalej sprawuje władzę, dzieląc ją z przychylnym jej Prezydentem RP. 2.4.3 Zgodnie z obowiązującą ustawą o emeryturach kapitałowych po ustale- niu prawa do dożywotniej emerytury kapitałowej przez ZUS, podmiot ten miał informować wybrany fundusz dożywotnich emerytur kapitało- wych o ustalonej wysokości dożywotniej emerytury kapitałowej i prze- kazać całość otrzymanych środków z OFE jako składkę (art. 17 ust. 14 u.emk). Na tej podstawie miał być realizowany obowiązek FDEK przeka- zywania środków w wysokości, która wystarcza na pokrycie miesięcznej emerytury kapitałowej (art. 17 ust. 15 u.emk). Do tej pory organizacja FDEK nie została prawnie uregulowana. Ustanowione w tym zakresie stosunki prawne nie zostały więc praktyce zrealizowane, także ze wzglę- du na to, że najstarsi członkowie OFE nie osiągnęli jeszcze wieku upraw- niającego do nabycia prawa do emerytury dożywotniej. Taka sytuacja będzie mieć już miejsce w połowie 2014 r. 2.5 Koncepcja zmiany mechanizmu dysponowania środkami emery- talnymi według projektu BDZ 2.5.1 BDZ rezygnuje z działalności FDEK, Zakładów Emerytalnych, czyli instytucji zarządzających kapitałami emerytalnymi w okresie finanso- wania emerytur. Skutkować to będzie pozbawieniem definitywnej moż- liwości uzyskiwania dalszych dodatkowych dochodów z inwestycji kapi- tałowych w okresie wypłat emerytur dożywotnich. Co gorsza, nie tylko ogranicza się proces akumulacji kapitału, ale proponuje się przedwcze- sne, już na 10 lat przed emeryturą, przekazanie ich do ZUS. Uchylać to będzie prawo do indywidualnego zabezpieczenia emerytury kapitałowej. Sformułowane w BDZ propozycje będą prowadzić do zmian ustalone- go porządku stosunków prawnych, dlatego warto wskazać, na czym on obecnie polega oraz jakie są konsekwencje jego zmiany. 20 Fundacja Innowacji Gospodarczych i Społecznych www.figis.org.pl 2.5.2 BDZ idzie w kierunku uproszczenia stosunków prawnych, zwiększenia publicznoprawnych cech systemu emerytalnego, co jest zrozumiałe i po- stulowane w literaturze14. Proces ten powinien jednak zachować formę ustrojową z indywidualnym pokryciem emerytur, niezwykle ważnym dla młodszych ubezpieczonych, którzy nie uzyskują w zamian żadnych ulg w finansowaniu wysokich emerytury starszych ubezpieczonych. Do- tychczas było jasne, że ZUS nie miał żadnego upoważnienia do przejęcia środków gromadzonych w OFE, a mógł jedynie monitorować bezpo- średnie transfery z OFE do zakładów emerytalnych zgodnie z koncepcją z 1999 r. albo realizować obowiązek przejęcia środków od OFE celem dalszego przekazania do FDEK, zgodnie z ustawodawstwem obowiązu- jącym od 2008 r. 2.5.3 Eliminacja prawa wyboru oferty emerytury dożywotniej nie jest zmianą formuły nabywania prawa do emerytury, ale cofnięciem uprawnienia do dysponowania środkami emerytalnymi gromadzonymi w OFE, które ma charakter esencjonalny dla prawa członka OFE do środków OFE. Projekt BDZ proponuje zmianę struktury stosunków prawnych w tej części or- ganizacji emerytalnej, która nie podlegała jeszcze faktycznej realizacji. Dotychczasowe uprawnienia członka OFE do dysponowania środkami OFE przez ich przekazanie czy to do określonego Zakładu emerytalnego (koncepcja z 1999 r.), czy też Funduszu Dożywotnich Emerytur Kapita- łowych za pośrednictwem ZUS, według przepisów ustawy o emerytu- rach kapitałowych z 2008 r.15 dawały ubezpieczonemu prawa do ubez- pieczenia się poza ZUS (koncepcja Zakładu Emerytalnego) albo prawo pokrycia ubezpieczenia poza ZUS (koncepcja FDEK). Zarówno Zakłady Emerytalne, jak też ostatecznie FDEK rodziły dwa skutki gospodarcze dla członków OFE. Po pierwsze, dawały możliwość uzyskania wyższych emerytur kapitałowych z uwagi na osiąganie pożytków przez FDEK w trakcie ubezpieczenia, co miało podnosić wartość oferowanej emery- tury. Po drugie, zachowywały indywidualne i realne pokrycie emerytury kapitałowej, które leżało poza OFE. W przypadku realizacji koncepcji BDZ członkowie OFE mieliby zostać tego pozbawieni. O ile nie jest ja- 14 R. Pacud, Stosunki prawne, s.379. 15 Zob. R. Pacud, Wypłaty emerytur dożywotnich, s.3-4. Podmioty uprawnione do środków OFE 21 sne, w jakim stopniu emerytury kapitałowe miałyby być wyższe – co miały według ustawy o FDEK obrazować obliczane przez aktuariuszy Zakładów Emerytalnych stawki – o tyle dziś Przegląd emerytalny zbliża członków OFE do pozbawienia uprawnień ubezpieczonych do wyboru instytucji przejmującej obowiązek finansowania emerytur kapitałowych – na zasadach prywatnych w ramach ubezpieczenia społecznego. Rodzi to wątpliwości, czy taka zmiana porządku stosunków prawnych, jeżeli zostałaby zrealizowana przez państwo, jest zgodna z Konstytucją, co wy- maga jednak odrębnego opracowania. 2.5.4 BDZ rezygnuje z ubezpieczenia emerytalnego według reguł kapitało- wych, ograniczając rozwiązania kapitałowe tylko do skróconej w czasie fazy oszczędzania, co jest nazywane „stopniowym demontażem syste- mu OFE”. Jak już wspomniano na gruncie części kapitałowej, stosunek ubezpieczający jest dwuetapowy. Przekazywanie składki przez ZUS do OFE oznacza, że składka gromadzona na podstawie przymusowego ubezpieczenia emerytalnego nie daje podstawy do ochrony ubezpiecze- niowej, ale jedynie jej pokrycie, którego wartość ewoluuje. Specyfika ka- pitałowego ubezpieczenia emerytalnego polega więc na tym, że najpierw następuje pobieranie składki pierwotnej, której wartość z założenia ma wzrastać dzięki pożytkom z inwestowania OFE, celem uzyskania odpo- wiednio wysokiej finalnej wartości składki wtórnej, na podstawie której dopiero jest udzielana ochrona ubezpieczeniowa. W sensie organizacyj- nym ubezpieczenie emerytalne w części kapitałowej odpowiada technice ubezpieczenia rentowego z odroczeniem wypłacania renty do momen- tu zakończenia członkostwa w OFE, jednak udział w tym procesie ZUS oraz OFE oraz treść istniejących stosunków prawnych nie pozwala przy- jąć, że ten ostatni jest ubezpieczycielem lub prowadzi działalność ubez- pieczeniową. Przekazywanie składki do OFE sprawia, że w czasie człon- kostwa w OFE nie działają mechanizmy ubezpieczeniowe. Tym samym potrzeba wyróżnić stosunek ubezpieczający realizowany z płatnikiem, który to stosunek służy gromadzeniu składek, aby zostały przekazane do OFE, a drugi – służący nabywaniu prawa do emerytury dożywotniej na podstawie środków OFE, które pełnią rolę składki według dotych- czasowych regulacji prawnych, zakładających wykupywanie emerytur 22 Fundacja Innowacji Gospodarczych i Społecznych www.figis.org.pl dożywotnich. Zmiana charakteru drugiego stosunku ubezpieczającego dotyka uprawnień członka OFE. 3. Uprawnienia członka OFE oraz odpowiadające im obo- wiązki 3.1 Prawa podstawowe 3.1.1 Na podstawie umowy członkostwa w OFE ulega skonkretyzowaniu zależność prawna pomiędzy konkretnym członkiem OFE oraz skon- kretyzowanym OFE. Podstawowe prawa członka OFE skorelowane z obowiązkami OFE są związane z gromadzeniem, lokowaniem i wy- płacaniem zgromadzonych środków16. Tylko w zakresie tych ostatnich czynności członek OFE bierze udział w sposób czynny, podejmując określone czynności konwencjonalne. Wykonywanie swojego prawa do lokaty części składki w OFE jest konsekwencją zawarcia umowy człon- kowskiej, przez co członek OFE wykonuje swoje prawa bez składania dodatkowych oświadczeń woli, tak jak przy przekazywaniu środków z rachunku bankowego na podstawie stałego polecenia przelewu. Efek- tem wykonywania obowiązku lokaty składki w OFE przez ZUS jest po- wstanie kapitału emerytalnego, do którego ma prawa członek OFE, ale też określone uprawnienia przysługują ZUS oraz państwu, o czym dalej. Członek OFE staje się recypientem zachowania związanego z odpowied- nim przeliczaniem przekazanych składek na jednostki rozrachunkowe (art. 99 u.o.f.f.e). Na tej podstawie członek OFE staje się wierzycielem funduszu z tytułu opłacanych składek, które nie stanowią jego własności z uwagi na nabycie prawa majątkowego wobec OFE.17 Zabezpieczeniem 16 Zob. A. Jabłoński, Charakter prawny członkostwa w otwartym funduszu emerytalnym [w:] Kon- strukcje prawa emerytalnego, red. T. Bińczycka-Majewska, Zakamycze 2004, s.191; T. Bińczycka- -Majewska, Wybrane problemy zabezpieczenia ryzyka starości [w:] Referaty na XIV Zjazd Katedr (Zakładów) Prawa Pracy i Ubezpieczeń Społecznych, Łódź 2003, s.26. 17 Szerzej zob. K. Antonów, Emerytura z prywatnej części ubezpieczenia emerytalnego [w:] Ryzyko starości –problemy zabezpieczenia, Polskie Stowarzyszenie Ubezpieczenia Społecznego, Kraków 2007, s. 88nn; tenże, Glosa do Wyroku Sądu Najwyższego z 4 czerwca 2008 r., A. Jabłoński, Charak- ter, s. 191-192; R. Pacud, Oczekiwanie prawne na emeryturę dożywotnią (ekspektatywa), Branta, Bydgoszcz-Katowice 2006, s. 108-109; K. Ślebzak, Prawo do emerytury w systemie zdefiniowanej składki [w:] Konstrukcje prawa emerytalnego, jw, s. 147-148;.
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Podmioty uprawnione do środków OFE
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: