Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00106 007193 15345067 na godz. na dobę w sumie
Etyczne problemy prawa - ebook/pdf
Etyczne problemy prawa - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 292
Wydawca: Lexis Nexis Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-7806-007-9 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki >> inne
Porównaj ceny (książka, ebook (-8%), audiobook).

Etyczne problemy prawa stanowią zwięzłe omówienie podstawowych problemów etyki i jej związków z praktyką funkcjonowania porządków prawnych. Obok zagadnień ogólnych, etyki opisowej i normatywnej, metaetyki oraz relacji między prawem a moralnością, zawiera także omówienie wielu aktualnych i budzących żywe kontrowersje problemów granicznych prawa i moralności, takich jak:
- kara śmierci,
- eutanazja,
- aborcja,
- legalizacja związków partnerskich,
- prawa zwierząt,
- granice moralnego obowiązku posłuszeństwa prawu.
Książka Etyczne problemy prawa stanowi nie tylko cenne źródło wiedzy dla studentów pra-wa i prawników, ale także zmuszającą do refleksji lekturę, która może okazać się interesująca dla wszystkich, którym nie są obojętne najpoważniejsze i budzące największe kontrowersje dylematy, przed jakimi stają współczesne społeczeństwa i obowiązujące w nich systemy prawne.
Tomasz Pietrzykowski – doktor nauk prawnych, adiunkt w Katedrze Teorii i Filozofii Prawa Uniwersytetu Śląskiego; autor kilkudziesięciu prac naukowych opublikowanych w Polsce i za granicą, w tym monografii Wsteczne działanie prawa i jego zakaz, Wyzwania moralne oraz Etyka w administracji publicznej (wspólnie z I. Bogucką); radca prawny; członek Komisji Etyki Krajowej Rady Radców Prawnych oraz Wiceprzewodniczący Krajowej Komisji Etycznej ds. Doświadczeń na Zwierzętach. W latach 2005-2007 wojewoda śląski.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Redaktor prowadzący: Anna Popławska Opracowanie redakcyjne: Aleksandra Nałęcz-Zienkiewicz Opracowanie techniczne: Agnieszka Szeszko Projekt okładki i stron tytułowych: Agnieszka Tchórznicka © Copyright by LexisNexis Polska Sp. z o.o. 2011 Wszelkie prawa zastrzeżone. Żadna część tej książki nie może być powielana ani rozpowszechniana za pomocą urządzeń elektronicznych, mechanicznych, kopiujących, nagrywających i innych – bez pisemnej zgody Autora i wydawcy. ISBN 978-83-7620-007-9 LexisNexis Polska Sp. z o.o. Ochota Office Park 1, Al. Jerozolimskie 181, 02-222 Warszawa tel. 22 572 95 00, faks 22 572 95 68 Infolinia: 22 572 99 99 Redakcja: tel. 22 572 83 26, 22 572 83 28, 22 572 83 11, faks 22 572 83 92 www.LexisNexis.pl, e-mail: biuro@LexisNexis.pl Księgarnia Internetowa: dostępna ze strony www.LexisNexis.pl Spis treści Wstęp . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9 ROZDZIAŁ I. Język dyskursu prawnego i etycznego . . . . . . . . . . 1. Wypowiedzi opisowe (zdania) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2. Oceny i wypowiedzi oceniające . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3. Dyrektywy i normy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4. Wypowiedzi performatywne i teoria aktów mowy . . . . . . . . . . . ROZDZIAŁ II. Moralność i etyka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1. Moralność i etyka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2. Obiektywizm i subiektywizm etyczny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3. Racjonalność sądów etycznych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ROZDZIAŁ III. Etyka normatywna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1. Etyka deontologiczna (obowiązków) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2. Etyka konsekwencji (teleologiczna) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3. Płaszczyzny myślenia moralnego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4. Koncepcja etyki cnót . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ROZDZIAŁ IV. Prawo wobec moralności . . . . . . . . . . . . . . . . . 1. Relacje między prawem a moralnością . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2. Sankcjonowanie moralności przez prawo . . . . . . . . . . . . . . . . 3. Immanuel Kant i powszechne prawo wolności . . . . . . . . . . . . . 4. John Stuart Mill i zasada krzywdy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5. Moralizm prawa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6. Paternalizm prawa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7. Koncepcja moralnej neutralności prawa . . . . . . . . . . . . . . . . . ROZDZIAŁ V. Kara śmierci . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1. Abolicjonizm i retencjonizm . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2. Rozwój abolicjonizmu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 13 13 16 18 20 25 25 29 40 45 46 51 56 58 65 65 71 72 75 77 85 90 94 94 95 6 Spis treści 3. Kara śmierci we współczesnym świecie . . . . . . . . . . . . . . . . . . 96 4. Kara śmierci w prawie międzynarodowym . . . . . . . . . . . . . . . . 98 5. Spór o karę śmierci . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 100 6. Sprawiedliwość kary śmierci . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 102 7. Argumenty utylitarne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 107 8. Argument pomyłek sądowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 117 ROZDZIAŁ VI. Aborcja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 119 1. Aborcja a prawo . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 119 2. Współczesna sytuacja prawna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 123 3. Spór o dopuszczalność aborcji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 127 4. Prawo do życia osoby ludzkiej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 129 5. Aborcja a „świętość” życia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 135 6. Prawny zakaz aborcji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 137 ROZDZIAŁ VII. Eutanazja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 144 1. Pojęcie i rodzaje eutanazji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 144 2. Status prawny eutanazji na świecie i w Polsce . . . . . . . . . . . . . . 153 3. Spór o legalizację eutanazji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 162 4. Idea jakości życia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 168 5. Eutanazja jako przedmiot regulacji prawnej . . . . . . . . . . . . . . . 170 6. Niebezpieczeństwo równi pochyłej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 174 Rozdział VIII. Legalizacja związków partnerskich . . . . . . . . . . . 179 1. Uwagi wstępne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 179 2. Ewolucja rozwiązań prawnych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 183 3. Problem dyskryminacji w dostępie do instytucji małżeństwa . . . . . 192 4. Pojęcie małżeństwa i postulaty jego redefinicji . . . . . . . . . . . . . 197 5. Cel instytucji małżeństwa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 201 6. Pozycja rodziny tradycyjnej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 203 7. Dobro dzieci . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 206 8. Sprawiedliwy porządek społeczny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 208 Rozdział IX. Prawa zwierząt . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 210 1. Zwierzęta a prawo . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 210 2. Sytuacja zwierząt . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 215 3. Współczesny ruch wyzwolenia zwierząt . . . . . . . . . . . . . . . . . 222 4. Ideologia ruchu wyzwolenia zwierząt . . . . . . . . . . . . . . . . . . 231 5. Peter Singer i zasada równego poszanowania interesów . . . . . . . . 232 6. Tom Regan i prawa zwierząt . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 235 7. Argumenty krytyczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 240 Spis treści 7 ROZDZIAŁ X. Posłuszeństwo i sumienie . . . . . . . . . . . . . . . . . 250 1. Posłuszeństwo prawu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 250 2. Argumenty Platona . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 253 3. Problem konsekwencji nieposłuszeństwa . . . . . . . . . . . . . . . . 257 4. Argument przyrzeczenia (zgody) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 261 5. Argument z uczciwej gry (fair play) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 263 6. Argumenty wspólnotowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 266 7. Argument z demokracji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 269 8. Postawa szacunku wobec prawa i nieposłuszeństwo obywatelskie . . 272 Bibliografia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 281 Wstęp „Jesteśmy dziś, każdy z nas, w położeniu Teresy Marii Schiavo. Wszyst- kich nas głęboko dotyczą te decyzje, które zostały i jeszcze zostaną podjęte w jej sprawie. Zarówno zwolennicy respektowania prawa do prywatności i umierania w godności, jak i rzecznicy ochrony życia i praw osób niepełnosprawnych przytaczają przekonujące i nieodparte racje, które wyznaczają sposób postrzegania problemu, przed którym stanęliś- my. [...] Ostatecznie pozostajemy jednak po prostu w położeniu Teresy Marii Schiavo”. Raport dla gubernatora Jeba Busha i 6. Sądu Okręgowego Florydy w sprawie Teresy Marii Schiavo, sporządzony przez dr. J. Wolfsona w grudniu 2003 r. Teresa Maria Schiavo została, na prośbę męża i za zgodą sądu, odłączona od aparatury pod- trzymującej życie w dniu 18 marca 2005 r. Nie tylko ludzie, ale także porządki prawne nieustannie konfrontowa- ne są z rozmaitymi, mniej lub bardziej fundamentalnymi, wyzwaniami moralnymi. Niektóre z nich stanowią o cywilizacyjnym obliczu społe- czeństw podejmujących takie czy inne decyzje prawodawcze. Przymus podporządkowania się przez wszystkich regułom prawa sprawia zara- zem, że wybory dokonywane przez prawodawcę prędzej czy później przekładają się także na życie i losy każdego z nas. Ponieważ nie są one dokonywane w próżni, również zaniechanie podejmowania dysku- sji nad właściwym sposobem regulacji prawnej także stanowi, nolens volens, pewne rozstrzygnięcie kryjących się za nimi dylematów moral- nych – tyle, że na rzecz status quo. Nikt więc nie zdejmie z prawników ich części odpowiedzialności za bezustanną krytyczną refleksję nad trafnością odpowiedzi, jakie znajdują one w praktyce funkcjonowania porządku prawnego, a także potrzebami i możliwościami ich poprawy. Cena zaniechań może być tu bowiem niejednokrotnie dramatycznie wysoka. Aby móc wywiązywać się z tej roli, prawnik musi jednak dysponować podstawowym instrumentarium, na które składa się ele- mentarna wiedza o naturze etyki i prawa, filozoficznych korzeniach 10 Wstęp toczonych obecnie sporów, a także doświadczeniach i dorobku pra- wodawstwa na świecie. Stanowi to warunek zajęcia poważnego i  ra- cjonalnego stanowiska w jakiejkolwiek sprawie tego rodzaju. Dlatego uważam, że krytyczna refleksja i dyskusja nad tymi najtrudniejszymi z trudnych wyzwań stawianych prawu przez zmieniającą się rzeczywi- stość jest nie tylko interesującą zabawą intelektualną, ale powinnością każdego prawnika, zarówno zawodową, jak i ciążącą na nim jako oby- watelu i człowieku. Etyczne problemy prawa w oddawanej do rąk Czytelnika postaci sta- nowią nieco zmodyfikowaną i zaktualizowaną wersję skryptu, który wcześniej ukazał się pod tytułem Wyzwania moralne, a w znacznie zmienionej postaci w roku 2005 pod tytułem Etyczne problemy pra- wa. Są one oparte na prowadzonym od wielu lat na Wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu Śląskiego wykładzie, którego celem jest przybliżenie dzisiejszym studentom, a przyszłym sędziom, adwoka- tom, prokuratorom czy prawodawcom, podstaw problematyki etycznej i jej związków z prawem. Dobór praktycznych problemów, mających zilustrować nieuniknione przenikanie się dyskursu prawnego i moralne- go, ma oczywiście charakter subiektywny, po części dyktowany oceną ich aktualności i obecności w polskim dyskursie publicznym, po części zaś moimi własnymi zainteresowaniami. Służą one jednak przede wszystkim egzemplifikacji sposobu, w jaki analiza filozoficzno-prawna może okazać się użytecznym narzędziem możliwie chłodnej i prowadzonej sine ira et studio refleksji nad tymi najtrudniejszymi z trudnych wyzwań, z jakimi borykają się porządki prawne na wszystkich kontynentach. Mam oczywiście świadomość, że istotnym utrudnieniem w lekturze kolejnych rozdziałów zapewne będzie to, że spora część Czytelników ma już wyrobione, nieraz bardzo kategoryczne i głęboko utrwalo- ne poglądy w niektórych, bądź nawet wszystkich, poruszanych tam kwestiach. Dlatego też chciałbym zachęcić do swego rodzaju ćwiczeń z  bezstronności, to jest próby zawieszenia na czas lektury własnych sądów i przyjęcia zaproszenia do świeżego spojrzenia na dyskutowane problemy oczami nie tyle którejkolwiek strony, ile raczej sędziego ma- jącego wyważyć racje prezentowane w sporze. Najgorszym sposobem uczestnictwa w dyskursie etycznym jest przekonanie o posiadaniu po swojej stronie jedynej i niewzruszonej prawdy, do której należy jedynie dobrać stosowne argumenty (odrzucając a priori wszystko, co mog- łoby świadczyć przeciwko niej). Jeśli przyjmie się tego rodzaju stra- tegię, lektura sprowadza się zazwyczaj jedynie do łowienia w tekście Wstęp 11 informacji i poglądów potwierdzających zajęte już z góry stanowisko, a bezkompromisowość własnego zdania bywa wprost proporcjonalna do selektywności w percepcji faktów i argumentów. Uczciwość in- telektualna, zarówno wobec siebie, jak i tych, których los zależy od trafności sądów wyznaczających treść wiążących ich regulacji praw- nych, wymaga jednak postawy krytycyzmu i gotowości do weryfikacji własnych przekonań w racjonalnym, otwartym na argumenty i wolnym od uprzedzeń dyskursie. Trzeba, jak wzywał do tego Karl Popper, mieć odwagę odróżniać zawsze prawdę od fałszu, nawet wtedy, gdyby miało się okazać, że błąd leży po naszej stronie. Żywię głęboką nadzieję, że utrzymana w tym duchu lektura książki po- zwoli Czytelnikowi na dostrzeżenie w analizowanych problemach także i takich aspektów, których wcześniej nie brał pod uwagę. Niezależnie od tego, czy zaowocuje to zrewidowaniem zajmowanego wcześniej sta- nowiska (jak stało się to, pod wieloma względami, z moimi własnymi poglądami), wyrobienie sobie bardziej solidnych i przemyślanych fun- damentów dla własnych ocen moralnych stanowi, jak sądzę, wartość już wystarczająco usprawiedliwiającą wysiłek tymczasowego zawiesze- nia wiary w dysponowanie oczywistymi i pewnymi odpowiedziami na dyskutowane w dalszych rozdziałach pytania. Mimo że niniejsza praca ma cel przede wszystkim dydaktyczny, ma ona jednak pełnić funkcję nieco inną niż typowy podręcznik akademicki. O ile bowiem zazwyczaj autor podręcznika stara się przekonać czytelni- ków, że omawiana w nim materia jest w rzeczywistości łatwiejsza, niż im się poprzednio wydawało, o tyle w przypadku Etycznych problemów pra- wa chodzi o skutek raczej przeciwny. Ich funkcję będę bowiem uważał za spełnioną, jeżeli Czytelnik po zamknięciu książki uzna, że poruszana w niej problematyka okazała się bardziej złożona, niż uprzednio sądził. Korzystając z okazji, za pomoc, wyrozumiałość i życzliwość okazaną w związku z przygotowywaniem pierwszego wydania niniejszej książki chciałbym podziękować Dziekanowi Wydziału Prawa i Administracji Uni- wersytetu Śląskiego, a zarazem Kierownikowi Katedry Teorii i  Filozofii Prawa – prof. dr. hab. Zygmuntowi Toborowi. Za wiele cennych uwag winien jestem wdzięczność koleżankom i kolegom z Katedry Teorii i Filo- zofii Prawa Uniwersytetu Śląskiego, a także dr. hab. Andrzejowi Grabow- skiemu z Uniwersytetu Jagiellońskiego, którego wnikliwe spostrzeżenia pozwoliły mi w wielu poruszanych tematach uniknąć istotnych błędów i uproszczeń. 12 Wstęp Książkę poświęcam pamięci przedwcześnie zmarłej Mamy, bez której miłości, pomocy i wsparcia nie napisałbym ani tej, ani żadnej innej książki. Rozdział I Język dyskursu prawnego i etycznego Bardzo ważną rolę dla zrozumienia zarówno specyfiki dyskursu etycz- nego, jak i prawnego odgrywa znajomość podstawowych występu- jących w nich wypowiedzi oraz zachodzących pomiędzy nimi różnic. Zasadniczą rolę odgrywa tu odróżnienie zdań (wypowiedzi opisowych, deskryptywnych) od wypowiedzi oceniających oraz powinnościowych (dyrektyw postępowania). Istotne znaczenie mają także kategoria wy- powiedzi performatywnych i oparta na nich teoria aktów mowy wraz z jej prawniczymi mutacjami – teorią czynności i faktów konwencjonal- nych (instytucjonalnych). 1. Wypowiedzi opisowe (zdania) Treścią wypowiedzi opisowej (deskryptywnej) jest sąd, którego przed- miotem jest istnienie bądź nieistnienie pewnego stanu rzeczy (faktu). Są one zdaniami w sensie logicznym, tj. opisują rzeczywistość zgodnie lub niezgodnie z prawdą i mogą być przedmiotem operacji (wniosko- wań) logiki klasycznej. Prawdziwość lub fałszywość zdania stwierdza- jącego określony fakt nazywana jest jej wartością logiczną. Niektóre zdania mogą być prawdziwe lub fałszywe ze względu na znaczenie użytych w nich słów. Są one nazywane zdaniami analitycznymi1. Przy- kładem zdania analitycznie prawdziwego może być stwierdzenie: „Kwadrat ma cztery boki”, zaś analitycznie fałszywego wypowiedź: „Kawalerowie mają żony”. Prawdziwość lub fałszywość zdania może także polegać na zbieżności tego, co zostało w nim wyrażone, z opisa- 1 Szerzej – por. M. Zieliński, Z. Ziembiński, Uzasadnianie twierdzeń, ocen i norm w pra- woznawstwie, Warszawa 1988, s. 30–34. Sama zasadność tego podziału, a także jego kryteria są przedmiotem niemilknącej dyskusji filozoficznej – zob.: W. Quine, Z punk- tu widzenia logiki, tłum. B. Stanosz, Warszawa 1970; H. Putnam, Wiele twarzy realiz mu i inne eseje, tłum. A. Grobler, Warszawa 1998. 14 I. Język dyskursu prawnego i etycznego nym w nim fragmentem rzeczywistości. Przykładami takich zdań mogą być chociażby: „Wczoraj byłem w kinie”, „Joanna nie lubi barszczu” lub „40 powierzchni Katowic zajmują lasy”. W klasycznym, arystotele- sowskim ujęciu prawdziwość takich zdań polega na zgodności wyra- żanych w nich sądów z rzeczywistością – adaequatio rei et intellectus. Zdanie jest zatem prawdziwe (a ściślej – wyraża prawdziwy sąd), jeżeli w rzeczywistości jest tak, jak zostało to w nim przedstawione. Zdania powyższe będą więc prawdziwe lub fałszywe w zależności od tego, czy faktycznie jest tak, że wczoraj byłem w kinie, Joanna naprawdę nie lubi barszczu, a 40 powierzchni Katowic istotnie stanowią tereny leśne. Trzeba jednak dostrzegać, że zdania mogą odnosić się nie tylko do tzw. faktów zwykłych (przyrodniczych), ale także do tzw. faktów konwen- cjonalnych (instytucjonalnych)2. Fakty zwykłe istnieją niezależnie od naszej woli, od tego, czy ich ist- nienie sobie uświadamiamy, czy je akceptujemy, czy też nie. Człowiek ma dwie ręce, woda wrze w określonej temperaturze, mrówki żyją w mrowiskach, a ziemia powstała przed kilkoma miliardami lat, naj- zupełniej niezależnie od naszej wiedzy i woli. Pewne fakty „istnieją”, jednak jedynie na mocy pewnych konwencjonalnych reguł społecznych przypisujących pewnym faktom zwykłym określony dodatkowy status. Pewne przedmioty „są” monetami, ruchomościami, środkami trwałymi, przynależnościami, prezentami, przedmiotami zastawu etc., dlatego że są jako one traktowane. W ten sam sposób pewni ludzie „są” sędziami, stewardami, policjantami, członkami stowarzyszeń, Kawalerami Orde- ru Orła Białego itd., a określone zdarzenia czy zachowania „są” mecza- mi bokserskimi, posiedzeniami zarządów spółek, przyjęciami urodzi- nowymi, konferencjami naukowymi itd. Istnienie danego faktu polega tu na specyficznym sposobie traktowania określonych zachowań, osób lub przedmiotów. Jest im przypisywany dodatkowy konwencjonalny status, z którym związane są określone normatywne konsekwencje. Te ostatnie odróżniają tego rodzaju status od zwykłych językowych nazw, jakie w danym języku odnoszą się do określonych przedmiotów. Kawałek materiału może służyć jako koc lub kurtka na mocy swoich fizycznych właściwości. Nazwanie go (lub nie) w ten sposób niczego do tych własności nie dodaje. Kawałek papieru może jednak spełniać 2 Zob. J. Searle, Język, umysł, społeczeństwo. Filozofia i rzeczywistość, tłum. D. Cieśla, Warszawa 1999, s. 178 i n.; G.E.M. Anscombe, On Brute Facts, „Analysis” 1958, vol. 18, nr  3; E. Lagerspetz, Opposite Mirrors. Conventionalist Theory of Institutions, Dordrecht 1995; T. Pietrzykowski, John R. Searle i ontologia prawa, „Studia Prawnicze” 2009, nr 1–2, s. 7 i n. 1. Wypowiedzi opisowe (zdania) 15 funkcję pieniądza lub biletu jedynie ze względu na przyjętą konwencję traktowania go jako przedmiotu, z którym wiążą się określone upraw- nienia lub obowiązki. Właściwości takich kawałków papieru mogą być zasadniczo odmienne w zależności od tego, czy są one traktowane (li- czą się) jako pieniądze lub bilety. Tego rodzaju fakty konwencjonalne polegają zatem na tym, że okreś- lone X (człowiek, przedmiot, zdarzenie lub zachowanie) liczy się jako pewne Y, z czym wiążą się takie czy inne uprawnienia lub obowiązki jakichś osób. O tym, jakie X w jakich okolicznościach ma liczyć się jako jakie Y, a także o tym, jakie normatywne konsekwencje wynikają z tego rodzaju faktu konwencjonalnego, rozstrzygają przyjmowane społecznie reguły, mające bądź to charakter nieformalny, bądź też stanowiące sfor- malizowane unormowania (np. prawne). Reguły te nazywane są regu- łami konstytutywnymi takich faktów konwencjonalnych3. Zdanie stwier- dzające istnienie określonego faktu konwencjonalnego jest prawdziwe lub fałszywe w zależności od tego, czy tego rodzaju reguły konstytu- tywne zostały spełnione czy też nie. Zdanie: „W Katowicach znajduje się Wydział Prawa i Administracji Uniwersytetu Śląskiego” odnosi się do szeregu faktów konwencjonalnych i stanowi wypadkową spełnienia ich reguł konstytutywnych. Pewne budynki, osoby, środki techniczne ze względu na spełnienie określonych wymogów liczą się jako (są uznawane za) „Wydział Prawa i Administracji Uniwersytetu Śląskiego”. Określony teren liczy się jako „miasto Katowice” itd. W sytuacji gdy reguły konstytutywne określonego faktu konwencjonal- nego są regułami prawnymi, a normatywne konsekwencje wynikające z przypisywanego takim czy innym osobom, zdarzeniom czy przed- miotom statusu mają charakter uprawnień lub obowiązków prawnych, mamy do czynienia z faktami prawnymi4. Przykładem tego rodzaju faktów prawnych może być chociażby nadawanie przez normy prawne określonym osobom statusu obrońcy, podejrzanego czy najemcy, okreś- lonym przedmiotom statusu budowli, produktu niebezpiecznego czy masy upadłości, a określonym zdarzeniom statusu imprezy masowej, 3 Reguły konstytutywne kreują (definiują) dane fakty instytucjonalne i mają struk- turę „x liczy się jako y” – por. T. Gizbert-Studnicki, Ujęcie instytucjonalne w teorii prawa, w: Studia z filozofii prawa, red. J. Stelmach, Kraków 2000, s. 128; zob. także S. Czepita, Reguły konstytutywne a zagadnienia prawoznawstwa, Szczecin 1996. 4 Szerzej – zob. T. Gizbert-Studnicki, Ujęcie instytucjonalne…, s. 132 i n. Por. też: M. Smolak, Prawo, fakt, instytucja. Koncepcje teoretyczne Prawniczego Pozytywizmu Insty- tucjonalnego, Poznań 1998; N. MacCormick, Institutions of Law, London 2007. 16 I. Język dyskursu prawnego i etycznego zgromadzenia akcjonariuszy czy nadpłaty podatku. Prawdziwość lub fałszywość zdań języka prawniczego stanowi więc w istotnej mierze pochodną spełnienia wynikających z przepisów prawnych reguł kon- stytutywnych przesądzających, w jakich okolicznościach jakie X praw- nie liczy się jako jakie Y. 2. Oceny i wypowiedzi oceniające Wypowiedzi oceniające stanowią językowy środek wyrazu przeżycia aprobaty lub dezaprobaty wobec określonego stanu rzeczy. Ocenę, naj- krócej rzecz ujmując, można rozumieć jako przeżycie pozytywnego lub negatywnego stosunku do jakiegoś obiektu, którym może być oczywiś- cie zarówno rzecz, jak i osoba, fakt, zdarzenie czy stan5. Wypowiedź oceniająca stanowi werbalne uzewnętrznienie tego rodzaju przeżycia6. W niektórych przypadkach ocena formułowana jest jedynie ze względu na będący jej przedmiotem obiekt i jego – aprobowane lub nieaprobowa- ne – własności. Oceny takie nazywane są zasadniczymi (właściwymi). Odróżnia się od nich oceny tzw. instrumentalne, gdy dany obiekt budzi aprobatę lub dezaprobatę ze względu na to, że stanowi „dobry” środek do osiągnięcia takiego czy innego celu. „Piękna pogoda”, „interesujący spektakl”, „smaczny posiłek” etc. to wypowiedzi, które w  typowych kontekstach stanowią wyraz ocen zasadniczych. „Najlepszy podręcz- nik”, „ważne spotkanie”, „dobre połączenie” stanowić będą na ogół oceny instrumentalne (formułowane ze względu na cele, jakimi mogą być: zdanie egzaminu, kariera zawodowa czy szybki i wygodny dojazd na miejsce)7. Oceny instrumentalne oparte są na przekonaniach o związkach przy- czynowych zachodzących pomiędzy przyjmowanymi (wyraźnie lub milcząco) celami i ocenianymi ze względu na nie faktami. Ponadto za- kładają aprobatę tego rodzaju celów. Aby ocenić, że „najlepszym sposo- bem na utrzymanie formy jest gimnastyka”, trzeba nie tylko zakładać, 5 Jak ujmuje to M. Ossowska, tak rozumiana ocena (którą autorka rozumie jako wy- powiedź oceniającą) jest zawsze „chwaleniem lub ganieniem” jakiegoś przedmiotu i nie obejmuje niektórych potocznych sposobów użycia tego słowa, na przykład ocenić sytua cję, ocenić, czy dany przypadek medyczny jest złamaniem czy skręceniem, w których w istocie chodzi o „stwierdzenie istnienia” jakiegoś faktu lub faktów (por. M. Ossowska, Podstawy nauki o moralności, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk 1994, s. 71). 6 Por. M. Zieliński, Z. Ziembiński, Uzasadnianie twierdzeń…, s. 40 i n. 7 Por. bliżej Z. Tobor, Charakterystyka ocen instrumentalnych i instrumentalne oceny przepisów prawa, Katowice 1986, s. 32 i n. 2. Oceny i wypowiedzi oceniające 17 że między utrzymaniem formy a uprawianiem gimnastyki zachodzi związek przyczynowo-skutkowy, ale także, że utrzymanie formy jest dobrem (ocena zasadnicza lub dalsza ocena instrumentalna, jeżeli cel taki nie jest traktowany jako dobry sam w sobie, ale ze względu na jesz- cze bardziej podstawowe dobra, np. szczęście). Wypowiedzi oceniające różnią się od wypowiedzi deskryptywnych funkcją pragmatyczną, jaką spełniają. O ile te ostatnie służą do opisu rzeczywistości, oceny spełniają przede wszystkim funkcję ekspresyjną – wyrażenia emocji, pozytywnego lub negatywnego przeżycia wywoły- wanego u oceniającego przez dany obiekt czy jego wyobrażenie. Oceny formułowane są na podstawie jakiegoś (wyrażonego lub jedynie milcząco przyjętego) kryterium. W niektórych wypadkach kryterium oceny może wynikać z użytych w niej terminów (np. złodziej, kłamca, zdrada, autorytet, sztuka) stanowiących, zawierający określony ładu- nek emocjonalny, opis zachowań, ze względu na które dana osoba lub czyn zasługiwać mają na aprobatę lub dezaprobatę8. Nazwanie kogoś kłamcą zawiera więc w sobie niejako dwa komponenty. Stwierdzamy, że dokonał on (lub dokonuje) pewnych czynów – świadomego mówie- nia nieprawdy, oraz wyrażamy opartą na tym przekonaniu dezaproba- tę dla jego postępowania. Powiedzenie o kimś, że jest szarmancki obej- muje zarówno sąd o tym, że zachowuje się on w określony sposób, jak i pewien, zawarty w tym określeniu, pozytywny ładunek emocjonalny. Charakterystyczną cechą ocen moralnych jest oczekiwanie, że używane do ich formułowania kryteria nie będą arbitralne, ale jakoś uzasadnione. Dla danej osoby kolor niebieski może być „ładniejszy” niż czerwony, her- bata gorzka „smaczniejsza” niż słodka czy spędzanie wolnego czasu na plaży „przyjemniejsze” niż zwiedzanie zabytków. Tego rodzaju oceny na ogół nie wymagają uzasadnienia wykraczającego poza własne pre- ferencje oceniającego. Wszak de gustibus non est disputandum. W przy- padku ocen moralnych jest jednak inaczej. Aby były one traktowane serio, wymaga się jakiegoś odniesienia do zasad, norm czy wartości, z jakich dana ocena ma wynikać. Jeśli ktoś uznawałby spoglądanie w niebo za niemoralne bądź za szlachetny uczynek uważałby farbowa- nie włosów na kolor szkarłatny, oceny takie nie byłyby zapewne trak- 8 Chodzi tu o terminy, które – jak to się niekiedy ujmuje – mają określone „zabarwie- nie emocjonalne” (por. M. Zieliński, Z. Ziembiński, Uzasadnianie twierdzeń…, s. 50–51). Na temat takiej interpretacji wypowiedzi „opisowo-oceniających” – zob. M. Ossowska, Podstawy nauki o moralności, s. 77–78. Jeszcze inaczej zagadnienie to jest przedstawiane w świetle koncepcji aktów mowy, o czym będzie mowa dalej.
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Etyczne problemy prawa
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: