Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
01100 011576 15976050 na godz. na dobę w sumie
Skarga na orzeczenie referendarza sądowego w postępowaniu wieczystoksięgowym - ebook/pdf
Skarga na orzeczenie referendarza sądowego w postępowaniu wieczystoksięgowym - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 232
Wydawca: Wolters Kluwer Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-264-2013-9 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki >> cywilne
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Stan prawny na 1.07.2006 r.

Książka jest opracowaniem monograficznym dotyczącym środka zaskarżania przysługującego na orzeczenia wydawane przez referendarzy sądowych w toku postępowania wieczystoksięgowego.
Zawiera rozważania teoretyczne, jak również informacje oraz spostrzeżenia wynikające z praktyki sędziego wieczystoksięgowego.
Skierowana jest do szerokiego gremium praktyków: notariuszy, sędziów, referendarzy sądowych, adwokatów i radców prawnych zajmujących się sprawami wieczystoksięgowymi, może także stanowić podręcznik do kształcenia nowej kadry referendarzy sądowych, notariuszy i tym podobnych zawodów.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Wstęp Ustawą z dnia 21 sierpnia 1997 r. o zmianie ustaw — Prawo o ustroju sądów powszechnych, Kodeks postępowania cywilnego, ustawy o księgach wieczystych i hipotece oraz ustawy o prokuraturze (Dz. U. Nr 117, poz. 752) wprowadzono do systemu prawa cywilnego nowy urząd referendarza sądo- wego. Wraz z wprowadzeniem tego urzędu skonstruowano nowy środek za- skarżenia — skargę na orzeczenie referendarza sądowego, któremu poświę- cono przepisy art. 39822, art. 39823 i art. 5181 k.p.c.1 Utworzenie tej instytucji zmierzało do dostosowania polskiego systemu prawnego do rozwiązań eu- ropejskich, a przede wszystkim wychodziło naprzeciw ogłoszonej w dniu 16 września 1986 r. Rekomendacji nr R/86/12 Komitetu Ministrów Rady Europy w sprawie niektórych środków przeciwdziałania nadmiernemu obciążeniu sądów i jego zmniejszania2. Polskie sądownictwo powinno nie tylko być orę- downikiem zasady legalności, lecz również realizować zasadę swobodnego dostępu obywatela do sądu. Rozstrzygnięcia sądów powinny opierać się na interpretacji prawa zgodnej z zasadami sztuki prawniczej, a także udzielać od- powiedzi na pytanie, jakie są cele i skutki konkretnej regulacji. Dopiero wów- czas ich działalność będzie legitymowana jako działalność trzeciej władzy, która „harmonizuje pisane w różnym czasie źródła prawa z nową aksjologią oraz społecznym poczuciem prawa i sprawiedliwości w danym czasie”3. Nadmierne obciążenie sędziów sprawami jest jedną z przyczyn przewle- kłości postępowania, która narusza zasadę swobodnego dostępu do wymiaru sprawiedliwości, a w szczególności przepis art. 6 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka i Podstawowych Wolności, stanowiący m.in. o prawie każdego 1 Przepisy art. 39822 i 39823 zostały wprowadzone ustawą z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych, Dz. U. Nr 167, poz. 1398. 2 Recommendation No. R (86) 12 Measures to prevent and reduce the excessive workload in the courts, Strasburg 1987. 3 A. Redelbach, Sądy a ochrona praw człowieka, Toruń 1999, s. 89. 15 Wstęp obywatela do rozstrzygnięcia sprawy w rozsądnym terminie przez niezawisły i bezstronny sąd. W myśl art. 34 Konwencji każda osoba fizyczna, organizacja pozarządowa lub grupa osób może kierować skargę do Europejskiego Try- bunału Praw Człowieka, jeżeli uważa, że państwo będące stroną Konwencji narusza chronione przez nią prawo. Z ogromnego znaczenia tego przepisu zdają sobie sprawę również obywatele naszego kraju. Świadczy o tym chociaż- by coraz częstsze korzystanie przez Polaków z możliwości skierowania skargi do Trybunału Praw Człowieka w Strasburgu. Należy jednak stwierdzić, że zasadnicze znaczenie dla prawidłowego stosowania przepisów międzynaro- dowych mają instytucje krajowe, natomiast europejskie instrumenty kontroli przestrzegania praw człowieka mają jedynie charakter posiłkowy. W stosowa- niu norm Europejskiej Konwencji Praw Człowieka w polskim systemie praw- nym dużą rolę odegrały najwyższe organy sądownicze, a w szczególności Sąd Najwyższy, Naczelny Sąd Administracyjny oraz Trybunał Konstytucyjny4. W praktyce wieczystoksięgowej sprawne, a nawet szybkie załatwianie wniosków wieczystoksięgowych ma pierwszoplanowe znaczenie. W rze- czywistości księga wieczysta służy rejestracji wszystkich praw dotyczących nieruchomości, dla której jest prowadzona, co zmierza do sprawnego obrotu nieruchomościami, a także daje gwarancję prawidłowego i szybkiego roz- woju gospodarczego. Stąd też konieczność wprowadzenia nowej instytucji referendarza sądowego, której zadaniem jest wykonywanie funkcji orzecz- niczych m.in. w postępowaniu wieczystoksięgowym. Należy zaznaczyć, że system ksiąg wieczystych oparty jest w szczególności na przepisach ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece, ale ze względu na wprowadzenie do funkcjonowania w niektórych sądach elektronicznej księ- gi wieczystej istnieje dualizm stosowania przepisów wykonawczych do tej ustawy, gdyż w systemie elektronicznej księgi wieczystej obowiązuje roz- porządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 20 sierpnia 2003 r. w sprawie zakładania i prowadzenia ksiąg wieczystych w systemie informatycznym, natomiast sądy funkcjonujące na starych zasadach stosują przepisy rozpo- rządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 17 września 2001 r. w sprawie prowadzenia ksiąg wieczystych i zbiorów dokumentów. Zakres czynności referendarza sądowego w postępowaniu cywilnym został określony przepisem art. 471 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. — Ko- deks postępowania cywilnego5. Przepis ten dał możliwość, w wypadkach 4 K. Kubuj, Kamienie milowe, Prawo i Życie 2000, nr 5, s. 1; A. Redelbach, Prawa naturalne, prawa człowieka, wymiar sprawiedliwości. Polacy wobec Europejskiej Konwencji Praw Człowieka, Toruń 2000. 5 Artykuł 471 dodany ustawą: Dz. U. z 2004 r. Nr 172, poz. 1804. 16 Wstęp wskazanych w ustawie, wykonywania czynności w postępowaniu cywilnym przez referendarzy sądowych, którzy w zakresie powierzonych im czynności posiadają kompetencje sądu. Szczegółowe określenie czynności, jakie mogą być wykonywane przez referendarzy sądowych, zostało zawarte w art. 5091 § 1 i 2 k.p.c. Stosownie do treści tego przepisu referendarz sądowy może wykonywać m.in. czynności w sprawach o dokonanie wpisu w księdze wie- czystej. Instytucja referendarza została również wprowadzona do sądow- nictwa administracyjnego ustawą z dnia 25 lipca 2002 r. — Prawo o ustroju sądów administracyjnych oraz ustawą z dnia 30 sierpnia 2002 r. — Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi6. Jak stanowi przepis art. 10 prawa o ustroju sądów administracyjnych, w sądach administracyjnych są zatrudnieni również referendarze sądowi, którzy wykonują czynności w po- stępowaniu mediacyjnym oraz inne czynności sędziowskie określone w usta- wach (art. 27). Referendarze są mianowani przez Prezesa Naczelnego Sądu Administracyjnego spośród kandydatów spełniających wymagania określone w art. 6 § 1 pkt 1–3; kandydat musi pozostawać na stanowisku związanym ze stosowaniem lub tworzeniem prawa administracyjnego przynajmniej przez okres trzech lat. Rola referendarzy w postępowaniu administracyjnym do- tyczy głównie postępowania mediacyjnego, którego celem jest wyjaśnienie i rozważenie okoliczności faktycznych i prawnych sprawy oraz przyjęcie przez strony ustaleń co do sposobu załatwienia sprawy w granicach obwią- zującego prawa. Postępowanie mediacyjne prowadzi referendarz wyznaczo- ny przez przewodniczącego wydziału. Na podstawie ustaleń dokonanych w postępowaniu mediacyjnym organ uchyla lub zmienia zaskarżony akt albo wykonuje lub podejmuje inną czynność stosownie do okoliczności sprawy. Na akt wydany przez referendarza sądowego można wnieść skargę do wo- jewódzkiego sądu administracyjnego. Przedmiotem niniejszych rozważań będzie jednak pozycja ustrojowa referendarza sądowego w sądownictwie powszechnym, zwłaszcza że zmiany ustrojowe i proceduralne zmierzają do rozszerzenia jego kompetencji. Istotę działalności referendarza sądowego stanowi stosowanie prawa, przy czym na całokształt jego wysiłków i umiejętności w rozpoznawaniu spraw wieczystoksięgowych składa się ocena dołączonych do wniosku doku- mentów, opierająca się na przepisach obowiązującego prawa materialnego, i rozstrzygnięcie, czy może zostać dokonany wpis do księgi wieczystej zgodnie z żądaniem wniosku, czy też wniosek nie zasługuje na uwzględnienie i pod- 6 Dz. U. Nr 153, poz. 1269 i 1270. 17 Wstęp lega oddaleniu. Między tymi czynnościami istnieje korelacja. Prawidłowość pierwszych czynności (ocena złożonych dokumentów) implikuje prawidło- wość drugich (trafność rozstrzygnięcia). Należy również zwrócić uwagę na to, że postępowanie wieczystoksięgo- we spełnia doniosłą rolę w systemie prawnym, stwarza bowiem przesłanki do uporządkowania i ujawnienia stanu prawnego nieruchomości. Postępowanie obejmuje wiele czynności o niebagatelnym znaczeniu dla obywateli, co sta- nowi realizację zasadniczych funkcji państwa. Praca referendarza sądowego przy rozpoznawaniu wniosków wieczystoksięgowych jest trudna i odpowie- dzialna, a prawidłowość jej wykonywania wymaga zarówno szczególnych predyspozycji osób sprawujących tę funkcję, jak i kontroli pod względem zgodności z obowiązującym systemem prawnym. Taką kontrolę pod względem legalności i zasadności podejmowanych przez ten organ decyzji ma zapewnić wprowadzenie do systemu postępo- wania cywilnego nowego środka zaskarżenia — skargi na orzeczenie refe- rendarza sądowego. Środek ten został uregulowany w art. 39822 k.p.c. i art. 39823 w zw. z art. 5181 k.p.c., a jego konstrukcja ma na celu zapewnienie uczestnikom postępowania wieczystoksięgowego pełnego prawa do sądu, które jest gwarantowane przepisem art. 45 Konstytucji RP. Konstytucja RP recypowała do rodzimego systemu zasadę powszech- nego i nieograniczonego „prawa do sądu”7. W praktyce oznacza to, że tylko sąd jest jej organem decydującym ostatecznie o wolnościach, prawach i obo- wiązkach jednostki. „Prawo do sądu” zostało ujęte jako zasada o randze konstytucyjnej. Za- pewnienie realizacji tej zasady dotyczy oczywiście dostępu do sądu nie tylko pierwszej, ale również wyższych instancji. Każdy obywatel powinien mieć prawo do sprawiedliwego i szybkiego rozpatrzenia jego sprawy. Oznacza to, że może dochodzić swych praw przed „właściwym, niezależnym, bez- stronnym i niezawisłym sądem”8. „Prawa do sądu” nie da się oderwać od praw gwarantujących swobody i wolności obywatelskie, a z kolei przymio- tów sądu jako jednostki gwarantującej te prawa nie da się oderwać od zasad organizacyjnych i funkcjonalnych sądów zawartych w przepisach ustrojo- Podobne rozwiązania występują również w innych systemach prawnych, na przykład art. 19 ust. 4 ustawy zasadniczej RFN, art. 13 konstytucji Belgii, w brzmieniu ogłoszonym 14 lutego 1994 r., art. 24 konstytucji Hiszpanii, art. 46 konstytucji Słowacji, § 15 konstytucji Estonii, art. 20 konstytucji Portugalii. 8 W. Skrzydło, Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej. Komentarz, Kraków 2002. 7 18 Wstęp wych i proceduralnych9. Wprowadzenie instytucji referendarza sądowego, jego pozycja ustrojowa, a także możliwość odwołania się od jego rozstrzyg- nięć do sądu mają również istotny wpływ na realizację zasady określonej w art. 45 Konstytucji RP. Niniejsza praca zawiera rozważania nad istotą funkcjonowania skargi w postępowaniu wieczystoksięgowym. Interesująca jest bowiem zarówno sama konstrukcja procesowa tego środka prawnego, jak i jego działanie w praktyce. Skarga na orzeczenie referendarza sądowego została uregulowa- na w rozdziale poświęconym środkom odwoławczym, nie należy jej jednak z tego powodu kwalifikować jako środka odwoławczego. Skargę na orzecze- nie referendarza sądowego należy raczej zaliczyć do szczególnych środków zaskarżenia i ulokować w polskim systemie zaskarżenia obok sprzeciwu od wyroku zaocznego, sprzeciwu od nakazu zapłaty w postępowaniu upomi- nawczym, zarzutów od nakazu zapłaty w postępowaniu nakazowym, skargi na czynności komornika oraz zarzutów na plan podziału sumy uzyskanej z egzekucji. Przedstawione przeze mnie tezy nie ograniczają się jedynie do analizy przepisu regulującego funkcjonowanie skargi na orzeczenie referendarza sądowego, lecz wskazują na umiejscowienie skargi w całym systemie prawa procesowego, a także stanowią próbę poszukiwania takich rozwiązań doty- czących stosowania tego środka prawnego, które zapewniałyby realizację w postępowaniu wieczystoksięgowym zasady praworządności. W pracy podjęto również próbę oceny uregulowań kodeksowych dotyczących skar- gi na orzeczenie referendarza sądowego pod kątem ich trafności, zarówno pod względem teoretycznym, jak i praktycznym, w aspekcie realizacji zasa- dy praworządności. Przeprowadzona analiza nie ogranicza się do materiału normatywne- go, lecz jej przedmiotem jest także orzecznictwo sądowe. Na treść niniejsze- go opracowania składają się nie tylko reguły metodyczne i prakseologiczne zawarte w kodeksie postępowania cywilnego oraz w przepisach ustawy o ustroju sądów powszechnych, o kosztach sądowych w sprawach cywil- nych, regulaminowych oraz instrukcyjnych, lecz wykorzystano w nim rów- nież aktualny dorobek nauki, orzecznictwa Sądu Najwyższego i Naczelnego Sądu Administracyjnego. Rozważania zawarte w niniejszej pracy będą dotyczyć skargi na orze- czenie referendarza sądowego w postępowaniu wieczystoksięgowym. Całość 9 K. Działocha, L. Garlicki, P. Sarnecki, W. Sokolewicz, J. Trzciński, Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej. Komentarz, wyd. III, Warszawa 2003. 19 Wstęp pracy została podzielona na siedem rozdziałów. Pierwszy zawiera wpro- wadzenie do systemu środków zaskarżenia w polskim procesie cywilnym. W rozdziale drugim podjęłam próbę umiejscowienia skargi na orzeczenie referendarza sądowego w systemie środków zaskarżenia. Rozdział trzeci zawiera wyliczenie i rozważenie przesłanek, które muszą być spełnione do złożenia skargi na orzeczenie referendarza sądowego. Rozdział czwarty zaś poświęciłam orzeczeniom podlegającym zaskarżeniu w drodze skargi. Trzy ostatnie rozdziały zawierają omówienie kwestii proceduralnych związanych z biegiem postępowania skargowego: rozdział piąty dotyczy postępowania wywołanego wniesieniem skargi, szósty — rozpoznania skargi przez sąd, a siódmy — wydania merytorycznych rozstrzygnięć w przedmiocie skargi. 20 Rozdział I Zarys systemu środków zaskarżenia w postępowaniu cywilnym 1. Kontrola wadliwych orzeczeń sądu za pomocą środków zaskarżenia Celem postępowania sądowego, niezależnie od tego, czy jest to postę- powanie karne, czy też cywilne, jest wydanie prawidłowego i słusznego roz- strzygnięcia kończącego postępowanie w danej sprawie10. Należy się bowiem zgodzić z B. Bladowskim, że idea wydania słusznego orzeczenia (sententia iusta) zawsze przyświecała prawu procesowemu, stanowiąc pryncypialny przedmiot i troskę jego norm, zmierzających do jak najpełniejszej realizacji tego właśnie celu11. Merytoryczne i procesowe rozpoznanie sprawy nawet przy najwyższej staranności i wiedzy prawniczej może nie być wolne od błędów czy też uchy- bień, które w efekcie wywołują poważne konsekwencje dla strony. Uchybienie procesowe w szerokim tego słowa znaczeniu jest to zaistniała we wszystkich rodzajach postępowań sądowych niezgodność postępowania sądowego z obowiązującymi przepisami prawa procesowego, jak również niezgodność treści orzeczenia sądowego i jego wykonania z obowiązującym prawem ma- terialnym12. Błędy mające wpływ na prawidłowość i zasadność orzeczenia dzielono według kryterium przedmiotowego. W zależności od tego, czy uchybienie 10 W. Berutowicz, Postępowanie cywilne w zarysie, Warszawa 1994; W. Broniewicz, Postępowanie cywilne w zarysie, Warszawa 1996; S. Dalka, Postępowanie cywilne, Gdańsk 1993; J. Jodłowski, Z. Resich, Postę- powanie cywilne, Warszawa 1987; W. Siedlecki, Postępowanie cywilne, zarys wykładu, Warszawa 1987. 11 B. Bladowski, Zażalenie w postępowaniu cywilnym, wyd. II, Kraków 1998, s. 13. 12 W. Siedlecki, Uchybienia procesowe w sądowym postępowaniu cywilnym, Warszawa 1971, s. 5–6. 21 Zarys systemu środków zaskarżenia w postępowaniu cywilnym dotyczy norm prawa procesowego, czy też naruszenia normy prawa ma- terialnego lub błędnego rozumowania przy wydaniu decyzji, rozróżniamy błędy dotyczące postępowania (errores in procedendo) oraz błędy dotyczące orzeczenia (errores in iudicando)13. Ponieważ prawo procesowe normuje obo- wiązki i prawa wszystkich podmiotów biorących udział w postępowaniu cywilnym, dlatego uchybieniem procesowym będzie naruszenie przepisów postępowania zarówno przez organy sądowe, jak i przez inne podmioty. W zależności od kryterium podmiotowego uchybienia procesowe można podzielić na uchybienia spowodowane naruszeniem przepisów prawa pro- cesowego przez organ sądowy kierujący postępowaniem lub przez strony i innych uczestników postępowania. O kryterium przedmiotowym decyduje rodzaj naruszonego przepisu prawa procesowego lub rodzaj czynności pro- cesowej dotkniętej wadą14, a przy zastosowaniu kryterium podmiotowego chodzi o to, kto dopuszcza się uchybienia. Błędy związane z orzeczeniem (in iudicando) dzieli się na błędy dotyczą- ce elementów prawnych (errores iuris) oraz błędy co do ustaleń faktycznych (errores facti)15. Oczywiście chodzi tu o ustalenia faktyczne stanowiące pod- stawę rozstrzygnięcia16. Należy się zgodzić z B. Bladowskim, że poza błęda- mi sądu o wadliwości postępowania lub orzeczenia mogą świadczyć jeszcze inne okoliczności — takie, które nie są uchybieniami sądu, a które mogą się wyrażać przede wszystkim w faktach lub dowodach nieznanych albo nieist- niejących w toczącym się przed sądem postępowaniu17. Błędy te zatem nie są spowodowane zawinionym działaniem lub zaniechaniem sądu. Kontrola wadliwych orzeczeń uruchomiona przez złożenie odpowied- niego środka zaskarżenia jest gwarancją konstytucyjnej zasady, zapisanej w art. 45 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r., w myśl której każdy ma prawo do sprawiedliwego rozpatrzenia sprawy. 13 B. Bladowski, Nowy system odwoławczy w postępowaniu cywilnym, Zielona Góra 1996, s. 19. 14 Według W. Siedleckiego: „Naruszenie przepisów prawa procesowego przy dokonywaniu czynności procesowych ma miejsce wówczas, gdy strona lub inny uczestnik postępowania dokonuje czynności procesowej bądź niedopuszczalnej przez prawo procesowe (na przykład wnosi pozew do sądu niewłaściwego lub kumuluje w pozwie roszczenia wbrew zakazowi prawa procesowego), bądź dokonuje czynności w czasie lub w formie nie odpowiadającym przepisom prawa procesowego (na przykład wnosi środek odwoławczy po upływie terminu lub nie odpowiadający warunkom formalnym określonym przez prawo), bądź wreszcie gdy nie dokonuje czynności nakazanej przez prawo procesowe”. W. Siedlecki, Uchybienia procesowe..., s. 23. 15 M. Waligórski, Podstawy kasacyjne procesu cywilnego w świetle różnicy między faktem a prawem, Lwów 1936. 16 Szerzej o podstawach faktycznych rozstrzygnięcia J. Klich–Rump, Podstawa faktyczna rozstrzygnięcia sądowego w procesie cywilnym, Warszawa 1977. 17 B. Bladowski, Nowy system..., s. 28. 22 Kontrola wadliwych orzeczeń sądu za pomocą środków zaskarżenia Gwarancją sprawiedliwego rozstrzygnięcia sprawy jest zatem zapobiegnię- cie uprawomocnieniu się orzeczenia oraz możliwość wzruszenia orzeczeń dotkniętych wadą. W konsekwencji jest to dążenie do zmiany błędnego orze- czenia, w efekcie czego dochodzi do wydania odmiennego rozstrzygnięcia merytorycznego. Zakres tej kontroli oraz ewentualna korekta przedstawia się w sposób zróżnicowany w różnych systemach prawa procesowego. W obo- wiązujących systemach prawnych musi jednak istnieć zespół środków praw- nych o charakterze represyjnym, które doprowadzą do eliminacji błędnego orzeczenia lub jego korekty. Takie środki prawne mają charakter represyjny i są nazywane środkami zaskarżenia orzeczeń18. Złożenie środka zaskarżenia powoduje kontrolę wadliwego orzecze- nia przez sąd wyższej instancji, który może uchylić zaskarżone orzeczenie i rozpoznać merytorycznie sprawę lub też przekazać sprawę do merytorycz- nego rozpoznania sądowi pierwszej instancji. W ten sposób uruchamiany jest tzw. tok kontroli instancyjnej sprawowany przez sąd wyższej instancji w ramach nadzoru judykacyjnego. Rozróżniamy kontrolę w ramach zwy- czajnego nadzoru judykacyjnego, przysługującą sądom wyższej instancji, oraz kontrolę w ramach nadzwyczajnego nadzoru judykacyjnego, do którego uprawniony jest Sąd Najwyższy. Jest ona realizowana w ramach tzw. środ- ków odwoławczych, czyli zażalenia, apelacji i skargi kasacyjnej. Natomiast przy uruchomieniu innych środków zaskarżenia, na przykład sprzeciwu od wyroku zaocznego czy sprzeciwu od nakazu zapłaty w postępowaniu upo- minawczym, dochodzi do kontroli orzeczenia w ramach tej samej instancji, nierzadko przez ten sam organ, który wydał zaskarżone orzeczenie. Możli- wość kontroli orzeczeń sądowych nie tylko ma istotne znaczenie dla strony dotkniętej orzeczeniem, lecz również wzmacnia poczucie sprawiedliwości i kształtuje zaufanie do wymiaru sprawiedliwości w odczuciu ogółu społe- czeństwa. Zmierza to do ugruntowania w polskim systemie prawnym zasa- dy praworządności. Pośrednio wpływa także na realizację fundamentalnej zasady postępowania rozpoznawczego, jaką jest prawo strony do obrony swych praw19. Ukształtowanie systemu zaskarżania ma istotne znaczenie dla 18 S. Hanausek, System prawa procesowego cywilnego. Zaskarżanie orzeczeń sądowych, t. III, Warszawa 1986, s. 141. 19 O skutecznej realizacji prawa do obrony czy też możności obrony swych praw w postępowaniu cywilnym por. W. Siedlecki, Postępowanie cywilne, zarys wykładu, Warszawa 1997, s. 59; W. Bronie- wicz, Postępowanie cywilne..., s. 47; A. Zieliński, Postępowanie cywilne. Kompendium, Warszawa 2002; J. Jodłowski, Z. Resich, Postępowanie cywilne, Warszawa 1987; H. Mądrzak, E. Marszałkowska–Krześ, Postępowanie cywilne, Warszawa 2003; M. Piekarski, Pozbawienie strony możności obrony swych praw w postępowaniu cywilnym, Warszawa 1964; T. Ereciński, J. Gudowski, M. Jędrzejewska, Komentarz 23 Zarys systemu środków zaskarżenia w postępowaniu cywilnym funkcjonowania całego systemu sprawiedliwości, albowiem ugruntowuje w społeczeństwie stan pewności prawa. 2. Pojęcie i klasyfikacja środków zaskarżenia 2.1. Uwagi wstępne Wadliwe czynności procesowe mogą wywoływać różnego rodzaju następstwa20. Mogą one powodować, że czynność procesowa jest bezsku- teczna, lub też uzasadniać zaskarżenie czynności procesowej albo jej odwo- łanie. Czynności procesowe mogą być dotknięte bezskutecznością, jeżeli są to czynności stron albo uczestników postępowania i jeśli zostały dokonane po upływie terminu ustawowego lub wyznaczonego przez sąd. Takim sytu- acjom procesowym jest poświęcony przepis art. 167 k.p.c. Warto również zastanowić się nad różnicą między zaskarżalnością orze- czenia a jego odwołalnością21. W zasadzie orzeczenia sądu w postępowaniu cywilnym są nieodwołalne i wiążą sąd, który je wydał. Zmiana wadliwego orzeczenia może nastąpić jedynie w wyniku kontroli przy użyciu środków zaskarżenia. Ten system zmierza do ugruntowania stabilności i pewności w stosunku do orzeczeń wydanych przez sąd. Nie można bowiem dopuś- cić, aby orzeczenie raz wydane mogło być odwołane przez ten sam organ, który go wydał, lub też dowolnie zmieniane. Ustawodawca jednak zezwolił na uchylenie orzeczenia przez sąd, który je wydał, jeżeli nastąpiła zmiana okoliczności sprawy, a postanowienie jest postanowieniem niekończącym postępowanie w sprawie (art. 359 k.p.c.). Za zmianę okoliczności sprawy rozumie się zarówno zmiany zaszłe w okolicznościach faktycznych sprawy, jak i zaistniałe w obowiązujących do kodeksu postępowania cywilnego. Część pierwsza. Postępowanie rozpoznawcze, t. I, Warszawa 2002; K. Piasecki, Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz, t. I, Warszawa 1999. 20 W. Siedlecki, System prawa procesowego cywilnego. Zaskarżanie orzeczeń sądowych, Wrocław–Warsza- wa–Kraków–Gdańsk–Łódź 1986, s. 20. J. Niejadlik, Kontrola rewizyjna postanowień poprzedzających wydanie wyroku w procesie cywilnym, Warszawa 1977, s. 11–18, definiuje zaskarżenie „jako możność żądania przez uprawniony pod- miot skontrolowania przez sąd wyższej instancji (z reguły) prawidłowości i słuszności orzeczenia sądowego (...). Odwołanie zaś, w porównaniu do zaskarżenia ma nie tylko szerszy zakres, ale do podobnego celu prowadzi szybciej i w sposób uproszczony. Umożliwia bowiem — bez sięgania do specjalnych środków prawnych, które będąc prawidłowe w chwili ich dokonywania, następczo dla ich podmiotów stały się nieprzydatne”. 21 24 Pojęcie i klasyfikacja środków zaskarżenia przepisach prawnych, które stanowiły podstawę wydania postanowienia. Możliwość zmiany jest niezależna od zaskarżenia orzeczenia i dotyczy orze- czeń, co do których został złożony środek zaskarżenia, który biegnie własnym torem, albo też w których orzeczenie stało się prawomocne. Zmiana orzecze- nia jest również możliwa przez sprostowanie, czyli usunięcie oczywistych omyłek zaistniałych w orzeczeniu (art. 350 k.p.c.). Nawet bez zmiany okoliczności sprawy mogą być uchylone lub zmie- nione na posiedzeniu niejawnym postanowienia dowodowe, którymi sąd nie jest związany (art. 240 k.p.c.). Podstawą uchylenia postanowienia dowo- dowego może być: przyznanie faktu, wyjaśnienie spornych okoliczności za pomocą innych środków dowodowych, uprawomocnienie się skazującego wyroku karnego (art. 11 k.p.c.) i inne nowe fakty, które strony mogą powo- ływać aż do zamknięcia rozprawy (art. 217 § 1 k.p.c.)22. Tylko w jednym przypadku istnieje możliwość uchylenia orzeczenia w zbiegu ze złożeniem środka odwoławczego w postaci zażalenia, mianowicie jeżeli zażalenie zarzuca nieważność postępowania lub jest oczywiście uzasad- nione (art. 395 § 2 k.p.c.). Jest to możliwe tylko w stosunku do postanowień niekończących postępowanie w sprawie, gdyż wyroki lub postanowienia kończące postępowanie w sprawie wiążą sąd w sposób bezwzględny i nie ma możliwości odwołania ich przez ten sam sąd. Szczególne przepisy postępowa- nia nieprocesowego przewidują możliwość uchylenia lub zmiany postanowie- nia kończącego postępowanie w sprawie, chociażby było ono prawomocne. Sąd uchyli: 1) postanowienie, jeżeli osoba uznana za zmarłą lub co do której wydano postanowienie o stwierdzeniu zgonu żyje (art. 542 i 543 k.p.c.); 2) postanowienie o ubezwłasnowolnieniu osoby, jeżeli ustaną przyczyny ubezwłasnowolnienia (art. 559 § 1 k.p.c.); 3) postanowienie o stwierdzenie nabycia spadku po osobie, co do której zo- stało uchylone postanowienie o stwierdzeniu zgonu (art. 678 k.p.c.). Sąd uchyli lub zmieni postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku, jeżeli osoba, na rzecz której zostało stwierdzone nabycie spadku, nie jest faktycznym spadkobiercą (art. 679 § 1 k.p.c.) lub też uchyliła się od skutków prawnych oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku (art. 690 k.p.c.). Sąd opiekuńczy zmieni postanowienie, jeżeli wymaga tego dobro osoby, której postępowanie dotyczy (art. 577 k.p.c.). 22 T. Ereciński, J. Gudowski, M. Jędrzejewska, Komentarz..., t. I, s. 507. 25 Zarys systemu środków zaskarżenia w postępowaniu cywilnym Jednakże zasadniczym następstwem wadliwości czynności proceso- wej sądu jest możliwość skutecznego zaskarżenia, polegająca na tym, że czynność sądu, a w szczególności jego orzeczenie, może być przez legity- mowany do tego podmiot zakwestionowane. Powoduje to, że zaskarżone orzeczenie zostanie poddane kontroli w zakresie jego zgodności z prawem i rzeczywistym stanem sprawy i po jej przeprowadzeniu może być uchylo- ne lub zmienione23. 2.2. Pojęcie środka zaskarżenia Definiując pojęcie środka zaskarżenia, należy wyjść od znaczenia same- go terminu „zaskarżenie”. Wywodzi się on od słowa „skarga”, oznaczającego czynny żal adresowany do podmiotu, który może usunąć pokrzywdzenie. Kierowanie skargi do podmiotu uprawnionego nazywa się zaskarżaniem24. Z pojęciem tym związane jest również pojęcie krzywdy. Sąd Najwyższy dwukrotnie odwoływał się przy okazji omawiania problemów związanych ze składaniem środków odwoławczych do określenia, że orzeczenie, na które złożono środek odwoławczy, jest krzywdzące, w znaczeniu „mające nega- tywne skutki dla podmiotu skarżącego”25. Pojęcie środka zaskarżenia jako środka zmierzającego do kontroli me- rytorycznej orzeczenia nie jest zdefiniowane przez żaden przepis kodeksu postępowania cywilnego. Ustawodawca wymienił to pojęcie w przepisie art. 363 § 1 k.p.c. w związku z określeniem przesłanek prawomocności orze- czeń26. Umiejscowienie tego pojęcia w rozdziale poświęconym prawomoc- ności orzeczeń może jedynie powierzchownie wskazywać na pewne cechy tych środków, jednak wypracowanie definicji jest w zasadzie dziełem piś- miennictwa. Przepis art. 363 § 1 k.p.c. stanowi, że „orzeczenie sądu staje się 26 23 W. Siedlecki, System..., s. 21. 24 E. Mielcarek, Wnioski rewizji cywilnej, Warszawa 1973, s. 11. 25 Należy tu przytoczyć uzasadnienia uchwał z 29 kwietnia 1957 r., I CO 40/56, OSN 1958, nr 1, poz. 4 oraz z 3 maja 1966 r., III CO 12/66, OSNCP 1966, nr 11, poz. 182; w obydwu uzasadnieniach jest mo- wa o tym, że orzeczenie podlegające zaskarżeniu musi mieć charakter krzywdzący dla skarżącego. Inaczej przepisy kodeksu postępowania administracyjnego, dla których termin „środki zaskarżenia” nie jest w ogóle znany, a jedynie jest wytworem piśmiennictwa prawniczego. „W języku kodek- sowym, czyli języku prawnym funkcjonują wyłącznie oznaczenia poszczególnych instrumentów służących realizacji tego celu. W przepisach, a w niektórych przypadkach również w tytułach rozdziałów, mowa jest o: odwołaniach, zażaleniach, sprzeciwie, wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy. Wypracowanie wspólnej im terminologii stało się zadaniem doktryny” — G. Łaszczyca, Zażalenie w postępowaniu administracyjnym, Kraków 2000, s. 20. 26 Pojęcie i klasyfikacja środków zaskarżenia prawomocne, jeżeli nie przysługuje co do niego środek odwoławczy lub inny środek zaskarżenia”. Przy powierzchownej interpretacji tego przepisu można dojść do wniosku, że kodeksowa klasyfikacja środków służących do wzruszenia wadliwego orzeczenia wprowadza podział na środki odwoław- cze i inne środki zaskarżenia. Badając istotę sprawy, należy wyjść od ogólnego pojęcia, używane- go w literaturze na oznaczenie środków zaskarżenia, tzn. „środki prawne” (remedia iuris), których celem jest uzdrowienie wadliwego orzeczenia sądu przez złożenie odwołania w celu spowodowania korzystniejszego rozstrzyg- nięcia27. Pojęcie to mieści w sobie wszystkie środki zmierzające do uchylenia orzeczenia28. Tak więc środkiem prawnym w ogólnym znaczeniu można na- zwać tylko taki środek prawny, który: 1) ma umocowanie w przepisach prawa procesowego jako instytucja prawa zmierzająca do ściśle określonego proceduralnie celu; nie jest środkiem prawnym czynność strony nieuregulowana w ustawie; 2) zmierza do unicestwienia wadliwego orzeczenia sądu przez jego uchy- lenie lub zmianę, a w dalszej części przez zastąpienie go nowym, mery- torycznie poprawnym rozstrzygnięciem. Musi zatem istnieć faktycznie i prawnie orzeczenie sądu. Z nieistniejącym orzeczeniem mamy do czynienia wówczas, gdy brakuje mu jednego z ustawowych elementów lub jeżeli nie zostało ono ogłoszone (sententia non existens); 3) przysługuje ściśle określonym podmiotom, jako mającym legitymację czynną do wniesienia środka prawnego; krąg tych podmiotów jest okreś- lony przepisami proceduralnymi (legitymację czynną do wniesienia środka prawnego w postępowaniu cywilnym mają strony, interwenienci uboczni, prokurator, organizacje społeczne biorące udział w sprawie; w postępowaniu nieprocesowym uczestnicy postępowania, osoby za- interesowane oraz osoby wyżej wskazane, jeżeli biorą udział w tym postępowaniu). Kodeks daje również możliwość zaskarżenia orzecze- nia przez świadka lub biegłego, jeżeli orzeczenie dotyczy tych osób. 27 B. Bladowski, Nowy system..., s. 30. 28 Postępowanie karne również zna termin „środek zaskarżenia”, jako pojęcie zbiorcze dla wszystkich środków prawnych zmierzających do uchylenia orzeczenia (art. 100 § 6, 118 § 2, 122 § 2, 127, 655 k.p.k.); P. Hofmański, E. Sadzik, K. Zgryzek, Kodeks postępowania karnego. Komentarz, Warszawa 1999; T. Grzegorczyk, Kodeks postępowania karnego. Komentarz, Kraków 1998; A. Kryże, P. Niedzielak, K. Petry- na, T.E. Wirzman, Kodeks postępowania karnego. Praktyczny komentarz z orzecznictwem, Warszawa 2001; J. Bratoszewski, L. Gardocki, Z. Gostyński, S.M. Przyjemski, R.A. Stefański, S. Zabłocki, Kodeks postę- powania karnego. Komentarz, Warszawa 1998. Szerzej o systemie środków odwoławczych w polskim procesie karnym: A. Kaftal, System środków odwoławczych w polskim procesie karnym, Warszawa 1970. 27 Zarys systemu środków zaskarżenia w postępowaniu cywilnym W postępowaniu egzekucyjnym możliwość zaskarżenia mają strony i uczestnicy postępowania, a także prokurator i organizacje społeczne w takim samym zakresie jak w postępowaniu przed sądem; 4) uruchamia pewien tok postępowania zmierzającego do weryfikacji po- stępowania toczącego się przed tym samym sądem lub przed sądem wyższej instancji. Wyszczególnienie podstawowych cech środków prawnych pozwala na podjęcie próby zdefiniowania pojęcia środka zaskarżenia. Należy jednak określić, co rozumiemy przez samo pojęcie „zaskarżenie”. Otóż „zaskarżenie” w swym zakresie obejmuje wszystkie legalne i przewi- dziane w procesie cywilnym czynności zmierzające do uchylenia lub zmiany orzeczenia sądu albo innego organu sądowego29. Środek zaskarżenia jest to środek prawny przysługujący podmiotowi posiadającemu legitymację czynną, wykazujący związek przyczynowy z ist- niejącym i wadliwym orzeczeniem sądu, zmierzający do uchylenia orzeczenia sądowego w specjalnie do tego celu powołanym postępowaniu30. 2.3. Klasyfikacja środków zaskarżenia Klasyfikując środki zaskarżania, można posłużyć się różnymi kryteria- mi, i dlatego też klasyfikacja ta jest niejednolita. W. Siedlecki rozróżnił środki zaskarżania w oparciu o klasyfikację kodek- sową (art. 363 § 1 k.p.c.), dzieląc je na środki odwoławcze — mające charakter dewolutywny, czyli przenoszące postępowanie przed sąd wyższej instancji, i inne środki zaskarżenia — o charakterze niedewolutywnym31. Środki odwoławcze są to te środki, które zostały określone w dziale V kodeksu postępowania cywilnego, a są nimi apelacja i zażalenie. Inne środki zaskarżenia to te, które kodeks normuje w związku z orze- czeniami, na które przysługują. Są to: – sprzeciw od wyroku zaocznego, art. 344 k.p.c.; 29 E. Mielcarek, Wnioski..., s. 29. 30 Niniejszą definicję stworzono w oparciu o rozważania zawarte w opracowaniach: tenże, Zarys postępowania cywilnego, Warszawa 1966; W. Siedlecki, System..., s. 36; M. Allerhand, Kodeks postępowania cywilnego, Lwów 1932; S. Kruszelnicki, Kodeks postępowania cywilnego z komentarzem, Warszawa–Po- znań–Kraków 2000; B. Bladowski, Nowy system..., s. 86; S. Hanausek, System..., s. 42. 31 Tak samo S. Hanausek, Orzeczenie sądu rewizyjnego w procesie cywilnym, Warszawa 1966, s. 21. 28 Pojęcie i klasyfikacja środków zaskarżenia – sprzeciw od nakazu zapłaty w postępowaniu upominawczym, art. 503 k.p.c.; k.p.c.; – zarzuty od nakazu zapłaty w postępowaniu nakazowym, art. 493 § 1 – skarga na czynności komornika, art. 767 § 1 k.p.c.; – zarzuty przeciwko planowi podziału w postępowaniu egzekucyjnym, art. 1027 § 1 k.p.c.32 dział na: Drugim podziałem zaproponowanym przez W. Siedleckiego jest po- − środki odwoławcze sensu largo — są to wszelkie sposoby przewidzia- ne przez ustawę, przysługujące stronie i zmierzające do uchylenia lub zmiany orzeczenia; − środki odwoławcze sensu stricto — które zmierzają do zmiany lub uchy- lenia zaskarżonego orzeczenia przez sąd wyższej instancji; cechą tych środków jest związana z nimi dewolutywność33. Według trzeciego podziału można wyróżnić: − środki odwoławcze zwyczajne — służą tylko od orzeczeń nieprawo- mocnych w ramach kontroli w toku instancji; − środki odwoławcze nadzwyczajne — zmierzają do obalenia prawo- mocnych orzeczeń, na przykład skarga o wznowienie postępowania, art. 399 k.p.c.34, skarga kasacyjna, art. 3981 k.p.c. W. Broniewicz35 dzieli środki zaskarżenia na: 1. Środki zaskarżenia zwyczajne, czyli środki odwoławcze (art. 363, 367–398 k.p.c.): a) apelacja, b) zażalenie. Charakteryzują się dewolutywnością i suspensywnością. Dewolutyw- ność powoduje przeniesienie sprawy do sądu wyższej instancji, a sus- pensywność wstrzymuje uprawomocnienie się orzeczenia. 32 W. Siedlecki wymienia także skargę na czynności państwowego biura notarialnego w postępo- waniu spadkowym; środek ten został już uchylony, W. Siedlecki, Postępowanie..., s. 344. Tak samo S. Hanausek, Orzeczenie..., s. 21. 33 Tak samo B. Dobrzański, J. Krajewski, Środek odwoławczy. Wznowienie postępowania. Rewizja nadzwy- czajna, Warszawa–Katowice 1966, s. 5. 34 W. Siedlecki, System..., t. III, s. 78 i n. 35 W. Broniewicz, Postępowanie cywilne..., s. 233. 29 a) sprzeciw od wyroku zaocznego (art. 344 i n. k.p.c.), należy jednak dodać, że sąd może uchylić wyrok zaoczny z urzędu, jeżeli okaże się, iż pozwany w chwili wniesienia pozwu nie miał zdolności sądowej, zdolności procesowej albo organu powołanego do jego reprezento- wania (art. 3431 k.p.c.)36; b) zarzuty od nakazu zapłaty w postępowaniu nakazowym (art. 491 c) sprzeciw od nakazu zapłaty w postępowaniu upominawczym (art. i n. k.p.c.); 502 i n. k.p.c.); Zarys systemu środków zaskarżenia w postępowaniu cywilnym 2. Środki zaskarżenia szczególne: d) odwołanie się do sądu od zarządzeń przewodniczącego; e) skarga na orzeczenie referendarza sądowego (art. 39822 k.p.c. i n.). Według treści art. 363 § 1 k.p.c. środki te, z wyjątkiem odwołania do sądu od zarządzeń przewodniczącego, są innymi środkami zaskarże- nia. Charakteryzują się jedynie suspensywnością. Nie przenoszą one sprawy do sądu wyższej instancji, lecz powodują ponowne rozpozna- nie sprawy przez sąd pierwszej instancji. 3. Środki zaskarżenia nadzwyczajne: a) skarga kasacyjna (art. 3981 k.p.c.), b) skarga o wznowienie postępowania (art. 399 i n. k.p.c.), c) skarga o uchylenie wyroku sądu polubownego. Środki zaskarżenia nadzwyczajne charakteryzują się tym, że przysłu- gują od orzeczeń prawomocnych. B. Bladowski dodatkowo wprowadził jeszcze jedną kategorię, a mia- nowicie środków zbliżonych do środków zaskarżenia. W tej grupie umieścił odwołanie od zarządzeń przewodniczącego w przedmiocie sprostowania lub uzupełnienia protokołu, odwołanie od zarządzeń wydawanych przez przewodniczącego w toku rozprawy, wniosek o przywrócenie terminu do złożenia środka zaskarżenia, wniosek o sprostowanie, uzupełnienie lub wy- kładnię ich orzeczenia, wniosek pozwanego o wydanie przez sąd orzecze- nia w sprawie zwrotu spełnionego lub wyegzekwowanego świadczenia lub przywrócenie poprzedniego stanu w razie uchylenia lub zmiany orzeczenia zaopatrzonego rygorem natychmiastowej wykonalności, wniosek o zmianę prawomocnego postanowienia oddalającego wniosek w postępowaniu nie- procesowym, wniosek o uchylenie postanowienia orzekającego uznanie za 36 A. Zieliński, Kodeks postępowania cywilnego, t. I, Warszawa 2005, s. 819; A. Jakubecki (red.), Kodeks postępowania cywilnego. Praktyczny komentarz, Kraków 2005. 30 Pojęcie i klasyfikacja środków zaskarżenia zmarłego lub stwierdzającego zgon, wniosek o uchylenie lub zmianę prawo- mocnego zarządzenia tymczasowego o zabezpieczeniu roszczenia, zarzuty przeciwko oznaczeniu przez komornika wartości zajętych ruchomości, a także powództwo przeciwegzekucyjne (art. 160, 226, 168 § 1, 338 § 1, 350 § 1, 351 § 1, 352 § 1, 523, 541 § 1, 558, 678, 742 § 1, 853 § 2, 840 § 1, 841 § 1 k.p.c.)37. Wymienione środki prawne można uznać za zbliżone do środków za- skarżenia. Można im bowiem przypisać tę cechę, że są pewnego rodzaju bodźcem wywołującym działalność sądową o charakterze kontrolnym, a także zmierzają do wyeliminowania wadliwej czynności sądu. Inaczej S. Hanausek38, która klasyfikacji dokonała według kryterium charakteru orzeczenia, w wyniku czego dzieli środki zaskarżenia na: − 1. Środki zaskarżenia w toku instancji — są to wszystkie środki określone przepisem art. 363 § 1 k.p.c., służą od orzeczeń nieprawomocnych, a ich cechą charakterystyczną jest skutek w postaci suspensywności, czyli wstrzymują uprawomocnienie się zaskarżonego orzeczenia. Można zamiennie posłużyć się tutaj pojęciem „środki zaskarżenia sensu stricto”. W tej grupie wyróżnia ona: − środki odwoławcze — mające charakter dewolutywny, czyli prze- noszące postępowanie przed sąd wyższej instancji. Do tej grupy należy apelacja, skarga kasacyjna i zażalenie; inne środki zaskarżenia — niewywołujące skutku dewolutywno- ści; rozpoznanie sprawy po ich wniesieniu należy do sądu, który wydał zaskarżone orzeczenie, albo też do sądu pierwszej instancji. Zazwyczaj służą one od orzeczeń wydanych w toku pierwszoin- stancyjnym przez inne organy niż sąd, na przykład przez komor- nika w postępowaniu egzekucyjnym. Rozpoznanie tych środków należy do sądu pierwszej instancji. Wyjątek stanowi sprzeciw od wyroku zaocznego, gdzie ten sam organ, który wydał zaskarżone orzeczenie, jest władny również do jego rozpoznania. Do tej pory były to środki zaskarżenia w szerokim tego słowa znaczeniu, tzw. środki zaskarżenia sensu largo39. 2. Środki zaskarżenia poza tokiem instancji — przysługują jedynie od orzeczeń prawomocnych i zmierzają do ich obalenia przez sąd wyższej instancji. 37 B. Bladowski, Nowy system..., s. 32, 33. 38 S. Hanausek, System..., s. 150–153. 39 Tamże, s. 144. 31 Zarys systemu środków zaskarżenia w postępowaniu cywilnym S. Hanausek kwestionuje kodeksowy podział na środki odwoławcze i inne środki zaskarżenia (art. 363 § 1 k.p.c.). Jej zdaniem taki podział ograni- cza się jedynie do środków zaskarżenia orzeczeń jeszcze nieprawomocnych w toku kontroli instancyjnej, natomiast nie obejmuje środków prawnych przysługujących od orzeczeń prawomocnych, które również na podstawie obowiązujących przepisów kodeksu postępowania są dopuszczalne. Taki zakres pojęcia środków zaskarżenia pokrywa się z pojęciem środków odwo- ławczych sensu largo, a poza tym zakresem znajdują się nadzwyczajne środki odwoławcze zmierzające do wzruszenia orzeczeń już prawomocnych. Kierując się zatem podziałem z art. 363 § 1 k.p.c., można dojść do wniosku, że środkami zaskarżenia w rozumieniu przepisów kodeksowych są tylko te środki, które pociągają za sobą niemożność uprawomocnienia się orzeczenia sądowego, a przecież funkcjonuje w systemie polskim skar- ga o wznowienie postępowania i skarga kasacyjna, które przysługują od orzeczeń prawomocnych. Przy takim ujęciu należałoby te środki prawne wykluczyć z grupy środków zaskarżenia. Cel i funkcja tych środków, zmie- rzających do obalania orzeczeń prawomocnych40, nie różni ich od środków zaskarżenia; różnica dotyczy jedynie charakteru orzeczenia, na który służy skarga o wznowienie postępowania i skarga kasacyjna41. Dlatego też, opie- rając się na tych argumentach, należy określić pojęcie środków zaskarżenia w najszerszym znaczeniu, jako wszystkie przewidziane przez prawo proce- sowe środki, zmierzające bezpośrednio do uzyskania eliminacji wadliwego orzeczenia w postaci jego uchylenia bądź zmiany w specjalnie do tego celu powołanym postępowaniu. Cechą charakterystyczną tego typu środków jest konieczność istnienia związku przyczynowego między faktem istnienia uprzednio wydanego orzeczenia i faktem wniesienia danego środka42. Kierując się tymi samymi kryteriami, czyli według charakteru orzecze- nia, S. Hanausek wprowadza podział na: a) środki odwoławcze zwyczajne — przysługujące od orzeczeń niepra- womocnych, w znaczeniu prawomocności formalnej; są to wszystkie 40 Tamże, s. 145. 41 Wcześniejszy system prawny znał jeszcze jeden środek zaskarżania od orzeczeń prawomocnych, a mianowicie rewizję nadzwyczajną. Artykuły 417–424 k.p.c., regulujące byt rewizji nadzwyczaj- nej, zostały uchylone ustawą z dnia 1 marca 1996 r. o zmianie Kodeksu postępowania cywilnego, rozporządzeń Prezydenta Rzeczypospolitej — Prawo upadłościowe i Prawo o postępowaniu układowym, Kodeksu postępowania administracyjnego, ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 43, poz. 189). 42 S. Hanausek, System..., s. 144. 32 Pojęcie i klasyfikacja środków zaskarżenia środki, których wniesienie nie jest czymś wyjątkowym, nadzwyczajnym, jeżeli jest przewidziana tzw. możność kontroli; b) środki odwoławcze nadzwyczajne — które przysługują od orzeczeń już prawomocnych, kiedy postępowanie zostało już zakończone, a ustawo- dawca przewidział jeszcze możliwość wzruszenia przy zastosowaniu środka o charakterze wyjątkowym43. Biorąc za kryterium podziału stosunek orzeczenia sądu kontrolującego do orzeczenia zaskarżonego, można wyróżnić: a) środki odwoławcze kasatoryjne — przy ich zasadności powodują wy- łącznie uchylenie zaskarżonego orzeczenia (iudicium rescindentens); b) środki odwoławcze reformatoryjne — w razie ich zasadności powodują uchylenie zaskarżonego orzeczenia, a także powstaje obowiązek wyda- nia przez sąd rozpoznający nowego orzeczenia w miejsce uchylonego (iudicium rescissorium)44. Ciekawym kryterium zaproponowanym przez S. Hanausek jest podział według podmiotu popełniającego błąd przy czynności podlegającej zaskar- żeniu. Oczywiście należy założyć, że zaskarżone orzeczenie jest dotknięte błędem, czyli istnieje różnica między obiektywną rzeczywistością a jej odbi- ciem w świadomości ludzkiej45. W zależności od tego, kto dopuścił się popełnienia owego błędu, mo- żemy wyróżnić: – środki odwoławcze o charakterze pełnym — w tym wypadku zaskar- żenie orzeczenia mogą uzasadniać błędy zarówno sądu, jak i strony; – środki odwoławcze o charakterze niepełnym — jeżeli błąd uzasadnia- jący zaskarżenie może popełnić tylko oznaczony krąg osób; z reguły z tego kręgu wyłączona jest strona skarżąca46. Jeszcze innym kryterium może być podział środków zaskarżenia we- dług kryterium wyniku, jaki powoduje wniesienie środka, a także charakteru postępowania wywołanego jego wniesieniem47. Zróżnicowanie tych środków może tworzyć cały szereg nowych kry- teriów, według których można dokonywać nowych i ciekawych podziałów. 43 S. Hanausek, Orzeczenie..., s. 20. 44 Tamże, s. 22. 45 Tamże, s. 25. 46 Szerzej o tym kryterium podziału w kontekście pojęcia błędu: S. Hanausek, Orzeczenie..., s. 22–28. 47 T. Wiśniewski, Apelacja i kasacja. Nowe środki odwoławcze w postępowaniu cywilnym, Warszawa 1996. 33 Zarys systemu środków zaskarżenia w postępowaniu cywilnym Uważam jednak, że przedstawione wyżej klasyfikacje tworzą wystarczający obraz środków zaskarżenia istniejących w obecnym kodeksowym systemie środków prawnych48. Kierując się wyżej wymieniony kryteriami, należy się zastanowić, jaki charakter w systemie środków zaskarżenia należy przypisać skardze na orzeczenie referendarza sądowego. Biorąc pod uwagę treść art. 5181 k.p.c. sprzed ostatniej nowelizacji49, skargę zdefiniować należy jako szczególny środek zaskarżenia o charakterze niedewolutywnym. Skarga nie przenosiła bowiem postępowania przed sąd wyższej instancji; sąd rozpoznawał ją jako sąd pierwszej instancji (art. 5181 § 6 k.p.c.)50. Skarga na wpis referendarza sądo- wego miała charakter suspensywny, gdyż wstrzymywała uprawomocnienie się wpisu do księgi wieczystej. Natomiast skarga na orzeczenie referendarza sądowego niebędące wpisem do księgi wieczystej miała charakter anulacyjny z uwagi na to, że jej wniesienie powodowało utratę mocy zaskarżonego orze- czenia. Oczywiście skargą podlegały zaskarżeniu orzeczenia nieprawomocne, co stanowiło, że nie był to środek nadzwyczajny. Te cechy skargi zadecydo- wały o zakwalifikowaniu jej jako szczególnego środka zaskarżenia. Obecnie skarga została uregulowana w przepisach art. 3981–3982 k.p.c., a także, w od- niesieniu do skargi w postępowaniu wieczystoksięgowym, w przepisie art. 5181 k.p.c. Treść przepisu art. 5181 k.p.c. została nieco zmodyfikowana przez wykreślenie § 1, 2, 5 oraz 6, i w tym zakresie odesłano do regulacji ogólnej zawartej w art. 3981–3982 k.p.c. Ulokowanie ogólnych przepisów o skardze bezpośrednio po regulacji dotyczącej zażalenia nie oznacza, że skarga na orzeczenie referendarza sądowego jest kolejnym środkiem odwoławczym, lecz jedynie ma na celu ułatwienie odszukiwania stosownych przepisów w kodeksie postępowania cywilnego51. Biorąc pod uwagę treść art. 39822 § 3 k.p.c., należy stwierdzić, że ustawodawca podtrzymał konstrukcję prawną skargi jako środka prawnego o charakterze niedewolutywnym. Sąd rozpo- znający skargę działa jako sąd pierwszej instancji, z pewnym jednak wyjąt- kiem wymienionym w art. 39823 § 2 k.p.c. Dotyczy on skargi wniesionej na postanowienie referendarza sądowego w przedmiocie kosztów sądowych 48 Interesujący wykres według klasyfikacji przedstawionej w niniejszym opracowaniu przedstawił E. Mielcarek, Wnioski..., s. 30. 49 Zmiana w ustawie z dnia 17 listopada 1964 r. — Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. Nr 43, poz. 296 z późn. zm.) wprowadzona ustawą z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych, Dz. U. Nr 167, poz. 1398. 50 Artykuł 5181 k.p.c. sprzed nowelizacji z dnia 28 lipca 2005 r., Dz. U. Nr 167, poz. 1398. 51 Taki cel wskazano w uzasadnieniu projektu ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych. 34
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Skarga na orzeczenie referendarza sądowego w postępowaniu wieczystoksięgowym
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: