Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00231 008794 15550809 na godz. na dobę w sumie
Międzynarodowa struktura kapitału przedsiębiorstw - ebook/pdf
Międzynarodowa struktura kapitału przedsiębiorstw - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 214
Wydawca: C. H. Beck Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-255-2448-7 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> inne
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Przedmiotem pracy jest badanie struktury zasobów w aspekcie finansów, czyli struktury pasywów jednostki gospodarczej, inaczej mówiąc – struktury kapitału. Autor przeprowadził praktyczna weryfikację struktury kapitału, obejmując badaniami empirycznymi bardzo dużą liczbę podmiotów pochodzących z krajów członkowskich Unii Europejskiej. W książce zawarto również wiedzę o kierunkach standaryzacji i harmonizacji rachunkowości w świecie, co jest szczególnie istotne dla lepszego zrozumienia podobieństw i różnic w jakości generowanych sprawozdań finansowych dających podstawową informację o źródłach finansowania. Wywody teoretyczne są poparte bardzo dobrze dobranymi przykładami z praktyki gospodarczej, a metodyka badań jest jasno i czytelnie opisana.

Książka jest kierowana do szerokiego kręgu odbiorców, zarówno do praktyków, jak i teoretyków finansów i rachunkowości. Przede wszystkim powinni się nią zainteresować analitycy finansowi i potencjalni inwestorzy. Będzie też pożyteczną literaturą uzupełniającą dla studentów na wszystkich kierunkach ekonomicznych studiów stacjonarnych, niestacjonarnych, podyplomowych, zwłaszcza na kierunku Finanse i Rachunkowość.

Recenzowana książka pozytywnie wyróżnia się spośród innych pozycji literatury poświęconych teorii i praktyce kształtowania struktury kapitału tym, że stanowi kompleksową analizę determinant struktury kapitału, i to zarówno w wymiarze indywidualnych podmiotów gospodarczych, jak i ich grup.(…) W książce wykorzystano bardzo bogatą literaturę przedmiotu liczącą ok. 370 pozycji, z czego ponad 70% to pozycje anglojęzyczne.

Prof. dr hab. Halina Buk Katedra Rachunkowości Uniwersytet Ekonomiczny w Katowicach

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Marcin K´dzior Mi´dzynarodowa struktura kapitału przedsi´biorstw Uj´cie rachunkowoÊci i finansów E S N A N I F Mi´dzynarodowa struktura kapitału przedsi´biorstw F I N A N S E Marcin K´dzior Mi´dzynarodowa struktura kapitału przedsi´biorstw Uj´cie rachunkowoÊci i finansów Wydawnictwo C.H. Beck Warszawa 2011 Wydawca: Dorota Ostrowska-Furmanek Redakcja merytoryczna: Marta Komajda Recenzent: prof. dr hab. Halina Buk Projekt okładki i stron tytułowych: GRAFOS Ilustracja na okładce: © Henrik Jonsson/iStockphoto.com Publikacja dofinansowana przez Uniwersytet Ekonomiczny w Krakowie Seria: Finanse Podseria: Finanse przedsiębiorstw © Wydawnictwo C.H. Beck 2011 Wydawnictwo C.H. Beck Sp. z o.o. ul. Bonifraterska 17, 00-203 Warszawa Skład i łamanie: GRAFOS Druk i oprawa: INTERDRUK, Warszawa ISBN 978-83-255-2134-9 ISBN e-book 978-83-255-2448-7 Spis treści Wstęp. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7 1. Dualistyczny charakter zasobów jednostek gospodarczych. . . . . . . . . . . . . . . 13 1.1. Bilans jako rachunek zasobów wyrazem ich dwoistości . . . . . . . . . . . . . . . . 13 1.1.1. Podstawowe równanie i teorie bilansowe oraz ich ewolucja w historycznej perspektywie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 13 1.1.2. Zasadnicze tendencje w zakresie kształtowania zasobów jednostek gospodarczych. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 17 1.1.3. Problem wyceny i jej wpływ na wartość informacyjną pozycji bilansowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 20 1.2. Polityka bilansowa wyrazem swobody ujawniania i wyceny pozycji finansowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24 1.3. Charakterystyka i funkcjonowanie majątku jednostek gospodarczych . . . . . 27 1.3.1. Pojęcie majątku w naukach ekonomicznych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 1.3.2. Różnorodność i istota funkcjonowania majątku trwałego i obrotowego 34 1.4. Potencjał informacyjny kapitałów spółki akcyjnej z punktu widzenia praw własności . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 46 1.4.1. Kapitał jako kategoria występująca w naukach ekonomicznych i społecznych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 46 1.4.2. Istota i funkcjonowanie kapitału własnego i obcego . . . . . . . . . . . . . . 57 2. Teoria rachunkowości na międzynarodowych rynkach kapitałowych. . . . . . . 65 2.1. Przyczyny różnic w międzynarodowej rachunkowości finansowej . . . . . . . . 65 2.2. Różnice w międzynarodowej rachunkowości oraz próba zwiększenia ich porównywalności poprzez harmonizację . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 79 2.3. Rola regulacji prawnych w zakresie rozwiązań księgowych i ich wpływ na teorię rachunkowości. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 90 2.4. Koncepcyjne założenia rachunkowości wyrazem teorii rachunkowości dla praktyków księgowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 98 2.5. Badania z zakresu rachunkowości na giełdach papierów wartościowych w świetle teorii finansów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 101 2.6. Nowoczesne teorie rachunkowości w kontekście rynków kapitałowych . . . . 112 2.6.1. Normatywna teoria rachunkowości. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 114 2.6.2. Badania dotyczące rynków kapitałowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 117 2.6.3. Pozytywna teoria rachunkowości . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 121 2.6.4. Behawioralne badania w rachunkowości . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 124 5 Spis treści 3. Teorie kształtowania źródeł finansowania jednostek gospodarczych . . . . . . . 130 3.1. Struktura kapitału i jej rola w naukach ekonomicznych . . . . . . . . . . . . . . . . 130 3.1.1. Pojęcie i zakres struktury kapitału. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 130 3.1.2. Zależność struktury finansowania od ryzyka gospodarczego i kosztu kapitału . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 135 3.2. Klasyczne teorie struktury kapitału. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 140 3.3. Neoklasyczne koncepcje wyboru struktury kapitału . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 145 3.3.1. Teoria kompromisowa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 145 3.3.2. Teoria kosztów bankructwa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 147 3.3.3. Teoria agencji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 150 3.3.4. Teoria sygnałów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 155 3.3.5. Teoria kolejności źródeł finansowania. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 159 3.4. Determinanty struktury finansowania na poziomie przedsiębiorstw. . . . . . . 163 3.5. Czynniki kształtujące strukturę kapitału przedsiębiorstw w skali międzynarodowej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 169 3.5.1. Międzynarodowe uwarunkowania struktury kapitału jednostek ponadnarodowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 169 3.5.2. Międzynarodowe determinanty źródeł finansowania w ramach danego państwa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 174 4. Badania empiryczne w zakresie struktury kapitału . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 184 4.1. Przedmiot badań empirycznych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 184 4.2. Źródła i kryteria dotyczące wyboru materiału empirycznego . . . . . . . . . . . . 185 4.3. Opis metody badawczej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 187 4.4. Wyniki badań . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 188 Bibliografia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 193 Indeks . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 204 6 Wstęp Metoda bilansowa jako podstawowa zasada rachunkowości dzieli zasoby przedsiębiorstwa na majątek i kapitały. Zasoby przedsiębiorstwa w historycz- nej perspektywie były różnorodnie definiowane i interpretowane. Należy pod- kreślić, że sam proces zapisu zasobów (księgowania) liczy już ponad 6000 lat, czyli tyle ile wynosi okres pojawiania się zorganizowanych cywilizacji. Poję- ciem zasobów rozumianych jako majątek lub kapitały zajmowało się wielu autorów na przestrzeni wieków, takich jak: Adam Smith, John Stuart Mill, Karol Marks, John Bates Clark, Irving Fisher, John Maynard Keynes oraz Joan Robinson. Ewolucję ich interpretacji, definicji, sposobu funkcjonowania wy- muszały zmiany społeczne, polityczne, kulturowe, a przede wszystkim zmiana praktyki i procesu gospodarowania. Wraz z rozwojem sposobów księgowania i rachunkowości jako nauki zaczęło dominować podejście związane z prak- tyczną interpretacją pojęcia kapitałów na podstawie rozwiązań księgowych. Przedmiotem niniejszej pracy jest zbadanie struktury zasobów z punktu widzenia finansowego, czyli struktury pasywów jednostki gospodarczej na- zywanej w literaturze przedmiotu strukturą kapitału. Struktura kapitału jest bardzo różnorodnie definiowana – można się zgodzić z twierdzeniem, że nie istnieje jedna powszechnie akceptowana jej definicja. Najczęściej definiuje się ją jako iloraz kapitału obcego i kapitału ogółem. I właśnie tak zdefiniowana struktura kapitału jednostek gospodarczych będzie przedmiotem analiz i inter- pretacji w tej pracy. Ze względu na to, że podstawowym celem jednostek gospodarczych jest maksymalizacja wartości jednostki gospodarczej dla akcjonariuszy, wszelka dzia- łalność operacyjna, finansowa i inwestycyjna powinna być podporządkowana właśnie maksymalizacji wartości firmy dla akcjonariuszy. Dotyczy to również 7 Wstęp zarządzania strukturą kapitału. Zatem zarządy jednostek gospodarczych po- winny dążyć do takiego udziału poszczególnych składników finansowania, który zapewnia maksymalizację wartości jednostki. W praktyce nie jest to zada- nie łatwe, gdyż istnieje ogromna liczba czynników mających wpływ na struk- turę kapitału w przedsiębiorstwie. Zagadnieniami struktury kapitału w teorii zajmowało się wielu naukowców i praktyków gospodarczych. Pierwsze wiodące prace z tego zakresu pojawiły się już na początku lat pięćdziesiątych ubiegłego wieku. Badanie struktury kapitału to jedno z najważniejszych zagadnień poruszanych w prestiżowych czasopismach z zakresu finansów. Mimo dużej ilości badań i rozbudowanej teorii nie udało się jednoznacznie odpowiedzieć, jakie konkretne czynniki, a co być może ważniejsze, w jakim stopniu determinują strukturę kapitału przedsię- biorstw. Jakkolwiek istnieje wiele teorii struktury kapitału, tak jedynie nieliczne z nich są powszechnie akceptowane w literaturze światowej. Do najważniej- szych teorii należy zaliczyć: teorię optymalnego poziomu długu (Tradeoff Theory), czyli takiego, który maksymalizuje wartość przedsiębiorstwa dla akcjonariuszy; teorię kosztów bankructwa (Bankruptcy Theory), zgodnie z którą tak należy kształtować strukturę kapitału, aby minimalizować koszty wiążące się z bankructwem przedsiębiorstwa; teorię kosztów agencji (Agency Theory), która polega na próbie minima- lizacji potencjalnych konfliktów interesów głównie między akcjonariusza- mi i kierownictwem oraz wierzycielami i kierownictwem; teorię sygnalizacji (Sygnaling Theory), która wychodzi z założenia, że struktura kapitału jest tak kształtowana, aby tworzyła niejako pomost informa- cyjny o potencjalnej sytuacji i możliwościach finansowych firmy między kie- rownictwem jednostki a inwestorami; teorię uwzględniającą kolejność źródeł finansowania (Pecking Order Theory), gdzie najbardziej pożądaną formą finansowania inwestycji jest oczy- wiście zysk netto. W literaturze polskiej poświęcono stosunkowo niewiele uwagi problemom dotyczącym tworzenia struktury kapitałowej jednostek gospodarczych. Dopiero w ostatnich latach pojawiły się pierwsze opracowania, opisujące teorię struk- tury kapitału na podstawie literatury światowej. Najczęściej prace empiryczne sprowadzają się do obliczenia średnich wartości struktury kapitału bez empi- rycznej weryfikacji czynników za nią stojących. Brak jest porównań struktury kapitału polskich spółek z przedsiębiorstwami z Europy Środkowej czy Europy Zachodniej. 8 Wstęp Jednak wraz z rozwojem międzynarodowych rynków kapitałowych, globa- lizacją gospodarek, rozwojem handlu i wzmożonym otwarciem na świat, już proste porównanie struktury kapitału na poziomie jednego państwa jest zdecy- dowanie niewystarczające. Szczególnie w przypadku Polski, kiedy to wraz z jej wejściem do Unii Europejskiej zmieniła się zasadniczo sytuacja gospodarcza wielu polskich przedsiębiorstw. Polskie jednostki zaczęły konkurować na wspól- nym rynku europejskim. Pojawiły się w większym zakresie możliwości sprzedaży towarów za granicą, jak również możliwość finansowania działalności jedno- stek gospodarczych poza granicami Polski. Warto zatem porównać, na podstawie jakich czynników kształtują strukturę kapitału jednostki gospodarcze z bardziej rozwiniętych gospodarek i skonfrontować wyniki z czynnikami najważniejszymi dla przedsiębiorstw polskich. Ze względu na powyższe, celowe wydaje się porównanie struktury kapitału w większej liczbie państw, najlepiej we wszystkich państwach Unii Europejskiej. Im większa liczba państw, spółek i obserwacji, tym z większym prawdopo- dobieństwem można dokonać pewnego rodzaju generalizacji na cały blok gospodarczy, jakim jest Unia Europejska. Jednak przeprowadzenie analizy struk- tury kapitału w większej liczbie państw powoduje liczne problemy. Jednym z nich jest uznany w literaturze przedmiotu tzw. czynnik państwa (country factor). W każdym z państw Unii Europejskiej występują bowiem różnorodne czynniki i o rozmaitym natężeniu, które z jednej strony zakłócają porównanie struktury kapitału jednostek gospodarczych, a z drugiej strony w różnym stopniu wywierają na nią wpływ. W każdym państwie mamy do czynienia z innymi stawkami opodatkowania przedsiębiorstw. Proces ten komplikuje jeszcze bar- dziej fakt, że na ogół ulegają one ciągłym zmianom. Różna jest charakterystyka gospodarek mierzona poziomem ich wzrostu. Różne są obowiązujące systemy prawne, a co za tym idzie, różny jest poziom ochrony inwestorów giełdowych czy banków jako dawców kapitału. Istnieje niejednolity poziom rozwoju, za- równo rynków kapitałowych, jak i bankowych, co również wymusza konkretne decyzje dotyczące struktury kapitału jednostek gospodarczych. Szczególnie ważne są jednak różnice w rachunkowości. Zasadniczo można się zgodzić z twierdzeniem, że w każdym państwie są zróżnicowane metody wyceny, prezentacji sprawozdań finansowych, a co za tym idzie istnieje po- tencjalne ryzyko niejednorodności materiału empirycznego. W wielu pracach o zakresie międzynarodowym czynnik ten zupełnie niesłusznie był margina- lizowany. Obecnie materiał empiryczny, jeśli jest odpowiednio wyselekcjo- nowany, umożliwia ograniczenie tego czynnika. Stoją za tym dyrektywy Unii 9 Wstęp Europejskiej, które nakazują wszystkim spółkom publicznym przygotowują- cym sprawozdania skonsolidowane tworzenie ich, opierając się na zbieżnych standardach – Międzynarodowych Standardach Rachunkowości (MSR). Praca składa się z czterech rozdziałów. W rozdziale pierwszym dokonano analizy historycznej i przedstawiono ewolucję najważniejszego elementu spra- wozdania finansowego, które stanowi podstawę obliczania struktury kapitału jednostek gospodarczych, mianowicie bilansu. Należy podkreślić, że to wła- śnie duża część zależności bilansowych stanowi istotne, mikroekonomiczne determinanty struktury kapitału. Zwrócono uwagę na zagadnienia księgowe, które pośrednio wpływają na strukturę kapitału w ujęciu wartościowym, po- przez metody wyceny pozycji bilansowych, a także politykę bilansową. W dalszej części dokonano analizy znaczeniowej majątku i kapitału, zarówno w histo- rycznej perspektywie, jak i na podstawie obowiązujących przepisów i aktów prawnych, w szczególności opierając się na Międzynarodowych Standardach Rachunkowości, dominujących na europejskich rynkach kapitałowych. W rozdziale drugim podjęto problematykę teorii rachunkowości na ryn- kach kapitałowych. Zawiera on opis różnorodnych czynników wywierających wpływ na dane księgowe stanowiące materiał empiryczny oparty na danych z większej liczby państw. W rozdziale tym podkreślono różnorodność stosowa- nych metod wyceny i prezentacji pozycji finansowych i sprawozdań finansowych w poszczególnych państwach. Przedstawiono również przyczyny pojawienia się różnic w międzynarodowej sprawozdawczości finansowej. Sposobem na ujednolicenie różnic w międzynarodowej rachunkowości jest próba rozpowszech- nienia Międzynarodowych Standardów Rachunkowości. W dalszej części przed- stawiono wpływy samego procesu ustanawiania standardów rachunkowości na konkretne rozwiązania księgowe oraz teorii rynków kapitałowych i teorii finansów na rachunkowość. Podkreślono znaczenie ram koncepcyjnych ra- chunkowości będących wyrazem teorii rachunkowości dla praktyków księgo- wych. W ostatniej części zarysowano współzależność między rachunkowością a giełdami papierów wartościowych na przykładzie badań rynków kapitało- wych, pozytywnej teorii rachunkowości i badań behawioralnych. W rozdziale trzecim przedstawiono zagadnienia dotyczące podstawowych teorii i determinantów struktury kapitału. Zwrócono uwagę na różnorodne definicje struktury kapitału występujące w literaturze światowej, a także jej zależność od ryzyka i kosztu kapitału. W dalszej części rozdziału zaprezento- wano podstawowe teorie struktury kapitału powszechnie uznawane w litera- turze przedmiotu z podziałem na teorie klasyczne i neoklasyczne. Następnie 10 Wstęp przedstawiono podstawowe determinanty struktury kapitału na poziomie przedsiębiorstw (mikroekonomiczne) oraz na poziomie państwa, nazywając je w pracy determinantami makroekonomicznymi/instytucjonalnymi. Omówiono również inne siły i uwarunkowania dotyczące struktury kapitału w przekroju międzynarodowym oraz zarządzania finansami przedsiębiorstw w jednost- kach ponadnarodowych. W rozdziale czwartym przedstawiono wyniki empiryczne dotyczące struktury kapitału i determinantów jej tworzenia dla wybranych państw Unii Europejskiej. 11 1 Dualistyczny charakter zasobów jednostek gospodarczych 1.1. Bilans jako rachunek zasobów wyrazem ich dwoistości 1.1.1. Podstawowe równanie i teorie bilansowe oraz ich ewolucja w historycznej perspektywie Bilans przedsiębiorstwa (jakiejkolwiek innej organizacji lub osób indywidual- nych) obrazuje rachunek zasobów oraz źródeł jego kapitału na określony dzień [Sutton, 2004, s. 14]. Autor przedstawia dwie podstawowe cechy bilansu: bilans jest zestawieniem aktywów i pasywów na określony dzień, jest to o tyle istotne, że w wyniku codziennej działalności jednostki stan poszczegól- nych aktywów i pasywów zmienia się nieustannie; aktywa i pasywa są sobie równe, nie ze względu na przypadek, dobre zarządzanie, lecz z powodu definicji aktywów i pasywów – kapitały są bowiem wyrazem praw własności kredytodawców, pożyczkodawców oraz właścicieli w stosunku do aktywów jednostki gospodarczej. W polskiej praktyce gospodarczej dominuje podobne ujęcie – bilans to: usystematyzowane zestawienie wszystkich pozycji majątkowych oraz źródeł finansowania jednostki, sporządzone na określony dzień zwany dniem bilan- sowym [Micherda (red.), 2005b, s. 90]. Inna obowiązująca nazwa bilansu to rachunek zasobów1. 1 Pod tą nazwą bilans występuje również w innych naukach, np. w mikroekonomii [Begg, Fi- scher, Dornbusch, 2007, s. 172]. 13 1. Dualistyczny charakter zasobów jednostek gospodarczych Wraz z rozwojem przedsiębiorstw, giełd papierów wartościowych, wzajem- nych relacji na linii właściciel–zarząd zmieniały się teorie dotyczące spojrzenia na bilans i podstawowe równanie bilansowe. Teorie dotyczą w dużej mierze koncepcji prowadzenia rachunkowości w przedsiębiorstwie i sposobu ujęcia kapitału własnego (Equity Theories) w bilansie oraz jego roli w poszczególnych stadiach rozwoju przedsiębiorstw. W ramach teorii własności (Proprietary Theory) osoba właściciela była utożsamiania z jednostką gospodarczą. Było to charakterystyczne dla okresu przed rewolucją przemysłową, kiedy przedsiębiorstwa nie osiągnęły jeszcze dużej wielkości. Teoria ta uległa przewartościowaniu, gdy doszło do powsta- nia dużych firm oligopolicznych [Wolk, Dodd, Rozycki, 2008, s. 131]. Podsta- wowym odbiorcą sprawozdania finansowego był wtedy właściciel jednostki gospodarczej. Przychody i koszty były natychmiast dopisane do kapitału wła- snego. Teoria ta ma zastosowanie w szczególności dla spółek, przedsiębiorstw jednoosobowych [Wójtowicz, 2001, s. 42]. Dla właściciela, podstawowym celem sprawozdawczości było obliczenie i analiza wartości netto, rozumianej jako: aktywa – zobowiązania = kapitał właściciela. (1.1) W wyniku oddzielenia praw własności od zarządzania, ograniczonej odpo- wiedzialności właścicieli oraz uznania jednostki gospodarczej za podmiot prawny doszło do powstania wielu nowych teorii właścicielskich, w tym teorii jednostki gospodarczej (Entity Theory) [Schroeder, Clark, Cathey, 2008, s. 499]2. Podstawowe równanie bilansowe w ramach tej teorii ma następującą postać: aktywa = kapitały. (1.2) W tym wypadku w centrum zainteresowania rachunkowości było samo przedsiębiorstwo, nie właściciel. Oba te podmioty zaczęto traktować osobno. Zarówno przychody jak i koszty są traktowane jako kategoria jednostki go- spodarczej, nie bezpośrednio jako kategorie właściciela. W ramach tej teorii jednostka gospodarcza jest odpowiedzialna finansowo i cywilnie przed właści- cielami, kredytodawcami i pożyczkodawcami. Teoria funduszowa (Fund Theory) [Vatter, 1947] powstała na podstawie krytyki zarówno Entity Theory jak i Proprietary Theory. Punkt ciężkości w tej teorii stanowią aktywa, które powinny być właściwie wykorzystane zgodnie 2 Twórcą i jej najwybitniejszym przedstawicielem był W. Paton: [Paton, 1922, s. 50]. 14 1.1. Bilans jako rachunek zasobów wyrazem ich dwoistości z ich przeznaczeniem. Jednostka gospodarcza jest tutaj postrzegana jako zbiór aktywów oraz zobowiązań i ograniczeń dotyczących ich wykorzystania. Podstawowe równanie bilansowe w myśl tej teorii ma następującą postać: aktywa = ograniczenia aktywów. (1.3) Jakkolwiek teoria ta nie zdobyła pełnej akceptacji wśród teoretyków i prak- tyków rachunkowości, jest stosowana w instytucjach rządowych i organiza- cjach non profit, gdzie zasoby pełnią ściśle określone funkcje. Znacznie bliższe obecnym rozwiązaniom podejście prezentuje teoria ka- pitału rezydualnego (Residual Equity Theory) [Straubus, 1958, s. 56]. Zakłada ona, zgodnie z obowiązującymi koncepcjami, zarówno teoretycznymi, jak i prak- tycznymi (MSR3, US GAAP4), że podstawowym celem sprawozdawczości fi- nansowej są inwestorzy, z tym że rozumiani jako akcjonariusze akcji zwykłych. To oni ponoszą największe ryzyko. W wyniku bankructwa otrzymują kapitał na końcu, natomiast gdy przedsiębiorstwo notuje straty, odczuwają to jako pierwsi. Ich znaczenie na giełdach papierów wartościowych jest nie do przece- nienia. Podstawowe równanie bilansowe w tej koncepcji ma postać: aktywa – szczególne kapitały = pozostałe kapitały5. (1.4) Za szczególne formy kapitałów należy uznać zarówno zobowiązania, jak i akcje uprzywilejowane. Pozostałe kapitały stanowią natomiast akcje zwykłe. Teoria ta jest stosunkowo nowa i ma na celu ułatwić ustalenie przyszłych prze- pływów pieniężnych, tak istotnych dla inwestorów indywidualnych. Zupełnie inne podejście jest prezentowane w ramach tzw. teorii przywódcy (Commander Theory) [Goldberg, 1963, s. 152]. W myśl tej teorii to właśnie osoby zarządzające powinny być podstawowymi odbiorcami sprawozdań finan- sowych, ze względu na to że sprawują kontrolę nad jednostką gospodarczą i nią kierują. W bilansie zatem powinny znajdować się informacje o źródłach zasobów otrzymanych przez osobę zarządzającą oraz o ich wykorzystaniu. Bilans w tym wydaniu pełni raczej funkcję sprawozdania zarządu. Należy za- uważyć, że istnieje możliwość zastosowania tej teorii w praktyce, w przypadku gdy właściciel jest równocześnie osobą zarządzającą. 3 MSR – Międzynarodowe Standardy Rachunkowości. 4 US GAAP – Generally Accepted Accounting Standards – powszechnie akceptowane standardy rachunkowości w USA. 5 Inna nazwa: kapitały pozostałe – kapitały rezydualne. 15 1. Dualistyczny charakter zasobów jednostek gospodarczych Inaczej podstawowe równanie bilansowe przedstawia się w najnowszej teorii rachunkowości [Robinson, Munter, Grant, 2004, s. 96]: aktywa = prawa majątkowe. (1.5) Prawa majątkowe są rozumiane tutaj jako wynikające z umowy żądania lub inne żądania wobec aktywów jednostki gospodarczej. Żądania wierzycieli to zobowiązania, natomiast żądania właścicieli stanowią kapitał własny – czyli wszystko to, do czego nie mają praw wierzyciele [Micherda, 2005b, s. 6]. Obecnie przeważają koncepcje akcentujące fakt, że sprawozdania finan- sowe powinny być tworzone z myślą o inwestorach, względnie interesariu- szach [Schweiztzer, 2001, s. 156]. Różnorodne informacje są użyteczne dla poszczególnych insteresariuszy, do najważniejszych z nich można zaliczyć in- westorów, kredytodawców, klientów, pracowników, kontrahentów, rząd itp. Spełnienie potrzeb informacyjnych tak różnorodnych odbiorców sprawozdań finansowych jest bardzo trudne oraz kosztowne. Bilans w teorii i praktyce gospodarczej przez wiele lat stanowił proste ze- stawienie pozycji majątkowych. Z czasem dopiero zaczął pełnić inne funkcje niż jedynie wykaz pozycji majątkowych. Służył mianowicie ustaleniu wyniku, dopiero w późniejszym okresie do teorii bilansu dodano tak istotne zagadnie- nia jak wycena pozycji bilansowych [Walińska, 2004, s. 135]6. Zasadniczo ogół koncepcji dotyczących bilansu należy podzielić na [Hońko, 2007, s. 79]: teorie bilansu statycznego, teorie bilansu dynamicznego, teorie bilansu organicznego. Na potrzeby niniejszej pracy teorie bilansowe ze względu na znaczenie i dorobek zostały podzielone na: teorie bilansu w ujęciu statycznym, teorie bilansu w ujęciu dynamicznym. Podstawowym celem bilansu w ujęciu statycznym jest przedstawianie ma- jątku i kapitałów jednostki gospodarczej na określony dzień. Bilans w tej kon- cepcji powinien odzwierciedlać faktyczny stan majątkowy przedsiębiorstwa. W ramach tego podejścia wyróżnia się bilans w szerokim i wąskim znaczeniu. Za bilans w szerokim znaczeniu uważano bilans majątkowy, rachunek zysków 6 Mimo upływu lat niektórzy autorzy dalej uważają, że w analizie bilansu najważniejsza jest ana- liza zysku, np. [Kuhlmann, 1996, s. 98]. 16 1.1. Bilans jako rachunek zasobów wyrazem ich dwoistości i strat, a także raport o stanie przedsiębiorstwa, natomiast w wąskim znacze- niu – jedynie bilans majątkowy. Raport o stanie przedsiębiorstwa jest dzisiej- szym odpowiednikiem raportu zarządu charakterystycznego dla niektórych państw o anglosaskim systemie rachunkowości. Teoria statyczna bilansu domi- nowała w XX wieku, z przewagą wersji dualistycznej z podziałem na majątek i kapitał, w przeciwieństwie do wersji monistycznej, gdzie w bilansie wystę- pował jedynie kapitał. Teorie dynamiczne bilansu [Kawa, 2002, s. 67] uchodzą za bardziej reali- styczne i zakładają ciągłość zjawisk i procesów gospodarczych, są nastawione na przyszłość. Najistotniejszy wydaje się pomiar ruchu zasobów jednostki gospodarczej i temu celowi ma służyć bilans. Bilans w ujęciu dynamicznym nie jest zestawieniem zasobów majątkowych i źródeł finansowania lecz zbiorem pewnych „zawieszonych pozycji”, które wynikają z rozbieżności w czasie między przychodami i wpływami oraz kosz- tami i wydatkami [Schmalenbach, 1931]. Ma to miejsce w szczególności, w przy- padku [Gos, 2001, s. 33]: osiągania wpływów, przychodów, dla których koszty i wydatki miały miejsce w przeszłych okresach, ponoszonych wydatków, które będą kosztami w przyszłym okresie. 1.1.2. Zasadnicze tendencje w zakresie kształtowania zasobów jednostek gospodarczych Bilans jako jeden z najważniejszych elementów sprawozdania finansowego jest przedmiotem wielu analiz przy ocenie jednostki gospodarczej. Przy bada- niu bilansu, istotne wydaje się zwrócenie uwagi na pewne zależności dotyczące jego struktury. Tego typu analiza jest podstawową częścią analizy wstępnej sprawozdań finansowych w ramach analizy finansowej przedsiębiorstwa. Analiza wstępna bilansu ma na celu odnalezienie powiązań między wy- branymi pozycjami bilansowymi, ustalenie wartości pozycji bilansowych, a ponadto dokonanie oceny dynamiki oraz tempa zmian wybranych pozycji [Gołębiowski, Tłaczała, 2005, s. 50]. Analiza wstępna dzieli się na następujące części: analizę pionową, analizę poziomą. W ramach analizy pionowej badaniu podlegają struktury aktywów i pa- sywów mierzone jako ich udział w sumie bilansowej lub w ramach pozycji 17 1. Dualistyczny charakter zasobów jednostek gospodarczych zbiorczych. Natomiast analiza pozioma polega na badaniu dynamiki (zmien- ności) poszczególnych pozycji na przestrzeni lat. Z punktu widzenia struktury zasobów istotna jest analiza pionowa, która powinna zawierać następujące elementy: strukturę majątkową na podstawie wskaźników struktury aktywów, strukturę kapitałową na podstawie wskaźników struktury pasywów, strukturę kapitałowo-majątkową. Przy analizie struktury majątkowej należy zwrócić uwagę, że do zwiększe- nia zysków w sposób bezpośredni przyczynia się majątek obrotowy, natomiast majątek trwały przyczynia się do poprawy zyskowności w sposób pośredni [Pomykalska, Pomykalski, 2007, s. 89]. Najistotniejsze będą tutaj wzajemne relacje między majątkiem trwałym a obrotowym. Należy pamiętać, że im większy udział majątku trwałego, tym elastyczność podejmowania decyzji w jednostce gospodarczej maleje. Majątek trwały przedsiębiorstwa jest obciążony dużym ryzykiem. Stąd w jednostce powinno być go jedynie tyle, ile jest to niezbędne do prawidłowego funkcjonowania [Gabrusewicz, 2005, s. 61]. Z drugiej strony, im wyższy poziom składników obrotowych, tym wyższa płynność przedsiębior- stwa. W dużej mierze jednak wzajemne relacje między majątkiem obroto- wym a majątkiem trwałym są charakterystyczne dla danej branży [Krajewski, 2006, s. 55]. Szczególną uwagę należy zwrócić na kluczowe pozycje bilansowe ze względu na ich szczególne znaczenie w przedsiębiorstwie: udział rzeczowych aktywów trwałych w sumie bilansowej, udział zapasów w majątku obroto- wym, struktura należności ze względu na terminy płatności, struktura zapa- sów materiałowych ze względu na ich rodzaje, struktura środków trwałych ze względu na ich zużycie itp. [Bednarski, 1997, s. 59]. Przedmiotem najważniejszych decyzji dotyczących kapitałów jest ich po- dział na kapitały własne i kapitały obce. Ich wzajemny stosunek determinuje w dużej mierze ryzyko finansowe. Dalszy podział kapitałów obcych i własnych nie ma aż tak zasadniczego znaczenia, niemniej jest on nieodłącznym elemen- tem analizy wstępnej rachunku zasobów. Część autorów przyjmuje, że kapitały własne stanowią około 1/3 sumy bilansowej [Sierpińska, Jachna, 2007, s. 66]. Oczywiście, jeśli udział kapitału własnego jest wyższy, wtedy jednostka charak- teryzuje się większym poziomem bezpieczeństwa i wiarygodności. Natomiast jeśli udział kapitału własnego jest za wysoki, wtedy w wyniku niekorzystania z kapitałów obcych w rozsądnych granicach, przedsiębiorstwo traci potencjalne zyski w przypadku korzystania z długu. 18 1.1. Bilans jako rachunek zasobów wyrazem ich dwoistości W ramach kapitałów należy dokonać jeszcze jednego ważnego podziału na [Pomykalska, Pomykalski, 2007, s. 91]: kapitały długoterminowe, kapitały krótkoterminowe. Kapitały długoterminowe powinny finansować majątek trwały i często stałą część majątku obrotowego, natomiast kapitał krótkoterminowy finansuje naj- częściej majątek obrotowy lub jego krótkoterminową część. Biorąc pod uwagę powyższe, analiza struktury finansowo-majątkowej po- winna uwzględniać jedną z podstawowych zasad finansowania, która zakłada, że kapitał nie może być związany z określonym składnikiem majątkowym dłu- żej, niż wynosi okres występowania kapitału w przedsiębiorstwie. Stąd długo- terminowy majątek powinien być finansowany przez długoterminowe kapitały. W najbezpieczniejszym ujęciu majątek długoterminowy powinien być finanso- wany przez kapitał własny (tzw. złota zasada bilansowa). W praktyce jednak jest to trudne do wykonania, w szczególności w przypadku jednostek szybko rozwijających się, prowadzących wzmożoną działalność inwestycyjną. Stąd częściej majątek trwały jest finansowany przez kapitał własny i długoterminowy kapitał obcy. Ze względu na to, że część majątku obrotowego jest stała (dłu- goterminowa), w większości przedsiębiorstw powinien być on również fi- nansowany kapitałem długoterminowym. Natomiast zmienna część majątku obrotowego powinna być finansowana kapitałem krótkoterminowym obcym. Powyższe relacje przedstawiono w postaci nierówności: długoterminowy majątek  długoterminowy kapitał, (1.6) majątek trwały + stała część majątku obrotowego (majątek obrotowy długoterminowy)  kapitał stały (kapitał własny + (1.7) + długoterminowy kapitał obcy), zmienna część majątku obrotowego (majątek krótkoterminowy)  kapitał krótkoterminowy. (1.8) Rozwijając powyższe nierówności, należy wyodrębnić trzy stopnie pokrycia7: pierwszy stopień pokrycia = kapitał własny , majątek trwały 7 Stopień pokrycia = poziom finansowania. (1.9) 19
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Międzynarodowa struktura kapitału przedsiębiorstw
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: