Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00113 006075 9969396 na godz. na dobę w sumie
System kontroli przedsiębiorstwa w gospodarce pokryzysowej na przykładzie jednostek zainteresowania publicznego - ebook/pdf
System kontroli przedsiębiorstwa w gospodarce pokryzysowej na przykładzie jednostek zainteresowania publicznego - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 351
Wydawca: C. H. Beck Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-255-2458-6 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> inne
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

W publikacji omówiono:

• istotę i funkcję współczesnej rachunkowości,

• przyczyny kryzysu zaufania do sprawozdawczości finansowej i działania naprawcze w celu odbudowy tego zaufania,

• wybrane aspekty teorii pomiaru w rachunkowości,

• predykcję bankructwa przedsiębiorstw i mechanizm kontrolny, ustanowiony w celu minimalizacji ryzyka bankructwa,

• etyczne aspekty kontroli,

• metodykę kontroli.

Opracowanie cechuje wysoki poziom merytoryczny treści i interesująca forma prezentacji. Liczne przykłady, ilustrujące omawiane zagadnienia sprawiają, że jest ono interesującą lekturą nie tylko w środowisku akademickim, lecz także dla ekspertów z dziedziny szeroko rozumianej rachunkowości. Publikacja będzie cenną pozycją dla zawodowych księgowych, w tym dyplomowanych księgowych i biegłych rewidentów.

Prof. zw. dr hab. Bronisław Micherda Kierownik Katedry Rachunkowości Finansowej na Uniwersytecie Ekonomicznym w Krakowie

 

Opracowanie jest wartościową pracą naukową kompleksowo przedstawiająca system kontroli przedsiębiorstwa. Treść przedstawiona jest w sposób syntetyczny, logiczny i łatwy do zrozumienia. Sposób podania tej niełatwej do czytania treści, styl pisania i zaangażowanie Autora sprawiają ,że opracowanie analizuje się łatwo ze zrozumieniem zamysłów Autora.

Prof. dr hab. inż. Zbigniew Luty Kierownik Katedry Rachunkowości Finansowej i Kontroli na Uniwersytecie Ekonomicznym we Wrocławiu

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Artur Piaszczyk System kontroli przedsi´biorstwa w gospodarce pokryzysowej na przykładzie jednostek zainteresowania publicznego E S N A N I F System kontroli przedsi´biorstwa w gospodarce pokryzysowej na przykładzie jednostek zainteresowania publicznego F I N A N S E Artur Piaszczyk System kontroli przedsi´biorstwa w gospodarce pokryzysowej na przykładzie jednostek zainteresowania publicznego Wydawnictwo C.H. Beck Warszawa 2011 Wydawca: Anna Chojnacka Redakcja merytoryczna: Ewdokia Cydejko Recenzenci: prof. dr hab. Zbigniew Luty, prof. zw. dr hab. Bronisław Micherda Projekt okładki i stron tytułowych: GRAFOS Ilustracja na okładce: Alex Nikada/iStockphoto.com Seria: Finanse Podseria: Finanse przedsiębiorstwa Publikacja dofinansowana przez Wyższą Szkołę Bankowości i Finansów w Bielsku-Białej © Wydawnictwo C.H. Beck 2011 Wydawnictwo C.H. Beck Sp. z o.o., ul. Bonifraterska 17, 00-203 Warszawa Skład i łamanie: IDENTIA Druk i oprawa: Elpil, Siedlce ISBN 978-83-255-1990-2 ebook 978-83-255-2458-6 Spis treści Wstęp ......................................................................................................................... 1. Istota i funkcje współczesnej rachunkowości .................................................. 1.1. Przesłanki i istota rachunkowości ................................................................ 1.2. Funkcje rachunkowości ................................................................................ 1.3. Dominacja kontrolnej funkcji rachunkowości w sektorze publicznym ......... 1.4. Nowe kierunki ewolucji rachunkowości ....................................................... 2. Analiza kryzysu kreatywnej rachunkowości .................................................... 2.1. Kryzys zaufania do rachunkowości i sprawozdawczości finansowej ............ 2.2. Analiza oszustw i nadużyć leżących u podstaw kryzysu .............................. 2.3. Działania naprawcze w celu odbudowy zaufania publicznego ..................... 2.3.1. Założenia ogólne ................................................................................ 2.3.2. Reforma amerykańska ....................................................................... 2.3.3. Reforma europejska ........................................................................... 2.3.4. Reforma polska .................................................................................. 7 11 11 26 38 52 57 57 67 80 80 81 88 92 3. Kwantyfikacja przejawów zagrażających kontynuacji działalności przedsiębiorstwa ................................................................................................ 106 3.1. Metodyka pomiaru zdarzeń gospodarczych ................................................. 106 3.1.1. Teoria pomiaru .................................................................................. 106 3.1.2. Metody pomiaru kategorii ekonomicznych w rachunkowości ............ 111 3.1.3. Wycena według wartości godziwej .................................................... 113 3.1.4. Aktualizacja wartości ......................................................................... 116 3.2. Modele prognozujące upadłość przedsiębiorstwa ........................................ 121 3.3. Mechanizmy systemu kontroli wewnętrznej ................................................ 136 4. Miejsce systemu kontroli przedsiębiorstwa i jego uwarunkowania ............... 150 4.1. Kontrola a audyt .......................................................................................... 150 4.2. Kontrola wewnętrzna i zewnętrzna ............................................................. 161 4.3. Kontrola jako funkcja zarządzania ............................................................... 177 4.4. Etyczne aspekty kontroli .............................................................................. 197 5 Spis treści 5. Metodyka kontroli przedsiębiorstwa ................................................................ 204 5.1. Metodyka jako czynnik porządkujący .......................................................... 204 5.2. Pogłębiona analiza postępowania kontrolnego ............................................ 208 5.2.1. Zasady, rodzaje i kryteria kontroli ..................................................... 209 5.2.2. Planowanie i przygotowanie kontroli ................................................ 212 5.2.3. Istotność i ocena ryzyka kontroli ....................................................... 214 5.2.4. Badanie i ocena systemu kontroli wewnętrznej ................................. 216 5.2.5. Procedury analityczne i dobór próby do kontroli ............................... 217 5.2.6. Standardy pracy kontrolerów i dowody kontroli ................................ 219 5.2.7. Współdziałanie z innymi kontrolerami i korzystanie z pracy biegłych i specjalistów ....................................................................... 222 5.2.8. Standardy sprawozdawcze kontroli i procedury odwoławcze ............ 223 5.3. Szczegółowe procedury kontroli .................................................................. 228 5.3.1. Analiza ryzyka ................................................................................... 228 5.3.2. Dobór próby do kontroli .................................................................... 239 5.3.3. Procedury analityczne ....................................................................... 263 6. Wyniki badań nad systemem kontroli w jednostkach zainteresowania publicznego ........................................................................................................ 285 6.1. Koncepcja badań empirycznych ................................................................... 285 6.2. Prezentacja metody i próby badawczej ........................................................ 291 6.3. Wyniki badań empirycznych ........................................................................ 293 6.4. Wykorzystanie wyników badań i jego uwarunkowania ................................ 325 7. Zakończenie ....................................................................................................... 327 Załącznik .................................................................................................................. 331 Bibliografia .............................................................................................................. 338 Indeks ....................................................................................................................... 347 6 Wstęp Zasadniczym celem pracy jest ustalenie, jaki system kontroli przedsiębiorstwa powstał w gospodarce pokryzysowej, a także przedstawienie nowych wiadomo- ści uzyskanych w badaniach własnych, zwiększających wiedzę o przedmiocie pracy i zachodzących zależnościach i zjawiskach. Rachunkowość jako nauka wyrasta z praktyki i dlatego w pierwszej kolej- ności należy poddać analizie rozwiązania, które wypracowała praktyka. Stąd celem pracy jest analiza rozwiązań przyjętych w różnych częściach świata w od- niesieniu do zmian systemu kontroli przedsiębiorstwa. W dalszej kolejności roz- ważania dotyczą modelu kontroli, który można by uznać za uniwersalny. Model taki poddaje się weryfikacji poprzez badania. W opracowaniu analizuje się przede wszystkim kryzys spowodowany osła- bieniem wiarygodności sprawozdań finansowych, który powszechnie nazywany jest zjawiskiem kreatywnej rachunkowości1. W mniejszym stopniu rozważania dotyczą ostatniego kryzysu finansowego, zapoczątkowanego w 2007 r. pęknię- ciem bańki spekulacyjnej na rynku nieruchomości w Stanach Zjednoczonych. Ten kryzys jest analizowany jedynie ubocznie, gdyż zupełnie inne były jego źródła – w porównaniu do kryzysu wiarygodności sprawozdań finansowych. Kryzys rozpoczął się w Stanach Zjednoczonych na początku XXI wieku, a jego skutki są widoczne do dnia dzisiejszego, w postaci regulacji prawnych przyjmowanych w reakcji na patologie związane z kryzysem. W Polsce proces regulowania rynku w obszarach najbardziej zagrożonych kryzysem rozpoczął się dopiero pod koniec pierwszej dekady XXI wieku, kilka lat po rozpoczęciu w Unii Europejskiej. 1 W całym opracowaniu zamiennie używa się terminów „kreatywna rachunkowość” i „oszukańcza rachunkowość”. 7 Wstęp Kryzys obnażył niewystarczającą skuteczność rachunkowości jako instrumen- tu kontroli. Jedna z klasycznych funkcji rachunkowości – funkcja kontrolna – w dużej mierze okazała się nieskuteczna w wykrywaniu przejawów kreatywnej rachunkowości. Rachunkowość, jako kontrola, nie była w stanie ustrzec wiel- kich firm przed upadkiem ani inwestorów przed gigantycznymi stratami. Kry- zys odbił się także na sytuacji ludzi, którzy nigdy nie byli inwestorami ani nie podejmowali ryzyka inwestycyjnego, a którzy, np. w USA, stracili prawie jedną trzecią zasobów zgromadzonych na indywidualnych rachunkach emerytalnych. Wiele osób straciło pracę w wyniku bankructw przedsiębiorstw stosujących kre- atywną rachunkowość. Skutki kryzysu wywołały także dyskusję, prowadzoną w różnych gremiach, na temat potrzeby zmian w obszarze kontrolnej funkcji rachunkowości. Zary- sował się pogląd, skonkretyzowany następnie w regulacjach prawnych, o po- trzebie stworzenia nowego systemu kontroli przedsiębiorstwa, w którym ra- chunkowość byłaby jednym z elementów. Powstały nowe koncepcje budowania nadzoru korporacyjnego2 oraz nadzoru publicznego nad rachunkowością i nad jakością badania sprawozdań finansowych. Wspomniane koncepcje, najwcześniej wdrożone w życie w Stanach Zjedno- czonych, przeniknęły do części Europy (głównie Wielkiej Brytanii), a następnie do Polski za pośrednictwem implementacji prawa unijnego. Obecnie kończy się trudny etap wdrażania nowych rozwiązań, a rozpoczyna etap ich weryfikacji w praktyce. Działania dostosowujące sytuację w Polsce do nowych światowych stan- dardów w zakresie systemu kontroli przedsiębiorstw dotyczyły zmian prawa na szczeblu krajowym i zmian wewnętrznych regulacji przedsiębiorstw. W ich efekcie powstał jakościowo nowy system kontroli przedsiębiorstwa, na który składają się: 1) klasyczna kontrolna funkcja rachunkowości; 2) elementy systemu kontroli wewnętrznej zgodne ze standardem COSO I, a więc: a) środowisko kontroli, b) zarządzanie ryzykiem, c) mechanizmy kontroli, d) informacja i komunikacja, e) monitorowanie i ocena; 3) nadzór korporacyjny, w tym komitet audytu; 2 W całym opracowaniu zamiennie używa się terminów „nadzór właścicielski” i „nadzór korpora- cyjny”. 8 Wstęp 4) badanie prowadzone przez biegłego rewidenta; 5) nadzór publiczny. Wszystkie wymienione elementy systemu są ważne. Na szczególną uwagę zasługują jednak dwa z nich: komitety audytu i nadzór publiczny, których do tej pory w Polsce nie było3. Dlatego właśnie w opracowaniu poświęcono wiele miejsca zarówno komitetom audytu, jak i nadzorowi publicznemu. W poszcze- gólnych rozdziałach dogłębnie i szczegółowo zanalizowano także pozostałe elementy systemu kontroli przedsiębiorstwa. W pracy przedstawiono i zweryfikowano empirycznie następujące główne tezy (uszeregowane według stopnia ich ważności):  sytuacja pokryzysowa wymaga stworzenia nowego systemu kontroli przedsiębiorstwa;  nowy system kontroli przedsiębiorstwa w dużej mierze bazuje na rachun- kowości, choć jest jakościowo różny od kontrolnej funkcji rachunkowości, któ- ra nie jest już dominująca w całym systemie kontroli; najważniejsze obecnie są prawidłowe procedury i mechanizmy kontrolne;  społeczna odpowiedzialność rachunkowości wymaga stworzenia nowej formy nadzoru nad rachunkowością w formie nadzoru publicznego;  rozwiązania bazujące na tzw. miękkim prawie, np. w postaci kodeksów etycznych, nie odgrywają w praktyce znaczącej roli. Praca składa się z sześciu rozdziałów. Rozdział pierwszy dotyczy genezy rachunkowości, przesłanek jej powstania, wyodrębnienia się poszczególnych funkcji oraz nowych kierunków ewolucji. W rozdziale tym szczególną uwagę zwrócono na kontrolną funkcję rachunkowości w jej tradycyjnej roli. W rozdziale drugim szczegółowej analizie poddano kryzys zaufania do spra- wozdawczości finansowej; jest to „wiwisekcja” kryzysu oraz jego skutków. Ana- lizie poddano także działania naprawcze zmierzające do odbudowy zaufania publicznego do sprawozdawczości finansowej, jakości badania sprawozdań fi- nansowych i do podmiotów będących uczestnikami rynków finansowych. Trzeci rozdział zawiera analizę teorii pomiaru w rachunkowości oraz prezen- tuje i analizuje tzw. modele predykcji bankructwa (pomiaru stopnia zagrożenia bankructwem), których celem jest wczesne ostrzeganie o złej sytuacji przedsię- biorstwa. W rozdziale tym zanalizowano również mechanizmy systemu kontroli wewnętrznej, których zadaniem jest ograniczenie ryzyka, iż przedsiębiorstwo nie osiągnie swoich celów, oraz obrona przed sytuacjami kryzysowymi. 3 Przed wejściem w życie nowej ustawy o biegłych rewidentach istniał w Polsce jedynie formalny nadzór nad wykonywaniem zawodu biegłego rewidenta i nad samorządem biegłych rewidentów, spra- wowany przez ministra finansów. Faktyczny nadzór sprawował samorząd biegłych rewidentów, a więc był to nadzór korporacyjny, a nie publiczny. 9 Wstęp W czwartym rozdziale analizuje się kontrolę w różnych aspektach: jej związ- ki z audytem, podział na wewnętrzną i zewnętrzną, jako funkcję zarządzania i z punktu widzenia etyki. W tej części opracowania szeroko zaprezentowano i zanalizowano system kontroli przedsiębiorstwa z wykorzystaniem powszech- nie uznawanych standardów kontroli. Piąty rozdział, który jest uszczegółowieniem zagadnień z poprzednich roz- działów, prezentuje metodykę kontroli przedsiębiorstwa. Omówiono tutaj za- gadnienia postępowania kontrolnego oraz procedury kontroli. Szósty rozdział jest empiryczną weryfikacją rozważań i tez stawianych w po- przednich rozdziałach. Zaprezentowano i zanalizowano w nim wyniki badań w przedsiębiorstwach – będących jednostkami zainteresowania publicznego – dotyczące różnych zagadnień kontroli i jej związków z rachunkowością, zarzą- dzaniem i etyką. Wyniki tych badań skonfrontowano z sondażowymi badaniami przeprowadzonymi wśród biegłych rewidentów i audytorów wewnętrznych. Całość rozważań teoretycznych i badań empirycznych posłużyła do wycią- gnięcia wniosków dotyczących kształtu i przyszłości systemu kontroli przedsię- biorstwa w nowej, pokryzysowej gospodarce. 10 1 Istota i funkcje współczesnej rachunkowości 1.1. Przesłanki i istota rachunkowości Pierwotną przesłanką powstania rachunkowości była, najprawdopodobniej, chęć wspomożenia zawodnej pamięci ludzkiej1. Mogą o tym świadczyć słowa zaczerpnięte ze Starego Testamentu: „Cokolwiek przekazujesz, niech będzie pod liczbą i wagą, a dawanie i odbieranie – wszystko na piśmie” [Syr 42,7]. Drugą przesłanką powstania rachunkowości – w sensie chronologicznym – była „próba skwantyfikowanego określenia przejawów działalności gospo- darczej” [Micherda, 2001b, s. 9]. Jednocześnie trzeba zauważyć, iż właśnie ta przesłanka – kwantyfikacja działalności gospodarczej, a nawet szerzej: kwan- tyfikacja aktywności gospodarczej – stała się z biegiem czasu istotą rachunko- wości i głównym celem prowadzenia ksiąg rachunkowych. Za szerszym ujęciem problemu, czyli pomiarem aktywności gospodarczej, przemawia definicja działania zaproponowana przez L. Misesa. W swoim fun- damentalnym dziele pt. Ludzkie działanie Mises [2007, s. 9] zaproponował na- stępującą, zwięzłą definicję: „Ludzkie działanie to zachowanie celowe”. W od- niesieniu do gospodarki natomiast można zauważyć, że nie wszystkie działania są celowe, stąd lepszym terminem będzie szersze pojęcie aktywności, które za- wiera w sobie pojęcie zarówno działalności, jak i „zdolności, skłonności do dzia- łania” [por. Mały słownik języka polskiego, 1996, hasło: „aktywność”]. 1 Warto zauważyć, że nie jest powszechny pogląd, iż pismo wspomaga pamięć, a tekst pisany ma przewagę nad mówionym. Na przykład Sokrates, jeśli wierzyć jego uczniowi Platonowi, był zdecydo- wanym przeciwnikiem utrwalania tekstów w formie pism, uważając, iż osłabia to pamięć ludzką i nie zmusza jej do należytego wysiłku [por. Fajdros; Platon, 1999, s. 107–186]. Sam Platon, choć pozostawił po sobie wiele pism – w odróżnieniu od Sokratesa, który nie pozostawił żadnych tekstów pisanych – najcenniejszą część swojej nauki przekazywał wybranym uczniom wyłącznie ustnie. 11 1. Istota i funkcje współczesnej rachunkowości Nierzadko zdarza się, że jednostki gospodarcze, choć osiągają słabe wyniki ekonomiczne, mają tzw. potencjał gospodarczy, co może wpływać na ocenę ich sytuacji przez użytkowników informacji generowanych przez rachunkowość. Mogą to być więc informacje istotne i dlatego rachunkowość powinna także mieć możliwości i narzędzia pomiaru tego potencjału. Geneza rachunkowości sięga czasów prehistorycznych, kiedy to jej prowa- dzenie polegało na ilościowym ujmowaniu prostych zdarzeń gospodarczych, jak na przykład wymiana dóbr. Czyniono to za pomocą nacięć na rogach bądź kościach zwierząt, później na glinianych lub drewnianych tabliczkach. Ewidencję przyjętych oraz wydanych dóbr rozpoczęto ok. 6500 r. p.n.e. na terenach późniejszego Sumeru, natomiast w Egipcie księgi osobistego go- spodarowania władcy specjalni urzędnicy prowadzili już 3500 lat p.n.e. Przesie- dlenie się Sumerów na tereny położone w dolnym biegu Eufratu zapoczątkowa- ło rozwój prymitywnej księgowości w Mezopotamii (ok. 4000 lat p.n.e.). Wart podkreślenia jest fakt, iż pierwsze zapisy dotyczące handlu, a także związanych z nim rozrachunków pochodzą z jednego z najstarszych źródeł rachunkowości, za jakie uchodzi Kodeks Hammurabiego (XVIII w. p.n.e.). Niektórzy autorzy datują początki rachunkowości na czasy jeszcze bardziej odległe. Według D. Szmandt-Besserata [1979; cyt. za: Wójtowicz, s. 353], rozwinięte systemy rachunkowości istniały na Środkowym Wschodzie już ok. 8000 lat przed Chrystusem, a więc znacznie wcześniej niż umiejętność pi- sania, abstrakcyjnego liczenia i posługiwania się pieniądzem. Ważne znaczenie dla ewolucji prowadzenia ewidencji gospodarczej z całą pewnością miały cywilizacje starożytne. Istnieją przesłanki świadczące o tym, iż Rzymianie już na początku ery chrześcijańskiej znali i wykorzystywali księ- gowość podwójną. Nieobce im były również takie pojęcia, jak „winien” i „ma”, czy pojęcie salda. Rachunkowość w formie, jaką przyjmujemy współcześnie, jest wytwo- rem włoskiego renesansu. Powstała ona w północnej Italii w połowie XII w., a na jej rozwój bezpośrednio wpłynęły takie czynniki, jak: przenikanie do Eu- ropy i sukcesywne wprowadzanie systemu cyfr arabskich, burzliwy rozwój ży- cia gospodarczego oraz koncentracja na terenie północnych Włoch placówek handlowych i banków. To właśnie we Włoszech szeroko rozwinął się system księgowości podwójnej, będący przesłanką do ukształtowania się współczesnej rachunkowości. Początki księgowości podwójnej są zbieżne z powstaniem rachunku ekono- micznego. W okresie rozwoju na szerszą skalę stosunków towarowo-pienięż- nych powstały warunki ekonomiczne rodzące potrzebę tego rachunku (wtórne przesłanki rachunkowości), głównie zaś [Pięta, Sawicki, 1983, s. 15–16]: 12 1.1. Przesłanki i istota rachunkowości  wyodrębnienie się oddzielnych podmiotów gospodarujących i rozpo- wszechnienie się ich działalności polegającej na produkcji i sprzedaży towarów;  kwantyfikacja celu i środków działalności gospodarczej, tj. ich wymierność i współmierność za pomocą jednostek pieniężnych;  odpowiedni rozmiar działalności gospodarczej i związane z tym potrzeby w zakresie informacji rachunkowej. Rachunek ekonomiczny ukształtował się więc w systemie księgowości po- dwójnej, której celem było mierzenie efektów działalności gospodarczej i która była pierwotną formą tego rachunku. „U podstaw tej dyscypliny leżał praktycz- ny punkt widzenia, tj. dążenie przedsiębiorcy do uzyskania skutecznej metodo- logii, która pozwoliłaby zmierzyć efekty przedsięwziętego ryzyka lub działania” [Rankowic, 1969, s. 159]. Należy bowiem wyraźnie zaznaczyć, że: „Rachunko- wość nigdy nie była i nie jest samoistnym bytem – musi być powiązana z orga- nizacją gospodarczą. Ewolucja rachunkowości następowała równolegle i w peł- nym dostosowaniu do zmian zachodzących w samej organizacji” [Turyna, 2005, s. 1]. Obecnie znacznie częściej używa się terminu „rachunkowość” niż terminu „księgowość podwójna”. Obydwa te terminy odnoszą się jednakowoż do tego samego zjawiska [por. np. Brzezin, 1980, s. 19–22; Samitowski, 1979, s. 5–13]. Bardzo trafnie istotę tej tożsamości formułuje W. Brzezin [1988]: „rachun- kowość będziemy traktować jako praktyczną formę prowadzenia rachunku mikroekonomicznego”. Osobą, która zebrała, udokumentowała i szeroko przedstawiła zasady po- dwójnego zapisu księgowego, wraz z praktyczną wykładnią, był franciszkanin Luca Pacioli [1494]. O znaczeniu tego dzieła, już w czasach pierwszego wyda- nia, świadczy fakt, że wydano je zaledwie czterdzieści lat po tym, gdy wynale- ziono w Europie druk. Rozważania Paciolego, nazywanego ojcem księgowości, na temat rachunkowości są wciąż równie aktualne, co pięć wieków temu [Hen- driksen, van Breda, 2002, s. 53]. Warto w tym miejscu zauważyć, że swoistym wyznacznikiem nowych tren- dów w rachunkowości stało się sformułowanie słynnej „teorii potrójnego księ- gowania” przez Y. Ijiriego [1986], poszerzonej w stosunku do panującego syste- mu podwójnej księgowości o zespół kont, na podstawie których można obliczyć okresowy wynik finansowy. Trzecim wymiarem w tej teorii są wewnętrzne, ze- wnętrzne oraz rezydualne siły ekonomiczne, mające pozytywny bądź negatyw- ny wpływ na działalność podmiotu gospodarczego. „Rachunek ekonomiczny i księgowość podwójna zrodziły się z potrzeb prak- tyki życia gospodarczego i rozwijały się równolegle z rozwojem gospodarczym, służąc praktyce” [Micherda, 2001a, s. 13]. Związek ten zauważa B. Siwoń, 13 1. Istota i funkcje współczesnej rachunkowości konstatując „(...) rozwój rachunkowości był zawsze związany ze zwiększeniem się zapotrzebowania na jej wyniki dla celów rachunku ekonomicznego prowa- dzonego przez kierownictwa. Im trudniejsze były warunki gospodarowania, im bardziej złożone stawały się elementy rachunku ekonomicznego, tym większym zainteresowaniem darzono rachunkowość” [Siwoń, 1972a]. Istotą rachunku ekonomicznego jest pomiar i ocena przejawów aktyw- ności gospodarczej, pojmowanych zarówno jako działanie, jak i jako poten- cjał do działania. Miernikiem oceny aktywności gospodarczej jest natomiast efektywność ekonomiczna, czyli relacja rezultatów do nakładów lub korzyści i strat. Celem tak rozumianego rachunku ekonomicznego można zatem uznać określenie optymalnej relacji pomiędzy nakładami i rezultatami. W pełni ideę pomiaru wykorzystuje rachunkowość, która, jako działanie praktyczne, jest znacznie starsza niż nauka rachunkowości i nauka ekono- mii2. Jak zauważa M. Dobija [1988, s. 17], rachunkowość traktuje się jako „naukę o pomiarze ekonomicznym wartości tworzących się w podmiotach go- spodarujących”. Według B. Micherdy [2001a] rachunkowość należy traktować „jako współczesny etap rozwoju księgowości podwójnej” i dlatego „należy zgo- dzić się, że głównym celem rachunkowości jest pomiar wyników działalności gospodarczej”. Ten podstawowy cel przybrał w czasach gospodarowania rynkowego po- stać wieloprzekrojowego pomiaru wyniku finansowego, choć trzeba zauważyć, że występują obecnie wyraźne tendencje w kierunku pomiaru przepływów pie- niężnych, a więc pomiaru wydajności gotówkowej aktywności gospodarczej. Wynik finansowy, uważany przez wiele lat za najlepszy miernik efektywno- ści gospodarczej danej jednostki, jest kategorią ekonomiczną, a więc pojęciem abstrakcyjnym3, którym można manipulować. Gotówka natomiast jest realna, konkretna i jej wielkość nie podlega manipulacji. Ponadto, co jest bardzo istotne z punktu widzenia możliwości kontrolnych rachunkowości, wielkość gotówki jest łatwa do weryfikacji. Początkowo jako główny cel rachunkowości traktowano ewidencję, której przedmiotem jest ciągłe ujmowanie, grupowanie, prezentowanie i interpre- towanie wyrażonych wartościowo oraz bilansujących się danych liczbowych, 2 Jak zauważa L. Mises, choć „ekonomia jest najmłodszą z nauk”, „dopiero wraz z pojawieniem się ekonomii przed nauką otworzyły się obszary do tej pory niedostępne, których istnienia nawet nie podejrzewano. Odkrycie reguł rządzących zjawiskami rynkowymi, ich następstwami i powiązaniami, wykraczało poza horyzont tradycyjnego systemu nauki. Odsłoniła się wiedza, której nie można było uznać za gałąź logiki, matematyki, psychologii, fizyki czy biologii” [Mises, 2007, s. 1]. 3 Oskar Lange: „Stosowanie daleko posuniętej konkretyzacji kategorii ekonomicznych nie zmie- nia ich abstrakcyjnego charakteru, który powoduje, że pozostają pojęciami ogólnymi” [Lange, 1974, s. 160–161]. 14 1.1. Przesłanki i istota rachunkowości odnoszących się do działalności i sytuacji majątkowej jednostki gospodarczej [Skrzywan, 1968, s. 5]. Takie podejście wynikało z pierwotnej koncentracji na obliczeniu i przedstawieniu wyniku netto działalności za pomocą odpowied- nich zasad i reguł. Szybko przekonano się jednak, iż rachunkowość, oprócz narzędzia do pro- wadzenia ewidencji, stanowi również bogate źródło informacji o zasobach i zo- bowiązaniach jednostek gospodarczych. Za istotny cel rachunkowości przyjęto zatem dostarczanie przez nią informacji. Według A. Jarugowej (red.) [1994, s. 8], „(…) rachunkowość jest współcze- śnie rozumiana jako system informacyjny służący użytkownikom do podejmowa- nia decyzji gospodarczych, zwłaszcza finansowych, oraz rozliczania kierownic- twa z odpowiedzialnego i efektywnego zarządzania powierzonym majątkiem”. W literaturze można znaleźć również wzmianki wskazujące na traktowanie rachunkowości jako języka działalności gospodarczej, nazywanego inaczej ję- zykiem biznesu4: „(…) jako język biznesu rachunkowość ma wiele elementów wspólnych z innymi językami. Różne działalności gospodarcze firm są przed- stawiane w sprawozdaniach rachunkowości przy użyciu języka rachunkowo- ści, tak samo jak wiadomości o wydarzeniach są przedstawiane w gazetach” [Szychta, 1996, s. 21]. Dane Gromadzenie danych Pomiar i wycena Obserwacja Przetwarzanie danych Dokumentacja Ewidencja Rozliczanie Kalkulacja Informacje Prezentacja (cid:54)(cid:83)(cid:85)(cid:68)(cid:90)(cid:82)(cid:93)(cid:71)(cid:68)(cid:90)(cid:70)(cid:93)(cid:82)(cid:258)ć(cid:3)(cid:11)ex post) Rysunek 1.1. Rachunkowo(cid:258)ć jako system informacyjny Źródło: Samelak (red.) [2009, s. 8]. 4 Jednym z pierwszych autorów, który użył tego sformułowania, jest Y. Ijiri. Zob. jego Theory of Accounting Measurement z roku 1975. 15 1. Istota i funkcje współczesnej rachunkowości Zdaniem piszącego te słowa, jest to nietrafne określenie. Język musi być powszechnie zrozumiały, aby stał się podstawą komunikacji międzyludzkiej; dotyczy to także sfery biznesu. A rachunkowość nie jest obecnie zrozumiała dla szerokiego kręgu odbiorców. Jak słusznie zauważa E. Mączyńska, rachun- kowość jest do tego stopnia niezrozumiała, że gubią się nawet urzędy, których zadaniem jest nadzór nad rachunkowością [por. Pokojska, 2008]. W podobnym duchu wypowiadają się także inni autorzy. Widoczne jest to także w Założeniach koncepcyjnych sporządzania i prezentacji sprawozdań finansowych [2001], w któ- rych zakłada się, „(…) że użytkownicy posiadają wystarczającą wiedzę z zakre- su biznesu, działalności gospodarczej i rachunkowości oraz wykazują ochotę do uważnego zapoznania się z prezentowanymi informacjami. Informacji na te- mat skomplikowanych kwestii (…) nie należy jednak wyłączać ze sprawozda- nia finansowego tylko dlatego, że pewni użytkownicy mogą ich nie zrozumieć” [por. § 25: Zrozumiałość]. Analizowane zagadnienie można zobrazować w następujący sposób. Każ- dy rozbudowany język ma wiele określeń dla podobnych pojęć – synonimów. Dla przeciwstawnych pojęć używa się antonimów. Posługując się przykładem Y. Ijiriego, czytelnik może w danej gazecie przeczytać prognozę pogody, z której wywnioskuje, że będzie np. słonecznie. W innej gazecie może przeczytać, że nie- bo będzie bezchmurne. Pojęcia te – synonimy – przekazują jednoznaczną infor- mację. Żadna gazeta nie poda informacji przeciwstawnej, czyli że np. będzie po- chmurno i deszczowo. Z rachunkowością jest inaczej. W zależności od tego, kto jej używa i do jakich celów, to samo zdarzenie można zinterpretować zupełnie inaczej. Czytelnik informacji wygenerowanej przez rachunkowość może dowie- dzieć się, że dana jednostka, za dany okres, wykazała zysk albo stratę – a to są an- tonimy. Wszystko zależy od inwencji osób, które przygotowały informację. W dobie globalizacji i ciągłego rozwoju gospodarki rynkowej szczególnego znaczenia nabierają:  wielopłaszczyznowy pomiar wyniku finansowego, o którym oprócz osią- ganych wyników (zyskowność), świadczą jeszcze takie elementy, jak: zapew- nienie i utrzymanie płynności finansowej oraz maksymalizacja wartości przed- siębiorstwa, równoznaczna z maksymalizacją bogactwa właścicieli [Micherda, 2001a, s. 127];  pomiar wydajności gotówkowej aktywności gospodarczej. Maksymalizacja wartości jednostki gospodarczej poprzez zwiększanie korzy- ści właścicieli staje się coraz powszechniejszą koncepcją. Jej popularność bierze się z tego, że głównymi inwestorami na rynku kapitałowym są duże instytucje finansowe, priorytetowo traktujące wzrost wartości jednostek, w które inwe- stują [Micherda, 2001c, s. 3–4]. 16 1.1. Przesłanki i istota rachunkowości Współcześnie rysuje się także kolejny cel rachunkowości, jakim jest uwzględ- nianie i pomiar w sprawozdaniach finansowych kapitału intelektualnego, toż- samego kapitałowi ludzkiemu. Obecnie bardzo dużą wagę przypisuje się wiedzy, doświadczeniu oraz umiejętnościom, określając owe czynniki mianem wartości dodanej5. Kapitał ludzki postrzegany jest przez niektórych jako najważniejszy element w strukturze aktywów jednostki gospodarczej. W trakcie wielowiekowego rozwoju rachunkowości nie wykształciła się jej jedna, powszechnie akceptowana definicja. Przez wiele lat różne ujęcia podkre- ślały głównie rolę ewidencyjną rachunkowości, co wynikało z faktu, że dyscy- plina ta wywodzi się z ewidencji księgowej, czyli z księgowości, i przez długie lata była z nią utożsamiana. W polskiej literaturze przedmiotu występują obecnie dwie interpretacje isto- ty rachunkowości. Pierwsza określa rachunkowość jako szczególnego rodzaju ewidencję gospodarczą [por. np. Skrzywan, 1968, s. 5; Hendriksen, van Breda, 2002]. Druga odchodzi od utożsamiania rachunkowości z ewidencją gospodar- czą na rzecz podejścia systemowego [Sowa, 1972; Burzym, 1989; Olchowicz, 1993]. Najpełniejszą definicję rachunkowości jako typu ewidencji w polskiej lite- raturze opracował wybitny teoretyk rachunkowości S. Skrzywan [1968]: „Ra- chunkowość jest szczególnym rodzajem jednostkowej ewidencji gospodarczej. Stanowi ona system ciągłego w czasie ujmowania, grupowania, prezentowania i interpretowania wyrażonych w pieniądzu i bilansujących się, ogólnych i szcze- gółowych danych liczbowych o działalności gospodarczej i sytuacji majątkowej jednostki gospodarczej”. O specyfice rachunkowości świadczy fakt, że stanowi ona, w odróżnieniu od innych rodzajów ewidencji gospodarczej, całościowy, zamknięty układ zasad i reguł wynikających z jej tylko właściwych sposobów postrzegania rzeczywi- stości gospodarczej. W praktyce gospodarczej rachunkowość traktuje się jako system, którego za- daniem jest nieprzerwane pozyskiwanie, grupowanie i przetwarzanie danych o działalności i sytuacji majątkowej jednostki gospodarczej, a także interpreta- cja tych danych dla potrzeb efektywnego zarządzania. Innymi słowy „rachun- kowość jest uniwersalnym i elastycznym systemem informacyjno-kontrolnym odzwierciedlającym dokonania i potencjał gospodarczy jednostek” [Jaklik, Mi- cherda, 1997, s. 15]. 5 Nierzadkie są sformułowania, że XXI wiek jest wiekiem cywilizacji opartej na wiedzy, choć wydaje się, że jest to przedwczesne wyrokowanie. Warto zauważyć, że na początku XIX wieku nikt nie nazy- wał go „wiekiem pary” czy „wiekiem rewolucji przemysłowej”, takie określenia pojawiły się znacznie później. 17 1. Istota i funkcje współczesnej rachunkowości Cechami szczególnymi, odróżniającymi rachunkowość od innych systemów i decydującymi o jej specyfice, są [Sojak (red.), 2003, s. 11]: 1) głównie wartościowe opisywanie zjawisk (umożliwia to ujęcie całościowe), 2) stosowanie metody bilansowej i zasady podwójnego zapisu, 3) wykorzystywanie specyficznego urządzenia ewidencyjnego w postaci „konta”, 4) obowiązek dokumentowania zapisów, 5) weryfikacja zapisów za pomocą inwentaryzacji, 6) przestrzeganie zasad ciągłości i kompletności ewidencji, 7) znaczny stopień sformalizowania (zasady prowadzenia rachunkowości finansowej regulują przepisy prawne). W ramach systemu rachunkowości, ze względu na jego uniwersalny cha- rakter, istnieje możliwość operowania wielkościami wzorcowymi, a ponadto konfrontowania, w formie różnego rodzaju odchyleń, wielkości rzeczywistych z wielkościami wzorcowymi. Tych ostatnich w odniesieniu do określonego za- gadnienia może być kilka, stanowić bowiem mogą różne warianty jego rozwią- zania. Z przedstawionych względów najwcześniej i najwyraźniej rachunkowość zaczęto łączyć z zagadnieniami planowania i kontroli oraz podejmowania de- cyzji w kwestii kosztów. Taki sposób postępowania nie musi jednak dotyczyć wyłącznie problematyki kosztów, lecz objąć także inne rachunki cząstkowe sys- temu rachunkowości6. Podejście ewidencyjne z kolei związane jest z przyjęciem określonej struk- tury, zarówno ewidencji gospodarczej, jak i rachunkowości. Ewidencję gospo- darczą dzieli się, wziąwszy pod uwagę jej cel, na: ewidencję operatywną, sta- tystykę ekonomiczną i rachunkowość [Klimas, 2000, s. 159; hasło: „ewidencja gospodarcza”]. W ramach rachunkowości wyróżnia się trzy podstawowe ele- menty jej struktury funkcjonalnej: 1) księgowość, 2) kalkulację (rachunek kosztów), 3) sprawozdawczość finansową. Jest to podział historyczny, pochodzący jeszcze z przełomu wieków XVI i XVII. Pomimo upływu wielu wieków jest to nadal podział zasadniczy i domi- nujący. Podejście to akcentuje retrospektywny charakter rachunkowości [Mi- cherda, 2001a]. Inne podejście, w odniesieniu do podziału rachunkowości, zakłada podział na rachunkowość finansową i zarządczą. Podział ten akcentuje dualistyczny 6 Na przykład w odniesieniu do rachunku wyników zob. Zeszyty Teoretyczne Rady Naukowej Sto- warzyszenia Księgowych w Polsce z roku 1981, nr 5. 18 1.1. Przesłanki i istota rachunkowości charakter rachunkowości, której zadaniem jest z jednej strony ocena przeszłości – rejestracja, analiza i raportowanie przeszłych zdarzeń, z drugiej zaś strony – dostarczanie informacji prospektywnych, a tym samym pomoc w zarządzaniu, podejmowaniu decyzji i kontroli. Wyodrębnienie się rachunkowości zarządczej wzięło się z różnych potrzeb informacyjnych użytkowników rachunkowości. Rachunkowość finansowa zo- stała zaprojektowana głównie dla użytkowników zewnętrznych i nie spełnia- ła wszystkich potrzeb informacyjnych użytkowników wewnętrznych – głów- nie kierownictwa danej jednostki. Potrzeba dostarczania przez rachunkowość informacji na potrzeby zarządzania doprowadziła więc do wykształcenia ra- chunkowości zarządczej. Ten podział, ze względu na użytkowników informa- cji, zdeterminował różnice między rachunkowością finansową a zarządczą oraz doprowadził do wypracowania odmiennych metod i narzędzi pomiaru. Przedstawiony podział ma już pewną tradycję, jest stabilny, klarowny i w li- teraturze przedmiotu raczej powszechnie akceptowany, w odróżnieniu od re- lacji rachunkowości i controllingu [Dobija, 2005, s. 60]. Pojęcie controllingu pojawiło się w Stanach Zjednoczonych w latach 40. XX wieku, a następnie, na przełomie lat 50. i 60. przeniknęło do Europy, głównie Francji i Niemiec. Od tej pory nie ma jednej, powszechnie uznanej definicji controllingu. W lite- raturze można znaleźć skrajnie różne poglądy w odniesieniu do controllingu i jego relacji z rachunkowością. Poniżej kilka z nich. 1. Controlling jest systemem zarządzania, w odróżnieniu od rachunkowości finansowej i zarządczej, które są systemami informacyjnymi. Z tego powodu rachunkowość jest narzędziem controllingu, a nie odwrotnie [Brzezin, 2002, s. 15]. 2. „Dziedzina ta [controlling – A.P.] nie abstrahuje od rachunkowości, nawet istotnie wykorzystuje procedury i dane z tego systemu, jednakże jest nakiero- wana bardziej na sterowanie i zarządzanie przy wykorzystaniu dorobku teore- tycznego z obu systemów rachunkowości” [Dobija, 2005, s. 61]. 3. Controlling to „podsystem zarządzania, którego celem jest stworzenie po- mostu między tym procesem a rachunkiem kosztów, rachunkowością, finansa- mi, planowaniem. Funkcje controllingu realizuje się poprzez wspieranie pro- cesów planowania, sterowania, kontroli i informacji” [Świderska (red.), 2008, s. 163]. 4. „Controlling obejmuje zagadnienia planowania, kontroli i kierowania” [Szczypa, 2009, s. 18]. Występujące w literaturze pojęcia controllingu, choć różnią się między sobą, zawierają kilka wspólnych elementów, do których można zaliczyć:  controlling jest systemem lub podsystemem; 19
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

System kontroli przedsiębiorstwa w gospodarce pokryzysowej na przykładzie jednostek zainteresowania publicznego
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: