Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00099 006009 15935262 na godz. na dobę w sumie
Bycie z chorobą. Przystosowanie do wybranych chorób somatycznych z perspektywy psychologii pozytywnej i koncepcji poznawczych - ebook/pdf
Bycie z chorobą. Przystosowanie do wybranych chorób somatycznych z perspektywy psychologii pozytywnej i koncepcji poznawczych - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 277
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-8142-278-9 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> psychologia i filozofia
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Publikacja dotyczy przystosowania chorych do wybranych przewlekłych chorób somatycznych, takich jak cukrzyca, łuszczyca, reumatoidalne zapalenie stawów, przewlekła choroba nerek. Autorka wyodrębnia trzy grupy zmiennych konstytuujących proces przystosowania do choroby z uwzględnieniem jego uwarunkowań i efektu końcowego: zmienne wyjaśniające (subiektywne znaczenie choroby dla osoby chorej, wiedza na temat choroby), procesy pośredniczące (mediatory – sens życia, strategie radzenia sobie, korzyści związane z chorobą oraz moderatory – typ choroby, czas jej trwania) oraz zmienne wyjaśniane (akceptacja choroby i życia z nią, zdrowie psychiczne, bilans emocjonalny, zadowolenie z życia). Adaptacja rozumiana jako proces oraz przystosowanie jako efekt owego procesu zostały przeanalizowane z perspektywy psychologii pozytywnej, podkreślającej mocne strony osoby chorej, oraz psychologii poznawczej, ukazującej znaczenie procesów poznawczych w rozumieniu, a także przystosowaniu do choroby i związanych z nią uciążliwości i ograniczeń.

„Monografia ma charakter nowatorski, zawiera analizę złożonego procesu przystosowania do przewlekłych chorób somatycznych. Wypełnia lukę w polskim piśmiennictwie psychologicznym, ponieważ nie dotyczy jedynie radzenia sobie z chorobą i jego uwarunkowań, ale złożonego procesu adaptacji, którego efektem jest określony sposób przystosowania do choroby. Autorka prezentuje też propozycję wsparcia psychologicznego w tym procesie. Istotne znaczenie mają tutaj perspektywa psychologii pozytywnej – bazująca na zasobach osoby chorej i perspektywa poznawczo-behawioralna – odwołująca się do poznawczego wymiaru choroby.

Z recenzji prof. dr hab. Stanisławy Steuden (KUL)

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

(cid:45)(cid:82)(cid:68)(cid:81)(cid:81)(cid:68)(cid:3)(cid:48)(cid:76)(cid:81)(cid:76)(cid:86)(cid:93)(cid:72)(cid:90)(cid:86)(cid:78)(cid:68) (cid:22)(cid:2389)(cid:55)(cid:2547)(cid:2)(cid:401)(cid:399)(cid:400)(cid:406) Joanna Miniszewska – Uniwersytet Łódzki, Wydział Nauk o Wychowaniu, Instytut Psychologii Zakład Psychologii Zdrowia, 91-433 Łódź, ul. Smugowa 10/12 RECENZENT Stanisława Steuden REDAKTOR INICJUJĄCY Urszula Dzieciątkowska OPRACOWANIE REDAKCYJNE Małgorzata Szymańska SKŁAD I ŁAMANIE AGENT PR KOREKTA TECHNICZNA Leonora Gralka PROJEKT OKŁADKI Katarzyna Turkowska Zdjęcie wykorzystane na okładce: © Depositphotos.com/cat_arch_angel © Copyright by Joanna Miniszewska, Łódź 2019 © Copyright for this edition by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2019 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.08717.18.0.M Ark. wyd. 16,6; ark. druk. 17,25 ISBN 978-83-8142-277-2 e-ISBN 978-83-8142-278-9 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl tel. (42) 665 58 63 SPIS TREŚCI Wstęp ..................................................................................................................................... 7 Rozdział 1. Przystosowanie do przewlekłej choroby somatycznej – wybrane zagadnienia. Czy można być pozytywnie przystosowanym?................................................................... 1.1. Wprowadzenie w problematykę zdrowia i przewlekłej choroby somatycznej .............. 1.2. Sposoby rozumienia pojęcia „przystosowanie do choroby” ........................................ 1.3. Modele przystosowania do choroby przewlekłej ......................................................... 1.3.1. Model medyczny ............................................................................................... 1.3.2. Modele uwzględniające znaczenie procesów poznawczych i zasobów osobistych .... 1.3.3. Modele holistyczne ............................................................................................ Rozdział 2. Adaptacja do choroby przewlekłej – istota i uwarunkowania ............................... 2.1. Ocena poznawcza choroby – uwarunkowania i znaczenie ......................................... 2.2. Wybrane aspekty zmagania się z przewlekłą chorobą somatyczną ........................... 2.3. Psychologiczne i medyczne aspekty wybranych chorób somatycznych ..................... 2.3.1. Cukrzyca ........................................................................................................... 2.3.2. Reumatoidalne zapalenie stawów ..................................................................... 2.3.3. Łuszczyca ......................................................................................................... 2.3.4. Przewlekła choroba nerek ................................................................................. Rozdział 3. Podejście poznawczo-behawioralne w procesie adaptacji i przystosowania do przewlekłej choroby somatycznej .................................................................................. 3.1. Podejście poznawczo-behawioralna – charakterystyka .............................................. 3.2. Zastosowanie interwencji poznawczo-behawioralnych u osób chorych somatycznie .... 3.3. Badania nad skutecznością terapii poznawczo-behawioralnej w wybranych chorobach somatycznych ............................................................................................................. Rozdział 4. Koncepcja badań własnych ................................................................................. 4.1. Cele i zadania badawcze ............................................................................................ 4.2. Założenia, modele i hipotezy badawcze ...................................................................... 4.3. Grupa badana i procedura badań ............................................................................... 4.4. Zastosowane narzędzia .............................................................................................. 4.4.1. Przystosowanie do choroby .............................................................................. 4.4.2. Zasoby pozytywne ............................................................................................ 4.4.3. Poznawcza reprezentacja choroby ................................................................... 4.4.4. Nasilenie zmian chorobowych ........................................................................... 4.5. Sposób opracowania wyników .................................................................................... Rozdział 5. Przystosowanie do przewlekłej choroby somatycznej w badanych grupach ....... 5.1. Zależności między poszczególnymi konstruktami tworzącymi przystosowanie do choroby .................................................................................................................. 5.2. Przystosowanie do choroby osób z cukrzycą, łuszczycą, przewlekłą chorobą nerek (PChN) i reumatoidalnym zapaleniem stawów (RZS) – analiza różnic międzygrupowych ...... 13 14 23 28 29 29 42 49 50 60 70 71 74 77 80 83 83 85 92 97 97 99 105 107 108 111 113 116 116 119 119 123 6 Rozdział 6. Typy przystosowania do przewlekłej choroby somatycznej i udział osób z różnym rozpoznaniem klinicznym w wyodrębnionych typach ......................................................... 6.1. Wyodrębnienie grup (typów) o różnym przystosowaniu do choroby somatycznej ...... 6.2. Typy przystosowania do choroby a rodzaj schorzenia ................................................ Rozdział 7. Poznawcza reprezentacja choroby i zasoby pozytywne w grupach osób z różnym rozpoznaniem ..................................................................................................................... 7.1. Sposób postrzegania choroby ..................................................................................... 7.2. Poziom zasobów pozytywnych .................................................................................... Rozdział 8. Całościowa analiza modelu badań ...................................................................... 8.1. Wielowymiarowość zmiennych w przyjętym modelu teoretycznym dla wszystkich osób badanych ............................................................................................................ 8.2. Modele przystosowania w badanych grupach chorych ............................................... Rozdział 9. Korelaty przystosowania do choroby ................................................................... 9.1. Korelaty przystosowania u osób chorych na cukrzycę ................................................ 9.2. Korelaty przystosowania u osób chorych na łuszczycę .............................................. 9.3. Korelaty przystosowania u osób chorych na przewlekłą chorobę nerek ..................... 9.4. Korelaty przystosowania u osób chorych na reumatoidalne zapalenie stawów .......... Rozdział 10. Predyktory poziomu przystosowania do choroby przewlekłej............................ 10.1. Predyktory poziomu przystosowania do choroby u osób chorych na cukrzycę ....... 10.2. Predyktory poziomu przystosowania do choroby u osób chorych na łuszczycę ..... 10.3. Predyktory poziomu przystosowania do choroby u osób chorych na przewlekłą chorobę nerek ......................................................................................................... 10.4. Predyktory poziomu przystosowania do choroby u osób chorych na reumatoidalne zapalenie stawów .................................................................................................... Rozdział 11. Dyskusja wyników .............................................................................................. 11.1. Przystosowanie do choroby przewlekłej – aspekty strukturalne i dynamiczne ........ 11.2. Przystosowanie do choroby w różnych grupach klinicznych ................................... 11.3. Typy przystosowania do choroby ............................................................................. 11.4. Poznawcza reprezentacja choroby, zasoby pozytywne i przystosowanie do choroby w badanych grupach – wzajemne zależności ......................................................... Podsumowanie i praktyczne implikacje do pracy z osobami chorymi somatycznie ............... Piśmiennictwo......................................................................................................................... Spis tabel ................................................................................................................................ Spis rysunków ........................................................................................................................ Spis wykresów ........................................................................................................................ Aneks...................................................................................................................................... Summary ................................................................................................................................ 125 125 130 133 133 142 151 151 161 171 171 174 177 180 185 185 190 194 198 201 202 203 207 209 217 221 251 253 255 257 269 Spis treści Wstęp Sześciu ślepców, ciekawych tego, jakim zwierzęciem jest słoń, wybrało się na jego poszukiwanie. Natknąwszy się na zwierzę, Pierwszy z nich, przyspieszywszy kroku rozbił sobie nos na twardym słoniowym boku. Krzyknął więc: „Już wiem o tym zwierzęciu, że jest najtwardszym murem!”. Drugi śle- piec, natknął się na ostry kieł i ostrzegł: „Uważajcie, żebyście się nie skaleczyli, bo słoń to ostry oszczep!”. Trzeci, dotknąw- szy trąby słoniowej rzekł: „Ja już wszystko wiem o słoniu, słoń jest gatunkiem węża!”.Wtedy Czwarty ślepiec obejmując kolano zwierzęcia odparł, że słoń jest drzewem. Gdy się do słonia Piąty zbliżył, słoń usiadł na ziemi, łeb obniżył i ruszać zaczął uszami, na co Piąty oświadczył: „Już poznałem praw- dę całą, słonie są wachlarzami!”. Ostatni, Szósty, za ogon słonia chwycił: „Nie przypuszczałem nigdy w życiu, że słoń jest zwykłą liną!” (na podstawie: Marianowicz, Nowicki, 1986). Rozwój i osiągnięcia medycyny oraz poprawa warunków bytowych w kra- jach wysoko rozwiniętych przyczyniły się do wydłużenia średniej życia ludzi. Do połowy XX wieku najczęstszą przyczyną zgonów były choroby zakaźne (głównie wieku dziecięcego) oraz zapalenie płuc, gruźlica czy zapalenia otrzewnej o róż- nej etiologii, współcześnie, w XXI wieku, będące pod kontrolą. Rozwój medycyny przyczynił się, w pewnym stopniu, do tego, iż ich miejsce zajęły choroby przewle- kłe. Część schorzeń, wcześniej nieuleczalnych i powodujących śmierć, aktual- nie poddaje się długotrwałej terapii, przez co stają się chorobami chronicznymi, towarzyszącymi człowiekowi przez większość życia. Wydłużenie średniej życia, z kolei, doprowadziło do wzrostu odsetka ludzi starszych, u których typowa jest tzw. wielochorobowość, czyli współwystępowanie kilku chorób przewlekłych jed- nocześnie. Ponadto choroby przewlekłe określane są mianem cywilizacyjnych, ze względu na to, że mocno wiążą się ze stylem życia oraz zanieczyszczeniem środowiska. Ich powszechność spowodowała, że niektóre z nich (np. cukrzy- cę) określa się wręcz mianem epidemii XXI wieku. Choroby przewlekłe stano- wią obciążenie dla osób cierpiących na nie (oraz ich rodzin), często wymusza- jąc konieczność poczynienia zmian w dotychczasowym trybie życia, rezygnację z wielu przyzwyczajeń i przyjemności, wiążą się z konsekwencjami społecznymi i ekonomicznymi. W psychologii często rozpatrywane są z perspektywy stresu 8 psychologicznego. Wskazuje się również na współwystępowanie z somatycznymi chorobami przewlekłymi zaburzeń psychicznych (depresji, lęku). Choroba zakłóca pewien porządek, ale stwarza własny, i z tym paszportem chory wkracza do innego świata, gdzie logika zdrowych, świata zewnętrznego staje się nie- istotna, absurdalna, czasami nawet obraźliwa (Terazni, 2009, s. 86). Tak więc cały czas dynamiczny rozwój medycyny z jednej strony przynosi remedia na wiele dolegliwości, z drugiej powoduje całkiem nowe jakościowo pro- blemy. Znaczna medykalizacja opieki i kontaktu ze służbą zdrowia (wywodząca się z biomedycznego podejścia), w której to w centrum uwagi znajduje się nie człowiek a chory narząd lub jedynie zdjęcie tego narządu, dodatkowo utrudnia, obfitujące w różnego rodzaju dolegliwości, życie chorych. „Oczywiście doświad- czenia choroby się nie wybiera. Ale przecież czas choroby jest także czasem życia” (Baranowska, 2011, s. 47). Pojawia się zatem pytanie – jak żyć, będąc przewlekle chorym, żeby życie było satysfakcjonujące? Albo inaczej, czy można coś zrobić, żeby osoby chore mogły być ze swojego życia zadowolone, mimo towarzyszącego im schorzenia? Na te pytania stara się odpowiedzieć, między innymi, psychologia zdrowia, eks- plorująca strategie radzenia sobie z chorobą, jakość życia w chorobie czy przy- stosowanie do niej, oraz psychologia pozytywna, poszukująca tych czynników i interwencji, które życie osób chorych mogą poprawić. Powstaje coraz więcej opracowań dążących do wyodrębnienia tych składowych ludzkiej psychiki, które odgrywają znacząca rolę w życiu ludzi chorych. Różne podejścia terapeutyczne, koncentrujące się pierwotnie na leczeniu zaburzeń psychicznych, współcześnie tworzą wytyczne do pracy z osobami somatycznie chorymi. Zapotrzebowanie na tego typu interwencje (najczęściej wywodzące się z modalności poznawczo-be- hawioralnej) dobrze widać chociażby na rynku księgarskim, na którym fachowej literatury z tego zakresu jest coraz więcej (jeszcze kilka lat temu z trudem można było takową znaleźć). Wszystko to pokazuje, jak bardzo osoby chore potrzebują pomocy w życiu czy też byciu ze swoją chorobą, a to implikuje kolejne pytania – czy można przy- stosować się do choroby? Jeśli tak, to czym jest i jakie właściwości ma owo przy- stosowanie? Co konkretnie należy analizować, jakie wymiary ludzkiej psychiki, żeby określić, jak dana osoba zaadaptowała się (bądź też nie) do swojego stanu zdrowia? Po czym to można poznać? Jeżeli pomoc psychologiczna ma się skupić na wzmacnianiu jakiś posiadanych przez chorego zasobów, to trzeba najpierw ustalić, z czym te zasoby powiny się wiązać, tak aby można było stwierdzić, iż są ważne w odniesieniu do tego, intuicyjnie rozumianego, aczkolwiek okazującego się enigmatycznym, przystosowania do choroby. Różni badacze tematu często odmiennie definiują, konceptualizują i analizują przystosowanie. I prawdopodob- nie każde z tych ujęć jest słuszne, tylko czy przedstawia, jak w hinduskiej opowie- ści rozpoczynającej wstęp, całego „słonia”? Rozważania zaprezentowane w niniejszej monografii koncentrują się wła- śnie na przystosowaniu do przewlekłej choroby somatycznej, zaś ogólnym celem Wstęp 9 Autorki jest sprawdzenie, jaka jest struktura przystosowania oraz jakie czynniki od- grywają istotną rolę w tym procesie. W części teoretycznej przedstawiono, między innymi, różne sposoby rozumienia i, w związku z tym, analizowania omawiane- go pojęcia. Skoncentrowano się również na założeniach psychologii pozytywnej, i wskazano, dlaczego i w jaki sposób warto w tym nurcie podejmować problematykę przystosowania do przewlekłej choroby somatycznej. Ze względu na to, że ocenę poznawczą porównano do „punktu startowego” procesu zmagania się z chorobą, dużo miejsca poświęcono problematyce poznawczego obrazu choroby, czyli zna- czeniu i konsekwencji różnych sposobów postrzegania swojej sytuacji zdrowotnej. Omówiono również psychologiczne aspekty związane z życiem z chorobą – między innymi emocje doświadczane w chorobie, strategie radzenia sobie czy inne procesy uruchamiane w celu przystosowania się do nich. Przybliżono funkcjonowanie osób cierpiących na wybrane choroby przewlekłe (cukrzycę, łuszczycę, reumatoidalne zapalenie stawów i przewlekłą chorobę nerek) oraz specyficzne problemy wynika- jące ze zmagania się z nimi. W części teoretycznej podkreślono również zasadność stosowania interwencji poznawczo-behawioralnych w odniesieniu do osób chorych somatycznie, podając przykłady konkretnych oddziaływań dedykowanych specy- ficznym problemom wynikającym z określonych schorzeń. Prezentacja otrzymanych wyników badań poprzedzona została przedsta- wieniem, omówieniem i uzasadnieniem teoretycznym przyjętego modelu badaw- czego. W oparciu o literaturę przedmiotu przyjęto, iż przystosowanie do choroby odzwierciedla stopień dostosowania się, w danym momencie, do funkcjonalnych, psychologicznych i społecznych zmian życiowych wynikających z doświadczania choroby przewlekłej i związanego z nią leczenia, uzyskiwany w wyniku dynamicz- nego procesu adaptacyjnego (por. Bishop, 2005 i rozdz. 1.2). Przystosowanie do choroby również ma charakter dynamiczny i zmienny, ze względu na to, że w schorzeniach przewlekłych obraz kliniczny choroby i związane z nim wymaga- nia nie mają charakteru stałego. Przyjęto ponadto, że przystosowanie do choroby składa się z pięciu elementów, takich jak: akceptacja życia z chorobą, akceptacja choroby, bilans emocjonalny, ogólny stan zdrowia psychicznego oraz zadowole- nie z życia, co jest zgodne z ujęciem D. de Riddera i wsp. (2008). Paradygmat badań własnych oparto na relacyjnej teorii stresu (Lazarus, Folkman, 1984; Heszen, 2013) oraz Modelu Zdroworozsądkowej Samoregulacji (Leventhal, Leventhal, Cameron, 2001; Leventhal, Phillips, Burns, 2016), które zakładają, że sposób oceny choroby oraz przekonania o niej oddziałują na przy- stosowanie się i efekty zdrowotne. Poznawcza reprezentacja choroby, uwzględ- niona w przyjętym modelu, rozumiana jest jako subiektywne odzwierciedlenie położenia życiowego osoby chorej będące rezultatem procesów kognitywnych polegających na przetworzeniu i kodowaniu wszelkich informacji związanych z chorobą. Składają się na nią subiektywne znaczenia, jakie człowiek nadaje wła- snej chorobie (czyli zagrożenie, korzyść, przeszkoda/strata, wyzwanie, krzywda, wartość, znaczenie) oraz przekonania na temat różnych jej aspektów (objawy, czas trwania choroby, konsekwencje, możliwości kontrolowania choroby poprzez własne działania, zrozumienie schorzenia, skuteczność leczenia, cykliczność ob- jawów oraz emocje związane z chorobą, czyli tzw. obraz emocjonalny). Wstęp 10 Trendy psychologii pozytywnej w odniesieniu do funkcjonowania osób z cho- robami przewlekłymi dotyczą akcentowania znaczenia takich aspektów, jak okreś- lone zasoby osobiste, dostrzeganie sensu i korzyści z choroby i ich związków z przystosowaniem się do niej oraz ogólnym dobrostanem (Diener, Chan, 2013; Martz, Livneth, 2016). Ze względu na to uwzględniono w pracy wybrane zasoby pozytywne, do których zaliczono strategie radzenia sobie ze stresem choroby, korzyści z niej wynikające oraz poczucie sensu życia. Podjęto próbę uchwycenia złożonych zależności zachodzących między wszystkimi jego elementami jedno- cześnie, tj. bez dzielenia go na części w celu wykonania poszczególnych analiz. Strategie radzenia sobie ze stresem ujmowane są tutaj jako kategorie zacho- wań podejmowanych w celu sprostania wymaganiom choroby. Sens życia może być rozumiany jako subiektywny stan psychiczny danej osoby związany z od- czuwaniem podmiotowej satysfakcji z życia, który wynika z osiągania stawianych sobie celów (por. Kossakowska, Kwiatek, Stefaniak, 2013). Najczęściej jednak pojęcie sensu życia jest wyjaśniane w kontekście sytuacyjnym, tj. poprzez po- dawanie epizodycznych przykładów z życia, które mogą świadczyć o jego posia- daniu czy dążeniu do niego (tamże). Tak więc w przyjętym modelu badań wzięto pod uwagę zarówno posiadanie, jak i poszukiwanie subiektywnie pojmowanego sensu życia. Z kolei uwzględnione korzyści z choroby dotyczą pozytywnego jej wpływu na psychospołeczne aspekty funkcjonowania, tzn. docenienie życia, po- prawę relacji interpersonalnych, przewartościowanie filozoficzne i religijne, wzrost sił wewnętrznych czy bycie inspiracją dla innych. Założono, że wymienione zaso- by pozytywne mediują między poznawczą oceną choroby a przystosowaniem do niej. W modelu uwzględniono również płeć, czas trwania choroby, jej nasilenie i rodzaj, którym przypisano funkcję moderującą analizowane zależności. Podsu- mowując, przyjety model pozwala na poszukiwanie powiązań między poznawczą reprezentacją choroby (zmienna objaśniająca), zasobami pozytywnymi (zmienna mediująca), typem choroby (łuszczyca, reumatoidalne zapalenie stawów, cukrzy- ca, przewlekła choroba nerek) i ich klinicznymi cechami (zmienna moderująca) a przystosowaniem do choroby (zmienna objaśniana). Poszczególne elementy modelu, jak i sposób prezentacji wyników pokrywa się z chronologią treści teoretycznych. I tak, pierwsza część analiz dotyczy sa- mego przystosowania do choroby i miała na celu odpowiedzieć na pytania, na ile (i czy w ogóle) oraz w jaki sposób powszechnie przyjęte w badaniach sposoby konceptualizacji przystosowania do choroby są ze sobą powiązane. Czy zależno- ści między wymiarami służącymi do określenia przystosowania do choroby są ze sobą powiązane w sposób prostoliniowy, tzn. czy można zakładać, że wysoki po- ziom przystosowania do choroby, rozumiany jako zadowolenie z życia, wiąże się z wysokim poziomem przystosowania wyznaczonego przez akceptację własnej choroby? Czy przystosowanie różni się w zależności od rodzaju choroby? Czy istnieją typy przystosowania do choroby? Kolejna część analizy dotyczyła tego, w jaki sposób spostrzeganie i ocena poznawcza choroby oraz wybrane zasoby osobiste są z tymże przystosowaniem powiązane. Uzyskane wyniki ukazały szereg interesujących i złożonych zależności, po- zwoliły również na sformułowanie praktycznych wytycznych do pracy z osobami Wstęp 11 chorymi somatycznie. Ich szczegółowe omówienie zawarto w rodziale Podsumo- wanie i implikacje poraktyczne do pracy z osobami chorymi somatycznie. Podziękowania winna jestem wielu osobom, które mnie wspierały na różne sposby, inspirowały i mobilizowały oraz bez których ta praca by nigdy nie powstała. Pani Profesor Stanisławie Steuden dziękuję za przeogromną, ciepłą życzliwość, serdeczne wsparcie i bezcenne wskazówki. Współpracownikom Pani Profesor za gotowość do wysłuchania i przedyskutowania moich pomysłów. Pani Profesor Ni- nie Ogińskiej-Bulik za stworzenie warunków do pracy oraz konstruktywne uwagi. Mężowi Jankowi za wszystko co powyżej, cierpliwość, oraz za to, że jest. Córce Oldze za nieustanny doping i liczenie stron. Profesorowi Zygfrydowi Juczyńskiemu za kształtowanie mojej drogi zawodo- wej, dzielenie się wiedzą, inspirowanie, nieustanną bezinteresowną pomoc oraz przyjaźń. Dziękuję też śp. dr Marlenie Kossakowskiej za użyczanie narzędzi i wspar- cie; niestety, życie napisało inny scenariusz, niż zakładałyśmy. Lekarzom, ordynatorom, i wszystkim znajomym pracującym w służbie zdrowia za umożliwienie mi przeprowadzenia badań. I oczywiście dziekuję osobom zmaga- jącym się z chorobami przewlekłymi, które zechciały poświęcić mi swój czas. Wstęp Rozdział 1. Przystosowanie do przewlekłej choroby somatycznej – wybrane zagadnienia Czy można być pozytywnie przystosowanym? Ludzie zaniepokojeni są nie rzeczami samymi w sobie, ale tym, jak te rzeczy postrzegają. Epiktet (za: Curwen, Palmer, Ruddell, 2006, s. 29). Zgodnie z danymi WHO, u 75 populacji ogólnej występuje co najmniej jedna choroba przewlekła, zaś niemal połowa osób ze schorzeniami przewlekły- mi ma zdiagnozowane co najmniej dwie choroby wymagające stałego kontaktu z lekarzem. Stanowią one 72 wszystkich zaburzeń stwierdzanych w populacji powyżej 30. roku życia (za: Kurpas, 2014). Schorzenia te wiążą się często z ko- niecznością wprowadzenia znaczących zmian w dotychczasowym stylu życia, re- zygnacją z różnych form aktywności (często zawodowej), reżimem terapeutycz- nym, zmianami w sposobie spostrzegania samego siebie. Niektóre z nich, na przykład reumatoidalne zapalenie stawów, wymagają długoterminowego leczenia farmakologicznego i charakteryzują się bólem oraz postępująca niepełnospraw- nością. Inne, jak cukrzyca, mogą być w miarę skutecznie kontrolowane, ale tylko pod warunkiem rygorystycznego stosowania się do zaleceń lekarskich. Wszystko to wiąże się z koniecznością podjęcia przez osobę chorą wysiłków w celu przysto- sowania się do tej nowej, trudnej sytuacji. Jeżeli mówimy o chorobie przewlekłej, nie chodzi o kilka dni czy tygodni zwolnienia, ale o całe życie, z którego nie ma u kogo wziąć zwolnienia. Tu się zaczyna codzienna praca bez żadnych urlopów, karier ani odznaczeń (Baranowska, 2011, s. 91). Tradycyjne (biomedyczne) podejście zarówno do leczenia, jak i wspierania osób przewlekle chorych koncentruje się głównie na negatywnych symptomach schorzenia oraz na pomocy chorym w radzeniu sobie z trudnościami wynikają- cymi ze stanu zdrowia. Innymi słowy, w centrum uwagi są zaburzenia, dysfunk- cje i sama choroba. Okazuje się jednak, że redukcja negatywnych objawów czy emocji sama w sobie wcale nie musi automatycznie nasilać tych pozytywnych, natomiast wzmacnianie pozytywnych (emocji czy zasobów) może doprowadzić 14 do zredukowania intensywności stanów negatywnych (Eaton, Bradley, Morrissey, 2013). Jak akcentuje D. Kubacka-Jasiecka (1999) – określenie „zwyciężyć choro- bę” (ale też przecież przystosować się do życia z nią) nie odnosi się tylko do wy- zdrowienia, które nie zawsze jest osiągalne, ale raczej do pozostania aktywnym tak długo, jak długo jest to możliwe, czerpania radości z każdej chwili życia, bycia szczęśliwym mimo stanu zdrowia oraz bycia zdolnym do dzielenia się tym szczę- ściem z innymi. Autorka również niezwykle trafnie przytacza metaforę Skynnera i Cleesa (1993): Jeśli [...] jesteśmy realistami, jeśli zaakceptujemy to, że jesteśmy zdani na łaskę rwącej rzeki i mamy niewielką kontrolę nad tym, gdzie nas zniesie, bo nie możemy powstrzy- mać jej wartkiego prądu ani popłynąć pod prąd, to mamy wtedy większą jasność, co do niewielkich wyborów, które jednak nam zostały. Możemy przynajmniej płynąć tak, żeby nie wpaść na skały. Albo nawet więcej [...] (Skynner, Clees, 1993, s. 417). Przytoczone cytaty dobrze korespondują ze sposobem, w jaki psychologia pozytywna pochyla się nad problematyką człowieka z przewlekłą chorobą so- matyczną. W rozdziale pierwszym przybliżone zostaną ogólne założenia psychologii pozytywnej, pokazane, dlaczego i w jaki sposób warto w tym nurcie podejmować problematykę przystosowania do przewlekłej choroby somatycznej oraz, a może przede wszystkim, prześledzone różne sposoby rozumienia pojęcia „przysto- sowanie do choroby”. Jest to też miejsce na sprecyzowanie pojęcia „przewle- kłe choroby somatyczne”, określającego w dużym stopniu przedmiot niniejszego opracowania. Tytuł tej części pracy zawiera pytanie, nawiązujące do psychologii pozytywnej, na które odpowiedzi powinny udzielić poniższe dywagacje. 1.1. Wprowadzenie w problematykę zdrowia i przewlekłej choroby somatycznej Psychologia pozytywna jest stosunkowo nowym nurtem w psychologii, defi- niowanym jako [...] nauka o pozytywnych doświadczeniach człowieka, jego pozytywnych cechach oraz instytucjach wspierających ich rozwój. Koncentruje się na problematyce dobro- stanu i optymalnego funkcjonowania (Duckworth, Steen, Seligman, 2005, s. 630). Jak pisze M. Seligman (2002), psychologia pozytywna interesuje się tym, co sprawia, że życie warte jest życia. Jej zadaniem nadrzędnym jest dostarcze- nie takiej psychologicznej praktyki, która umożliwi ludziom osiąganie dobrostanu psychicznego i lepszego zdrowia fizycznego, zaś jej przedmiotem są zdrowe, pra- widłowe i pożądane aspekty ludzkiego zachowania oraz sprzyjające im czynniki. Bycie z chorobą... 15 W centrum zainteresowania jest zwykły człowiek, który, mimo trudności, prowadzi sensowne i szczęśliwe życie, a psychologia pozytywna stara się wyjaśnić, jak on tego dokonuje oraz wspiera jego dążenie do szczęścia (Trzebińska, 2008). A. Duckworth, T. Steen, M. Seligman (2005), tłumacząc różnice między psycho- logią pozytywną a psychologią kliniczną, podkreślają, że nawet bardzo cierpiący człowiek chce i oczekuje od życia czegoś więcej niż złagodzenia cierpienia. Po- trzebuje również radości, satysfakcji i zadowolenia. Pragnie wzmocnienia swoich zasobów, „budowania siły, a nie tylko korygowania słabości” (tamże, s. 630). Psychologia pozytywna, mimo początkowego, dosyć zdecydowanego prze- ciwstawieniu się tzw. psychologii tradycyjnej (określanej nawet mianem negatyw- nej lub przedłużeniem medycyny), ma na celu poszerzenie obszaru zainteresowań psychologii klinicznej, która koncentruje się przede wszystkim na problematyce cierpienia i jego łagodzenia (Duckworth, Steen, Seligman, 2005; Trzebińska, 2008). Intencją psychologów pozytywnych jest wzbogacenie obrazu człowieka oraz usystematyzowane badanie tego, co składa się na całość ludzkiej kondycji (za: Tucholska, Gulla, 2007). Obecnie, w ramach psychologii pozytywnej, akcen- tuje się wartość dorobku psychologii tradycyjnej i przyznaje, że w wyniku jej do- tychczasowych osiągnięć, a w pierwszym rzędzie ze względu na to, że poznano dostatecznie dobrze problematykę zaburzeń i słabości, można wreszcie zająć się pozytywnymi aspektami egzystencji. Innymi słowy, nastały dogodne warunki, aby przyjrzeć się uwarunkowaniom „dobrego życia” (Trzebińska, 2008). Psychologia pozytywna jest obecnie traktowana jako dopełnienie psychologii tradycyjnej, której celem jest skorygowanie istniejącego w badaniach oraz prak- tyce braku równowagi dotyczącego zainteresowania negatywnymi i pozytywnymi aspektami ludzkiego funkcjonowania oraz wprowadzenie większej systematyczno- ści w analizowaniu i wspomaganiu optymalnego funkcjonowania ludzi (za: Trzebiń- ska, 2008). Podkreśla się tu, że cierpiący człowiek posiada nie tylko nieprawidłowe nawyki, konflikty z dzieciństwa czy popędy, ale także pozytywne doświadczenia, siłę charakteru i ambicje, które mogą służyć jako bufor dla różnych nieprawidłowo- ści i zaburzeń (Duckworth, Steen, Seligman, 2005; Seligman, 2008). Współczesna psychologia pozytywna – założenia, specyfika, kontrowersje Na gruncie wspomnianej psychologii zakłada się, że pozytywne emocje nie są po prostu brakiem emocji negatywnych czy jedynie ich przeciwieństwem, zaś usunięcie przyczyn emocji negatywnych nie musi skutkować pojawieniem się emocji pozytywnych. Pozytywne i negatywne emocje mogą być od siebie cał- kowicie niezależne, tak więc usunięcie przyczyny cierpienia nie musi prowadzić do osiągnięcia dobrostanu – jest to jedynie usunięcie jednej z barier (por. pod- rozdz. 1.2). Szczęście i dobrostan to wypadkowa procesu będącego czymś wię- cej niż tylko brak depresji, lęku czy złości (Duckworth, Steen, Seligman, 2005; Seligman, 2008; 2011). Rozdział 1. Przystosowanie do przewlekłej choroby somatycznej... 16 Szczęście, zgodnie z założeniami psychologów pozytywnych, przyjmuje trzy postaci wybierane jako cel sam w sobie i w ten sposób można wyjaśnić jego stałość bądź też zmienność. Wykazuje w dłuższej perspektywie stabilność, ponieważ w od- powiedzi na nowe warunki zmienia się postać, w jakiej jest przeżywane (Duckworth, Steen, Seligman, 2005; Tucholska, Gulla, 2007; Trzebińska, 2008; Seligman, 2011). Są to: a) przyjemne życie (the pleasant life), b) życie „zaangażowane” (the engaged life), oraz c) życie pełne sensu (the meaningful life). Pierwsza forma dotyczy pozytywnych emocji związanych z przeszłością, te- raźniejszością i przyszłością. Pozytywne emocje dotyczące przeszłości to satys- fakcja, zadowolenie i spokój. Emocje związane z teraźniejszością to proste przy- jemności zmysłowe i doznania somatyczne (smakowe, węchowe, wzrokowe itd.) oraz przyjemności wyższego rzędu, jak na przykład radość czy ekstaza. Z kolei z przyszłością związane są optymizm, nadzieja, wiara i zaufanie. Przyjemne życie polega na maksymalizowaniu emocji pozytywnych i minimalizowaniu bólu i emo- cji negatywnych, co nawiązuje do hedonistycznych koncepcji szczęścia. Życie zbudowane na skutecznym zaspakajaniu potrzeb wynikających z tego elementu można więc nazwać „życiem przyjemnym”. Życie zaangażowane dotyczy pochłonięcia czy zaabsorbowania wykonywa- ną czynnością. Pochłonięcie czy zatopienie się w jakimś działaniu jest, według M. Seligmana (2011), czymś więcej niż emocje pozytywne. Takie całkowite zaab- sorbowanie wymaga użycia wszystkich sił i talentów, wymaga nauki i wyćwicze- nia. Innymi słowy, szczęście jest tu pojmowane jako efekt podejmowania wysiłku i zaangażowania w określone czynności czy realizację celów. Istotną rolę odgry- wają tu tzw. zalety sygnaturowe – signature (za: Tucholska, Gulla, 2007), czyli takie, które człowiek spostrzega jako autentycznie własne, są to między innymi mądrość, dzielność, zdolności przywódcze, dobroć, uprzejmość i zdolność do mi- łości. Życie zaangażowane jest spójne z eudajmonią. Życie pełne sensu wiąże się z przynależnością do „pozytywnych instytucji”, do których zalicza się instytucje mentora, rodzinę, religię, lokalną społeczność, demokratyczne społeczeństwo, wolną prasę itp. Życie w służbie tych instytucji i przynależność do nich, większych i silniejszych niż sama jednostka, można okre- ślić życiem pełnym sensu. Wyniki badań wskazują, że to przede wszystkim zaangażowanie i poczucie sensu życia przyczyniają się do ogólnej oceny szczęścia (za: Trzebińska, 2008). Jak zauważył sam M. Seligman (2011), teoria szczęścia ma słabe punkty. Po pierwsze, utożsamia szczęście z pozytywnym nastrojem. Po drugie, badając szczęście bada w istocie zadowolenia z życia, które zależy w dużym stopniu od nastroju w danej chwili. Po trzecie, okazało się, że pozytywne emocje, zaangażowanie i poczucie głęb- szego sensu to nie wszystkie elementy, które ludzie wybierają jako cel sam w sobie. Konsekwencją tejże refleksji jest nowa teoria dobrostanu. Odejście od teorii szczęścia w kierunku teorii dobrostanu M. Seligman (tamże) argumentuje następująco: [...] kiedyś wydawało mi się, że przedmiotem psychologii pozytywnej jest szczęście, że najlepszym miernikiem szczęścia jest zadowolenie z życia, a celem psychologii pozytywnej jest zwiększenie zadowolenia z życia. Teraz uważam, że przedmiotem Bycie z chorobą... psychologii pozytywnej jest dobrostan, najlepszym miernikiem dobrostanu jest oso- bisty rozkwit (życie pełną życia), a celem pozytywnej psychologii jest spotęgowanie osobistego rozkwitu. Ta teoria, którą nazywam teorią dobrostanu, mocno się różni od poprzedniej teorii, tj. teorii prawdziwego szczęścia (tamże, s. 28–29). 17 Dobrostan zgodnie z tą aktualną koncepcją jest konstruktem składającym się z pięciu elementów, które ludzie wybierają jako cele same w sobie, zaś każdy element musi posiadać następujące właściwości: 1) przyczyniać się do poprawy samopoczucia; 2) ludzie muszą go poszukiwać dla samego siebie, a nie w celu uzyskania 3) być odrębny, czyli dawać się zdefiniować i zmierzyć niezależnie od pozo- czegoś innego; stałych elementów. Elementy składające się na dobrostan (akronim PERMA) to: 1. Pozytywne emocje (Positive emotions). 2. Pochłonięcie (Engagement). 3. Związki z innymi (Positive relations). 4. Sens (Meaning). 5. Osiągnięcia (Accomplishment). Żaden z tych elementów sam w sobie dobrostanu nie określa, natomiast każ- dy z nich do niego się przyczynia (Seligman, 2011). C. Peterson i M. Seligman (2004) stworzyli również listę sześciu cnót i 24 sił charakteru (Values in Action VIA), które według nich są uniwersalnymi i korzyst- nymi właściwościami psychicznymi składającymi się na charakter człowieka, chroniącymi przed problemami psychicznymi i będącymi przesłankami wysokiej jakości życia. Siły charakteru rozumiane są jako „pozytywne cechy mające swoje odzwierciedlenia w myślach, uczuciach i zachowaniach” (Park, Peterson, Selig- man, 2004, s. 603). Cnoty to: 1) człowieczeństwo, na które składają się dobroć i miłość; 2) powściągliwość, złożona z skromności, samokontroli i rozwagi; 3) mądrość, składająca się z twórczości, ciekawości, chęci uczenia się, inte- ligencji społecznej, mądrości i racjonalności; 4) odwaga i takie siły jak witalność, zaradność i koherencja; 5) sprawiedliwość, do której zaliczono lojalność, zespołowość i przywódczość; 6) transcendencja i odpowiadające jej nadzieja, wdzięczność, wybaczanie, podziw dla piękna, duchowość, poczucie humoru. W literaturze przedmiotu można znaleźć doniesienia wskazujące na zależności między siłami charakteru a zadowoleniem z życia (Park, Peterson, Seligman, 2004; Peterson i wsp., 2007), dobrostanem (Govindji, Linley 2007; Proctor, Maltby, Linley, 2009; Minhas, 2010; Linley i wsp. 2010), jakością życia uwarunkowaną stanem zdrowia (Proctor, Maltby, Linley, 2009) oraz poziomem stresu (Wood i wsp., 2010). M. Seligman (2008; 2011) wprowadza także pojęcie „zdrowia pozytywnego”, które jest definiowane jako coś więcej niż tylko brak objawów zaburzeń i które należy analizować poprzez trzy wymiary (określane też terminem atuty), tj. su- biektywny, biologiczny i funkcjonalny. Wymiary te można oszacować w sposób ilo- ściowy, a ich kombinacje pozwalają prognozować między innymi długowieczność, Rozdział 1. Przystosowanie do przewlekłej choroby somatycznej... 18 koszty zdrowotne, rokowania. Koncepcja zdrowia pozytywnego jest empiryczna, zaś zadaniem psychologów pozytywnych jest zbadanie, na ile wymienione wy- miary rzeczywiście poprawiają wyniki dotyczące zdrowia i choroby. Na wymiar subiektywny składają się: a) poczucie pozytywnego samopoczucia fizycznego. Poczucie witalności, wigoru, energii (w przeciwieństwie do poczucia słabego zdrowia, bycia podatnym na choroby czy przeżywania lęków o zdrowie); b) brak dokuczliwych symptomów; c) poczucie wytrzymałości, odporności i pewności własnego ciała (confiden- ce about one’s body); d) wewnętrzne umiejscowienie kontroli zdrowia; e) optymizm; f) wysoka satysfakcja z życia; g) pozytywne emocje, niewielkie i adekwatne do sytuacji nasilenie emocji negatywnych, silne poczucie zaangażowania i sensu. Wymiar biologiczny dotyczy fizjologicznych i anatomicznych aspektów funk- cjonowania człowieka, zarówno tych ogólnych (BMI, ciśnienie krwi, temperatura ciała, puls itp.), jak i charakterystycznych dla określonych chorób (np. w cukrzycy poziom cukru we krwi, czynność nerek, ostrość widzenia itp.). Ostatni wymiar, funkcjonalny, dotyczy stopnia, w jakim jednostka funkcjonuje. Ten wymiar zawiera dwa rodzaje danych – laboratoryjne, czyli takie jak na przy- kład szybkość reakcji czy prędkość chodu, tolerancję wysiłku w chorobach ser- ca, czucie w kończynach w cukrzycy, siłę chwytu w chorobach stawów oraz tzw. dopasowanie człowiek – środowisko, będące optymalnym poziomem adaptacji między funkcjami ciała i pozytywnymi wymaganiami wynikającymi ze stylu życia danego człowieka. Tak rozumiana adaptacja wiąże się z brakiem przeszkód w rea- lizowaniu zadań związanych z życiem rodzinnym, zawodowym, społecznym. Do pomiaru tego ostatniego wymiaru pozytywnego zdrowia M. Seligman (2008) pro- ponuje takie narzędzia, jak kwestionariusz SF-36 pozwalający ocenić, między in- nymi, funkcjonowanie fizyczne, ograniczenia w pełnieniu ról z powodu zdrowia fizycznego, dolegliwości bólowe, ogólne poczucie zdrowia, witalność, funkcjo- nowanie społeczne, ograniczenia w pełnieniu ról wynikające z problemów emo- cjonalnych i poczucie zdrowia psychicznego (Tylka, Piotrowicz, 2009), Sickness Impact Profile – SIP (Bergner i wsp., 1976) do pomiaru stopnia wpływu stanu zdrowia/choroby na fizyczne, psychiczne i społeczne funkcjonowanie człowieka, Functional Status Questionnaire – FSQ (Jette i wsp., 1986) pozwalający dokonać oszacowania stopnia trudności, jakich doświadcza człowiek w swoim codziennym funkcjonowaniu. Wśród celów tak rozumianej psychologii pozytywnej wymienić trzeba pozna- nie pozytywnej natury człowieka, opisanie specyficznych pozytywnych doświad- czeń i dobrostanu, wyjaśnienie funkcjonowania człowieka zgodnie z „modelem pozytywnym”, optymalizowanie ludzkiego życia (za: Gulla, Tucholska, 2007). Psychologia pozytywna, mimo wielu zwolenników, jest też również przed- miotem krytyki (m.in. Taylor, 2001; Held, 2002; 2004; Lazarus, 2003; Tucholska, Gulla, 2007; Miller, 2008). Główne zarzuty dotyczą niejasności pojęć, tautologii, Bycie z chorobą... 19 powierzchowności sądów, nadmiernych uproszczeń i nieuwzględnienia zależ- ności przyczynowo-skutkowych, moralizowania, dawania rad, nieuwzględnienia wartości adaptacyjnej tzw. emocji negatywnych i bogactwa ludzkiego doświadcze- nia. Próby merytorycznego przyjrzenia się stawianym zarzutom podjęli P. Kwia- tek i K. Wilczewska (2015), słusznie zauważając, że psychologia pozytywna jest młodą i dynamicznie rozwijającą się dziedziną, dlatego jeśli chce się ją zrozu- mieć i opisać, należy uwzględnić ewolucyjność i dynamikę przemian. Zdaniem wspomnianych autorów trudno jest mówić o psychologii pozytywnej jako o czymś stałym, już ukonstytuowanym. To zaś, co zmianom nie podlega, to jej naukowy charakter, metody budowania i uzasadniania poglądów (założyciele nurtu psy- chologii pozytywnej od początku podkreślali posługiwanie się wiedzą opartą na rygorystycznych badaniach empirycznych) oraz ukierunkowanie na pozytywność. Celem psychologii pozytywnej jest przecież nie wyznaczanie sposobów osiągania szczęścia, ale ich obiektywne opisywanie. Część zarzutów wiąże się też z błęd- nym rozumieniem tej dziedziny, zaliczaniem jej do, jak trafnie zauważyli P. Kwia- tek i K. Wilczewska (2015), tzw. pop-psychologii i utożsamianiem z myśleniem pozytywnym czy „efektem Polyanny”. Psychologia pozytywna nie zaprasza do postrzegania świata przez „różowe okulary” czy też do ignorowania realnych problemów egzystencjalnych lub koncentrowania się wyłącznie na pozytywnych stronach doświadczenia ludzkiego. Choć jest tu miejsce dla optymizmu i pozytywnego myślenia, to jednak psychologia pozytywna jest czymś znacznie szerszym i większym niż określony sposób interpretacji świata czy wyda- rzeń. Jako nauka opisuje i wyjaśnia rzeczywistość taką, jaka ona jest, a nie, jaką po- winna lub mogłaby być (tamże, s. 140). Psychologia pozytywna rzeczywiście nie eksponuje w badaniach tzw. „emocji negatywnych”, to jednak nie bagatelizuje ich – przykładem jest chociażby „po- zytywna terapia” powstała na gruncie klinicznym czy koncepcja „po szerzającej i budującej funkcji pozytywnych emocji” (The Broaden-and-Build Theory of Po- sitive Emotions) B. Fredrickson (za: Kwiatek, Wilczyńska, 2015). Koncepcja Fre- drickson nie zakłada braku trudnych emocji, ale mówi o właściwych proporcjach między tym, co negatywne i tym, co pozytywne (tamże). Podsumowując, mimo – częściowo może i słusznych – zarzutów sformułowa- nych w stosunku do psychologii pozytywnej, należy podkreślić, że jej niewątpliwą zasługą jest akcentowanie i zwrócenie uwagi na mocne strony człowieka (zasoby osobiste czy też potencjał, nie wdając się w tym miejscu w szczegóły definicyjne), problematykę szczęścia, dobrostanu i jakości życia i ich związków ze zdrowiem somatycznym. Psychologia zdrowia w dużym stopniu korzysta właśnie z dorobku psychologii pozytywnej (za: Gulla, Tucholska, 2007). Na uwagę zasługuje również wprowadzenie do repertuaru technik terapeutycznych takich, które mają na celu koncentrację na pozytywnych aspektach życia (np. w przypadku terapii depresji; por. Duckworth, Steen, Seligman, 2005; Seligman, Rashid, Parks, 2006). Rozdział 1. Przystosowanie do przewlekłej choroby somatycznej... 20 Czym jest przewlekła choroba somatyczna? Nie istnieje jedna, ogólnie przyjęta definicja choroby przewlekłej, chronicz- nej (łac. chronicus – ‘ciągły’, stały w przeciwieństwie do łac. acutus – ‘ostry’) czy przewlekłego stanu somatycznego. Początkowo podział chorób na „ostre” i „prze- wlekłe” był oparty na ocenie czasu trwania, który jednak nie został jednoznacznie określony. Jeden epizod ostrej choroby liczono w dniach lub tygodniach, podczas gdy przewlekłą chorobę postrzegano jako trwającą miesiące, lata lub nawet całe życie. W literaturze przedmiotu można również spotkać stwierdzenie, że ostre choroby są spowodowane przez drobnoustroje chorobotwórcze, natomiast prze- wlekłe są wynikiem stylu życia, zachowania i środowiska. Taki sposób rozumo- wania jest jednak mocno uproszczony, gdyż, przykładowo, choroba ostra może zmienić, z wielu przyczyn, formę i stać się przewlekłą (Topór-Mądry, 2011). Definicje formułowane aktualnie zarówno w literaturze, jak i na stronach róż- nych instytucji czy organizacji, różnią się od siebie. Wydaje się, że rozbieżności dotyczą przede wszystkim czasu trwania oraz stopnia precyzji w odniesieniu do poszczególnych kryteriów. M. Ziarko (2014) zauważa, że głównym kryterium de- finicji formułowanych na gruncie nauk medycznych jest czas trwania, zaś w na- ukach społecznych – typowe cechy. I tak, według W. Hwang i wsp. (2001), osoba przewlekle chora to taka, któ- rej dolegliwość trwa (bądź oczekuje się, że będzie trwać) 12 lub więcej miesię- cy i wiąże się z ograniczeniami funkcjonalnymi oraz wymaga opieki medycznej. A. Berstain i wsp. (2003) chorobę przewlekłą definiują jako charakteryzującą się co najmniej jedną właściwością: jest chroniczna, skutkuje niepełnosprawnością, spowodowana jest nieodwracalnymi zmianami patologicznymi, wymaga rehabi- litacji lub specjalnego przeszkolenia chorego, można się spodziewać, że będzie wymagała długiego okresu nadzoru i opieki. G. Warshaw (2006) twierdzi, że przewlekła choroba to stan, który trwa co najmniej jeden rok, wymaga ciągłej opieki lekarskiej oraz ogranicza codzienną aktywność chorego. B. Friedman i wsp. (2008) uważają, że jest to stan, który trwa co najmniej 12 miesięcy i spełnia co najmniej jedno z dwóch kryteriów, tj. utrudnia samoopie- kę, codzienne samodzielne funkcjonowanie i interakcje społeczne i/lub wymaga ciągłego korzystania z opieki lekarskiej, używania produktów medycznych lub specjalistycznych sprzętów. G. Anderson (2010) twierdzi, że stan przewlekły to termin ogólny, który obej- muje różne choroby i zaburzenia. Dotyczy takich stanów, co do których oczekuje się, że będą trwały co najmniej rok, ograniczą funkcjonowanie i będą wymagać opieki lekarskiej. Według National Center for Health Statistics (2011) każdy stan somatyczny, który ogranicza aktywność człowieka i wiąże się z odstępstwem od dobrostanu fizycznego i psychicznego, będzie mógł zostać określony jako przewlekły, jeżeli nie jest wyleczalny (np. choroby serca, cukrzyca, wady wrodzone) bądź trwa dłu- żej niż trzy miesiące. Bycie z chorobą...
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Bycie z chorobą. Przystosowanie do wybranych chorób somatycznych z perspektywy psychologii pozytywnej i koncepcji poznawczych
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: