Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00536 007725 15699278 na godz. na dobę w sumie
Ekonomiści czytani, ale nie słuchani - ebook/pdf
Ekonomiści czytani, ale nie słuchani - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 160
Wydawca: Key Text Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-87251-01-7 Rok wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> ekonomia, biznes, finanse
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Autor na podstawie prezentacji Rad Ekonomicznych przy Prezesie Rady Ministrów, dzięki świetnie dobranym wypowiedziom zarówno członków tych Rad, jak i obserwatorów zewnętrznych, stworzył kronikarski rys obecnego środowiska polskich ekonomistów. Podstawowym źródłem licznych cytatów są artykuły i wywiady z czasopism i prasy społeczno-politycznej.

Książka o roli ekonomicznego doradztwa instytucjonalnego. Przedstawia dorobek i ocenę pracy czterech ciał doradczych powoływanych przez Prezesa Rady Ministrów:

Rady te prowadziły działalność doradczą, w ramach której formułowano propozycje dotyczące kierunków polityki społeczno-gospodarczej i opiniowano projekty związane z realizacją tej polityki. Największą aktywność rządów w przekazywaniu wiedzy o sytuacji społeczno-gospodarczej zaobserwowano w tzw. okresach przełomowych, jak październik 1956 roku, 13 grudnia 1981 roku, czy 4 czerwca 1989 roku. Następstwa tych wydarzeń historycznych to m.in. powoływanie przez władze licznych organów opiniodawczych, których działalność wpisana była w procesy komunikacji rządzących z rządzonymi, oparte na zasadzie „otwartej kurtyny”. Warto zaznaczyć, że członkostwo w radach doradczych było przez niektórych ekonomistów – pozostających w opozycji do opcji politycznej sprawującej w danym czasie władzę – uważane za swoistą kolaborację, o czym świadczy stosunek niektórych działaczy opozycyjnych do Konsultacyjnej Rady Gospodarczej z lat 1982–1989.

Książka pod patronatem naukowym Polskiego Towarzystwa Ekonomicznego.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

„Autor opisując działalność zorganizowanych ciał doradczych rządu na przestrze- ni półwiecza (…) wybrał zgrabną metodę narracji za pomocą licznych, na ogół świetnie dobranych wypowiedzi zarówno członków owych rad, jak i obserwato- rów zewnętrznych. Wniosek ogólny – zarówno wielu cytowanych wypowiedzi, jak i Autora – jest dobrze znany. Doradcy z reguły nie są słuchani. Z pewnością znaj- duje w tym wyraz dobrze znana tendencja (niemal) każdej władzy do autoizolacji. Ale nie tylko. W takim zestawieniu akademiccy ekonomiści-doradcy wypadają, nie zawsze zasłużenie, za dobrze. Powstaje wrażenie, że oto oni dobrze wypełniają swój obowiązek, a winni pozostają politycy. A przecież ekonomiści, wchodząc do kolejnych gabinetów, stają się politykami o tych samych skłonnościach.” Prof. dr hab. Tadeusz Kowalik Instytut Nauk Ekonomicznych Polska Akademia Nauk „Praca ta jest kolejnym potwierdzeniem obiegowego stwierdzenia, że «ekonomia (i polityka społeczno-gospodarcza) jest współcześnie najważniejsza, najciekaw- sza, najtrudniejsza». Dramaturgia relacji między politykami a doradcami (na ogół teoretykami ekonomii), ukazana w recenzowanej pracy, nie jest fenomenem charakterystycznym jedynie dla Polski.” Prof. zw. dr hab. Stanisław Flejterski Uniwersytet Szczeciński Wydział Zarządzania i Ekonomiki Usług „Praca dotyczy zjawiska życia społecznego, jakim są ciała doradcze powoływa- ne przez polityków. Temat wart uwagi, gdyż jest to tendencja raczej powszednia i trwała (jak pokazuje choćby powołanie w 2010 roku w Polsce kolejnej Rady Go- spodarczej przy Premierze). Przy tym, dość paradoksalnie, doradztwo instytucjo- nalne wymyka się z pola widzenia nauk społecznych, gdyż jest jednym ze zjawisk na pograniczu różnych dziedzin: ekonomii, socjologii, nauk politycznych, historii społecznej. Podjęcie tego tematu jest zatem ważne i warte upowszechnienia.” Dr hab. Anna Ząbkowicz Uniwersytet Jagielloński Wydział Zarządzania i Komunikacji Społecznej i n a h c u i ł s e n e a , i l n a t y z c i c ś i m o n o k E k a z c b o S z s a m o T Polskie Towarzystwo Ekonomiczne Tomasz Sobczak Ekonomiści czytani , ale nie słuchani Działalność organów doradczych przy Radzie Ministrów w Polsce w latach 1957–2006 Wydawnictwo Key Text 4 Ekonomiści czytani, ale nie słuchani Opracowanie graficzne okładki Jacek Tarasiewicz Redaktor Alicja Dąbrowska-Nowacka Opracowanie typograficzne Anna Wojda Recenzenci Dr hab. Anna Ząbkowicz, prof. UJ Prof. zw. dr hab. Stanisław Flejterski Patronat Polskie Towarzystwo Ekonomiczne Wydanie publikacji finansowane przez Zachodniopomorski Uniwersytet Technologiczny w Szczecinie © Copyright by Wydawnictwo Key Text ISBN: 978-83-87251-01-7 Warszawa 2013 Realizacja wydawnicza: Wydawnictwo Key Text sp. z o.o. ul. Sokołowska 9, lok. 410, 01-142 Warszawa tel. 022 632 11 36, faks wew. 212 www.keytext.com.pl wydawnictwo@keytext.com.pl Spis treści Przedmowa (Tadeusz Kowalik) ............................................................................... Wprowadzenie .......................................................................................................... 1. Rada Ekonomiczna przy Radzie Ministrów (1957–1961) ............................ 1.1. Ukonstytuowanie i kalendarium .............................................................. 1.2. Dorobek Rady .............................................................................................. 1.3. Ocena ............................................................................................................ 2. Konsultacyjna Rada Gospodarcza (1982–1989) ............................................. 2.1. Ukonstytuowanie i kalendarium ............................................................. 2.2. Dorobek Rady .............................................................................................. 2.3. Ocena ........................................................................................................... 3. Rada Ekonomiczna przy Prezesie Rady Ministrów (1989–1991) ............... 3.1. Ukonstytuowanie i kalendarium ............................................................. 3.2. Dorobek Rady .............................................................................................. 3.3. Ocena ........................................................................................................... 5 7 9 19 19 30 33 47 47 55 59 69 69 79 82 4. Rada Strategii Społeczno-Gospodarczej (1994–2006) .................................. 87 4.1. Ukonstytuowanie i kalendarium .............................................................. 87 4.2. Dorobek Rady .............................................................................................. 94 4.3. Ocena ............................................................................................................ 101 5. Refleksje ekonomistów na temat ich działalności doradczej ....................... 107 Podsumowanie ......................................................................................................... 125 Załączniki .................................................................................................................. 135 Bibliografia ................................................................................................................ 153 Indeks nazwisk ......................................................................................................... 157 Przedmowa 7 Chętnie korzystam z możliwości napisania kilku uwag do bardzo interesującej książki Tomasza Sobczaka. Wyostrzenie bowiem pewnych spraw może się przyczy- nić do usprawnienia procesu doradczego w przyszłości. Opisując działalność zorganizowanych ciał doradczych rządu na przestrzeni pół- wiecza, Autor nie mógł podjąć rozległego i arcytrudnego zadania merytorycznej analizy tego, co one władzom (nie tylko rządowi) proponowały, i co z tym uczyniły. Co stało się przedmiotem ich krytyki i jakie były jej rządowe losy. Wybrał więc zgrabną metodę narracji za pomocą licznych, na ogół świetnie dobranych wypowie- dzi zarówno członków owych rad, jak i obserwatorów zewnętrznych. Czyta się dzię- ki temu płynnie. Wniosek ogólny – zarówno wielu cytowanych wypowiedzi, jak i Autora – jest dobrze znany. Doradcy z reguły nie są słuchani. Z pewnością znajduje w tym wyraz dobrze znana tendencja (niemal) każdej władzy do autoizolacji. Ale nie tylko. W ta- kim zestawieniu akademiccy ekonomiści-doradcy wypadają, nie zawsze zasłużenie, za dobrze. Powstaje wrażenie, że oto oni dobrze wypełniają swój obowiązek, a winni pozostają politycy. A przecież ekonomiści, wchodząc do kolejnych gabinetów, stają się politykami o tych samych skłonnościach. Pole obserwacji jest dość duże, bo ni- gdy w historii Polski nie było we władzach tylu profesorów, co w gabinetach rządo- wych ostatnich dwudziestu lat. Powstaje zatem pytanie, czy do obowiązków owych rad nie powinno należeć śle- dzenie, analiza podejmowanych przez władze decyzji, towarzyszących im okoliczno- ści, interesów i barier. Tak jak poddają swemu krytycznemu osądowi (zalety i) ułom- ności rynku, powinny analizować (zalety i) ułomności państwa. Doradca rządu spełnia z natury rzeczy pewną rolę polityczną, powinien więc swą wiedzę postrzegać także w kategoriach politycznych, występować jako reprezentant ekonomii politycz- nej, a nie wąskiej economics. Przecież ten nakaz przyświecał byłemu szefowi dorad- ców Billa Clintona i wiceprezesowi Banku Światowego Josephowi Stiglitzowi, gdy uogólniał swe doświadczenie lapidarną frazą: „Trwały rozwój i trwałe reformy opie- rają się na ideach, interesach i koalicjach”1. Jeśli więc ekonomiści chcą być lepiej słuchani, to muszą brać pod uwagę owe idee, koalicje, interesy, a nie działać na po- dobieństwo uczonego-eksperta instruującego budowniczych mostu. Druga moja uwaga ma charakter bardziej osobisty. We wszystkich trzech kaden- cjach byłem członkiem Rady Strategii Społeczno-Gospodarczej. Wchodząc do tak licznego, zwłaszcza w ostatniej kadencji, grona o charakterze pluralistycznym, za- wiera się pewną niepisaną umowę, akceptuje się fakt, iż końcowy rezultat nieko- niecznie odzwierciedla pogląd danego członka, a niekiedy nawet wyraża się milczą- 1 J. Stiglitz, Development thinking at the Millennium, w: Annual World Bank Conference on De- velopment Economics 2000, red. B. Pleskovic, N. Stern, World Bank, Washington D.C., 2001, s. 30. 8 Ekonomiści czytani, ale nie słuchani cą zgodę na zignorowanie żelaznych argumentów faktograficznych. Czytając jednak książkę Sobczaka, dochodzę do wniosku, że wejście do takiego gremium oznacza również mimowolne poddanie się pewnej autocenzurze. Poczucie pewnej wspólno- ty sprawia, że nie chcąc być nadmiernie uciążliwym, wygładza się swoje poglądy. Od 1996 r. głosiłem pogląd, że Polska stworzyła sobie jeden z najbardziej niespra- wiedliwych ustrojów społeczno-ekonomicznych w Europie drugiej połowy XX wie- ku, a polską rewolucję określałem jako mieszczańsko-epigońską. Nie znalazłem jed- nak okazji, by powiedzieć to na forum Rady. Nie zabiegałem, by do obiegu oficjalne- go wprowadzić takie pojęcia, jak sprawiedliwość społeczna czy dystrybutywna. Jak wyrzut sumienia traktuję fakt, że dopiero dwaj uczeni niemieccy ukazali pod tym względem skrajnie złe miejsce Polski w łonie 30 krajów należących do OECD. Cho- dzi o Indeks Sprawiedliwości Społecznej autorstwa Merkel i Giebler2. Indeks ich opie- ra się na siedmiu kryteriach porównawczych: środki przeciwdziałające biedzie (po- verty prevention), edukacja, funkcjonowanie rynku pracy, wydatki społeczne na zdrowie i spójność, podział dochodu narodowego, sprawiedliwość międzygeneracyj- na oraz polityka antydyskryminacyjna. Każdemu kryterium przypisane są pewne wartości; najwyższe – trzem pierwszym. Według tej miary wszystkie kraje skandy- nawskie osiągają wartości najwyższe. Potem znajdują się zachodnie kraje kontynen- tu europejskiego, a za nimi Słowacja (14. miejsce), Czechy (15), Węgry (16). Nato- miast Polska uplasowała się dopiero na dwudziestym szóstym miejscu – gorszym nawet niż wszystkie kraje anglosaskie, w tym Wielka Brytania (21) oraz USA (24). Ta sytuacja, w odpowiednim czasie opisana, powinna była stać się przedmiotem analizy, jeśli nie publicznych protestów. A domaganie się zmniejszenia przepaści między Polską i innymi krajami środkowo-południowej Europy o podobnej prze- szłości i podobnym poziomie rozwoju, byłoby bardziej przekonywające niż podobny postulat w odniesieniu do bogatych krajów skandynawskich. Tadeusz Kowalik Warszawa, styczeń 2012 2 W. Merkel, H. Giebler, Measuring Social Justice and Sustainable Governance in the OECD, in Stiftung Bertelsmann (ed.), Sustainable Governance Indicators, Gütersloh 2009. Wprowadzenie 9 Doradzanie rządom ma sens tylko wówczas, gdy równocześnie doradza się społeczeństwu3. Friedrich von Hayek Wprowadzenie W dziejach Polski XX i początku XXI wieku najwyższy organ władzy wykonawczej – Prezes Rady Ministrów – powoływał liczne organy doradcze, skupiające osoby po- siadające wiedzę ekspercką. Rady te prowadziły działalność doradczą, w ramach której formułowano propozycje dotyczące kierunków polityki społeczno-gospodarczej i opi- niowano projekty związane z realizacją tej polityki. Szczególną rolę należy przypisać ekonomicznym organom doradczym powoływanym przez Prezesa Rady Ministrów. Obecność ekonomistów w organach doradczych przy Radzie Ministrów można wiązać z rolą ekonomisty jako eksperta. Edward Lipiński pisał, że ekonomista to ekspert, posiadający umiejętność przygotowywania przesłanek „prawidłowych de- cyzji dla kierowników wszystkich szczebli gospodarki”4. Funkcja eksperta jest we- dług niego „(...) niesłychanie odpowiedzialna i trudna. Odpowiedzialna – bo od dobrego jej wykonania zależy dobre kierowanie gospodarką, a zatem i prawidłowe jej funkcjonowanie. Trudna – między innymi dlatego, że zjawiskiem nie mniej waż- nym od znanego powszechnie «moralnego zużycia maszyn», jest «moralne zużycie nabytej wiedzy»”5. Lipiński zauważył także, że ekonomista jest poddawany stałym naciskom, z jednej strony – niesłychanie szybkiego tempa rozwoju nauki, a z drugiej – zmieniającego się samego życia. Należy wspomnieć, że niektórzy ekonomiści, np. Tadeusz Kowalik6, uznają sys- tem instytucji doradztwa ekonomicznego – obok ekonomii stosowanej – za ogniwo pośrednie między teorią ekonomii a polityką gospodarczą. W jakimś stopniu powołanie organu doradczego miało być dowodem na istnienie współpracy rządów ze społeczeństwem, a w zasadzie z jego elitami. Fakt powołania ta- kiego gremium ekspertów był jednym z wielu sygnałów mających świadczyć o tym, że polityka społeczno-ekonomiczna państwa to efekt m.in. konsultacji władz z przedsta- wicielami różnych środowisk. Można przyjąć, że rząd podejmował działania ukierun- kowane na uzyskanie społecznej akceptacji dla własnych planów społeczno-gospodar- czych. Warto zaznaczyć, że członkostwo w radach doradczych było przez niektórych ekonomistów – pozostających w opozycji do opcji politycznej sprawującej w danym 3 Jan Mujżel autorstwo tego cytatu przypisuje Friedrichowi von Hayekowi. Poglądu tego nie podziela Jerzy Osiatyński, według którego słowa te wypowiedział Michał Kalecki. 4 E. Lipiński, Problemy, pytania, wątpliwości. Z warsztatu ekonomisty, PWE, Warszawa 1981, s. 31. 5 Tamże. 6 T. Kowalik, Doświadczenie ogniwa pośredniego, „Życie Gospodarcze” 1963, nr 4, s. 2. Rada Ekonomiczna przy Radzie Ministrów (1957–1961) 19 1. Rada Ekonomiczna przy Radzie Ministrów (1957–1961) 1.1. Ukonstytuowanie i kalendarium Działalność i dorobek Rady Ekonomicznej nie był przedmiotem samodzielnego monograficznego opracowania. O Radzie – jako zagadnieniu pobocznym – pisali najczęściej ekonomiści i historycy. Najobszerniej działalność Rady została przed- stawiona przez ekonomistę Kazimierza Formelę, który w swojej rozprawie doktor- skiej scharakteryzował koncepcję funkcjonowania gospodarki centralnie planowa- nej w pracach tego organu doradczego32. W jednym z rozdziałów opisał genezę powstania Rady, przedstawił skład I kadencji Rady, jej strukturę i program prac33. Autor skoncentrował się na omówieniu dorobku Rady I kadencji, z naciskiem po- łożonym na pierwszy rok jej działalności. Zestaw archiwaliów, wykorzystanych przez Formelę, zamyka protokół posiedzenia Rady z 14 listopada 1960 roku34. Pra- ca Formeli zawiera analizę dorobku I RE w kontekście funkcjonowania gospodarki centralnie planowanej w Polsce do końca lat 50. ubiegłego wieku. Z reguły w pracach z historii gospodarczej Polski nawiązuje się do dorobku I RE35. Najczęściej wskazuje się w nich na wydarzenia z października 1956 r. i na II Zjazd Ekonomistów Polskich jako na czynniki sprawcze powołania Rady. Autorzy tych opracowań wspominają o dokumentach opracowanych przez to gremium, w których zawarto propozycje kierunków reformowania polskiej gospodarki. Powołanie w 1957 r. Rady Ekonomicznej przy Radzie Ministrów było wynikiem zarówno pogarszających się materialnych warunków życia społeczeństwa (m.in. rosną- ce problemy z zaopatrzeniem rynku w podstawowe artykuły, wzrost cen, spadek płac robotników, pogarszające się warunki pracy), jak i zmiany atmosfery życia polityczne- go. Na fali wydarzeń z czerwca 1956 r. doszło do częściowej zmiany ekipy sprawującej władzę w Polsce. W efekcie wewnątrzpartyjnych sporów pomiędzy tzw. ortodoksyjną i nacjonalistyczną frakcją natolińczyków a liberalną grupą puławian do władzy doszedł Władysław Gomułka, któremu po 1948 r. ograniczono swobodę poruszania się i kon- taktowania z otoczeniem. Nowe kierownictwo partii z I sekretarzem KC PZPR Gomuł- ką na czele skoncentrowało się na łagodzeniu niedomagań systemu centralnego plano- wania, głównie zaś na sterowaniu gospodarką i tworzeniu warunków do poprawy stopy życiowej społeczeństwa. W atmosferze potrzeby m.in. polityki gospodarczej (odrzuce- nie wzorca radzieckiego w kierowaniu gospodarką) kierownictwo partii, zgodnie z oczekiwaniami środowiska ekonomicznego, dojrzało m.in. do powołania ekonomicz- 32 K. Formela, Koncepcja funkcjonowania…, jw. 33 Tamże, s. 55–72 34 Tamże, s. 144–149. 35 J. Kaliński, Z. Landau, Gospodarka Polski w XX wieku, PWE, Warszawa 1998, s. 253; J. Sko- dlarski, Zarys historii gospodarczej Polski, WN PWN, Warszawa 2005, s. 424–426. 20 Ekonomiści czytani, ale nie słuchani nego organu doradczego, który miał wspomagać ówczesny ośrodek dyspozycji poli- tycznej w opracowaniu kierunków zmian modelu gospodarczego36. Środowisko ówczesnych ekonomistów kilkakrotnie zgłaszało propozycje utwo- rzenia organów doradczych lub eksperckich, które zgłaszałyby wnioski dotyczące poprawy funkcjonowania ówczesnego systemu gospodarczego. Włodzimierz Brus, Józef Pajestka, Henryk Fiszel, Bohdan Gliński, Kazimierz Łaski i Zofia Morecka w liście z 3 maja 1956 r. do władz partyjnych przedstawili projekt pilnego powoła- nia „specjalnej kilkunastoosobowej komisji ekonomistów (naukowców i prakty- ków wysokiego szczebla), którzy całkowicie poświęciliby się (…) w oparciu o ist- niejące placówki naukowe i aparat gospodarczy” pracy „(…) nad funkcjonowa- niem naszego systemu gospodarczego i metodami planowego kierowania na tle analizy wyników sześciolatki i głównych proporcji planu pięcioletniego”37. Auto- rzy tego listu wskazali, że komisja ta pracowałaby przez kilka lat, ale tymczasem zgłaszałaby wnioski cząstkowe dotyczące podejmowanych prac38. Rada Ekonomiczna powołana w 1957 r. to efekt społecznej inicjatywy ówczesne- go środowiska ekonomicznego, które domagało się powołania takiego organu do- radczego. Powstała ona w wyniku realizacji przez ówczesne władze rządowe jednego z wielu postulatów II Zjazdu Ekonomistów Polskich, który odbył się w dniach 7–10 czerwca 1956 roku w Warszawie. W czasie dyskusji podczas tego zjazdu Piotr Ehrlich, delegat oddziału PTE z Katowic, zaproponował utworzenie gremium do- radczego. Propozycja Ehrlicha39 – jak zauważył T. Kowalik – była silnie związana z projektem zgłoszonym przez Józefa Popkiewicza z Wrocławia, który postulował utworzenie Społecznej Komisji Ankietowej. Uzasadnienia zgłaszanych postulatów dotyczących utworzenia organu eksperc- kiego, zwłaszcza postulatu Popkiewicza, były w odczuciu Kowalika, uważnego ob- serwatora życia społeczno-gospodarczego w Polsce, wyrazem nieufności wobec przyszłej Rady Ekonomicznej i wynikiem problemów związanych z jej powołaniem. Kowalik przywołał wypowiedź Popkiewicza: „(…) jeśli mój wniosek zostanie zrozu- miany jako votum nieufności do władz, to ja do tego właśnie zmierzałem”40. Jak 36 Więcej informacji o politycznym, społecznym i gospodarczym kontekście powstania I RE zawierają liczne na rynku polskim syntezy dziejów politycznych Polski po 1945 r. i opracowania z zakresu historii gospodarczej PRL. Z bogatej listy takich opracowań kwestie te przedstawia m.in.: A.L. Sowa, Historia polityczna Polski 1944–1991, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2011, s. 193–288; R. Kaczmarek, Historia Polski 1914–1989, WN PWN, Warszawa 2010, s. 616–620; A. Zawistowski, Polska Ludowa. Wzrost podporządkowany doktrynie politycznej, w: Polskie osią- gnięcia gospodarcze, red. nauk. J. Kaliński, WAiP, Warszawa 2010; W. Roszkowski, Przekształcenia społeczne i gospodarcze w Polsce w latach 1944–1989, w: PRL od lipca 44 do grudnia 70, red. K. Persak, P. Machcewicz, Bellona, Warszawa 2010, s. 81–106; M. Bałtowski, Gospodarka socjali- styczna w Polsce, WN PWN, Warszawa 2009, s. 188–205, 328–345; W. Morawski, Dzieje gospo- darcze Polski, Difin, Warszawa 2010, s. 240–267. 37 T. Kowalik, Ekonomiści wobec ruchów…, jw., s. 35–36. 38 Tamże. 39 Tamże. 40 Tamże, s. 36. Konsultacyjna Rada Gospodarcza (1982–1989) 47 2. Konsultacyjna Rada Gospodarcza (1982–1989) 2.1. Ukonstytuowanie i kalendarium Lata siedemdziesiąte XX w. w polskiej gospodarce to okres stopniowo nasilających się problemów społeczno-gospodarczych, które od początku 1980 r. były źródłem eskalacji konfliktu politycznego pomiędzy partią rządzącą – PZPR, a nowo powsta- łym, szybko rosnącym w siłę i niezależnym od władz ruchem związkowym. Nieza- dowolenie z warunków życia ogółu społeczeństwa było swoistym i skutecznym kołem zamachowym wzrostu społecznego poparcia dla działaczy NZSS „Solidar- ność”, a w szczególności dla ówczesnego jej przywódcy Lecha Wałęsy. Od początków ósmej dekady ubiegłego wieku w Polsce coraz śmielej zaczęto mó- wić o poważnym kryzysie gospodarczym, którego dokuczliwymi objawami dla spo- łeczeństwa były – już od 1975 r. – braki rynkowe podstawowych artykułów żywno- ściowych, m.in. z powodu niewydolności państwowego zaopatrzenia i niekorzystnej struktury własnościowej polskiego rolnictwa (uprzywilejowana pozycja państwo- wych gospodarstw rolnych w porównaniu do gospodarstw indywidualnych, m.in. w obszarze zaopatrzenia w środki produkcji), nieskutecznej reglamentacji artykułów konsumpcyjnych, postępującej dekapitalizacji majątku narodowego czy też słabnącej pozycji konkurencyjnej polskich produktów przemysłowych. Problemy natury gospodarczej i wewnątrzpartyjna walka o przywództwo w pań- stwie negatywnie wpływały na społeczną legitymację ówczesnych władz, które po- szukiwały skutecznych sposobów na złagodzenie skutków kryzysu, osiągnięcie rów- nowagi gospodarczej i wejście na ścieżkę wzrostu oraz rozwoju gospodarczego w długim okresie. Zarówno członkowie Biura Politycznego i Komitetu Centralnego PZPR, jak i większość aktywnych członków partii byli przekonani, że postępujący kryzys wzmacnia stronę opozycyjną i osłabia ich pozycję polityczną. W celu odwró- cenia niekorzystnej tendencji w rozkładzie sił, ówczesne władze zwróciły uwagę na dorobek i potencjał doradczy środowisk naukowych, w tym głównie na ekonomi- stów, w zakresie uzyskania pomocy w opracowaniu zarówno rządowego programu reform gospodarczych w 1981 r., jak i mechanizmów jego wdrożenia. Konsultacyjna Rada Gospodarcza powstała właśnie w atmosferze usilnych zabiegów ówczesnej władzy zmierzających do odzyskania zaplecza i poparcia społecznego193. 193 Więcej informacji o sytuacji politycznej, społecznej i gospodarczej przełomu lat sie- demdziesiątych i osiemdziesiątych ubiegłego wieku – oprócz przywołanych opracowań na po- czątku poprzedniego rozdziału – przynosi także lektura prac, zob. m.in.: P. Bożyk, Marzenia i rzeczywistość, czyli anatomia polskiego kryzysu, PIW, Warszawa 1983; M. Mazurek, Społeczeń- stwo kolejki. O doświadczeniach niedoboru 1945–1989, Wydawnictwo TRIO, Warszawa 2010; M. Bałtowski, M. Miszewski, Transformacja gospodarcza w Polsce, WN PWN, Warszawa 2006 czy dzieło zbiorowe U źródeł polskiego kryzysu. Społeczno-ekonomiczne uwarunkowania roz- woju gospodarczego Polski w latach osiemdziesiątych, jw. Na uwagę – w tym przedmiocie – za- 48 Ekonomiści czytani, ale nie słuchani Konsultacyjna Rada Gospodarcza (KRG) została powołana 1 kwietnia 1982 r. przez prezesa Rady Ministrów Wojciecha Jaruzelskiego, a jej rzeczywistym twórcą i pomysło- dawcą był Czesław Bobrowski. Ekonomista ten, kierując pracami Rady, korzystał z wła- snych doświadczeń związanych z pracą w charakterze wiceprzewodniczącego Rady Ekonomicznej z 1957 roku. Osoba Bobrowskiego w początkowych latach tak zdomino- wała Radę, że powszechnie mówiono o niej jako o radzie lub komisji Bobrowskiego194. Zdzisław Sadowski – wiceprzewodniczący, a następnie przewodniczący tego gremium doradczego – ujął to następująco: „Nawiązywała jakby do tradycji dawnej Rady Ekono- micznej, ale tym razem była to już bardzo wyraźnie Rada Bobrowskiego”195. Rada była jedną z kilku utworzonych wówczas instytucji społecznych; w tym cza- sie działała m.in. Rada Społeczno-Gospodarcza przy Sejmie i Narodowa Rada Kul- tury. Organy te – jak zauważa Mieczysław Rakowski, wicepremier rządu Jaruzelskie- go i ostatni premier PRL – „miały tworzyć szerokie płaszczyzny porozumienia się władzy ze społeczeństwem”196. W skład KRG wchodzili wybitni przedstawiciele nauki, środowisk intelektual- nych i gospodarki, powoływani przez Prezesa RM na okres roku, z możliwością przedłużenia na następne lata. Paweł Bożyk pisze, że KRG miała być organem repre- zentującym „całe środowisko intelektualne, nie tylko ekonomiczne”197. Wspomniany wyżej Mieczysław Rakowski utrwalił w swoich dziennikach wypo- wiedź Bobrowskiego, w której przyrównał skład Rady Ekonomicznej powołanej w 1957 r. do składu KRG198. Ten wybitny działacz gospodarczy zwrócił uwagę, że w I RE „(…) byli ekonomiści o wielkich nazwiskach: Michał Kalecki, Kazimierz Se- comski (który wtedy przeżywał czasy swojej świetności), Włodzimierz Brus, a tera- z?”199. Bobrowski wymienił dwie przyczyny spadku „poziomu” ekonomistów zapro- szonych do KRG: „Po pierwsze, nie ma Żydów, a Żydzi zawsze są elementem niespo- kojnym, wnoszącym wiele ciekawych myśli. Są to umysły bardzo żywe. A po drugie, jest to pierwsze pokolenie inteligencji. Tamte wielkie nazwiska to byli ludzie wycho- wani w okresie międzywojennym, pochodzący ze środowisk inteligenckich, a obecni inteligenci są po prostu słabi”200. sługują wspomnienia Władysława Baki, Waldemara Kuczyńskiego, Zdzisława Sadowskiego czy dzienniki Mieczysława F. Rakowskiego (dane bibliograficzne tych interesujących prac Czy- telnik znajdzie w spisie literatury niniejszej pracy). Mieczysław F. Rakowski jest także autorem dwuczęściowych wspomnień, w których ukazał kulisy m.in. negocjacji z przedstawicielami „Solidarności” w latach 1980–1981 (M.F. Rakowski, Czasy nadziei i rozczarowań, t. I i II, Czy- telnik, Warszawa 1985–1987). 194 M. Rakowski, Dzienniki polityczne 1981–1983, Iskry, Warszawa 2004, s. 344; tegoż, Dzien- niki polityczne 1984–1986, Iskry, Warszawa 2005, s. 128. 195 Z. Sadowski, Przez ciekawe czasy. Rozmowy z Pawłem Kozłowskim o życiu, ludziach i zda- rzeniach, PTE, INE PAN, Warszawa 2011, s. 161. 196 M. Rakowski, Jak to się stało, Polska Oficyna Wydawnicza BGW, Warszawa 1991, s. 74. 197 P. Bożyk, Kto winien?..., jw., s. 81. 198 M. Rakowski, Dzienniki polityczne 1981–1983…, jw., s. 226–227. 199 Tamże, s. 227. 200 Tamże. Rada Ekonomiczna przy Prezesie Rady Ministrów (1989–1991) 69 3. Rada Ekonomiczna przy Prezesie Rady Ministrów (1989–1991) 3.1. Ukonstytuowanie i kalendarium Implementacja założeń pierwszej reformy gospodarczej ogłoszonych w styczniu 1981 r. (m.in. znanych „trzech S” – samodzielność, samorządność, samofinansowa- nie) i założeń tzw. II etapu reformy gospodarczej z kwietnia 1987 r., nie przyczyni- ła się do poprawy sytuacji gospodarczej w Polsce. Już od 1985 r. zarówno we wła- dzach państwa, jak i w środowisku ekonomistów narastało przekonanie, że nie ma możliwości skutecznego zreformowania ówczesnego systemu gospodarczego i jedy- nym wyjściem są głębokie zmiany w kierunku stworzenia nowego ustroju społecz- no-politycznego i nowego systemu gospodarczego. O nieskuteczności reformowa- nia gospodarki socjalistycznej świadczy chybiona próba tzw. operacji cenowo-do- chodowej, która zamiast zakładanego powrotu do równowagi rynkowej, przyczyniła się do rozkręcenia spirali inflacyjnej. Brak politycznego (partyjnego) poparcia dla radykalnego programu reform i po- wszechne oczekiwanie na poprawę sytuacji gospodarczej zmusiły ówczesne władze do podjęcia rozmów z opozycją. Wynikiem tego były obrady Okrągłego Stołu. W je- go ramach m.in. ukonstytuował się zespół do spraw gospodarki i polityki społecznej, pracami którego kierowali zamiennie Władysław Baka, reprezentujący stronę rządo- wą, i Witold Trzeciakowski, jako przedstawiciel strony solidarnościowej. To właśnie efektem prac tego zespołu były podstawowe założenia przejścia z gospodarki cen- tralnie planowanej do gospodarki wolnorynkowej. W tym miejscu warto zauważyć, że ostatni rząd PRL z Mieczysławem F. Rakow- skim jako premierem, wprowadził w życie kilka pozytywnych aktów prawnych, zmieniających zasadniczo instytucjonalne uwarunkowania gospodarowania. Na szczególną uwagę w tym kontekście zasługuje korzystna dla drobnych przedsiębior- ców ustawa o działalności gospodarczej, czy też ustawa umożliwiająca komercjaliza- cję niektórych przedsiębiorstw. Rząd Rakowskiego doprowadził także do uwolnienia cen artykułów żywnościowych (tj. ich urynkowienia); decyzja ta w krótkim czasie – bo w okresie kilku tygodni – spowodowała zapełnienie do tej pory stale pustych półek sklepowych, ale także walnie przyczyniła się do hiperinflacji na przełomie lat 1989/1990. 4 czerwca 1989 r. wybory do Sejmu przegrała PZPR i misję powołania pierwsze- go niekomunistycznego rządu po 1945 r. otrzymał Tadeusz Mazowiecki, który świa- dom problemów związanych z budową nowego systemu gospodarczego, podjął m.in. decyzję o powołaniu zespołu doradców w postaci Rady Ekonomicznej. Na forum Rady dochodziło do wymiany poglądów między jej członkami a przedstawicielami ówczesnego rządu w kwestii założeń i realizacji pakietu ustaw, składających się na 70 Ekonomiści czytani, ale nie słuchani tzw. plan Balcerowicza. Plan ten – realizowany od stycznia 1990 r. – zapoczątkował proces wdrażania nowego systemu: gospodarki wolnorynkowej303. Rada została powołana 20 listopada 1989 r. przez premiera Mazowieckiego, któ- ry jeszcze we wrześniu tego samego roku zapowiedział utworzenie tego organu do- radczego. W tym samym czasie powołał na organizatora i przewodniczącego Rady oraz jej członka prof. Witolda Trzeciakowskiego. Rada została utworzona jako samo- dzielny organ doradczy i opiniodawczy przy Radzie Ministrów i przy prezesie Rady Ministrów. Miała zapewniać prawidłowy wybór kierunków i instrumentów polityki gospodarczej rządu, a także bezstronną naukową ocenę wyników tej polityki304. Jak wynika z zapisów uchwały powołującej ten organ doradczy, Rada z własnej inicjaty- wy lub na wniosek rządu albo premiera miała przygotowywać i prezentować stano- wiska dotyczące kluczowych problemów polityki gospodarczej i społecznej. Rada miała też przeprowadzać okresowe oceny – uzupełniane wnioskami – stanu gospo- darki, kierunków rozwoju sytuacji ekonomicznej oraz analizować działania podej- mowane przez organa podległe Radzie Ministrów. Opracowane przez Radę oceny, stanowiska, komentarze i wnioski miały być przedstawiane premierowi. Należy pod- kreślić, że Rada mogła je podawać także do wiadomości publicznej. Uchwała o po- wołaniu Rady nałożyła na ministrów i kierowników administracji rządowej obowią- zek współpracy z tym organem, zwłaszcza w zakresie udostępniania jej materiałów informacyjnych oraz projektów przygotowywanych decyzji i programów305. W uchwale jest zapis, że członkowie Rady powinni podczas jej pracy zajmować stanowisko w swoim własnym imieniu306. Warto zauważyć, że ten zapis stał się przedmiotem szerokiej dyskusji. Rada mogła powoływać zespoły składające się z członków Rady, a w ramach tych zespołów nawiązywać współpracę z doradcami i rzeczoznawcami. Tryb pracy Rady, wyboru zastępcy przewodniczącego oraz zasady tworzenia ze- społów Rady określał jej regulamin, ustalony przez Radę i zatwierdzony przez pre- miera Mazowieckiego. Tadeusz Mazowiecki na posiedzeniu inauguracyjnym Rady stwierdził, że bardzo liczy na jej opinie dotyczące zarówno spraw bieżących (np. programu gospodarcze- 303 Więcej informacji o uwarunkowaniach historycznych transformacji ustrojowej, zapo- czątkowanej zmianami politycznymi w 1989 r., dostarczają m.in. – prace Tadeusza Kowalika: WWW.POLSKATRANSFORMACJA.PL i Systemy gospodarcze. Efekty i defekty reform i zmian ustrojowych, opracowanie Macieja Bałtowskiego i Macieja Miszewskiego Transformacja gospo- darcza w Polsce czy wywiad Jerzego Baczyńskiego z Leszkiem Balcerowiczem pt. 800 dni. Szok kontrolowany. Ważnym źródłem informacji na ten temat są spisane wspomnienia uważnych ob- serwatorów – i niekiedy krytyków – polskiej drogi przeobrażeń ustrojowych takich osób, jak: W. Baka, W. Kuczyński, Z. Sadowski czy M.F. Rakowski (dane bibliograficzne do wymienionych w tym przypisie prac Czytelnik znajdzie w spisie literatury niniejszej pracy). Szczegółowo genezę i przebieg transformacji polskiej w pierwszych latach 90. ubiegłego wieku przedstawił Janusz Ka- liński w pracy Transformacja gospodarki polskiej w latach 1989–2004, SGH, Warszawa 2009. 304 Uchwała Nr 154 Rady Ministrów z dnia 20 listopada 1989 r. w sprawie powołania Rady Ekonomicznej (Monitor Polski z 1989 r. nr 39, poz. 306). 305 Tamże, §4, pkt. 1. 306 Tamże, §6, pkt. 1. Rada Strategii Społeczno-Gospodarczej (1994–2006) 87 4. Rada Strategii Społeczno-Gospodarczej (1994–2006) 4.1. Ukonstytuowanie i kalendarium Na fali krytyki negatywnych skutków realizacji przyjętego programu transformacji gospodarczej (m.in. wzrostu bezrobocia i ubóstwa oraz wykluczenia znacznych grup społecznych) przedterminowe wybory parlamentarne w 1993 r. wygrał Sojusz Lewicy Demokratycznej. Polityka społeczno-gospodarcza rządu koalicyjnego SLD- -PSL polegała na kontynuowaniu i umacnianiu kierunków transformacji wyzna- czonych przez solidarnościowe ekipy rządowe, a także na korekcie niektórych roz- wiązań, przyjętych na początku przemian systemowych, w kierunku zmniejszenia społecznych kosztów planu Balcerowicza. W tej ekipie rządowej początkowo funk- cję ministra finansów pełnił Marek Borowski, a od kwietnia 1994 r. Grzegorz W. Kołodko, który po objęciu stanowiska wicepremiera i ministra finansów – wdra- żał założenia średniookresowej strategii rozwoju społeczno-gospodarczego Polski, znanej powszechnie jako Strategia dla Polski. Dokument ten, opracowany przez Kołodkę i jego ekspertów, zakładał kontynuację transformacji ustrojowej w kierun- ku stworzenia stabilnego systemu gospodarczego i zmniejszenia społecznych kosz- tów tejże transformacji. W literaturze przedmiotu politykę społeczno-gospodarczą rządu SLD i PSL z lat 1993–1997 określa się jako „małą stabilizację”, której efektem była poprawa warun- ków życia społeczeństwa i gospodarowania, ale także spowolnienie tempa reform ustrojowych, zwłaszcza procesów prywatyzacji i zmian strukturalnych rolnictwa. Niektórzy ekonomiści i historycy wskazują, że ówczesny rząd pracował nad prospo- łecznym wariantem gospodarki rynkowej388. Należy zauważyć, że 21 października 1993 r. Grzegorz Kołodko przedstawił ów- czesnemu premierowi Waldemarowi Pawlakowi 44 tezy dotyczące kształtowania polityki gospodarczej. W tezie 36 wskazał na potrzebę istnienia zaplecza doradczego dla rządu. „W tym celu należy pilnie reaktywować Konsultacyjną Radę Gospodarczą jako niezależne gremium ekspertów analizujących politykę gospodarczą państwa i sugerujących alternatywne rozwiązania”389. Uważał, że skład Rady powinien być reprezentatywny dla środowiska ekonomistów. Rada powinna być „wykorzystana 388 Problemy uwarunkowań historycznych okresu 1993–1997 były przedmiotem m.in. pracy Wacława Wilczyńskiego pt. Dylematy polityki ustrojowej, w: Polska transformacja i jej przyszłość, red. nauk. E. Mączyńska, PTE, Warszawa 2007, s. 159–160, czy dwóch prac Janusza Kalińskiego: Wzrost w warunkach transformacji ustrojowej (1992–2008), w: Polskie osiągnięcia gospodarcze, red. nauk. J. Kaliński, WAiP, Warszawa 2010, s. 216 i Transformacja gospodarki polskiej w latach 1989–2004, SGH, Warszawa 2009. 389 G.W. Kołodko, Strategia dla Polski, Poltext, Warszawa 1994, s. 29–30. 88 Ekonomiści czytani, ale nie słuchani także do komunikacji społecznej oraz działalności edukacyjnej w zakresie społecz- no-gospodarczym”390. Warto podkreślić, że Kołodko w tezie 36 bezpośrednio nawiązał do Konsultacyj- nej Rady Gospodarczej powołanej, jak już wspomniano, przez Wojciecha Jaruzel- skiego 1 kwietnia 1982 r., a nie do Rady Ekonomicznej z lat 1989–1991. Należy za- uważyć, że Kołodko brał udział w pracach tej ostatniej. Być może jego osobiste ne- gatywne doświadczenia, związane z udziałem w pracach RE, zadecydowały o „reaktywacji” organu doradczego właśnie na podobieństwo KRG. Inne nawiązania historyczne znajdujemy we wspomnieniach o profesorze Janie Mujżelu autorstwa Stefana Krajewskiego i Elżbiety Mączyńskiej391. Według nich po- wołanie RSSG „(…) stanowiło nawiązanie do tradycji funkcjonującej po 1956 r. Ra- dy Ekonomicznej pod przewodnictwem prof. Cz. Bobrowskiego oraz Rady Ekono- micznej powołanej przy rządzie Tadeusza Mazowieckiego, kierowanej przez prof. J. Trzeciakowskiego”392. Pierwsza kadencja RSSG to lata 1994–1997, druga – lata 1997–2002, zaś trzecia a zarazem ostatnia trwała do marca 2006 roku. Skład Rady w kolejnych kadencjach określały m.in. następujące zarządzenia: premiera Waldemara Pawlaka z 26 stycznia 1995 r., premiera Włodzimierza Cimoszewicza z 25 lutego 1997 r., premiera Jerze- go Buzka z 26 maja 1998 r. oraz premiera Leszka Millera z 13 lutego 2002 roku. Rada Strategii Społeczno-Gospodarczej została rozwiązana przez premiera Kazimierza Marcinkiewicza 3 marca 2006 roku. Podczas posiedzenia inauguracyjnego RSSG premier Pawlak zapewniał, że jego rząd będzie „respektował” jej organizacyjną i programową autonomię i że będzie otwarty na wszelkie uwagi i opinie krytyczne odnośnie do wszystkich istotnych kwe- stii dotyczących państwa, a zwłaszcza dotyczących strategii rozwoju Polski. Pomy- słodawca Rady Grzegorz Kołodko wskazał, że RSSG powinna skupiać swą uwagę „na tych problemach zawartych w «Strategii dla Polski», które dotyczą wyzwań roz- wojowych i celów transformacji ustrojowej oraz międzynarodowych i społecznych uwarunkowań realizacji rządowego programu gospodarczego”393. Zwrócił uwagę na możliwość współdziałania Rady także ze środowiskiem przedsiębiorców i kadry za- rządzającej394. Przewodniczący RSSG Jan Mujżel podkreślił, że autonomia tego organu dorad- czego – zarówno w doborze tematyki prac, jak i w sposobach realizacji celów, usta- lania ocen i opinii – to konieczność395. Stwierdził, że rząd powinien raczej oczekiwać 390 Tamże. 391 S. Krajewski, E. Mączyńska, Wspomnienie o Profesorze Janie Mujżelu (1923–2006), „Go- spodarka Narodowa” 2006, nr 7/8, s. 1–8. Tekst ten jest nieznacznie zmienioną wersją noty bio- graficznej, która ukazała się w pracy Polska transformacja. Sukcesy i bariery. Refleksje z okazji ju- bileuszu Profesora Jana Mujżela, red. M. Belka, S. Krajewski, E. Mączyńska, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź 2003, s. 5–12. 392 Tamże, s. 7. 393 K. Szwarc, Powołano Radę, „Życie Gospodarcze” 1994, nr 28, s. 12. 394 Tamże. 395 Tamże. Refleksje ekonomistów na temat ich działalności doradczej 107 5. Refleksje ekonomistów na temat ich działalności doradczej Swego czasu Tadeusz Kowalik, wybitny badacz ustrojów gospodarczych i polskiej transformacji, który w latach osiemdziesiątych ubiegłego wieku był m.in. doradcą opozycji i uczestniczył w pracach wszystkich trzech kadencji RSSG, charakteryzu- jąc osobę Stanisława Gomułki, stwierdził, że nie był on doradcą usłużnym lub „ma- lowanym”, ale „bardzo słuchanym”489. O tym, że Gomułka był słuchany, świadczy według Kowalika znaczne podobieństwo treści tzw. II planu Balcerowicza z 1998 r. do treści publikacji Gomułki („Był w nich zawarty w szczegółach, także w identycz- nych sformułowaniach”490). Ta szczególna pozycja Gomułki jako słuchanego, a tym samym wpływowego doradcy władzy, zainspirowała Kowalika do sformułowania następującego stwierdzenia: „(…) przecież akceptacje rad doradcy, a zwłaszcza ich istotny wpływ na proces decyzyjny, należą do rzadkości. Ta rzadkość to uporczywy refren we wspomnieniach ekspertów i doradców”491. Analiza działalności wybranych instytucji doradczych w Polsce z drugiej połowy XX i pierwszej dekady XXI wieku potwierdza powyższe twierdzenie Kowalika o rzadkich przypadkach istotnego wpływu doradców na decyzje rządów. Wszystkie zaprezentowane w tej pracy organy doradcze nie wpłynęły znacząco na realizowaną politykę gospodarczą poszczególnych ekip rządowych. Jest to powszechna opinia wielu osób i – co jest ważne – opinia sformułowana na podstawie zdobytego przez nie doświadczenia z pracy doradczej w ramach tych instytucji. Pogląd o nieskutecz- ności rad w kształtowaniu polityki gospodarczej potwierdza tezę Leszka Zienkow- skiego z 2006 r., że były one instytucjami fasadowymi492. W 2007 r. Elżbieta Mączyńska, jako wieloletni sekretarz RSSG, mówiąc o dialogu rządu z przedstawicielami nauki i o praktyce likwidowania różnych instytucji dora- dzających, stwierdziła: „Ale z organizacjami doradczymi tak bywa. Władza może ich słuchać, ale nie musi”493. Pogląd wyrażony przez Mączyńską stale pojawiał się w wy- powiedziach wielu ekonomistów, np. Czesława Bobrowskiego czy Jana Mujżela, któ- rzy pracowali w kilku różnych radach. Autorem interesujących opinii na temat skuteczności doradztwa i jego funkcji jest przywoływany w tej pracy wielokrotnie Czesław Bobrowski. W 1982 r. zauważył: 489 T. Kowalik Przedmowa, w: Stanisław Gomułka i transformacja polska: Dokumenty i ana- lizy 1968–1989, Wydawnictwo Naukowe SCHOLAR, Warszawa 2010, s. 15. 490 Tamże. 491 Tamże. 492 L. Zienkowski, Komu Rada radzi…, jw., s. 7. 493 E. Mączyńska, O ekonomii i władzy, rozmawiał A. Cymer, „Nowe Życie Gospodarcze” 2007, nr 11, s. 15. 108 Ekonomiści czytani, ale nie słuchani „Doradca może być słuchanym od czasu do czasu. Gdyby był słuchany bez przerwy, stawałby się właściwie decydentem. A to nie byłoby dobre dla doradcy. Decydent bowiem jest obowiązany brać pod uwagę czynniki, których nie powinien brać pod uwagę doradca”494. W wywiadzie z Pawłem Kozłowskim z 1985 r. Bobrowski podzielił się z czytel- nikami kilkoma interesującymi konstatacjami dotyczącymi własnego bogatego doradztwa na rzecz różnych instytucji polskich i zagranicznych organów wła- dzy495. Zauważył, że funkcje doradcze można pełnić indywidualnie, w zespole ad hoc i w zespole zinstytucjonalizowanym. Przez zespół zinstytucjonalizowany Bo- browski rozumie zespół trwały, jako instytucję o zmieniającym się składzie. Wy- mienione formy – sytuacje doradztwa – mają według niego tylko jedną wspólną cechę: „(…) opinie, krytyki, propozycje mają określonego adresata – władzę, tzn. zespół decydentów. Niejako ubocznie drugim adresatem może, ale nie musi, być opinia publiczna”496. Dalej Bobrowski stwierdził, że doradca powinien mieć do- stęp do decydenta, gdyż to wynika z istoty funkcji doradcy. Sam dostęp, zdaniem tego ekonomisty, nie przesądza o skuteczności doradcy. Okazuje się, że bliskość doradcy i decydenta może niekorzystnie wpływać na jakość doradztwa. Zdarza się, że prowadzi „do utraty dystansu w ocenach, a w ostatecznym wyniku – do utraty niezależności”497. W innym fragmencie tego interesującego wywiadu Bobrowski podkreślił, że do- radca zachowuje niepomiernie większą, niż polityk, niezależność. Kwestia niezależ- ności doradcy dla Bobrowskiego ma znaczenie zasadnicze, gdyż „im bardziej dorad- ca jest niezależny, tym jest lepszy, bardziej użyteczny”498. Wskazał różnice między doradcą a decydentem w zakresie działania – „(…) doradca ma prawo i obowiązek zajmować się całością problematyki, może tylko uchylać się od wyrażania swej opinii wobec szczegółów, natomiast nie istnieją dla niego dziedziny tabu. Jeśli zatem ktoś chce zajmować się polityką gospodarczą jako całością, to ma do wyboru: albo zdo- być pozycję szefa gospodarczego w państwie albo gustować w funkcji doradcy”499. Według Bobrowskiego o powodzeniu doradcy decyduje nie tylko fakt słuchania go przez decydenta, ale sytuacja, w której jest on słyszany: „Nie procent zaaprobowa- nych przez decydenta koncepcji doradcy decyduje o powodzeniu tego ostatniego, ale to, czy z jego pracy zostaje jakiś trwały ślad”500. Bobrowski uważa, że „(…) trzeba się liczyć z «procesem dojrzewania skutków». Żadna trafna myśl nie ginie, byle nie była skazana na zapomnienie, a zatem by była jakoś utrwalona i znana”501. Sposobem na 494 Być słuchanym od czasu do czasu.., jw., s. 4. 495 „Wierzę, że trafna myśl nie ginie”…, jw., s. 22–25. 496 Tamże, s. 22. 497 Tamże. 498 Tamże. 499 Tamże. 500 Tamże. 501 Tamże, s. 23. Podsumowanie Podsumowanie 125 Wielu członków organów doradczych wierzyło w realizację zasady jawności ich prac i o nią walczyło. Sądzili oni, że w ten sposób będą mogli wpływać na jakość podejmowanych decyzji gospodarczych rządu. Przekonanie to, jak wskazuje anali- za działalności rad, zostało urzeczywistnione jedynie w zakresie informowania opinii społecznej, i to tylko w początkowych latach działalności organów dorad- czych. Brak formalnego uregulowania tej kwestii odróżnia RSSG od KRG i RE, w przypadku których zapisano w odpowiednim akcie prawnym, że mają informo- wać opinię publiczną o swoich pracach i ich efektach. Brak zapisu o informowaniu opinii publicznej nie ograniczał działań RSSG w tym zakresie. Pierwszy jej raport opublikowano w niecałe 4 miesiące od pierwszego merytorycznego posiedzenia RSSG. Wielu ekonomistów, na podstawie własnych doświadczeń wyniesionych z prac w radach, wskazuje na ich znikomy wpływ na decyzje rządu. Przedstawione w tej pracy rady ekonomiczne były doradczym i opiniodawczym organem Rady Ministrów (tab. 14). Tabela 14 Charakter rad ekonomicznych w latach 1957–2006 Nazwa rady Rada Ekonomiczna (1957–1961) Konsultacyjna Rada Gospodarcza (1982–1989) Rada Ekonomiczna (1989–1991) Rada Strategii Społeczno- Gospodarczej (1994–2006) Charakter rady Organ opiniodawczy Rady Ministrów Organ doradczy i opiniodawczy Rady Ministrów, Prezydium Rządu oraz Prezesa Rady Ministrów Organ doradczy i opiniodawczy Rady Ministrów oraz Prezesa Rady Ministrów Organ opiniodawczo-doradczy przy Prezesie Rady Ministrów Źródło: opracowanie własne na podstawie: Uchwały Nr 768 Rady Ministrów z dnia 4 grudnia 1956 r. w sprawie powołania Rady Ekonomicznej (M.P. nr 101, poz. 1168); Uchwały Nr 65 Rady Ministrów z dnia 1 kwietnia 1982 r. w sprawie powołania Konsultacyjnej Rady Gospodarczej (M.P. nr 11, poz. 77); Uchwały Nr 306 Rady Ministrów z dnia 20 listopada 1989 r. w sprawie powołania Rady Ekonomicznej (M.P. nr 39, poz. 306); Zarządzenia Nr 3 Prezesa Rady Ministrów z dnia 26 stycznia 1995 r. w sprawie powołania Rady Strategii Społeczno-Gospodarczej; Zarządzenia Nr 16 Prezesa Rady Ministrów z dnia 25 lutego 1997 r. w sprawie powołania Rady Strategii Społeczno-Gospodarczej; Zarządzenia Nr 37 Prezesa Rady Ministrów z dnia 25 maja 1998 r. w sprawie powołania Rady Strategii Społeczno-Gospodarczej i Zarządzenia Nr 21 Prezesa Rady Ministrów z dnia 13 lutego 2002 r. w sprawie powołania Rady Strategii Społeczno-Gospodarczej. Na podstawie analizy dostępnych materiałów, dotyczących instytucji doradczych funkcjonujących przy Radach Ministrów, sformułowano tezę, że rady – z wyjątkiem RSSG – tworzono w celu zaspokojenia informacyjnych potrzeb opinii publicznej 126 Ekonomiści czytani, ale nie słuchani i w pewnym stopniu były one wyrazem ambicji naukowych (i nie tylko) określonej grupy osób, związanych mniej lub bardziej z daną opcją polityczną i doktryną spo- łeczno-gospodarczą. W przypadku RSSG chodziło w zasadzie o uzyskiwanie opinii różnych środowisk na temat najważniejszych kierunków strategii społeczno-gospo- darczej realizowanej przez rządy, kierowane kolejno przez: Waldemara Pawlaka, Józefa Oleksego, Włodzimierza Cimoszewicza, Jerzego Buzka, Leszka Millera i Marka Belkę. Jeśli chodzi o sprawność działania rady, kluczową rolę odgrywali jej przewodni- czący i wiceprzewodniczący oraz sekretariat. To od umiejętności osób wchodzących w skład prezydium zależało jej sprawne funkcjonowanie. Okazuje się, że szczególnie ważna w pracach rady była umiejętność przewodniczącego wypracowywania con- sensusu w grupie ekspertów reprezentujących różne poglądy i temperamenty inte- lektualne. Oskar Lange, jako przewodniczący Rady Ekonomicznej złożonej z osób o bardzo zróżnicowanych poglądach, musiał często podczas posiedzeń plenarnych propono- wać rozwiązania kompromisowe, uwzględniając przy tym rozmaite, czasem nawet sprzeczne opinie. Niekiedy sam Lange musiał iść na kompromis wbrew swoim prze- konaniom597. Jak już wspomniano, Czesław Bobrowski jako przewodniczący KRG potrafił osiągać consensus między jej członkami dotyczący treści raportów i opinii. Jan Mujżel, który był przewodniczącym RSSG od momentu jej powołania w 1994 r. do jej rozwiązania w 2006 r. – jak wspominają członkowie RSSG Stefan Krajewski i Elżbieta Mączyńska – wywierał „bardzo wyraźny wpływ i na sposób pracy Rady i na wyrażane przez nią poglądy oraz opinie”598. Wyniki analizy składu poszczególnych rad omawianych w tej pracy pozwalają stwierdzić, że dopiero RE z 1989 r. i RSSG były reprezentatywne zarówno w kontek- ście poglądów ekonomicznych, jak i politycznych. Pierwsza Rada Ekonomiczna z 1957 r. i w znacznym stopniu KRG były tworzone na bazie ekonomistów związa- nych z obowiązującą wówczas doktryną ekonomiczną, a osoby wchodzące w ich skład były w mniejszym lub większym stopniu powiązane z ideą państwa socjali- stycznego z centralnym mechanizmem planowania. Na podkreślenie zasługuje fakt, że kilka osób uczestniczyło w pracach dwóch, trzech, a nawet czterech rad. Na przykład Zdzisław Sadowski uczestniczył w pracach wszystkich analizowanych rad. Pracował w Sekretariacie RE z 1957 r., przez kilka miesięcy był przewodniczącym KRG, a także członkiem RE z 1989 r. i RSSG. Jan Mujżel uczestniczył w pracach zespołu do spraw cen Rady Ekonomicznej z 1957 roku599. Był także wiceprzewodniczącym RE z 1989 r. oraz przewodniczącym RSSG we wszystkich jej kadencjach. 597 J. Zaręba, Reforma w testamencie. Rzecz o Oskarze Langem…, jw., s. 168. 598 Polska Transformacja. Sukcesy i bariery. Refleksje z okazji jubileuszu profesora Jana Muj- żela, red. M. Belka, S. Krajewski, E. Mączyńska, Wyd. Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź 2003, s. 12. 599 Trudne pytania. Rozmowa z wiceprzewodniczącym Rady Ekonomicznej profesorem Janem Mujżelem, „Życie Gospodarcze” 1990, nr 12, s. 5. Bibliografia 153 Bibliografia Akty prawne Uchwała Nr 768 Rady Ministrów z dnia 4 grudnia 1956 r. w sprawie powołania Rady Ekonomicznej Uchwała Nr 65 Rady Ministrów z dnia 1 kwietnia 1982 r. w sprawie powołania Konsultacyjnej Rady (M.P. nr 101, poz. 1168). Gospodarczej (M.P. nr 11, poz. 77). Uchwała Nr 281 Rady Ministrów z dnia 16 grudnia 1985 r. zmieniająca uchwałę w sprawie powołania Konsultacyjnej Rady Gospodarczej (M.P. nr 43, poz. 281). Uchwała Nr 306 Rady Ministrów z dnia 20 listopada 1989 r. w sprawie powołania Rady Ekonomicznej Uchwała Nr 2 Rady Ministrów z dnia 15 stycznia 1992 r. uchylająca uchwałę w sprawie powołania (M.P. nr 39, poz. 306). Rady Ekonomicznej (M.P. nr 2, poz. 9). Zarządzenie Nr 3 Prezesa Rady Ministrów z dnia 26 stycznia 1995 r. w sprawie powołania Rady Stra- Zarządzenie Nr 16 Prezesa Rady Ministrów z dnia 25 lutego 1997 r. w sprawie powołania Rady Stra- Zarządzenie Nr 37 Prezesa Rady Ministrów z dnia 26 maja 1998 r. w sprawie powołania Rady Strate- Zarządzenie Nr 21 Prezesa Rady Ministrów z dnia 13 lutego 2002 r. w sprawie powołania Rady Stra- tegii Społeczno-Gospodarczej. tegii Społeczno-Gospodarczej. gii Społeczno-Gospodarczej. tegii Społeczno-Gospodarczej. Zarządzenie Nr 66 Prezesa Rady Ministrów z dnia 20 lipca 2004 r. zmieniające zarządzenie w sprawie powołania Rady Strategii Społeczno-Gospodarczej. Źródła archiwalne Archiwum Akt Nowych Zespół 290 Urząd Rady Ministrów Rada Ekonomiczna 1957– (sygn. 22/1–220) Rada Ekonomiczna 1989–1991 (sygn. 22/221–301) Zespół 1652 Konsultacyjna Rada Gospodarcza Archiwum Polskiej Akademii Nauk w Warszawie Zespół 422/0 (sygn. III-309) Prasa polityczna i społeczno-gospodarcza „Nowe Życie Gospodarcze” 1995–2007. „Polityka” 1957, 1985. „Przegląd” 2010. „Rzeczpospolita” 1982–1983. „Życie Gospodarcze” 1956–1963, 1982–1995. „Życie Warszawy” 1957–1958. Wywiady prasowe Być słuchanym od czasu do czasu. Rozmowa z prof. Czesławem Bobrowskim, przewodniczącym Kon- sultacyjnej Rady Gospodarczej, „Życie Gospodarcze” 1982, nr 12, s. 1, 4. Cudów nie ma. Rozmowa z profesorem Czesławem Bobrowskim, „Życie Gospodarcze” 1985, nr 51/52, Czy rząd chce wiedzieć? Rozmowa z prof. Elżbietą Mączyńską, sekretarzem Rady Strategii Społeczno- Gospodarczej oraz prof. Jerzym Osiatyńskim, wiceprzewodniczącym RSSG, „Życie Gospodarcze” 2005, nr 23, s. 5–9. s. 1, 6. 154 Ekonomiści czytani, ale nie słuchani Nie liczę na przełom, liczę na proces. Rozmowa z profesorem Czesławem Bobrowskim, „Życie Gospo- darcze” 1987, nr 51/52, s. 1. Od wczoraj do jutra. Rozmowa z profesorem Czesławem Bobrowskim, „Życie Gospodarcze” 1982, nr 1, Ogrodnicy i Kowale. Rozmowa z profesorem Czesławem Bobrowskim, „Życie Gospodarcze” 1989, nr s. 1, 4. 52/53, s. 1. Polityka to pragmatyzm. Rozmowa z przewodniczącym Rady Ekonomicznej prof. Witoldem Trzeciakow- skim, „Życie Gospodarcze” 1991, nr 51–52, s. 7. Trudne pytania. Rozmowa z wiceprzewodniczącym Rady Ekonomicznej profesorem Janem Mujżelem, „Wierzę, że trafna myśl nie ginie”. O doradzaniu i doradcach rozmowa z Profesorem Bobrowskim, „Nowe „Życie Gospodarcze” 1990, nr 12, s. 5. Książki” 1985, nr 12, s. 22–25. Za co odpowiadają doradcy, „Polityka” z 2 marca 1985 r., nr 9, 1, 4. Opracowania Baka W., Zmagania o reformę, Iskry, Warszawa 2007. Balcerowicz L., 800 dni. Szok kontrolowany, zapisał J. Baczyński, Polska Oficyna Wydawnicza „BGW”, Warszawa 1992. Bałtowski M., Gospodarka socjalistyczna w Polsce, WN PWN, Warszawa 2009. Bałtowski M., Miszewski M., Transformacja gospodarcza w Polsce, WN PWN, Warszawa 2006. Bobrowski Cz., Przed zmianą modelu gospodarczego, „Życie Gospodarcze” 1957, nr 19, s. 1–2. Bobrowski Cz., Wspomnienia ze stulecia, Wydawnictwo Lubelskie, Lublin 1984. Bolesta-Kukułka K., Gra o władzę a gospodarka polska 1944–1991, PWE, Warszawa 1992. Bożyk P., Kto winien? Politycy i polityka gospodarcza pod pręgierzem, Wydawnictwo PAE, Warszawa Bożyk B., Marzenia i rzeczywistość, czyli anatomia polskiego kryzysu, PIW, Warszawa 1983. Brus W., Łaski K., Od Marksa do rynku, WN PWN, Warszawa 1992. Brus W., Spór o rolę planu centralnego, „Życie Gospodarcze” 1957, nr 12, s. 1, 4–5. Brus W., Zmora reformowania socjalistycznego systemu ekonomicznego, PTE. Bugaj R., O sobie i innych, Wydawnictwo The Facto, Warszawa 2010. Czesław Bobrowski – mistrz ekonomii stosowanej, red. M. Kulowa, Uniwersytet Warszawski, Warszawa 1992. 2004. Dorozik L., Flejterski S., Rozenberg L., Usługi konsultingowo-doradcze, w: Współczesna ekonomika usług, red. nauk. S. Flejterski, A. Panasiuk, J. Perenc, G. Rosa, WN PWN, Warszawa 2005. Drewnowski J., Autobiografia, „Kwartalnik Historii Nauki i Techniki” 1990, nr 4. Eisler J., Marzec 1968. Geneza. Przebieg. Konsekwencje, PWN, Warszawa 1991. Formela K., Koncepcja funkcjonowania gospodarki centralnie planowanej w pracach Rady Ekonomicz- nej, 1957–61, SGH, Warszawa 1990 (maszynopis). Friszke A., Przystosowanie i opór. Studia z dziejów PRL, Biblioteka „Więzi”, Warszawa 2007. Grala D.T., Reformy gospodarcze w PRL (1982–1989). Próba ratowania socjalizmu, Wyd. TRIO, War- Gwiazda A., Doradczo-ekspertyzowa rola nauki, „Wektory gospodarki” 1988, nr 4, s. 39–40. Hausner J., Pętle rozwoju. O polityce gospodarczej lat 2001–2005, Wydawnictwo Naukowe SCHOLAR, Herczyński R., Spętana nauka. Opozycja intelektualna w Polsce 1945–1970, Wydawnictwo Naukowe Jędrychowski S., Moje kontakty z Czesławem Bobrowskim, „Ekonomista” 1984, nr 1–2. Kaczmarek R., Historia Polski 1914–1989, WN PWN, Warszawa 2010. Kaczmarek T.T., Kto kieruje globalizacją? Think Tanki, kuźnie nowych idei, Difin, Warszawa 2011. Kalecki M., Dzieła, t. 3, Socjalizm. Funkcjonowanie i wieloletnie planowanie, PWE, Warszawa Kalecki M., Dzieła, t. 5, Kraje rozwijające się. Studia varia: o ekonomii i ekonomistach, PWE, Warszawa 1982. 1985. szawa 2005. Warszawa 2007. Semper, Warszawa 2008. Bibliografia 155 Kalecki M., Schemat nowego systemu bodźców i nakazów, „Życie Gospodarcze” 1957, nr 29, s. 1. Kaliński J., Bitwa o handel 1947–1948, KiW, Warszawa 1970. Kaliński J., Plan Odbudowy Gospodarczej 1947–1949, KiW, Warszawa 1977. Kaliński J., Wzrost w warunkach transformacji ustrojowej (1992–2008), w: Polskie osiągnięcia gospodar- cze, red. nauk. J. Kaliński, WAiP, Warszawa 2010. Kaliński J., Transformacja gospodarki polskiej w latach 1989–2004, SGH, Warszawa 2009. Kaliński J., Landau Z., Gospodarka Polski w XX wieku, PWE, Warszawa 1998. Karpiński A., 40 lat planowania w Polsce. Problemy, ludzie, refleksje, PWE, Warszawa 1986. Kołodko G., Inflacja, reforma, stabilizacja, Studencka Oficyna Wydawnicza ZSP, Warszawa 1990. Kołodko G.W., Kryzys, dostosowanie i rozwój. Wyzwania polityki, a dylematy nauk ekonomicznych, „Wektory Gospodarki” 1989, nr 11/12, s. 19–26. Kołodko G.W., Strategia dla Polski, Poltext, Warszawa 1994. Kołodko G.W., Wędrujący świat, Prószyński i S-ka, Warszawa 2008. Kowalik T., Ekonomiści wobec ruchów społecznych, w: Przełomowy rok 1956 a współczesność, red. nauk. Z. Sadowski, Wydawnictwo PTE, Warszawa 2007. Kowalik T., Intelektualne źródła polskiej transformacji, w: Wielka transformacja. Zmiany ustroju w Pol- sce po 1989, wybór i komentarze I. Krzemiński, WN ŁOŚGRAF, Warszawa 2011. Kowalik T., Przedmowa, w: Stanisław Gomułka i transformacja polska: Dokumenty i analizy 1968– 1989, Wydawnictwo Naukowe SCHOLAR, Warszawa 2010. Kowalik T., Spory o ustrój społeczno-gospodarczy w Polsce. Lata 1944–1948, Wydawnictwo Key Text, Kowalik T., Systemy gospodarcze. Efekty i defekty reform i zmian ustrojowych, Fundacja Innowacja, Warszawa 2006. Warszawa 2005. Kowalik T., WWW.POLSKATRANSFORMACJA.PL, Wydawnictwo MUZA SA, Warszawa 2009. Kowalik T., Wybitny intuicjonista, w: Czesław Bobrowski – mistrz ekonomii stosowanej, red. M. Kulowa, Krajewski S., Mączyńska E., Wspomnienie o Profesorze Janie Mujżelu (1923–2006), „Gospodarka Uniwersytet Warszawski, Warszawa 2004. Narodowa” 2006, nr 7–8, s. 1–8. nia, red. K. Kuciński, Difin, Warszawa 2010. Kuciński K., Przedmiot nauk ekonomicznych, w: Metodologia nauk ekonomicznych. Dylematy i wyzwa- Kuczyński W., Solidarność u władzy. Dziennik 1989–1993, Europejskie Centrum Solidarności, Gdańsk Kuczyński W., Zwierzenia zausznika, Polska Oficyna Wydawnicza BGW, Warszawa 1992. Kurowski S.J., Model a cele gospodarki narodowej, „Życie Gospodarcze” 1957, nr 7, s. 2, 7 (cz. I), nr 12, 2010. s. 4 (cz. II). Landau Z., Roszkowski W., Polityka gospodarcza II RP i PRL, WN PWN, Warszawa 1995. Lange O., Dzieła, t. 8, Działalność naukowa i społeczna 1904–1965, PWE, Warszawa 1986. Lange O., Pisma ekonomiczne i społeczne 1930–1960, PWN, Warszawa 1961. Lipiński E., Problemy, pytania, wątpliwości. Z warsztatu ekonomisty, PWE, Warszawa 1981. Łukawer E., Teoria ekonomiczna a praktyka, rozmawiała A. Kostrz, „Wektory Gospodarki” 1988, nr 4. Łukawer E., Z historii polskiej myśli ekonomicznej 1945–1995, Centrum Edukacji i Rozwoju Biznesu, Wyższa Szkoła Bankowości, Finansów i Zarządzania, Warszawa 1995. Mazurek M., Społeczeństwo kolejki. O doświadczeniach niedoboru 1945–1989, Wydawnictwo TRIO, Warszawa 2010. s. 3. Morawski W., Dzieje gospodarcze Polski, Difin, Warszawa 2010. Messner Z., Jesteśmy w czasie przełomowych przemian i decyzji, „Wektory Gospodarki” 1988, nr 4, Messner Z., Kuglarze i księgowi, Polska Oficyna Wydawnicza BGW, Warszawa 1993. Mieszczankowski M., Koncepcje Kurowskiego a rzeczywistość, „Życie Gospodarcze” 1957, nr 12, s. 5. Nasiłowski M., System gospodarczy – reforma i perspektywy, w: U źródeł polskiego kryzysu. Społeczno- ekonomiczne uwarunkowania rozwoju gospodarczego Polski w latach osiemdziesiątych, red. nauk. A. Müller, PWN, Warszawa 1985. Osiatyński J., Michał Kalecki o gospodarce socjalistycznej, PWN, Warszawa 1988. 156 Ekonomiści czytani, ale nie słuchani Ostrowski M., W Radzie Ekonomicznej, w: Czesław Bobrowski – mistrz ekonomii stosowanej, red. M. Kulowa, Uniwersytet Warszawski, Warszawa 2004. Pajestka J., Rzecz o świecie i polskich sprawach, Oficyna Naukowa, Warszawa 1993. Polska Transformacja. Sukcesy i bariery. Refleksje z okazji jubileuszu profesora Jana Mujżela, red. M. Belka, S. Krajewski, E. Mączyńska, Wyd. Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź 2003. Polski ustrój społeczno-gospodarczy. Jaki kapitalizm, Rada Strategii Społeczno-Gospodarczej przy Radzie Ministrów, Raport nr 22, Warszawa 2003. Rakowski M.F., Czasy nadziei i rozczarowań, Czytelnik, Warszawa 1985–1987. Rakowski M.F., Dzienniki polityczne 1981–1983, Iskry, Warszawa 2004. Rakowski M.F., Dzienniki polityczne 1984–1986, Iskry, Warszawa 2005. Rakowski M., Jak to się stało, Polska Oficyna Wydawnicza BGW, Warszawa 1991 Rada Strategii Społeczno-Gospodarczej przy Radzie Ministrów, Kapitał ludzki. Stan i perspektywy, Raport nr 27, Warszawa 1998. Roszkowski W., Przekształcenia społeczne i gospodarcze w Polsce w latach 1944–1989, w: PRL od lipca 44 do grudnia 70, red. K. Persak, P. Machcewicz, Bellona, Warszawa 2010. Rozmowy. Stanisław Gomułka o sobie, ekonomii, gospodarce, w: Stanisław Gomułka i transformacja polska: Dokumenty i analizy 1968–1989, red. T. Kowalik, Wydawnictwo Naukowe SCHOLAR, Warszawa 2010. Sadowski Z., 45 lat z Czesławem Bobrowskim, w: Czesław Bobrowski – mistrz ekonomii stosowanej, red. M. Kulowa, Uniwersytet Warszawski, Warszawa 2004. Sadowski Z., Przez ciekawe czasy. Rozmowy z Pawłem Kozłowskim o życiu, ludziach i zdarzeniach, Sadowski Z., Sceny polskiego dramatu, w: Sadowski Z., Eseje o gospodarce, DOM WYDAWNICZY PTE, INE PAN, Warszawa 2011. BELLONA, Warszawa 2000. Sierocki T., Oskar Lange, KiW, Warszawa 1989. Skodlarski J., Zarys historii gospodarczej Polski, WN PWN, Warszawa 2005. Sowa A.L., Historia polityczna Polski 1944–1991, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2011. Święcicki M., Konsultacyjna Rada Gospodarcza – czytana, ale nie słuchana, w: Czesław Bobrowski – mistrz ekonomii stosowanej, red. M. Kulowa, Uniwersytet Warszawski, Warszawa 2004. Transformacja polska. Dokumenty i analizy 1990, wybór S. Gomułka i T. Kowalik, Wydawnictwo SCHOLAR, Warszawa 2011. Uchwała II Zjazdu Ekonomistów Polskich w Warszawie w dniach 7–10 czerwca 1956 r., w: Przełomowy rok 1956 a współczesność, red. nauk. Z. Sadowski, Wydawnictwo PTE, Warszawa 2007. U źródeł polskiego kryzysu. Społeczno-ekonomiczne uwarunkowania rozwoju gospodarczego Polski w latach osiemdziesiątych, red. nauk. A. Müller, PWN, Warszawa 1985. Wilczyński W., Dylematy pol
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Ekonomiści czytani, ale nie słuchani
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: