Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00132 006514 13229829 na godz. na dobę w sumie
eleWator 8 (2/2014) - Virginia Woolf - ebook/pdf
eleWator 8 (2/2014) - Virginia Woolf - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 212
Wydawca: Forma pracownia projektowa i wydawnictwo Anna Nowakowska Język publikacji: polski
ISBN: Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> literatura piękna
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

'eleWator' jest pismem, w którym oprócz najnowszej prozy i poezji uznanych i debiutujących autorów, mieszkających w Polsce oraz za granicą, znaleźć można teksty literackie przetłumaczone na język polski, szkice o literaturze i jej najwybitniejszych twórcach, a także eseje, felietony i recenzje. Kwartalnik jest miejscem dyskusji, polemik i platformą ożywczej wymiany poglądów. Dzięki stałym współpracownikom z Berlina, Dublina, Kijowa, Kopenhagi, Londynu, Paryża i Nowego Jorku, 'eleWator' ma charakter globalny, a także interdyscyplinarny. Wiele uwagi poświęca bowiem najnowszym światowym działaniom artystycznym omawianym w działach filmu, muzyki, sztuk plastycznych i architektury oraz teatru. Kwartalnik, którego wydawcą jest Fundacja Literatury imienia Henryka Berezy jest pismem szczególnym, bowiem punktem odniesienia do wszystkich decyzji formalnych, redakcyjnych i konceptualnych, jest dziedzictwo Autora „Prozaicznych początków”.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

1 kwartalnik literacko-kulturalny nr 8 (2/2o14) – kwiecień/czerwiec 2014 ISSN 2299-5692 copyright © eleWator, Szczecin 2014 redagują: Marcin Bałczewski (komiks), Andrzej Fogtt (sztuki plastyczne), Krzysztof Lichtblau (sekretarz redakcji), Paweł Nowakowski (proza), Paweł Orzeł (film, redaktor naczelny), Karol Samsel (eseje i szkice), Kamil Sipowicz (muzyka), Leszek Szaruga (krytyka literacka, zastępca redaktora naczelnego), Adam Wiedemann (poezja) stali współpracownicy: Edward Balcerzan (Poznań), Łeś Bełej (Kijów), Jakub Bińkowski (Londyn), Paweł Dunin-Wąsowicz (Warszawa), Izabela Fietkiewicz-Paszek (Kalisz), Anna Frajlich (Nowy Jork), Krzysztof Hoffmann (Poznań), Artur Daniel Liskowacki (Szczecin), Beata Patrycja Klary (Gorzów Wielkopolski), Monika Petryczko (Szczecin), Małgorzata Południak (Dublin), Andrzej Wasilewski (Paryż), Tadeusz Zubiński (Ryga, Benicarló) redakcja techniczna: Iwona Kępisty korekta: Anna Borowicka i Anna Nowakowska obrazy na okładce: Marek Ruff i Wojciech Zieliński zdjęcia rzeźb w numerze: Katarzyna Lipecka, collage w numerze: Marek Brzeziński zdjęcie na 212 stronie: Andrzej Łazowski (www.lazowski.eu) redakcja i wydawca: Fundacja Literatury imienia Henryka Berezy 71-246 Szczecin, ul. Eugeniusza Romera 10e www.elewator.org / pnowakowski@elewator.org www.fundacja-berezy.org / biuro@fundacja-berezy.org Tekstów nie zamówionych redakcja nie zwraca i nie przechowuje. Redakcja zastrzega sobie prawo do zmiany tytułów, skracania oraz redagowania tekstów, o ile nie wypacza to sensu oryginału. druk: KAdruk, Szczecin publikacja współfinansowana ze środków Miasta Szczecin oraz Stowarzyszenia Gmin Polskich Euroregionu Pomerania dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 2 Virginia Woolf proza poezja proza poezja spis treści Magdalena Gałkowska, Dziennik XI Andrzej Turczyński, Fenomena Paweł Batory, W poszukiwaniu własnego głosu. O debiutanckiej powieści Virginii Woolf Karol Samsel, Miss Eyre, Miss Dalloway. Virginia Woolf i znisz- czenie wyobraźni metonimicznej Marek Brzeziński, Najprościej byłoby wyjść na szosę... jeszcze raz Krystyna Sakowicz, Z księgi wielkich zniknięć Dorota Sech, Życiorysy wyobrażone. Zwielokrotnienie istnienia ludzi i przedmiotów w opowiadaniach Virginii Woolf Miłka O. Malzahn, Spotkałam panią Dalloway i... Agata Balsamo, Z perspektywy Virginii Woolf, czyli przemierzając przestrzenie Poniedziałku lub wtorku Marek Brzeziński, Zawsze było: Virginia i Leonard, Leonard i Vir- ginia, i nikt zbyt wiele o nim nie wiedział... Damian Romaniak, Czy kino nadal boi się Virginii Woolf? Dwana- ście lat po premierze ,,The Hours” Stephena Daldry’ego Robert Louis Stevenson, Pochwała próżniaków Joanna Lech, To, co zostaje z marzeń żołnierzy Anna Frajlich, Nagrobek, *** (Już wiem...) Samantha Kitsch, staje na rękach/piorun, głupstwa, konfiskata konfetti Ninette Nerval, Spassverderber (fragment) Elżbieta Stankiewicz-Daleszyńska, Trattoria „siedem światów” Wojciech Stamm, Einen Kugelschreiber Haette ich gern! Adam Wiedemann, Metro na Żerań 5 6 24 30 37 50 53 57 60 65 74 82 89 93 95 98 102 113 114 epistoły 115 Henryk Bereza, Listy do poetów: do Adama Wiedemanna (2) dziennik 118 Maciej Cisło, Błędnik. Ciąg dalszy z Kijowa 128 Łeś Bełej, Ukraina, Majdan, Sztuka z Londynu 130 Noil Branc, Koncert Życzeń z Dorotą sztuki plastyczne i architektura 132 134 136 13 Muz Trafostacja Sztuki Piotr Głowacki, Catharsis. Katarzyna Lipecka, rzeźbiarka ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 8 (2/2014) krytyka literacka komiks muzyka stałe felietony 3 Grzegorz Pertek, Multiwersalna Homepage Boga (Dariusz Muszer, Hompage Boga) Leszek Engelking, Łatwo usłyszeć, trudno odczytać (J.L. Hart, Od- dech i pył) Paweł Orzeł, Celnie o Afryce bez Afryki (Michał Chojecki, A New Map of Africa (from the latest authorities)) Maciej Pieczyński, Jak zatruto rosyjską błękitną krew (Douglas Smith, Skazani. Ostatnie dni rosyjskiej arystokracji) Joanna Bierejszyk, Śmierci zagrać na nosie (Waldemar Bawołek, Hu- moreska) Justyna Kasperek, Okolice znaczeń (Grzegorz Wróblewski, Wanna Han- senów) Małgorzata Stadnik, Prywatne – publiczne – artystyczne. Erotycz- ne wyznania młodej malarki (Karolina Kułakowska, Puste muzea) Agnieszka Kosmecka, Kilkanaście scen z życia (Lech M. Jakób, Ciem- na materia) Marek Olszewski, W smudze, w powidoku (Krzysztof Karasek, Sło- neczna balia dzieciństwa) Wiktoria Klera, O ile cokolwiek można powiedzieć o wszystkim (Mariusz Grzebalski, W innych okolicznościach) Józef Krzyżanowski, Odzieranie osobowości (Marian Pilot, Osobnik) Maja Staśko, Rzeczywiste i nierzeczywiste staje się jednym ciałem (Andrzej Turczyński, Bruliony Starej Ziemi) Agnieszka Polachowska, Utarte ścieżki historii (Marcin Wolski, Jedna przegrana bitwa) Leszek Szaruga, Pro / za i przeciw. 2 (Oksana Zabużko, Iza Chruślińska, Ukraiński palimpsest) Paweł Orzeł, Przed wojną: Monstrualna ruina książki (Karol Irzy- kowski, Pałuba. Sny Maryi Dunin) nadesłano Marcin Bałczewski, Pamiętnik z burdeli (Chester Brown, Na własny koszt. Komiksowy pamiętnik bywalca burdeli) Krzysztof Lichtblau, Uciec od Auschwitz (Jérémie Dres, Nie pojedziemy zobaczyć Auschwitz) Monika Petryczko, Organiczne dźwięki, ukryta melodia (Jon Hop- kins, Immunity) Monika Petryczko, Recycling muzyczny vs autorskie produkcje, czyli o tym, jak Chet Faker urzeka w każdej postaci (Chet Faker, Built on Glass) Are you a rebel? Z Irinel Anghel rozmawia Tadeusz Hnat „szpargalia odzyskana” – Paweł Dunin-Wąsowicz, Tajemnica Don Pedro „poza mainstreamem” – Izabela Fietkiewicz-Paszek, Weronika Górs- ka. Wnikliwie, uważnie, cierpliwie „w swoim tempie” – Krzysztof Hoffmann, Przed książką „dlaczego nie jestem malarzem” – Małgorzata Południak, Istnienie bez istnienia „bez przesady” – Edward Balcerzan, Bukom buki VI Ogólnopolski Konkurs Poetycki „Refleksy” 140 142 144 146 148 150 152 154 156 158 162 164 167 169 172 177 178 180 182 183 185 193 194 196 198 200 204 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 4 Katarzyna Lipecka, „Europa”, 130,0 x 58,0 x 94,0 cm, gips 8 (2/2014) ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 5 Magdalena Gałkowska Dziennik XI „Czy zawsze czuło się chłód między nami? jedyny związek to błysk intelektu”. Virginia Woolf nie łapię wszystkich konotacji, przerastają mnie nagie sportsmenki z jezusem w tle i prezydenci odsłaniający pomniki ku czci kolejnych ofiar. tymczasem matki w biustonoszach wypełnionych protezami uśmiechają się fałszywie, idealnie wpasowane w szpitalny korytarz. docent doktor habilitowany o twarzy cherubina codziennie zbawia jedną z listy, trzeciego dnia funduje bonusy dla stałych klientek. wiersze o umieraniu zawsze są banalne, podążają w stronę światła ulicznych latarni i wypełniania ostatniej woli. czekam na moment gdy zaczniemy tym samym językiem nazywać kolejne stacje, kiedy nasza podróż upewni mnie, by już nigdy tu nie wracać. Magdalena Gałkowska (ur. 3 maja 1975 r. w Poznaniu) – poetka. Laureatka m.in. nagrody głównej XIV Ogólnopolskiego Konkursu Poetyckiego im. Jacka Bierezina (2008) oraz XIV Tyskiej Zimy Poetyckiej (2014). Publikowała m.in. w „Czasie Kultury”, „Odrze”, „ProArte”, „Tyglu Kultury”. Wydała tomy poetyckie: Fabryka tanich butów (2009), Toca (2012) i Fantom (2014). Jej wiersze ukazały się też w książce Solistki. Antologia poezji kobiet 1989-2009 (2009). ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 6 Andrzej Turczyński Fenomena Virginia Woolf „(...) if a writer were a free man and not a slave, if he could write what he chose, not what he must, if he could base his work upon own feeling and not upon convention, there would be no plot, no comedy, no tragedy, no love interest or catastrophe in the accepted style”...1 Opowiadanie Kew Gardens2 (1917) czyta się, czy też raczej ogląda przez zwoje liter niczym przezroczyste nałożone na siebie klisze, współtworzące jednorodny acz migotliwy, falujący obraz parku, osobliwie będąc jednocześnie obserwatorem i uczestnikiem, jeszcze jedną plamką światła na obrazku. „Światło padało albo na gładki, szary grzbiet kamyka, albo na skorupę ślimaka, ozdobioną brązowymi kolistymi żyłkami, albo też tonęło w kropli deszczu”3. Obrazek zwraca uwagę przez swoją materialną, fizyczną nikłość, chwilowość, nietrwałość i unikalność, choć zwykle niczym niezwykłym nie jest kamyk i ślimak, niechby nawet w ozdobnej muszelce, tutaj nieco z prostacka nazwanej „skorupą”4, może dlatego, by uzmysłowić jej kruchość. Ślimak wydaje się bezsprzecznie świadom swego istnienia, swej pozycji w świecie i skutków celowego działania, chociaż już nie przeznaczenia. W owalnym klombie ślimak, którego skorupę przez mniej więcej dwie minuty plamiły czerwień, błękit i żółć, zdawał się teraz lekko poruszać w swym domku, po czym zaczął mozolnie pełznąć po grudkach ziemi, które kruszy ły się i turlały w dół pod jego ciężarem. Ślimak zdawał się mieć przed sobą określony cel, różniąc się w tej mierze od dziwacznego, kanciastego, zielonego owada, który uno sząc wy- soko odnóża, starał się przejść przed nim i kiedy na sekundę przystanął, jego czułki drżały, jakby się zas tanawiał, po czym nagle równie szybko i niespodziewanie ruszył w przeciwnym kierunku. Brązowe skały, w których zagłębieniach leżały głębokie zielone jeziora, drzewa podobne do źdźbeł trawy, falujące od korzeni aż po wierz- chołek, okrągłe głazy z szarego kamienia, ogromna, pomarszczona powierzchnia o cienkiej, trzeszczącej kon systencji – wszystko to leżało na drodze, którą zmierzając do celu, poruszał się ślimak, pełznąc od źdźbła do źdźbła. Zanim zdecydował, czy okrążyć sklepiony namiot zeschłe go liścia, czy też wspiąć się nań, obok klombu pojawiły się stopy kolejnych istot ludzkich5. W trakcie dokonywania życiowych wyborów ślimak jest nieświadom, czy aby naprawdę?, zagrażających mu podeszew butów gotowych rozdeptać jego mister- ne cząstkowe plany. Na marginesie: sam przeżyłem osobistą ślimaczą aferę; otóż 1 V. Woolf, Modern Fiction, w: Modern British Fiction: Essays in Criticism, M. Schorer, New York 1969, s. 6. (…) gdyby pisarz był wolnym człowiekiem, a nie niewolnikiem, gdyby mógł pisać, wedle własnego wyboru, a nie to, co musi, gdyby mógł oprzeć swoją pracę na własnym odczuciu, nie na konwencji, uwolniłby się od fabuły, nie tworzyłby komedii ani tragedii, nie obchodziłyby go miłosne perypetie ani katastrofy w uznanej powszechnie stylistyce (tłumaczenie cytatu A.T.). 2 V. Woolf, Kew Gardens, w tejże: Dama w lustrze, przeł. M. Lavergne, wstęp A. Graff, Warszawa 2003, s. 97. 3 Tamże, s. 11. 4 Taki jest wybór tłumaczki, zresztą doskonały, bo oryginał daje przecież inne możliwości translacji, a między innymi też po prostu „muszlę” – por. The light fell either upon the smooth, grey back of a peb- ble, or, the shell (podkr. A.T.) of a snail with its brown, circular veins, or falling into a raindrop (…). 5 Tamże, s. 13. 8 (2/2014) ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 7 podczas spaceru z żoną alejkami słupskiego Lasku Południowego w ostatniej chwili dostrzegłem przed stawianą stopą, na środku szutrowej dróżki, ślimaka z trudem zdającego się wlec pod brzemieniem – jak w opisie Woolf – „skorupy ozdobionej brązowymi kolistymi żyłkami” na grzbiecie i pozostawiającego za sobą srebrzyście polśniewający w słońcu kilwater śluzu. Oto dla swej powolności zaraz niechybnie stworzeniu przyjdzie pod jakimś butem zakończyć swoje na świecie istnienie, swój byt tu oto! Delikatnie chwyciwszy muszelkę, przeniosłem zwierza na bezpieczny teren, sadowiąc go w wilgotnej runi młodej trawy. Jakże byliśmy rozczarowani, gdy idąc z powrotem, ujrzeliśmy tegoż ślimaka znów pokonującego przestrzeń w poprzek szutrowej alejki w wybranym przez się kierunku. Tak to przydaliśmy biednemu stworzeniu prącemu z determinacją do celu podwójnego wysiłku. Jeśli motyl z wiersza Gałczyńskiego6 ginie przez „niepoważny stosunek do życia, nadmiar kolorów i brak idei”, to ślimak z opowiadania Virginii Woolf (podobnie jak i „nasz” słupski) może zginąć właśnie przez nazbyt poważny, wręcz przyziem- ny stosunek do życia, i nie usprawiedliwia ani tłumaczy tkana przezeń mereżka srebrzystego kilwateru, ślad „twórczego” życia. „Pasja życia” przejawiana przez ślimaka, lokatora The Royal Botanik Gardens Kew i przez wszystkich bohaterów, czy są nimi ludzie, zwierzęta, czy rośliny, w pi- sarstwie Woolf z reguły nie objawia się zewnętrzną aktywnością, dzianiem się, to „coś” afabularnego, „coś”, które precyzuje Agnieszka Graff, autorka wstępu do pol- skiej edycji Damy w lustrze, to: „»coś« , co Woolf pragnie uchwycić – owa tajem- nicza jakość zwana życiem – wymyka się tradycyjnym wyobrażeniom o zdarzeniu, narracji, postaci. To »coś«, co dzieje się wtedy, kiedy nie dzieje się »nic«”7. To „coś” jedynie przejawia się na zewnątrz „świata tego”, postrzegając tę ze- wnętrzność właśnie jako objaw na podobieństwo samej autorki, widzimy! owo „coś” od wewnątrz jako istotę rzeczy bardziej niźli rzecz samą. Realizm w pisarstwie Virginii Woolf bowiem, objawiany tak sensualnie przez wszystko co naoczne, co sły- szalne lub rozpoznawalne dotykiem, w rzeczywistości jest swoistym woalem, czymś w rodzaju ektoplazmy rzeczywistości. I mimo że opis ślimaczych życiowych wysił- ków wydawać się może na wskroś werystyczny, również przez ich związek z całą roślinną i zwierzęcą (motyle) substancją ogrodu oraz przyporządkowaniem do tego świata wizytujących Kew Gardens spacerowiczów, jest w przedziwny sposób zawie- szony w abstrakcyjnym bycie poza realnym bytem, który tu aspiruje poniekąd do życia wewnątrz życia. Virginia-Obserwatorka konsekwentnie nie spuszcza z oka swojego „pełzacza”: Ślimak rozważył już wszystkie możliwe sposoby dojścia do celu bez okrążania zwiędłego liścia i bez wspinania się nań. Mniejsza o wysiłek potrzebny, żeby się wspiąć na liść, ślimak wątpił, czy cienka struk- tura, która wibrowała z tak niepokojącym trzaskiem, kiedy dotykał jej choćby czubkami rogów, utrzy- małaby jego ciężar – to ostatnie przesądziło – postanowił wpełznąć pod liść, w pewnym miejscu bowiem odstawał on od ziemi na ty le, że ślimak mógł się tam zmieścić. Właśnie wsunął gło wę w otwór i zaczął się przyzwyczajać do chłodnego brą zowego światła, badając wysoki brunatny dach, kiedy obok, po tra- wie, przeszły kolejne dwie osoby. Tym razem oboje byli młodzi, młody mężczyzna i młoda kobieta. Obo- je w pełnym rozkwicie młodości, a nawet w wieku, który go poprzedza, w tym stadium, kiedy gładkie, różo we płatki kwiatu rozepchnęły już swą lepką powłokę, kiedy skrzydła motyla, choć w pełni już wy- rośnięte, leżą nieruchomo w słońcu8. 6 K.I. Gałczyński, Na śmierć motyla przejechanego przez ciężarowy samochód, w: „Kwadryga” nr 10/1929. 7 A. Graff, Wstęp – czyli o tym, co się dzieje, kiedy się nic nie dzieje, w: Modern British Fiction: Essays in Criticism, M. Schorer, New York 1969, s. 6-7. 8 V. Woolf, Kew Gardens, dz. cyt., s. 15-16. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 8 Virginia Woolf Wobec późniejszych powieściowych dokonań Virginii Woolf, z których naj- głośniejsze to Pani Dalloway (Mrs. Dalloway, 1925), Do latarni morskiej (To the Lighhouse, 1927), Fale (The Waves, 1931) czy też quasi-powieściowych jak choćby Własny pokój (A Room of One’s Own, 1929) – do których zaliczam również utwór Orlando. Biografia (Orlando: a Biography, 1928) ze względu na konstrukcję daleką od modelowego wzorca angielskiej powieści dziewiętnastego wieku, ale też własnych utworów pisarki, takich jak wymienione: Pani Dalloway czy Do latarni morskiej – szczupłe objętościowo tomiki opowiadań: Kew Gardens (1919) czy Monday or Tuesday (1921) lub najobszerniejszy, pośmiertnie wydany tom opowiadań A Haun- ted House and Others Stories (1943), jeśli nawet bywały zauważone przez krytykę, to sama pisarka w najlepszym razie traktowała je jako literackie, modernistyczne czy postmodernistyczne wprawki, coś w rodzaju ‘produktu ubocznego’ lub, według określenia Stefa Crapsa, badacza literatury angielskiej, profesora na uniwersytecie w Gandawie, jako side-show9, swoisty akompaniament głównego nurtu pisarstwa członkini Grupy Bloomsbury. A przecież już w do pewnego stopnia sztandarowym manifeście określającym tyleż własną drogę twórczą, co wyznaczającą nowej (postmodernistycznej) litera- turze zadania i cele, w rozprawie Modern British Fiction (1919), pisała: Jakkolwiek jest, przypuszczalnie tak jak w prze szłości i dziś przed powieściopisarzem stoi zadanie szukania sposobów, jak swobodnie pisać, co się chce. Musi on mieć odwagę powiedzieć, że to, co go inte resuje, nie jest już ‘tym’, lecz ‘tamtym’, i tylko z ‘tamtego’ musi budować swoje dzieło. Dla współ- czesnych ‘tamto’, przedmiot zainteresowania, znajdu je się najprawdopodobniej w ciemnych obszarach psy chiki. Od razu zatem trochę gdzie indziej pada akcent: na to, co było dotychczas ignorowane. Od razu staje się niezbędny inny zarys formy, trudny do uchwycenia dla nas, nie do pojęcia dla naszych poprzedników (więc dla pisarzy, dla których, jak wyjaśnia dalej autor rozprawy) nowele muszą być krótkie i z konkluzją (…)10. Rozprawkę Woolf w pewien sposób i co oczywiste na innej płaszczyźnie, można by w zakresie inspiracyjnej idei porównać z późniejszym o pięć lat Manifestem surrealizmu (1924) André Bretona i wcale nie można wykluczyć, że Breton czytał jej Modern Fiction. Wracając do Kew Gardens, nadal skupiamy uwagę na ślimaku, bohaterze pisarskiej relacji. Obserwujemy pojawiających się obok niego ludzi, niby figury złego losu w rodzaju Fatum lub też nieubłaganej i nieodwracalnej Atropos – trzeciej z Mojr, sióstr losu, przecinającej nić każdego żywota: już to dwóch mężczyzn, już to mężczyzny i kobiety, oboje „w pełnym rozkwicie młodości, a nawet w wieku, który go poprzedza, w tym stadium, kiedy gładkie, różo we płatki kwiatu rozepchnęły już swą lepką powłokę, kiedy skrzydła motyla, choć w pełni już wyrośnięte, leżą nieru- chomo w słońcu”11. Bowiem, jak zauważa gdzieś David Herbert Lawrence, również członek Grupy Bloomsbury: „The novel is the one bright book of life / Powieść to jedna jasna księga życia”, którego twórca jest współtwórcą. Ślimak – obraz pierwotnych, ślepych sił natury, który tutaj istnieje w opozycji do niej, gdyż barwna spirala obiegająca jego skorupę wydaje się parodystyczną maską i zarazem kamuflażem mającym na celu uczynić mięczaka niewidzialnym w świecie rozmaitości kształtów i barw roślin, szczególnie kwiatów w ich orgiastycznym roz- kwicie oraz znajdującego się w nieustannym ruchu świata faunicznego, podobnie 9 Por. S. Craps, Virginia Woolf, „Kew Gardens” and „The Legacy”, w: A Companion to the British and Irish Short Story, pod red. Ch.A. Malcolma i D. Malcolma. Chichester: Wiley-Blackwell 2008, s. 193-201. 10 V. Woolf, Nowoczesna powieść , przeł. E. Życieńska, w tejże: Pochyła wieża. Eseje literackie, wyb. opr. A. Amros, przeł. A. Amros i E. Życieńska, Warszawa 1977, s. 290-291. 11 V. Woolf, Kew Gardens, dz. cyt., s. 15-16. 8 (2/2014) ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 9 jak ludzie, będącego dlań potencjalnie śmiertelnym niebezpieczeństwem – w oczach Virginii-Obserwatorki jednakowoż bardziej ‘zdaje się’ związany z obumierającą już naturą niż z żywą i rozmnażającą się, nieustannie będącą w stanie seksualnego prokreacyjnego napięcia. Tę pierwszą symbolizuje martwy, opadły liść, pod którym niczym pod „wysokim brunatnym dachem pełnym chłodnego brązowego światła”, ślimak może znaleźć w swej ucieczce chwilę spokoju i niechby tylko iluzorycznego poczucia bezpieczeństwa. Nie zapominamy jednak, że w przestrzeni symbolicznej ślimak pozostaje aspektem ciemnych rozrodczych sił natury, jej witalnym aspektem, widocznym zna- kiem męskiej potencji, odwzorowaniem erekcji fallusa – gdy wysuwa z muszli nogę pokrytą przezroczystym niczym preejakulat śluzem. Wpisuje się więc w rozbu- chany erotyzm ogrodu botanicznego w Kew, którego wizja naturalnie przywołuje w pamięci ekstatyczne malarstwo Klimta, artysty – podobnie jak Virginia Woolf – marzącego o stworzeniu w pełni twórczej, stwórczej! wolności ‘dzieła totalnego’, ale też euforyczne ‘bezwstydne’ erotogramy Beardsleya, czy nawet pełne zmysło- wości malarstwo Moreau, którego obraz Europa i Byk (1869) od razu kojarzymy ze sławnym dziełem skandalizującego Władysława Podkowińskiego Szał a. Szał uniesień z roku 1894. A oto początkowy fragment opowiadania Kew Gardens: Z owalnego klombu wyrastało około stu łodyg. W poło wie wysokości rozszerzały się w sercowate lub języczkowate liście, a na ich czubku rozwijały się czerwone, niebieskie albo żółte płatki, poznaczone na wierzchu ko lorowymi plamkami; z czerwonego, niebieskiego lub żół tego mroku kielicha wyrastał prosty pręt, szorstki od zło tego pyłu i lekko spłaszczony na końcu. Płatki były na tyle duże, że igrał z ni- mi letni wietrzyk, a kiedy je poru szał, ich odblask, czerwony, niebieski i żółty, mieszał się, plamiąc brą- zową ziemię wilgotną, wymyślną barwą12. Czytając ten urywek, czytelnik chcąc nie chcąc znajduje się w sytuacji voyeura, podglądacza naruszającego sferę intymności kwiata, a nawet w wyobraźni kon- templującego widok otwartej kobiecej yoni i prężącego się fallusa przyłapanych in flagrante delicto, na miłosnych igraszkach. Ale zarówno ów jawny erotyzm, jak i mniej lub bardziej eksponowany seksualizm en bloc utworów Virginii Woolf postrzegamy jako signum temporis wchodzącego po wielkiej wojnie białych ludzi (Arnold Zweig) w ostateczną fazę rozwoju postmo- dernizmu – pamiętając, że w tej fazie kobieta przestaje być już tylko „wdzięcznym” lub „fatalnym” obiektem pożądania, „doskonałym” lub „zbrukanym” przedmiotem kultu lub pogardy mającym rozliczne przedmiotowe właśnie odbicia w poezji, pro- zie i malarstwie, lecz niesiona wzburzoną falą feministycznych idei zdecydowanie wkracza jako podmiot, wdziera się w dziedzinę sztuki, rewolucjonizując omalże u podstaw wszystkie dotąd obowiązujące kanony, formy i pryncypia. Owa formalna i estetyczna przemiana i zmiana dokonywa się zasadniczo także z inspiracji i twórczych dokonań właśnie Virginii Woolf. Jak zauważa Stef Craps już „Kew Gardens rzuca wyzwanie tradycyjnej zasadzie, że opowiadanie musi być zwarte i stanowić zamkniętą formę (…). Że wobec niezmiennego i ściśle zdefinio- wanego tła, opowiadanie zachowuje wyraźnie dynamiczny charakter wynikający głównie z nowatorskiego traktowania przez Woolf narracyjnej perspektywy, będącej formalnie najbardziej oryginalną i rewolucyjną jego cechą”13. 12 Tamże. 13 „Kew Gardens challenges the traditional assumption that a short story must be unified and provide a sense of closure (…). That, despite its fixed and tightly circumscribed setting, the story retains a distinct- ly dynamic feel is due in no small part to Woolf’s experimentation with narrative perspective, one of the story’s most original and subversive formal features”, S. Craps, dz. cyt. (przekład własny A.T.). ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 10 Virginia Woolf Nie wykluczamy, że nowatorstwo narracyjnych ujęć w pisarstwie Virginii Woolf, pomijając wszystkie inne uwarunkowania, także te przypadkowe, brało się z jej obcowania z malarstwem (również siostry, wybitnej graficzki i malarki – Vanessy Bell), przeżywania go jako wyabstrahowanej, ale wciąż realnej przestrzeni ludzkiego życia i w ogóle bytu w całej różnorodności jego form, jako jego przejaw, stworzony przez człowieka, przez artystę! element. Aczkolwiek w szkicu Obrazy możemy również znaleźć ambiwalentne uczucia wobec malarstwa jako inspiracji pisarza: Podczas kiedy nasze zmysły wchłaniają to wszystko (obfitość obrazów – przyp. A.T.), nasz umysł pogrąża się w labirynt uczuć (…), które rozchodzą się, falują, rozpraszają coraz bar dziej, aż wreszcie odpływają za daleko, rozszczepiają się na takie odcienie, że trudno byłoby już je śledzić, gdyby nie to, że błysk po błysku, metafora po meta forze oko rozjaśnia mroki jaskini i pisarz ukazuje nam twarde, namacalne, materialne kształty bezcie lesnych myśli, zawieszonych jak nietoperze w pierwotnej ciem- ności, gdzie światło nigdy przedtem do nich nie docierało. Tak więc pisarz potrzebuje trzeciego oka, które ma pomóc innym zmysłom, kiedy te słabną. Ale bardzo wątpliwe, by uczyć miał się czegokolwiek wprost od malarstwa. Prawdą jest raczej, że pisarze są najgor szymi krytykami malarstwa, mającymi najwięcej uprzedzeń i najbardziej opaczny sąd14. Odnotowana przez autorkę Kew Gardens sarkastyczna wobec pisarzy uzurpują- cych sobie prawo wypowiedzi we wszystkich dziedzinach sztuki (i życia – dodajmy), może dotyczyć i samej pisarki, często skonfliktowanej z siostrą, jak choćby w kwestii oprawy graficznej swoich książek publikowanych w Hogarth Press, wydawnictwie prywatnym Virginii i jej męża Leonarda Woolfów15. Ludzie należący do ówczesnych europejskich elit towarzyskich, intelektualnych i artystycznych, a więc ci, których życie, podobnie jak Vanessy Bell i jej siostry Virginii Woolf de domo Stephen, toczyło się na przełomie wieków dziewiętnastego i dwudziestego, musieli ogarniać i wchłaniać wielość wpisanych w tamten czas prze- mian i ich epilog w postaci krwawej rozprawy pierwszej wojny światowej. Wielu, jak siostry Stephen, miało tylko domowe wykształcenie, ale w środowisku tym znajomość języków obcych, orientowanie się w tym, co en vogue w świecie litera- tury, sztuki i muzyki, oczywisty spadek po romantyzmie salonów pierwszej połowy dziewiętnastego wieku, było normą, ale i rodzajem snobizmu. Klarysa Dalloway, tytułowa bohaterka powieści Pani Dalloway, słusznie więc „Nie mogła wprost pojąć, jak przeszła przez życie z tymi kilkoma okruchami wiedzy, którą dała im Fräulein Daniels. Nie umiała nic; nie znała języków, historii, niemal nie czytywała już teraz książek innych niż pamiętniki, wieczorami w łóżku”16. Wojna wiele przewartościowała w życiu społeczeństw, zmieniła życiowe wa- runki, treści i cele stały się bardziej wyraziste, siłą rzeczy więc implikacje tego wtargnęły także w przestrzeń sztuki, o czym może świadczyć artystyczna postawa autorki Fal, jej niezwykłe, współtworzące rzeczywistość pisarstwo z natury prze- cież postimpresjonistyczne. Jednakże, gdy wkraczała na teren czy to malarstwa, 14 V. Woolf, Obrazy, przeł. A. Ambros, w tejże: Pochyła wieża. Eseje literackie, dz. cyt., s. 295-296. 15 „…w roku 1919, książka Kew Gardens Virginii ozdobiona została dwoma drzeworytami autorstwa Vanessy; pierwszy umieszczono na frontyspisie, a drugi – na wyklejce. Vanessa często czerpała inspirację z tekstów siostry i – poruszona lekturą opowieści – zapragnęła wykonać do niego rysunek. Nigdy nie uważała za stosowne ilustrować prozy, w przeświadczeniu, że tekst i rysunek powinny stanowić odrębne jakości, acz kolwiek zarazem też chciała, by łączyły je pokrewne, podobne asocjacje. Jako współpracowni- ca Virginii – i wciąż, mimo wszystko, jej rywalka – ostro skrytykowała jakość drzeworytów, stwierdzając, że zostały wydrukowane wyjątkowo tandetnie i niestarannie, a poza tym frontyspis umieszczono w złym miejscu. Wzburzona oświadczyła również siostrze, że jej wydawnictwo w ogóle nie zasługuje na to mia- no. Virginia poczuła się ogromnie dotknięta krytyką; próbowała tłu maczyć siostrze, jak to w trosce o ja- kość drzeworytów zamówiła reprinty w profesjonalnej drukarni. Okazały się jeszcze gorsze, przy czym okładki wydrukowano tak krzywo, że własnoręcznie musiała je przycinać nożem. J. Dunn, Virginia Woolf i Vanessa Bell. Sekretny układ, przeł. P. Łopatka, Kraków 2004, s. 178. 16 V. Woolf, Pani Dalloway, przeł. K. Tarnowska, Kraków 2003, s. 11. 8 (2/2014) ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 11 czy muzyki, wytracała swój rewolucyjny impet, podświadomie oscylując w stronę estetyki braci Goncourt czy Johna Ruskina i jego głównego dzieła Modern Pain- ters|Współcześni malarze. Nie znaczy to jednak, że nie rozumiała „nowej sztuki” i odcinała się od niej, skoro ostatecznie akceptowała przecież kubistyczne z ducha malarstwo swej siostry, naczelnej, jeśli nie jedynej graficzki Hogarth Press, wy- dawnictwa Woolfów. Bezsprzecznie miała Virginia Woolf niezwykłą wrażliwość malarską, czujne i czu- łe oko zdolne pochwycić całą materialną złożoność świata i jednoczesną zdolność przetransponowania obrazu tej złożoności w literacki opis, do wyrażenia jej słowem. Jakże naocznie doświadczamy tego w opowiadaniu Kew Gardens, kiedy przymyka oczy, by przywołać z pamięci i uczynić głównym przedmiotem, jak w opowiadaniu Prosta melodia, krajobraz Johna Crome’a, zw. Old Crome (1768-1821): Mousehold Heath / Wrzosowisko Mousehold, natychmiast włącza go nie tylko w estetyczne wewnętrzne doświadczenie pana George’a Carslake’a, adwokata z jedynym zami- łowaniem do pieszych wędrówek, ale, co nader znamienne, umieszcza Carslake’a jako jedną z postaci tegoż krajobrazu, jako element wprost konieczny w jego sztafażu, aby tym sposobem uruchomić, niechby tylko pozorną, ale zawsze akcję „ożywiającą” statykę samego tekstu. Zarazem jednak nie zapomina o tym, co jest jej najgłębszym przeświadczeniem, o tym, iż: Życie to nie jest szereg symetrycznie ustawionych reflektorów, ży cie to jasna aureola, półprzejrzysta przesłona otacza jąca nas od pierwszego przebłysku świadomości aż do samego końca. Czyż nie jest za- daniem powieściopisarza oddać tego zmiennego, tego nieznanego i nieokre ślonego ducha, niezależnie od tego, jaką objawia aber rację czy złożoność, z najmniejszą, jaką się da, przymieszką wszystkiego, co może mu być obce i zewnętrz ne? (…) Zarejestrujmy te atomy tak, jak spadają na nasz umysł, w takim porządku, w jakim spadają, zbadajmy trop, choć pozornie urywany i niespójny, jakim zapisuje się w na- szej świa domości każdy widok czy zdarzenie17. Zatem Prosta Melodia / A Simply Melody. Niezwykle osobliwy tekst nawet wobec osobliwości innych opowiadań Virginii Woolf, arcydzieło w konsze „jasnej aureoli, półprzejrzystej przesłonie otacza jącej nas od pierwszego przebłysku świado- mości aż do samego końca”, to zdumiewający literacki fenomen jawiący się nam for- mą, którą chętnie widzimy jako „coś” znajdujące się na skrzyżowaniu eseju, fabuły i afabularności, życia ze sztuką, ale wedle elementarnej zasady solipsyzmu: istnieje tylko indywidualny podmiot poznający, dla którego otaczająca go rzeczywistość stanowi obraz jego wrażeń. Charakterystyczna dla literackich miniatur Virginii Woolf jest właśnie narracja zagęszczona wokół jakiegoś, zresztą zazwyczaj hipotetycznego centrum, którym w Kew Gardens wydaje się być ślimak, tutaj zaś, w Prostej melodii, ów adwokat George Carslake, chociaż w związku z solipsystyczną ideą stanowiącą filozoficzne założenie i będące narracyjną kryształową osią tego opowiadania bez motywacji i właściwości jest nie tyle on sam, ile jego jestestwo, jego istota wewnętrzna, jego Ja kontemplujące dzieło Crome’a zdobiące salon domu w Wembley, w którym właśnie odbywa się przyjęcie, jedno z tych angielskich jałowych parties, na których każdy człowiek to ‘samotna wyspa’. Zatem także pan Carslake. On jednakże znalazł się w tym dla siebie szczęśliwym położeniu, że usadowił się przed owym pięknym i nieco melancholijnym krajobrazem wrzosowiska w Mou- sehold niedaleko Norwich, może więc wyizolować się z tłumu obojętnych mu go- ści, aby – zapewne idąc tropem Alicji – znaleźć się poza party, przekroczyć ramę obrazu i swobodnym krokiem wędrować drogą śród namalowanego wrzosowiska, a więc bierze udział w namalowanej, czyli na swój sposób realnej scenie realnego życia, gdzie: 17 V. Woolf, Nowoczesna powieść, dz. cyt., s. 288. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 12 Virginia Woolf Czas wygładził wszystkie spojenia i nierówności farby i wydawało się, że płótno pokrywa cienka warstwa lśniącej jak la kier emalii – tutaj najbledszego błękitu, tam najgłębiej brązowego cienia. Ob- raz przedstawiał wrzosowisko – był bardzo piękny. Przynajmniej pan Carslake uważał, że jest bardzo piękny, widziany bowiem z kąta, skąd mógł go zobaczyć, obraz miał siłę pozwalającą oglądającemu skupić i uspo koić myśli. Panu Carslake wydawało się, że przywraca on właściwe proporcje reszcie jego uczuć – a jakże były bez ładne i pomieszane na takim oto przyjęciu!18. Ale oto niespodzianka, również w stylu Alicji w Krainie Czarów (której wielką admiratorką była autorka Pani Dalloway)19, bo oto okazuje się, że po specyficznej teleportacji adwokata na drugą stronę Czasoprzestrzeni (nie bez kozery przecież słyszymy w Prostej melodii rozmówkę także o teorii Einsteina), bynajmniej nie znajduje się sam pośród wrzosowiska: ale ma za towarzystwo spacerującą samą królową Mary, a także znajomą z przyjęcia, pannę Merewether, i spotyka panią Mabel Waring (bohaterka innego opowiadania Woolf Nowa suknia) „w ładnej żółtej sukni” oraz pana Stuarta Eltona, jeszcze jednego uczestnika przyjęcia, choć, czy rzeczywiście wędruje wraz z nimi, wcale nie jest takie jasne: Spojrzał (adwokat – przyp. A.T.) po nownie na obraz. Słońce już zaszło, ale wszystkie barwy nadal pozostały żywe, więc stało się to niedawno, słońce dopiero co znikło za brązowym wzgórzem wrzosowi- ska. To było korzystne światło i pan Carslake zakładał, że Ma bel Waring idzie z nim, z królową i z pan- ną Merewether, że wracają razem do Norwich. Rozmawiają o tej drodze; jak to daleko; i czy podoba im się okolica, a także czy są głodni i co będzie na kolację. Naturalna rozmowa. Sam Stuart Elton – pan Carslake widział go, stał sam, trzyma jąc w ręku nóż do papieru i bardzo dziwnie mu się przy glądając – sam Stuart, gdyby był na wrzosowisku, upuściłby go, po prostu odrzucił. Pod spodem bowiem, choć widząc go przypadkowo, nikt by w to nigdy nie uwierzył, Stuart był najdelikatniejszą, najprostszą istotą, zadowo loną, że może się włóczyć cały dzień w towarzystwie cał kiem zwyczajnych ludzi, takich jak on sam, a to dziwac two – stanie pośrodku salonu z szylkretowym nożem do papieru w ręku – wyglądało na coś sztucznego; to jedynie maniera20. Szmerowi salonowych rozmów, zapewne jak zwykle bywa, o niczym, towarzyszy skrzypek grający ‘doskonale spokojną, starą angielską pieśń’21, ale dla Carslake’a prawdziwym dla niej tłem nie jest, bo jego wrażliwość i osobność nie mogłyby tego zaakceptować, salon, lecz właśnie wrzosowisko namalowane przez Crome’a, krajobraz równie odwieczny i stary jak melodia ulatująca z wiolinowych strun, a to znów dlatego, iż ten ‘bardzo piękny obraz’: Jak wszystkie pejzaże, zasmucał patrzącego, to wrzosowisko bowiem miało o tyle przeżyć wszystkich ludzi: ale ów smutek był bardzo podniosły (…) wynikał w sposób oczywisty z myśli, że jest spokojny, piękny, że powinien przetrwać. (…) doprawdy, gdyby powiedział, co czuje na myśl, że wrzosowisko przetrwa, a oni wszyscy (żyjący tutaj i teraz ludzie – przyp. A.T.) znikną, i że jednak to jest słuszne i nie ma w tym niczego smutnego, roześmiałby się (…)22. Tyle tylko, że już po tamtej stronie: „…kiedy szedł z Mabel Waring, Stuartem Eltonem, królową Anglii i tym zawziętym, bezkompro- misowym mężczyzną o piorunującym spojrzeniu, cichła stara, melodyjna śpiewka. Być może świeże powietrze trochę ogłupiało”23. Ale nie, nic takiego się nie działo, „stary skrzypek grał swą melodię” i spra- wiła ona, że adwokat miał wrażenie, że „porusza się w głębi swego istnienia”. Dzisiejsza krytyka, szczególnie ta związana z ideami skrajnie feministycznymi i towarzyszącymi im poglądami ateistycznymi, ze względu na pewien ciąg skojarze- niowy myśli pana Carslake’a dotyczący istnienia Boga, a co za tym idzie także Domu 18 V. Woolf, Prosta melodia, w tejże: Dama w lustrze, dz. cyt. s. 81. 19 Por. V. Woolf, Lewis Caroll, w tejże: Pochyła wieża. Eseje literackie, dz. cyt., s. 194-197. 20 V. Woolf, Prosta melodia, dz. cyt., s. 82. 21 Tamże, s. 81. 22 Tamże, s. 83. 23 Tamże, s. 84-85. 8 (2/2014) ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 13 Bożego – katedry, chętnie upatruje w Prostej melodii coś w rodzaju ideologiczne- go, czy ateistycznego manifestu samej Virginii Woolf, aczkolwiek trzeba wyraźnie powiedzieć, że autorka opowiadania, wielokrotnie wypowiadając się na temat wiary i religii, wyraźnie podkreślała swój religijny indyferentyzm. Na przykład w opo- wiadaniu Współczucie młoda wdowa, Celia, zwraca się do narratorki: „W co pani wierzy – pyta nagle, ssąc łodyżkę kwiatu (tak to sobie wyobrażam). – W nic, w nic – odpowiadam; wbrew samej sobie coś każe mi mówić szorstko”24, podobne myśli nawiedzają bohaterkę opowiadania Pani Dalloway na Bond Street. Tak samo konkluduje podczas swego imaginacyjnego spaceru po wrzosowisku pan Carslake: Wierzyć w Boga, doprawdy! Kiedy wszystkie racjonalne siły protestują przeciwko szalonemu i tchórz- liwemu idiotyzmowi takiego stwierdzenia!25 Miał wrażenie, że został złapany w pułapkę słów. „Wierzyć w Boga”. On sam wierzył w niedługą, zwyczajną rozmowę z Mabel Waring, Stuartem Eltonem, królową Anglii, jeśli już – na wrzosowisku. Przynajmniej znajdował wiele pociechy w fakcie, że łączy ich tyle wspólnego – buty, głód, zmęczenie. (…) Tak czy owak, szli dalej, piesze wędrówki bowiem polegają na tym, że nikt nie potrafi długo stać bez ruchu, trzeba się otrząsnąć; a podczas długiej wędrówki zmę czenie i pragnienie, żeby ono ustało, dostarczają najbar dziej filozoficznie nastawionym czy nawet tym, których uwagę zakłóca miłość i związana z nią udręka, decydują cego powodu, żeby się skupić na powrocie do domu. Niestety, wszystkie zdania, jakimi się posługiwał, dźwięczały w jego uszach fałszywie religijnym za- barwieniem. „Powrót do domu” – wierzący zawłaszczyli ten zwrot. Oznaczał pójście do nieba. Jego myś- li nie potrafi ły znaleźć żadnych czystych, nowych słów, które nie były by jeszcze wymiętoszone i zwiot- czałe od ciągłego używa nia przez innych26. Być może rację ma Michael Lackey, amerykański literaturoznawca, specjalista od postmodernizmu oraz badacz ujęcia Boga i religii w literaturze XX wieku, gdy zauważa iż według autorki Prostej melodii, w przeciwieństwie do ateistek, traktują- cych swoją niewiarę bardzo poważnie, wielu mężczyzn, w istocie trwając w wierze, popisuje się swoim ateizmem, aby zachować swe samcze polityczne przywileje27. Może to jedynie nadinterpretacja religijnego motywu zastosowanego akurat w tym opowiadaniu Woolf, w celu przywołania motywu ‘katedry’, który przecież pojawia się w wyobraźni Carslake’a i asocjacje z tym związane, jak choćby informacja, że „ani trochę nie lubił kościołów” (s. 83), są odpryskiem ogólnych rozważań adwokata o podobieństwie ludzi do siebie niezależnie od płci, wobec czego nie miały sensu jakiekolwiek animozje, co: nie znaczy, że czasem nie raniono jego uczuć – niespodziewanie. Mieszkając nie opodal Gloucester, odczuwał absurdalną wrażliwość, związaną z katedrą; walczył o nią, niechętnie odnosił się do krytyki, jakby katedra była jego krewną. (…) Był naturą całkowicie gładką, lecz nie miękką; nagle wysuwały się zeń drobne kolce – w spra wie katedry albo jakiejś rażącej niesprawiedliwości28. Skąd nagle u Carslake’a myśl o gloucesterskiej katedrze? Rozwiązaniem może być rzucona en passant uwaga, że: „Nie jesteśmy tutaj (on, królowa i pozostali – przyp. A.T.), lecz na wrzosowisku, wracamy do Norwich”. Ale wtedy panna Me- rewether, która „dołączyła do grupy”: „– Szkoła Crome’a? – zapytała, patrząc na 24 Tamże, s. 82. 25 Jednakże z drugiej strony Woolf nie ukrywa podziwu np. dla religijności Christiny Rossetti, wybitnej poetki, siostry malarza i poety Dantego Gabriela Rossetiego, jednego z założycieli Bractwa Prerafaelitów (1848), czemu dała wyraz w eseju Jestem Christina Rossetti, w tejże: Pochyła wieża. Eseje literackie, dz. cyt., s. 206-207. 26 V. Woolf, Prosta melodia, w tejże: Dama w lustrze, dz. cyt., s. 84. 27 „In contrast to the female atheists, who take their non-belief very seriously, many males proclaim themselves atheists, yet their behavior suggests that they remain believers. Furthermore, Woolf makes it clear that the male atheist’s surreptitious belief legitimates the male’s privileged position within the body politic”., M. Lackey, Studies in Short Fiction, Vol. 35, No. 1, Winter 1998. Zob. także: http://public- domainreview.org/2013/01/09/simple-songs-virginia-woolf-and-music/#sthash.xVJM3LKo.dpuf. 28 V. Woolf, Prosta melodia, dz. cyt, s. 86. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 14 Virginia Woolf obraz”29. Nie myli się, rzecz jasna. Bowiem najbardziej „oryginalny odcinek jego (Johna Crome’a – przyp. A.T.) twórczości stanowią widoki wiejskie, utrzymane w ga- mie soczystej zieleni, która później stała się specyficznym ‘wiodącym’ kolorem angielskiego malarstwa pejzażowego. Tak zwana Szkoła w Norwich było to stowa- rzyszenie artystów, którzy okresowo tam przebywali, studiując okoliczny krajobraz i rysując słynną średniowieczną katedrę”30. Zatem motyw katedry to obiekt wpisany w historię hrabstw Norfolk (Norwich) i Gloustershire (Gloucester), i jako taki jest niezależnie od religijnych przekonań lub ich braku, czy wręcz ateistycznych, przedmiotem i zainteresowania, i najwyższej troski również naszego adwokata. Jeśli więc Prosta melodia nie traktuje (głównie) o ateizmie pana Carslake’a, ani feminizmie, ani muzyce, choć ta rozbrzmiewa nieustannie w tle opowiadania, to właściwie o czym ono opowiada lub, za czym się poprzez nie opowiada jego au- torka; co pragnie, co chce! przekazać czytelnikowi tą zgoła manifestacyjnie trudną narracją? Otóż, najważniejszym zdaje się być przesłanie ostentacyjnie wyrażonego pra- wa człowieka do wolności, do swobodnego wyboru sposobu lub sposobów indy- widualnej egzystencji w świecie, co tu dużo gadać, rygorów i konwencji; o życiu postrzeganym jako droga, którą można, niby tajemną furtką, wyrwać się z nudnego przyjęcia u państwa Dalloway. Carslake’owi i jego imaginacyjnym przyjaciołom wędrówki ku Norwich umożli- wia wolność pozwalająca na przekroczenie granicy ozdobnej, na pewno grubo zło- conej ramy pejzażu Crome’a, ów rite de passage uwalnia ich od nudy nieodmiennie towarzyszącej nazbyt sformalizowanym parties, zwłaszcza przyjęć w gronie tych samych osób, nudy, której jednym z synonimów w języku angielskim jest słowo boredom – stan wyrażający znudzenie, zobojętnienie, słowem „zblazowanie”, także pewien rodzaj apatii. Zrutynizowanym, łatwym do przewidzenia salonowym ma- nierom i rozmówkom przeciwstawia się w Prostej melodii właśnie prostotę miłego, dalekiego od formalizmu obejścia, zwykłego spotkania ludzi, śród których obecna królowa Mary nie zaznacza swej niezwykłej przecież w tym gronie przygodnych wędrowców pozycji, miejsca na samym szczycie społecznej hierarchii, a to dlatego, że jak uważa Carslake „wszyscy ludzie są pod spodem bardzo prości”31. Co więcej: są inni, niż się innym wydają. I właśnie mimo tej w istocie pozornej inności, głębokich, a jakoś wspólnych różnic możliwa jest bliskość między ludźmi, również między kobietami i mężczyznami, szczególnie gdy wiąże ich wspólna droga i wspólny cel, nawet jeśli jest nim tylko niewidoczne, ukryte za horyzontem wrzo- sowisko na obrazie Old Crome’a Norwich. Ale i te różnice dzielące nas i przeszka- dzające żyć w harmonii w istocie rzeczy wydają się Carslake’owi powierzchowne, zatem łatwe do odrzucenia, do zrzucenia z siebie na podobieństwo ubrania ‘starej skóry’ (adwokat wyrazi to brutalniej: „zedrzyj całe to ubranie32”), aby ujawniła się ludzka tożsamość niezależna, ale bynajmniej nie wolna! od uwarunkowań płci, a już szczególnie klasowej świadomości. Tyle, że możliwe jest to tylko po odwrotnej stro- nie salonu, po przekroczeniu w akcie wolności różnorakich ram, również ramy deko- rującego ścianę salonu krajobrazu dawnego mistrza malarskiej Szkoły Norwich. 29 Tamże. 30 M. Rzepińska, Pejzaż angielski i pejzaż francuski, w tejże: Siedem wieków malarstwa europejskiego, Wrocław 1986, s. 371. 31 V. Woolf, Prosta melodia, dz. cyt., s. 82. 32 Tamże, s. 87. 8 (2/2014) ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 15 Być między ludźmi, ale tymi z nieprzymuszonego obopólnego wyboru, to od- czuwać z nimi związek, którego nie odczuwając wyobcowani stwierdzamy z nie- pokojem, jak Carslake, że umysł, pozostawiony samemu sobie, instynk townie wznosi się ku chmurom i niebu, przywołując starą, bezpieczną postać, stare, fałdziste szaty, łagodne spojrze nie i płaszcz przypominający obłok33. Nolens volens powracamy do utrwalonego w duchowej? psychicznej? prze- strzeni człowieka wyobrażenia Boga. Dzieje się tak, gdyż Bóg – o czym pisze Karen Armstrong, uznana brytyjska religioznawczyni: „Nie jest nieruchomym, raz na zawsze objawionym Bogiem katechizmów, Wiecznym Bytem zaklętym w skamie- liny świętych słów i wersetów, lecz okazuje się żywą, zmienną rzeczywistości. Co więcej, rzeczywistością zależną od człowieka (…). Taki Bóg pojawia się i znika, przebiera się w historyczne kostiumy i liturgiczne maski. (…) Kompromituje się na polach bitew, zostaje zagazowany w koncentracyjnych obozach, wyszydzony przez filozofów i sprzedany przez telewizyjnych kaznodziejów. Taki Bóg okazuje się też kimś – albo czymś – zadanym, nie danym. Swoistym włodarstwem człowieka, przedmiotem jego badań i władczych żądz”34. Dzieje się tak więc niezależnie od deklarowanej wiary lub niewiary w Boga. Być może więc Virginia Woolf musiała, po prostu musiała wyznać, że również i tego problemu: „Ujęcie w słowa było nie- możliwe i niepotrzebne”35. Dlatego też: „choć George Carslake jest jednym z najmilszych ludzi (…) pozo- staje zagadką, dziwadłem. Nie wiadomo, o co mu chodzi”36. Jak każdy dla każdego innego. Stwierdzenie to jak po sznurku prowadzi czytelnika do trzeciego ze zbiorku prozatorskich miniatur pani Woolf opowiadania, zapewne jednego z najświetniej- szych w literaturze angielskiej, opowiadania z roku 1929 noszącego tytuł Dama w lustrze: Refleksja|The Lady in the Looking Glass: A Reflection. Opowiadania w zbiorku najświetniejszego i może najbardziej tajemniczego, choć w szczególnym sensie można w nim widzieć kontynuację wątków zawartych w Kew Gardens i Prostej melodii. Stanowi ono również symboliczne ujęcie całego twórczego dorobku Virginii Woolf. Obrazy, lustra, kwiaty, kobiety, ich ubrania, to, co się dzieje między nimi a światem, owe wszystkie akcje i interakcje, mocne lub wątłe relacje między ludźmi, ale i między nimi a przedmiotami, rzeczy ważne i zupełnie nieistotne, ale w pewnych sytuacjach nadających rzeczywistości nowy czy chociażby tylko inny sens. Już sam tytuł Dama w lustrze: Refleksja przy całej swej prostocie zawiera dwuznaczność ukrytą w słowie „refleksja” (reflexia w łacinie znaczy tyle co ‘od- bijanie; zawracanie, a nawet przechylanie) tutaj jako termin techniczny, oznacza (w związku z lustrem) po prostu refleks, odbicie światła, odblask, ale też wskutek tego odwzorowanie jakichś w lustrze przedmiotów – przy czym wypada pamiętać, że słowo refleksja na przykład w filozofii idealistycznej oznacza przeciwieństwo poznania tego co zewnętrzne, mianowicie poznanie skierowane na własne przeży- cie psychiczne, innymi słowy – poznanie mające swe źródło w podmiocie i na ów podmiot skierowane. Leibniz refleksję określał jako „skierowanie uwagi na to, co jest w nas obecne”. Otóż właśnie to w tym opowiadaniu stanowi jego esencję, ale 33 Tamże, s. 85. 34 K. Armstrong, Historia Boga. 4000 lat dziejów Boga w judaizmie, chrześcijaństwie i islamie, przeł. B. Cendrowska, Warszawa 1996, s. 17. 35 V. Woolf, Prosta melodia, dz. cyt., s. 87. 36 Tamże, s. 88. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 16 Virginia Woolf czytelnik musi sam zdecydować – kto? co? jest prawdziwym bohaterem? bohaterką? Damy w lustrze – więc owa dama, pani Isabella Tyson, która: „w cienkiej letniej sukience, przeszła, niosąc koszyk, i znikła, odcięta pozłacaną krawędzią lustra”37. Albo anonimowa Narratorka będąca niewątpliwie „myślącym” podmiotem opo- wiadania, jego skupiającym na sobie uwagę czytelnika centrum, albo rozliczne przedmioty odbijające się w „wysokim, włoskim lustrze”, oprawionym „w złotą ramę, i wiszącym w holu”38 najważniejszym śród wszystkich innych przedmiotem. Albo, albo. Zauważmy coś, co w sposób istotny łączy omawiane opowiadania, to coś, to przyroda, natura, przede wszystkim świat roślin – drzew, krzewów i kwiatów do- minujących jako znak przetrwania, erotycznej atmosfery, seksualnego podniecenia spełniającego się barwnym, aromatycznym orgazmem letniego kwitnienia (Kew Gardens), ale też natura wrzosowiska namalowanego przez Johna Crome’a, nama- lowanego, ale przecież również realnego, z mocą przyzywającego pana Carslake’a do opuszczenia salonu pani Dalloway, przekroczenia ramy pejzażu, aby zażył wraz z bliskimi sobie duchowo osobami swobodnego oddechu śród czystej natury (Pro- sta melodia); wreszcie widziana przez Narratorkę (którą może być, czemuż nie?, sama Klarysa Dalloway, która właśnie wpadła do pani Tyson z niezapowiedzianą wizytą), odbijająca się w lustrze „część ogrodu. Widoczna była długa trawiasta ścieżka, biegnąca między rabatami wysokich kwiatów, aż do miejsca, gdzie ukośnie odcinała ją złota rama”39. Narratorka znajduje się we wnętrzu, siedząc na sofie w salonie, otoczona roz- maitymi przedmiotami, ale też na wprost owego lustra odbijającego zarówno te znieruchomiałe, tworzące martwą naturę, jak również ożywiane ruchem fragmenty widocznej ogrodowej perspektywy. Nasza hipotetyczna pani Dalloway przyznaje, że „jako jedyna osoba w salonie” czuła się: niczym jeden z tych badaczy przyrody, którzy przysy pani trawą i liśćmi leżą, obserwując i sami nie będąc wi dzianymi, jak swobodnie poruszają się najpłochliwsze ze zwierząt – borsuki, wydry, zimorodki. Tamtego popołudnia ten pokój pełen był takich płochliwych stworzeń, świateł i cieni, powiewających firanek, spadających płatków-rzeczy, które się chyba nigdy nie zdarzają, kiedy ktoś pa trzy. Cichy, stary pokój na wsi, z dywanami i kamiennymi gzymsami nad kominkiem, z wbudowanymi w ściany pół kami na książki, z czarno-złotymi sekretarzykami z laki, pełen był takich nocnych stworzeń, świateł i cieni, powiewających firanek, spadających płatków-rzeczy, które się chyba nigdy nie zdarzają, kiedy ktoś pa- trzy. (…) A zdarzało się też, że w niejasny sposób wszystko nasycało się kolorem i ciemniało, jak gdyby na gle mątwa napełniła powietrze fioletem; pokój miał swe namiętności i gniewy, i zazdrości, i smut- ki, które napływa ły i okrywały go chmurą, jak człowieka. Nic nie pozostawało takie samo dłużej niż przez mgnienie40. Jak zauważa Erich Auerbach w swoim eseju Brązowa pończocha41: „Powieścio- pisarz jako ktoś, kto opowiada o pewnym obiektywnym stanie rzeczowym, usuwa się niemalże bez reszty, prawie wszystko, co zostaje powiedziane, pojawia się jako odbicie w świadomości postaci powieściowych”. Pamiętajmy jednak, że niektóre z supozycji Auerbacha okazały się na tyle kontrowersyjne, że również w naszym literaturoznawstwie odezwały się głosy krytyczne, w części dotyczącej twórczości Virginii Woolf, które przytacza w swoim obszernym wstępie Zbigniew Żabicki42, 37 V. Woolf, Dama w lustrze: Refleksja, w tejże: Dama w lustrze, dz. cyt., s. 98. 38 Tamże, s. 97. 39 Tamże. 40 Tamże, s. 97-98. 41 E. Auerbach, Brązowa pończocha, w tegoż: Mimesis. Rzeczywistość przedstawiona w literaturze Zachodu, t. II, przeł. Z. Żabicki, Warszawa 1968, s. 393. 42 Z. Żabicki, Ericha Auerbach historia realizmu, w: Mimesis. Rzeczywistość przedstawiona w lite- raturze Zachodu, dz. cyt., s. 34. 8 (2/2014) ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 17 cytując choćby pracę Aliny Brodzkiej43. Programowy empiryzm autora Mimesis „opiera się na absolutyzacji – pisze Żabicki – poetyki tego nurtu prozy, który by- wa (niezbyt precyzyjnie) określany mianem powieści „psychologicznej”. Chodzi tu o prozę, którą – jak w przypadku twórczości Virginii Woolf – mniej interesują spo- łeczne i historyczne determinanty losu ludzkiego, bardziej natomiast mikroobser- wacja skomplikowanych procesów rozgrywających się w ludzkiej psyche; ponadto zaś o prozę, dla której charakterystyczna jest rezygnacja z postawy „pisarza jako narratora obiektywnych faktów”44; owa wszechwiedząca i autorytatywna narracja prozy dziewiętnastowiecznej ustępuje tu miejsca „tendencji do przekazywania gry świadomości w jej niekoherentnym, skojarzeniowym toku”45. W dalszym ciągu swego wywodu, znów cytując pracę Brodzkiej, przypomina Żabicki, iż „analiza Auerbacha (wobec pisarstwa Woolf) »zawodzi (…) jako zarys syntetyczny, uogólnia bowiem nadmiernie jeden tylko kierunek przemian literatury dwudziestego wieku«”46, zaś „tendencja reprezentowana przez Virginię Woolf, »podobnie jak dążenie do wieloaspektowego oglądu rzeczywistości, do wielopla- nowego ujęcia czasu i do konfrontacji perspektyw wynikających z przecięcia tych oglądów i warstw czasowych, nie muszą służyć przeświadczeniu o nierozwiązywalnej zagadkowości wszystkich zjawisk«”47. W podobny sposób jak prof. Alina Brodzka postrzegał dwudziestowieczną literaturę również Arnold Hauser: Współczesne przeżycie czasu polega przede wszystkim na świa domości momentu, w którym się znajdujemy — na świadomości teraźniejszości. Wszystko, co aktualne, współczesne i w obecnej chwili ze sobą związane, ma dla współczesnego człowieka szcze gólne znaczenie i wartość, a sam fakt równo- czesności, przepojony tą świadomością, zyskuje w jego oczach rys wielkiej wagi. Jego świat duchowy jest pełen nastroju teraźniejszości i równoczesności tak, jak duchowy świat średniowiecza jest pełen nastroju tamtego świata, a oświecenia — nastroju przyszłości. (…) Urok „koegzysten cji”, odkrycie, że z jednej strony ten sam człowiek przeżywa w tym samym momencie tak wiele rzeczy różnych, niemających ze sobą związku i niemożliwych do połączenia, a z drugiej różni ludzie w różnych miejscach przeżywają nieraz to samo, że w różnych, całkowicie od siebie izolowanych punktach ziemi zdarza się równo cześnie to samo (…) ten uniwersalizm, który dzisiejszemu człowie kowi uświadomiła nowoczesna technika, jest może właściwym źródłem nowej koncepcji czasu i całego braku systematyczności, charakterystycznego dla nowoczesnego przedstawiania życia przez sztukę. Ta rapsodyczność, odróżniająca najwyraźniej powieść nową od starszej, jest zarazem cechą, która sprawia w nowej powieści najbardziej filmowe wrażenie. Brak ciągłości fabuły i prowadzenia scen, nagłość myśli i nastrojów, względność i niekonse- kwencja miar czasu u Prousta i Joyce’a, Dos Passosa i Wirginii Woolf przypomina cięcia, przesłony i in- terpolacje filmu, i jest to po prostu czar filmu48. Stop-klatka to zabieg rzeczywiście najczęściej stosowany przez autorkę oma- wianych opowiadań po części inicjowany impresyjną ich, niemal puentylistyczną, techniką, po części będący być może odległym refleksem Horacego Listu do Pizo- nów, którym wykładając swoją ars poetica mówi, że należy komponować utwór tak, aby „słowa dziwiły się słowom” po to, aby zadziwić czytelnika, czyli wprawić w ruch jego emocje, poruszyć wyobraźnię, po części zaś, aby utrzymać wewnętrzny rytm mknących wrażeń, wyobrażeń-obrazów i słów, po to właśnie, aby: „Nic nie pozostawało takie samo dłużej niż przez mgnienie”. Osobliwością jednak tego stanu rzeczy jest, że: 43 Zob. A. Brodzka, O kryteriach realizmu w badaniach literackich, Warszawa 1966. 44 E. Auerbach, Brązowa pończocha, dz. cyt., s. 51. 45 Tamże. 46 Tamże. 47 Tamże. 48 A. Hauser, Społeczna historia sztuki i literatury, przeł. J. Ruszczycówna, w: Mimesis. Rzeczywistość przedstawiona w literaturze Zachodu, dz. cyt., s. 377. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 18 Virginia Woolf na zewnątrz lustro odbijało stół w holu, słoneczni ki, dróżkę w ogrodzie tak dokładnie i tak nie- wzrusze nie, że sprawiały wrażenie zatrzymanych nieuchronnie w swej nierzeczywistości. Stanowiło to dziwny kontrast – tu wszystko się zmieniało, tam wszystko trwało nierucho mo. Nie sposób było nie patrzeć to na jedno, to na drugie49. Osobliwości tych doświadcza Narratorka, która zaszła w odwiedziny, kiedy jej przyjaciółka, pani Tyson właśnie wychodziła do ogrodu, minęły się o chwilę, o cal, bo gość jeszcze zdążył ją dostrzec znikającą za „pozłacaną krawędzią lustra”. Od tego momentu minęło już pół godziny wypełnione przez Narratorkę (dalej nazy- wać ją będziemy panią Dalloway albo Klarysą) staranną obserwacją zarówno zewnętrznych fenomenów rzeczywistości, więc domowego wnętrza pani Tyson i wy- pełniających je przedmiotów oraz nakładających się na nią jeszcze bardziej skrupu- latną obserwacją swojej realnej wiedzy o „przyjaciółce”, aby stwierdzić, że w grun- cie rzeczy nie zna jej, nie wie o niej nic. Isabella przywodziła na myśl raczej fantazyjny i drżący powój niż wyprostowany aster, wykrochma- loną cynię czy też swoje własne płomienne róże, palące się niczym lampy na krzakach. To porównanie pokazuje, jak niewiele o niej wiedziałam po tylu latach, jest niemożliwe bowiem, żeby jakakolwiek pięć- dziesięciopięcio- lub sześćdziesięcioletnia kobieta z krwi i kości była w istocie gałązką lub wąsem rośliny. Takie porównania są gorzej niż puste i powierzchowne – są wręcz okrutne, bo pojawiają się właśnie jak powój, który drży mię dzy naszymi oczyma a prawdą. Musi istnieć prawda; musi istnieć mur. Jednak to dziwne, że znając ją przez te wszystkie lata, nie umiałam powiedzieć, co jest prawdą Isabelli50. A czy w ogóle zna ją ktokolwiek? Czy ktokolwiek, ba, cokolwiek poza jej sprzę- tami, tymi wszystkimi dywanami, krzesłami i sekretarzykami ma do niej dostęp, zna ją? I wtedy, jakby w chwili olśnienia, ale jakimś ciemnym, zgoła piekielnym blaskiem, Klarysie przychodzi na myśl, że owe sprzęty pani Tyson, rzeczy wypeł- niające, przepełniające? jej dom: wiedzą o niej więcej, niż wolno było wiedzieć nam, którzy na nich siedzimy, piszemy przy nich i tak ostrożnie po nich stąpamy. W każdym z tych sekretarzyków znajdowało się mnóstwo szufladek i każda z nich niemal na pewno zawierała listy, przewiązane wstążeczką, przesypane lawendą albo płatkami róż. (…) gdyby ktoś zdobył się na to, żeby otworzyć którąś szufladkę i przeczytać jej listy, znalazłby ślady wielu nie pokojów, umówionych spotkań, pretensji, że do spotkania nie doszło, długie epistoły, świad- czące o zażyłości i uczu ciu, gwałtowne - pełne zazdrości i wyrzutów, strasznych ostatnich słów rozstania (…). Pod naporem myśli o Isabelli jej pokój stał się bardziej cienisty i symboliczny; kąty wyda wały się ciemniejsze, nogi krzeseł i stołów cieńsze i bar dziej przypominające hieroglify51. To deprymujące, wręcz okropne doświadczenie móc nagle odkryć, że przedmio- ty mogą wiedzieć więcej o człowieku niż inny, drugi człowiek, jego bliski znajomy, tym bardziej wieloletnia przyjaciółka. Oznacza to po prostu pod pozorem bliskości i otwarcia skrytość i brak zaufania. Pani Tyson, owa dama ze swym lustrzanym odbiciem, jej rozkwiecony ogród, jej salon widziane w zwierciadle ujawniają swą dwoistość, zmuszają do uformowania przykrej refleksji o ich faktycznym stanie, wywołują ambiwalencję uczuć, będącą dwoistości rzeczy echem, ale też pychę i próż- ność, o czym przypomina w swym eseju prof. Liliann Louvel: „Idea lustra, jego wyzwania, medytacja (jako sposób, środek poznania), refleks, dwoistość, inwer- sja, tworzą ramę tej pracy. Lustro jawi się jako zbiornik obrazów, jako rezerwuar świadomości52”. 49 V. Woolf, Dama w lustrze: Refleksja, dz. cyt, s. 98. 50 Tamże, s. 98-99. 51 Tamże, s. 99. 52 Le cadre du miroir, ses enjeux, la contemplation, le reflet, le double, l’inversion, la réduplication, dessineront le cadre de ce travail. Le miroir se présente comme réservoir d’images, un réservoir de sens, L. Louvel, Virginia Woolf: The Lady in the Looking Glass; Portrait(s) de dame(s) avec miroir, w: Etudes Britanniques Contemporaines, Montpellier 1997, por. także: A. Minazzoli, La Première om- bre, Paris: Minuit 1990. 8 (2/2014) ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 19 Lustro w swoich rozlicznych funkcjach, jakie pełni w naturze (np. jako lustro wody, zwierciadło stawu, rzeki itp.) to także świadek życia ludzkiego we wszyst- kich jego przejawach, także strażnik tajemnic tego życia, ale i szpieg, nawet zdrajca ujawniający mimowolnemu obserwatorowi, komuś, kto jest z zewnątrz tajemnice obcego domu. Za pośrednictwem lustra pani Tyson Klarysa odkrywa pilnie strze- żone sekrety swej znajomej. Stanie się to w momencie, kiedy mniej więcej stabilny odbijający się w lustrze obraz zewnętrznej i wewnętrznej rzeczywistości nagle ulega zaburzeniu, choć owo zaburzenie to przecież konieczny i tutaj rite do passage (na- wiązanie do doświadczenia pana Carslake’a z Prostej melodii) prowadzący Narra- torkę do odkrycia prawdy życia Isabelli Tyson: Nagle te odbicia znikły gwałtownie, choć bezgłośnie. Wielki czarny kształt zamajaczył w lustrze; zmazał wszystko, zarzucił stół stosem marmurowych tabliczek z różowymi i szarymi żyłkami i znikł. Ale obraz uległ cał kowitej zmianie. Przez chwilę był nierozpoznawalny, nie racjonalny i zupełnie nieostry. Tabliczek nie dawało się odnieść do żadnego ludzkiego działania. A potem, stop niowo, zaczynały podlegać jakiemuś logicznemu procesowi, który je porządkował, układał i umieszczał w obrębie powszechnego doświadczenia. Okazało się, że to po pro stu listy. Przyniesiono pocztę53. Dostarczona nowa poczta, owe zamknięte w kopertach listy, to kolejna porcja sekretnych wiadomości dotyczących pani Tyson dopełniających i uzupełniających inne, od lat spoczywające w schowkach, szufladach i skrytkach stołów, biurek, se- kretarzyków i konsoli, t
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

eleWator 8 (2/2014) - Virginia Woolf
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: