Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00299 003727 20993983 na godz. na dobę w sumie
Autobiograficzny wywiad narracyjny. Metoda - technika - analiza - ebook/pdf
Autobiograficzny wywiad narracyjny. Metoda - technika - analiza - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 174
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-8142-869-9 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> filologia polska
Porównaj ceny (książka, ebook (-13%), audiobook).

Publikacja jest pierwszą w Polsce monografią metodologiczną, w której ukazano podstawowe zasady prowadzenia autobiograficznego wywiadu narracyjnego oraz jego analizy. Syntetycznie przedstawione zaplecze teoretyczne metody autobiograficznego wywiadu narracyjnego tworzy kontekst dla szczegółowo omówionej warstwy aplikacyjnej. Autorki pokazują, w jaki sposób teoria łączy się z praktyką badawczą, podkreślają wartość analityczną i teoriotwórczą pracy seminaryjnej. Bazując na własnych doświadczeniach badawczych, starają się odpowiedzieć na najczęściej zadawane pytania związane z opisywaną problematyką.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Łódź 2020 Kaja Kaźmierska, Katarzyna Waniek – Uniwersytet Łódzki, Wydział Ekonomiczno-Socjologiczny Katedra Socjologii Kultury i Centrum Badań Biograficznych i Historii Mówionej UŁ 90-214 Łódź, ul. Rewolucji 1905 r. nr 41/43 RECENZENT Joanna Wawrzyniak REDAKTOR INICJUJĄCY Iwona Gos OPRACOWANIE REDAKCYJNE Ewa Walewska SKŁAD I ŁAMANIE AGENT PR KOREKAT TECZNICZNA Anna Sońta PROJEKT OKŁADKI Katarzyna Turkowska Na okładce wykorzystano zdjęcie autorstwa Kai Kaźmierskiej Transkrypcja wywiadu narracyjnego z notatkami badacza Publikacja powstała w ramach projektu badawczego nr UMO-2013/09/B/HS6/03100, finansowanego ze środków Narodowego Centrum Nauki: Doświadczenie procesu transformacji w Polsce. Porównanie socjologiczne na podstawie analizy biograficznej © Copyright by Authors, Łódź 2020 © Copyright for this edition by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2020 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.09630.19.0.K Ark. wyd. 9,7; druk. 10,875 ISBN 978-83-8142-868-2 e-ISBN 978-83-8142-869-9 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl tel. (42) 665 58 63 SpiS treści Wstęp . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Metoda autobiograficznego wywiadu narracyjnego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wywiad narracyjny jako technika zbierania danych empirycznych . . . . . . . . . . . . . 7 11 21 1. Faza ukryta – nawiązanie kontaktu i warunki przeprowadzania autobiograficz nego wywiadu narracyjnego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . 22 26 40 48 57 2. Faza rozpoczęcia wywiadu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3. Faza spontanicznej narracji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4. Faza pytań dotyczących narracji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5. Faza zakończenia wywiadu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6. (Pisemna) zgoda informanta na uczestnictwo w badaniu i wykorzystanie wywiadu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 60 63 7. Transkrypcja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 67 Procedura analityczna pojedynczego przypadku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 68 1. Formalna analiza tekstu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 69 Narracyjny schemat komunikacyjny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 71 Opisowy schemat komunikacyjny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 75 Argumentacyjny schemat komunikacyjny. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 77 Przymusy narracyjne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80 2. Strukturalna analiza tekstu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 81 Jednostki narracyjne, suprasegmenty i konstrukcje w tle . . . . . . . . . . . . . . . . Preambuła, koda i koda rozbita . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 90 Przesłonięcie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 101 Struktury procesowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 105 3. Analityczna abstrakcja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 135 6 Spis treści Procedura analityczna kilku przypadków. Porównanie kontrastowe . . . . . . . . . . . . 141 Tworzenie modelu teoretycznego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 145 Praca warsztatowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 149 Najczęściej zadawane pytania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 155 Bibliografia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 163 WStęp Oddajemy w  ręce Czytelnika publikację, w  której staramy się przekazać podstawowe zasady prowadzenia i  analizowania autobiograficznego wywiadu narracyjnego. Podejmując się tego zadania, czynimy to z wahaniem, gdyż zdaje- my sobie sprawę, że literatura na temat założeń teoretycznych, sposobu przepro- wadzania wywiadu oraz analizy jego transkrypcji jest dość bogata. Nieskromnie przyznamy, że przyczyniłyśmy się do tłumaczeń niektórych kluczowych tekstów metodologicznych Fritza Schützego na język polski oraz publikacji jego teks- tów angielskich. Nie bez znaczenia jest fakt, że sięgnięcie do źródeł, czyli twór- czości niemieckiego socjologa w jego ojczystym języku, stanowi nie lada wyzwa- nie, bo – jak on sam przyznaje – pisze w nim w sposób dość zawiły. Nie chodzi przy tym o zbędną manierę nadawania swoim pracom artystycznego wyrazu, lecz o  pokazywanie wielowarstwowych, złożonych, splatających się ze sobą w  roz- maitych konfiguracjach sposobów doświadczania życia i ich relacji z procesami społecznymi, które uchwycić można jedynie dzięki wyrafinowanemu procesowi badawczemu. Niezwykle trudno jest to przekazać prosto – szczególnie w tekście ograniczonym liczbą stron czy arkuszy wydawniczych. Niemniej dzięki Markowi Czyżewskiemu dysponujemy świetnym tłumaczeniem znakomitego tekstu Fritza Schützego, z pewnością jednego z najważniejszych w jego dorobku, ukazującego wagę procesów bezładu i cierpienia dla zrozumienia rzeczywistości społecznej, a tym samym stanowiącego swoisty manifest jego podejścia i wykładającego teo- rię filozoficzną1. Z kolei Zbigniew Bokszański i Andrzej Piotrowski przetłuma- czyli z języka angielskiego jego wcześniejszy artykuł, napisany wraz z Gerhardem Riemannem, dotyczący trajektorii cierpienia , a w 2012 r. ukazało sie tłumaczenie bardzo obszernego tekstu Analiza biograficzna ugruntowana empirycznie w auto- biograficznym wywiadzie narracyjnym (Schütze 2012a), w tłumaczeniu Katarzyny 1 Wiemy od autora przekładu, że była to bardzo trudna praca, możliwa do wykona- nia tylko dzięki ciągłej konsultacji zarówno z autorem tekstu, jak i z jego współpracow- nikami. 8 Waniek. Tak więc można uznać, że osoby chętne do zapoznania się z tą metodą są w komfortowej sytuacji, ponieważ dysponują bogatą literaturą w języku pol- skim2. Obserwując prace niektórych badaczy w  wymiarze ich działań teoretycz- nych oraz przyglądając się wielu wystąpieniom konferencyjnym czy tworzonym tekstom naukowym, postanowiłyśmy stworzyć manuskrypt metodologiczny krok po kroku opisujący kolejne etapy pracy nad i z materiałem empirycznym, jakim jest autobiograficzny wywiad narracyjny. Znaczenie przy podejmowaniu tej decyzji miały również nasze osobiste doświadczenia badawcze – w tym empi- ryczne (przeprowadzanie wywiadów), teoretyczne (analizowanie transkrypcji) oraz dydaktyczne (związane głównie z prowadzeniem warsztatów badawczych na temat metody wywiadu narracyjnego). Te ostatnie przekonały nas o tym, że przy rosnącej popularności metody autobiograficznego wywiadu narracyjnego, wypracowanej przez Fritza Schützego, jej osiągnięcia często są banalizowane. Prowadzi to do fałszywego i iluzorycznego przekonania, że: badania biograficzne mogą uprawiać wszyscy, gdyż nie wymagają one pogłębionej wiedzy i szczegól- nych umiejętności, a każdy, będąc nosicielem swojej własnej biografii, posiada wystarczające kom- petencje w tej dziedzinie, by móc się nimi zajmować. W związku z narastającą liczbą badań/tekstów biograficznych i  wielogłosem badań opartych na analizie biografii możemy dziś mówić nie tylko o różnorodności metodologicznej i teoretycznej w tej dziedzinie, ale wręcz o panującym na tym polu chaosie i coraz częstszej niestety dominacji stereotypu opartego na uproszczonym obrazie metody biograficznej (Kaźmierska 2012b: 10). Zatem niejednokrotne możemy spotkać się z  badaniami podejmowanymi bez należytego namysłu nad teorią i metodologią, a nawet błędnie interpretujący- mi i stosującymi założenia podejścia Fritza Schützego (zob. też Czyżewski 2013; Waniek 2019a). Naszym zamierzeniem jest wyczerpujący, ale zarazem przyjazny opis proce- dury badawczej. Tam, gdzie to tylko możliwe, staramy się unikać zbyt technicz- nych zwrotów i sformułowań, oczywiście nie trywializując omawianych zagad- nień. Chcemy jednocześnie zwrócić uwagę Czytelnika, że niekiedy drobiazgowa i, jak może się wydać, banalna koncentracja na szczegółach nie jest z naszej stro- ny zabiegiem umilającym lekturę, lecz uwrażliwiającym na specyfikę narzędzia 2 Pierwszy ze wspomnianych tekstów Fritza Schützego: Trajektorie cierpienia jako przedmiot badań socjologii interpretatywnej został wydrukowany w 1997 r. w „Studiach Socjologicznych”. Z  kolei artykuł Gerharda Riemanna i  Fritza Schützego: Trajekto- ria jako podstawowa koncepcja teoretyczna w analizach cierpienia i bezładnych procesów społecznych ukazał się w „Kulturze i Społeczeństwie” w 1992 r. Oba teksty znalazły się w książce pod redakcją Kai Kaźmierskiej (Schütze 2012c; Riemann, Schütze 2012). Autobiograficzny wywiad narracyjny: metoda – technika – analiza Wstęp 9 badawczego, jakim jest autobiograficzny wywiad narracyjny, z definicji będący częścią skomplikowanych procesów interakcyjnej codzienności. Publikacja składa się z kilku części. W pierwszej syntetycznie przedstawiamy zaplecze teoretyczne metody autobiograficznego wywiadu narracyjnego i sku- piamy się przede wszystkim na warstwie aplikacyjnej. Następnie bardzo szcze- gółowo opisujemy organizację i  przebieg wywiadu narracyjnego, omawiamy poszczególne kroki procedury analitycznej oraz pokazujemy, jak można/należy przygotowywać transkrypcje wywiadów dzięki pracy seminaryjnej. W końcowej części odpowiadamy na pytania, które w naszym odczuciu pojawiają się najczęś- ciej. Mamy nadzieję, że książka będzie pomocna zwłaszcza dla początkujących badaczy i pozwoli im uniknąć wielu błędów oraz wspomoże w procesie budo- wania doświadczeń. Nie zastąpi ona jednak praktyki, która pozwala na dosko- nalenie umiejętności, jeśli chodzi zarówno o prowadzenie wywiadu, jak i o jego analizę czy wypracowanie własnego stylu pracy. Nie zastąpi również warsztatów badawczych, gdzie podczas wspólnej pracy nad spontanicznie opowiedzianymi historiami życia można przyjrzeć się swoim potknięciom, poddać refleksji własny sposób działania w sytuacji wywiadu i zrozumieć jego konsekwencje dla sposo- bu prezentacji narratora czy wreszcie zmierzyć się z alternatywnymi podejściami i interpretacjami, a przez to zyskać analityczny dystans do własnego materiału. Na zakończenie chcemy z całą mocą podkreślić, że po pierwsze doskonale- nie własnego warsztatu badawczego w zasadzie nigdy się nie kończy, a po drugie zaprezentowana w tym tekście perspektywa badawczo-analityczna, należąca do obszaru badań biograficznych, jest jedną z wielu możliwych. Od lat stosujemy ją w Katedrze Socjologii Kultury Uniwersytetu Łódzkiego, zachowując wdzięcz- ność wobec naszych nieco starszych współpracowników i  nauczycieli: prof. Zbigniewa Bokszańskiego, prof. Alicji Rokuszewskiej-Pawełek, prof. Andrze- ja Piotrowskiego, prof. Marka Czyżewskiego i – last but not least – prof. Fritza Schützego, gdyż niezwykle cenimy sobie wieloletnią współpracę, na którą skła- dają się: uczestnictwo w jego seminariach, wspólne realizowanie projektów oraz niezwykle inspirujące dyskusje. Musimy wspomnieć, że podstawowym materiałem badawczym, jaki po- służył nam w tej pracy do przedstawienia metody Fritza Schützego, są auto- biograficzne wywiady narracyjne powstałe w  ramach projektu badawczego nr  UMO-2013/09/B/HS6/03100, finansowanego ze środków Narodowe- go Centrum Nauki: Doświadczenie procesu transformacji w Polsce. Porównanie socjologiczne na podstawie analizy biograficznej. Niekiedy sięgamy też do mate- riałów zebranych w innych, w większości naszych wspólnych projektach ba- dawczych – w tym wypadku zawsze w przypisie wskazujemy kolekcję, z której pochodzi dany wywiad. Metoda autobiograficznego WyWiadu narracyjnego Opracowana przez Fritza Schützego metoda autobiograficznego wywiadu narracyjnego stanowi spójną propozycję metodologiczno-analityczną. Jej za- łożenia epistemiczne i ramy teoretyczne można znaleźć w wielu tekstach tego niemieckiego badacza, opublikowanych także w języku polskim. Mamy nadzie- ję, że Czytelnik sięgnie po teksty wskazane na końcu tego rozdziału, ponieważ w naszym opracowaniu akcent położyłyśmy na aspekty praktyczne tego podej- ścia, tj.  charakterystykę procedury zbierania, opracowania i  analizy materiału empirycznego. Nie sposób jednak nie wspomnieć o kilku kwestiach teoretycz- nych – niezależnie od tego, czy ktoś uzna koncepcję Fritza Schützego za godną uwagi, czy też nie. Bez wątpienia jest to obecnie niezwykle koherentna, autorska propozycja podejścia do badania rzeczywistości społecznej, wyrastająca z trady- cji szkoły Chicago, a przede wszystkim inspirowana przez różne nurty socjologii interpretatywnej. Charakterystyczną cechą szkoły Chicago, powstałej w 1892 r., jest przyjęcie miasta za przedmiot badań. Jerzy Szacki wskazuje: Rola środowiska, które w  latach trzydziestych [XX w. –  przyp. aut.] zaczęło być nazywane szkołą chicagowską, nie polegała tylko czy nawet głównie na głoszeniu takich czy innych poglądów, chociaż poglądy sformułowane przez Parka i Burgessa w Introduction to the Science of Sociology (1921), sta- nowiły przez prawie cały okres międzywojenny podstawę teoretycznego przygotowania większości socjologów. Rola ta polegała przede wszystkim na tym, że dokonała ona nobilitacji terenowej pracy badawczej, czyniąc z niej pełnoprawne przedsięwzięcie akademickie i fundament socjologii jako takiej (Szacki 2002: 604). Nobilitacja ta dotyczyła również materiałów biograficznych. Socjologowie chicagowscy rozwinęli bowiem szereg metod, które z czasem stały się elemen- tami badań biograficznych (studia przypadków, historie życia), oraz korzystali z różnego rodzaju materiałów o charakterze biograficznym: (auto)biografii, pa- miętników, listów, notatek osobistych, dokumentów. W obrębie szkoły Chicago 12 powstało ponad dwadzieścia studiów monograficznych z uwzględnieniem mate- riałów biograficznych. Socjologia interpretatywna, począwszy od szkoły Chicago z jej pragmaty- zmem, obejmuje – jak ujmuje ją Fritz Schütze: wszystkie orientacje teoretyczne, których punktem wyjścia jest wyposażony w sens, symboliczny, op- arty na mowie charakter rzeczywistości społecznej, orientacje, które podkreślają, że członkowie spo- łeczeństwa stoją stale wobec zadania interpretacji ruchów interakcyjnych partnerów w  interakcji, społecznych ram interakcji i instytucjonalnych przejawów społeczeństwa (Schütze 2012: 422). Z kolei Andrzej Piotrowski wyjaśnia: Oprócz katalogu kierunków, powszechnie dziś uważanych za składniki socjologii interpretatywnej, który obejmuje wywodzony pospołu ze szkoły Chicago i pism George’a Herberta Meada interakcjo- nizm symboliczny (włączając w to twórczość Howarda Beckera, Ervinga Goffmana i Anselma Straus- sa), socjologię fenomenologiczną wyrosłą z pism Alfreda Schütza, etnometodologię, Schütze zalicza do niej także myśl Georga Simmla i Maxa Webera, socjologię wiedzy Karla Mannheima, teorię figura- cji Norberta Eliasa, a nawet perspektywę Emila Durkheima, zastosowaną przezeń w analizie elemen- tarnych form życia religijnego, której neokantowskie afinacje nie budzą wątpliwości, a którą traktuje się czasem jako wyraz nastawienia fenomenologicznego (Piotrowski 1998: 3). Podkreśla jednak dalej: […] w swym szerokim określeniu socjologii interpretatywnej [Schütze – przyp. aut.] mówi o cechach wspólnych składających się na nią kierunków jedynie w ich punkcie wyjścia. Nie tworzy ona jed- norodnego pola koncepcji teoretycznych i wzorów badania empirycznego, a różnice między współ- cześnie ukształtowanymi jej nurtami, takimi jak np. etnometodologia i symboliczny interakcjonizm, sięgają niekiedy podstawowych dla całej orientacji zagadnień dotyczących jaźni, mowy, znaczenia oraz ich roli w interakcji. Siłą rzeczy różnice te odzwierciedlają się w kierunkach zainteresowań poszczegól- nych jej odmian (tamże: 4). Z interesującej nas perspektywy badań biograficznych odmienności te szcze- gółowo omawia Marek Czyżewski (1987). Na szczególną uwagę zasługuje wieloletnia współpraca Fritza Schützego z Anselmem Straussem, szczególnie intensywna pod koniec lat 70. ubiegłego stu- lecia, kiedy niemiecki socjolog przebywał rok w San Francisco. Współpraca ta wzmocniła refleksję na temat konieczności pracy nad połączeniem teorii socjo- logicznej z analizą badanej rzeczywistości, a w szczególności połączeniem proce- dur badawczych z perspektywą teoretyczną. Wtedy też ostatecznie opracowano procedurę analizy sekwencyjnej oraz struktury procesowe, wśród których trajek- toria stanowiła przedmiot wspólnych dyskusji. Rozwinięte przez Fritza Schütze- go pojęcia zarówno trajektorii, jak i pracy biograficznej to przykłady twórczego Autobiograficzny wywiad narracyjny: metoda – technika – analiza Metoda autobiograficznego wywiadu narracyjnego 13 przepracowania terminów zgodnie z  tradycją szkoły Chicago, w  której rozwi- jano dotychczasowe ich znaczenia lub nadawano im nowe. Praca z Anselmem Straussem i jego zespołem ugruntowała również przekonanie Fritza Schützego o ogromnej wartości wspólnej pracy warsztatowej nad materiałem empirycznym (Kaźmierska, Wygnańska 2019). Wskazane tu bardzo syntetycznie i  skrótowo wątki systematycznie omó- wiono w opracowaniach wymienionych w przypisie 2 „Wstępu”. Powtórzmy raz jeszcze: celowo zawieszamy dalsze wyjaśnienia, odsyłając Czytelnika do tekstów źródłowych. Dobrze jest rozpocząć zgłębianie tej problematyki od lektury wy- wiadu przeprowadzonego z Fritzem Schützem przez Kaję Kaźmierską (2014c). Czytelnik znajdzie tam odtworzone krok po kroku inspiracje teoretyczne, ugrun- towane systematyczną wiedzą z zakresu socjolingwistyki, ukazane w ramie in- tensywnych kontaktów naukowych z takimi przedstawicielami socjologii inter- pretatywnej, jak Aaron V. Cicourel, Erving Goffman, Harold Garfinkel, Harvey Sacks, Anselm L. Strauss, John J. Gumperz. Już z tego względu jest to lektura fascynująca. Dzięki wywiadowi Czytelnik pozna również historię opracowania techniki wywiadu narracyjnego. W tym miejscu warto wskazać, że w 1973 r. Fritz Schütze rozpoczął badania nad procedurami politycznymi i  administracyjny- mi podejmowanymi w społecznościach lokalnych, mające pokazać dominujące tam struktury władzy. Chodziło przy tym o wsie i małe miasteczka, które zosta- ły poddane reformie administracyjnej, niekiedy radykalnie zmieniającej miejsce i znaczenie poszczególnych społeczności na administracyjnej mapie danego ob- szaru (w grę wchodziły podziały historyczne, religijne, gospodarcze itp.). Oka- zało się, że typowy wywiad socjologiczny przeprowadzany z przedstawicielami lokalnych elit politycznych nie odzwierciedla konfliktu interesów oraz dystrybu- cji władzy. Potwierdziło to stawiane już wcześniej, dyskutowane na seminariach wątpliwości związane ze standardowym wywiadem: z jednej strony niejasność relacji między wypowiedzią narratora a jego działaniem i brak reguł przekłada- nia wypowiedzi na teorię, z drugiej – niedostosowanie sytuacji wywiadu do po- tocznych reguł komunikacji przez wymuszanie pasywnej roli na informatorze. Łącząc refleksję teoretyczną i  dylematy metodologiczne, wsparte konkretnym przypadkiem badawczym, Fritz Schütze zaczął zastanawiać się nad możliwoś- cią zastosowania spontanicznej narracji. Tego typu materiał (auto)biograficzny stosowany był w szkole Chicago oraz w badaniach interakcjonistów, jednak jego analiza była przeprowadzana raczej intuicyjnie, bez wzięcia pod uwagę formal- nych cech narracji. Dodatkowym aspektem było nagrywanie rozmowy, co w od- niesieniu do klasycznych materiałów chicagowskich stanowiło zupełne novum –  pozwalało na uzyskanie autentycznie spontanicznej narracji umożliwiającej „zdynamizowanie retrospekcji” (Prawda 1989: 84). Tak więc namysł teoretycz- ny przy opracowaniu autobiograficznego wywiadu narracyjnego szedł w parze 14 z  refleksją metodologiczną weryfikowaną empirycznie. Jak zauważa Gerhard Riemann, jeden z najbliższych współpracowników Fritza Schützego, wywiad narracyjny jest „efektem procesu prób, przygotowań, refleksji i dyskusji o wie- lu wywiadach, obserwacji siebie, analizy określonych typów komunikowania i stopniowego dopasowywania tego wszystkiego do strategii badawczej. Krótko mówiąc, opracowanie tej metody było efektem praktyki badawczej, a nie pomy- słem »socjologii gabinetowej«” (Riemann 2003). Przedstawianą Czytelnikowi propozycję metodologiczną należy zaliczyć do jednej „z najbardziej wpływowych orientacji teoretyczno-metodologicznych we współczesnych badaniach biograficznych”, stanowiącej „zaplecze większości prac empirycznych z tej dziedziny w ostatnich dwóch dekadach” (Rokuszewska- -Pawełek 2002: 42). Fritz Schütze dokonał połączenia różnych tradycji inter- pretatywnych. Przede wszystkim połączył perspektywę: „Co (ludzie mówią lub chcą albo muszą powiedzieć)?” z perspektywą: „Jak (konstruują swoją opowieść jakie są jej cechy formalne)?”. Odpowiedź na pytanie: jak? pozwala lepiej zrozu- mieć co?. Odnosząc się do badań jakościowych w tradycji szkoły Chicago, Fritz Schütze rozwinął nową koncepcję, umożliwiającą badanie zjawisk zaniedbanych czy lekceważonych w (niemieckich) badaniach socjologicznych, takich jak proce- sy cierpienia i bezładu społecznego. Systematycznie podkreślał ich znaczenie dla zrozumienia rzeczywistości społecznej i jej procesualnego charakteru (Schütze 2012c: 452). Jego praca pokazuje, w jaki sposób wiedza socjologiczna i proces jej budowania opierają się zarówno na koncepcjach teoretycznych, jak i na adekwat- ności materiałów oraz analiz empirycznych (Apitzsch, Inowlocki 2000: 58–59). Nawiązując do ontologicznego założenia symbolicznego interakcjonizmu, wedle którego rzeczywistość społeczna ma procesualny, związany z mową cha- rakter i jest nieustannie interpretowana, negocjowana i modyfikowana w proce- sach interakcji, Fritz Schütze pokazuje, że ciąg zdarzeń, aktualizowany w czasie improwizowanej opowieści o własnym życiu, odsłania nawarstwienie się i wza- jemne oddziaływanie procesów społecznych i biograficznych, które składają się z doświadczeń jednostki wytwarzanych właśnie w procesach interakcyjnych lub przynajmniej w ich trakcie interpretowanych (por. Schütze 2012c: 427). W koncepcji autobiograficznego wywiadu narracyjnego chodzi zatem nie tylko o  stworzenie określonego narzędzia badawczego, lecz także o  urucho- mienie konkretnej perspektywy teoretycznej, która ma towarzyszyć badaczowi od momentu empirycznego zakreślenia badanego pola przez proces zbierania materiału aż do jego analizy. Przy czym nie jest to prosta zależność. Zadaniem wyrafinowanej ramy teoretycznej nie jest bowiem dostarczanie gotowych wy- jaśnień, lecz uwrażliwienie na interakcyjnie ukształtowany proces tworzenia, a następnie analizy danych (narracji autobiograficznej), w którym w sposób od- powiedzialny biorą udział zarówno badacz, jak i badany. Odpowiedzialność po Autobiograficzny wywiad narracyjny: metoda – technika – analiza Metoda autobiograficznego wywiadu narracyjnego 15 stronie badacza wyraża się w poważnym potraktowaniu opowiadającego, który ma prawo do stworzenia własnej opowieści – niekoniecznie zawsze wychodzą- cej naprzeciw oczekiwaniom badacza. Po stronie osoby opowiadającej odpo- wiedzialność ta polega zaś na trudzie podjęcia autentycznej (w intencji narrato- ra), spontanicznej opowieści o własnym życiu. Punktem wyjścia do tworzenia i analizy narracji jest bowiem założenie, że istnieje „homologia między strukturą organizacji doświadczenia wydarzeń w życiu a strukturą autobiograficznej nar- racji” (Hermanns 1987: 49). To oznacza, że fazy biografii doświadczone przez jednostkę w jej realnym życiu są odtwarzane w takim samym (analogicznym) porządku w strukturze narracji. Dla przykładu: jeśli narrator w określonej fazie życia przechodził przez doświadczenie trajektorii cierpienia (wyjaśnienie tego pojęcia patrz w  części „Procedura analityczna pojedynczego przypadku”), to znajdzie ona swoje odzwierciedlenie w narracji poprzez bezpośrednie deklara- cje, uaktywnienie emocji, używanie określonych zwrotów językowych czy też przeciwnie – trudności w opowiedzeniu o tym doświadczeniu. Niezależnie jed- nak od wskazanych tu opcji badacz, analizując transkrypcję wywiadu z wykorzy- staniem odpowiedniej aparatury analitycznej, będzie miał możliwość identyfi- kacji trajektorii cierpienia. Narracja o doświadczeniach biograficznych odkrywa to, co stało się w prze- strzeni społecznej z punktu widzenia uczestniczących i działających w niej jedno- stek. Owa rekonstrukcja przebiegu życia dokonywana w narracji (będącej zwar- tym opowiadaniem, w którym przytaczane zdarzenia są ze sobą powiązane) ma na celu odtworzenie sekwencji zdarzeń ukazujących, swoistą dla życia człowieka, ciągłość doświadczenia biograficznego. Zadaniem narracji ma być więc dostar- czenie informacji o procesualnym przebiegu doświadczeń w biografii, dzięki cze- mu badacz może analizować interesujące go zjawiska nie jako opis statycznych stanów, lecz – nawiązując do pojęcia historii naturalnej Roberta E. Parka – przez wskazanie, jak dane zjawisko powstało, rozwijało się i  ewentualnie zaniknęło. podstawową zaletą wywiadu narracyjnego nie jest zatem to, że pomaga on w zebraniu informacji na temat zdarzeń, które nie mogą być uzyskane przy pomocy innych technik badawczych, lecz to, iż tylko w narracji jednostka dokonuje procesualnej rekonstrukcji doświadczeń (Hermanns 1987). W wymiarze indywidualnej biografii procesualność ujawnia się w sekwencji struktur procesowych określonych przez Fritza Schützego (patrz w części „Pro- cedura analityczna pojedynczego przypadku”). Pozwala to porównywać jednost- kowe losy biograficzne i badać z jednej strony swoiste formy przebiegu ludzkiego życia, z drugiej zaś – ich uwikłanie w procesy społeczne. Pierwsza opcja jest bada- niem fenomenu przebiegu życia ludzkiego, druga – fenomenu społecznego przez pryzmat biografii (Prawda 1989). Narracja daje więc możliwość ujawnienia świa- tów i procesów społecznych związanych z przebiegiem życia.
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Autobiograficzny wywiad narracyjny. Metoda - technika - analiza
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: