Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00172 003817 22407571 na godz. na dobę w sumie
Fonetyka i ortografia dźwięku języka francuskiego. Od teorii językoznawczych do praktyki glottodydaktycznej - ebook/pdf
Fonetyka i ortografia dźwięku języka francuskiego. Od teorii językoznawczych do praktyki glottodydaktycznej - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 228
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-8142-695-4 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> nauka języków obcych >> francuski
Porównaj ceny (książka, ebook (-15%), audiobook).

Język francuski jest postrzegany jako trudny ze względu na różnice występujące pomiędzy wymową a pisownią. Słyszymy [boku\, a widzimy beaucoup. Piszemy femme, a czytamy [fam\. Systematyczne prześledzenie reguł przejścia od języka mówionego do języka pisanego pozwala jednak dostrzec, że istnieją ścisłe relacje między głoskami języka francuskiego a literami, czy grupami liter, których używamy do ich zapisu. Optymalne opanowanie systemu fonetycznego języka obcego oraz jego systemu ortograficznego sprzyja efektywnej komunikacji w mowie i piśmie. Warto więc sięgnąć po tę książkę i przekonać się, że uczenie się relacji fonogramicznych może być tak samo przyjemne, jak rozwiązywanie krzyżówek.

Publikacja zawiera przystępny opis funkcjonowania podsystemów fonicznego i ortograficznego we współczesnej francuszczyźnie. Autor proponuje także konkretne rozwiązania metodyczne ułatwiające nauczanie oraz uczenie się fonetyki i ortografii języka obcego.

*

Monografia prof. Mieczysława Gajosa stanowi wartościowe kompendium wiedzy na temat podsystemu fonetycznego i ortografii dźwięku języka francuskiego oraz sposobów ich nauczania, korygowania i rozwijania w nauce języka francuskiego jako obcego.

Wartość tej publikacji na rynku wydawniczym jest bardzo wysoka z następujących powodów: stanowi całościowe opracowanie o charakterze naukowym z wartościowymi implikacjami dydaktycznymi; wywodzi podejścia dydaktyczne z opisu badań językoznawczych oraz doświadczeń glottodydaktycznych; część praktyczna opiera się na autorskich rozwiązaniach dydaktycznych; łączy dwa systemy – fonetykę i ortografię dźwięku – w aspekcie zarówno rozważań naukowych, jak i zastosowań w nauczaniu i uczeniu się języka, co jest prekursorskie w literaturze glottodydaktycznej w obszarze języka francuskiego jako obcego.

prof. Katarzyna Karpińska-Szaj, UAM w Poznaniu

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Mieczysław Gajos – Uniwersytet Łódzki, Wydział Filologiczny Zakład Językoznawstwa Stosowanego i Dydaktyki Języków Romańskich 90-236 Łódź, ul. Pomorska nr 171/173 RECENZENT Katarzyna Karpińska-Szaj REDAKTOR INICJUJĄCY Witold Szczęsny SKŁAD I ŁAMANIE Munda – Maciej Torz KOREKTA TECHNICZNA Leonora Gralka PROJEKT OKŁADKI Katarzyna Turkowska Zdjęcie wykorzystane na okładce: © Depositphotos.com/click60 © Copyright by Mieczysław Gajos, Łódź 2020 © Copyright for this edition by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2020 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.09451.19.0.M Ark. wyd. 8,5; ark. druk. 14,25 ISBN 978-83-8142-694-7 e-ISBN 978-83-8142-695-4 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl tel. (42) 665 58 63 SPIS TREŚCI Wstęp . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1. Językoznawcze podstawy fonetyki języka francuskiego . . . . . . . . . . . . . . 1.1. Podsystem wokaliczny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.2. Podsystem konsonantyczny. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.3. Podsystem półspółgłosek . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.4. Wybrane problemy i zjawiska fonetyczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.4.1. Elizja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.4.2. Struktura sylabiczna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.4.3. Płynne łączenie samogłoskowe i spółgłoskowe . . . . . . . . . . . 1.4.4. Łączenie międzywyrazowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.4.5. Francuskie R . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.4.6. H nieme i h przydechowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.4.7. Wymowa francuskich liczebników . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.4.8. Wymowa nazw własnych i wyrazów obcego pochodzenia . 1.5. Elementy prozodyczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.5.1. Akcent . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.5.2. Intonacja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.5.3. Rytm . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wnioski . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2. Programowanie kursu fonetyki języka obcego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.1. Cele kursu fonetyki języka obcego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.2. Progresja w programie kursu fonetyki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.3. Dobór treści nauczania w zakresie fonetyki języka francuskiego . Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3. Trudności i niepowodzenia w nauce fonetyki języka obcego . . . . . . . . . 3.1. Błędy w obrębie francuskiego wokalizmu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.2. Błędy w obrębie francuskiego konsonantyzmu . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.3. Błędy w obrębie francuskich półspółgłosek . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.4. Błędy w obrębie elementów prozodycznych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wnioski . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7 11 13 16 20 20 20 21 24 25 32 33 35 40 42 42 43 45 46 49 49 51 52 65 67 68 71 73 73 75 6 Spis treści 4. Podstawy fonetyki korektywnej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4.1. Procedura analizy fizjologicznej głosek . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4.1.1. Samogłoski przednie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4.1.2. Samogłoski tylne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4.1.3. Samogłoski nosowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4.1.4. Półspółgłoska [] . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4.1.5. Spółgłoska [] . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4.2. Procedura werbo-tonalna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4.3. Procedura tzw. par minimalnych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4.4. Procedura słuchowo-imitacyjna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4.5. Procedura porównawcza . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4.6. Procedura skojarzeniowo-ruchowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5. Typologia ćwiczeń fonetycznych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5.1. Metodologia opracowywania ćwiczeń fonacyjnych i  fonetycz- nych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5.2 Ćwiczenia fonacyjne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5.3. Ćwiczenia kształtujące słuch fonematyczny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5.4. Ćwiczenia artykulacyjne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6. Od fonemu do grafemu – podstawy ortografii francuskiej . . . . . . . . . . . 6.1. Czym jest kompetencja ortograficzna? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6.2. Język mówiony a język pisany. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6.2.1. Pojęcie grafemu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6.2.2. Struktura i natura grafemów w języku francuskim . . . . . . . . 6.2.3. System fonogramiczny współczesnego języka francuskiego 6.2.3.1. Fonogramy samogłoskowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6.2.3.2. Fonogramy półsamogłoskowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6.2.3.3. Fonogramy spółgłoskowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6.3. Graficzne kodowanie komunikatów w komunikacji wirtualnej . . 7. Dydaktyka ortografii na lekcjach języka obcego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7.1. Cele nauczania ortografii . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7.2. Programowanie kursu ortografii . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7.3. Metodologia i typologia ćwiczeń ortograficznych . . . . . . . . . . . . . . 7.3.1. Ćwiczenia konfrontacyjne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7.3.2. Ćwiczenia identyfikacyjne. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7.3.3. Ćwiczenia klasyfikacyjne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zakończenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bibliografia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 77 81 85 90 91 93 93 94 97 98 99 100 102 103 103 106 113 125 155 156 157 159 160 166 169 183 186 202 205 205 207 212 213 215 219 223 225 WSTĘP Istnieje powszechne przekonanie wśród osób uczących się języków obcych, nierzadko także wśród nauczycieli i lektorów, że to znajomość słownictwa jest najważniejsza w procesie nauczania i uczenia się języka, bowiem od ilości przy- swojonych słów zależy skuteczność realizacji procesu komunikowania się. Nie negując potrzeby uczenia się leksyki, warto pamiętać, że język to system, który funkcjonuje jako całość ze wszystkimi swoimi podsystemami. Jeśli nawet chcie- libyśmy przyjąć, że słownictwo jest najważniejsze w nauce języka, to musimy so- bie od razu odpowiedzieć na pytanie czym jest słowo i co składa się na jego zna- jomość. Odpowiedź wydaje się banalnie prosta i obnaża konieczność równego traktowania wszystkich komponentów tworzących wyraz. Słowo to nie tylko komponent semantyczny, (znaczenie lub znaczenia), ale także zewnętrzna szata wyrazu czyli jego forma foniczna i graficzna. I to właśnie poprawna percepcja i artykulacja słowa stanowią o skuteczności porozumiewania się w paśmie języka mówionego, tak samo jak znajomość reguł przejścia od fone- mu do grafemu i od grafemu do fonemu zapewnia efektywne posługiwanie się językiem w piśmie. Warto zatem zwracać uwagę nie tylko na poprawność i sku- teczność komunikacyjną wypowiedzi, ale również na ich poprawność językową. Kształcenie i rozwijanie kompetencji lingwistycznej, na którą składają się: kom- petencja fonologiczna, ortoepiczna, ortograficzna, leksykalna, gramatyczna oraz kompetencja semantyczna, zapewni uczącym się języka budowanie wypowiedzi poprawnych pod względem językowym co ma również bezpośrednie przełożenie na skuteczność porozumiewania się. We współczesnej dydaktyce językowej, zdominowanej przez podejścia komunikacyjne i zadaniowe, które kładą nacisk na opanowanie przez ucznia kompetencji sprawnego i skutecznego porozumiewania się, nabywanie wiedzy o języku i doskonalenie znajomości poszczególnych podsystemów języka scho- dzi na plan dalszy. Utrwaliło się przekonanie, że najważniejszym celem nauki języka jest umiejętność radzenia sobie w różnych sytuacjach życia codziennego do czego wystarczają proste środki językowe wzbogacone całą gamą środków pozawerbalnych. Posługiwanie się podstawową leksyką oraz podstawowymi strukturami morfosyntaktycznymi nie zawsze jednak pozwala na osiągnięcie wybranych celów komunikacyjnych. Oczywiście zawsze można posługiwać się bezokolicznikami oraz podstawowymi formami leksyki zaczerpniętymi ze słownika, ale w procesie glottodydaktycznym chyba nie o taki poziom znajo- mości języka nam chodzi. 8 Wstęp Na każdym poziomie nauczania, kurs języka powinien umożliwić uczniom i słuchaczom poznanie i utrwalenie różnorodnych środków językowych, które po- zwolą im na efektywne rozumienie wypowiedzi ustnych i pisemnych oraz na two- rzenie własnych wypowiedzi w mowie i w piśmie, poprawnych pod względem fo- netycznym, ortograficznym, leksykalnym i morfosyntaktycznym. To poprawność językowa decyduje w znacznym stopniu o skuteczności wypowiedzi w kontekście komunikacyjnym. Wypowiedzenia zniekształcone pod względem fonetycznym, zapisane bez zastosowania odpowiednich reguł i zasad pisowni powodują poważ- ne zaburzenia w procesie komunikacji. Również niepoprawne użycie słownictwa i struktur gramatycznych powoduje zakłócenia w przepływie informacji pomiędzy interlokutorami i sprawia, że komunikaty stają się niezrozumiałe. Nie negując potrzeby rozwijania kompetencji komunikacyjnej w procesie nauczania/uczenia się języka obcego, chcielibyśmy zwrócić uwagę na koniecz- ność położenia większego nacisku na rozwijanie i doskonalenie kompetencji lin- gwistycznej przyszłych użytkowników języków obcych. Przygotowanie uczniów oraz słuchaczy do skutecznego porozumiewania się w języku zmusza zatem do zwrócenia większej uwagi w procesie glottodydaktycznym na opanowanie fone- tyki, ortografii, słownictwa i morfoskładni. Optymalne przyswojenie sobie poszczególnych podsystemów języka wy- maga odpowiedniego doboru metod i  technik prezentacji materiału, a  także zastosowania w  nauczaniu/uczeniu się różnorodnych ćwiczeń pozwalających na utrwalanie, zapamiętywanie i swobodne użycie poznanych środków języko- wych. Wykorzystywanie bogatej, urozmaiconej gamy ćwiczeń w odniesieniu do wszystkich podsystemów języka powinno przyczynić się do pełniejszego, bo- gatszego poznania języka, zapewniającego efektywną komunikację, wolną od rażących błędów fonetycznych, ortograficznych, czy leksykalno-gramatycznych. Będąc zwolennikiem nie tylko podejścia komunikacyjnego w glottodydaktyce, ale także podejścia kognitywnego, jestem przekonany, że świadoma refleksja nad funkcjonowaniem języka obcego pozwoli zrozumieć uczniom, że język będący narzędziem komunikacji tworzą ściśle ze sobą powiązane podsystemy, których znajomość jest niezbędna w procesie komunikacji ustnej i pisemnej. Niniejsza praca została w całości poświęcona praktycznemu opanowywaniu systemu fonicznego języka obcego oraz systemu ortograficznego1. Jako romanista, specjalizujący się w dydaktyce języka francuskiego jako ob- cego, swoje rozważania teoretyczne i propozycje ćwiczeń prezentowane w po- 1 Książka odwołuje się do treści prezentowanych w moich wcześniejszych publika- cjach, (Gajos, 1999; 2010). Omawiana problematyka została tutaj zaktualizowana i po- szerzona o nowe zagadnienia, które dają pełniejszy i aktualny obraz wiedzy na temat fonetyki i ortografii francuskiej zarówno w ujęciu językoznawczym, jak i glottodydak- tycznym. Wstęp 9 szczególnych rozdziałach tej książki ograniczam do języka francuskiego. Nie- mniej, nauczyciele i przyszli nauczyciele pozostałych języków obcych będą mogli być może znaleźć w moim opracowaniu pomysły ćwiczeń i rozwiązań metodycz- nych możliwych do wykorzystania w ich praktyce glottodydaktycznej. Chciałbym przede wszystkim zwrócić uwagę na praktyczny charakter tej książki, której celem jest dostarczenie nauczycielom romanistom pewnego ro- dzaju kompendium z zakresu metodyki fonetyki korektywnej oraz metodologii opracowywania ćwiczeń fonetycznych i ortograficznych. Zastrzegam jednak, że książka ta nie jest ani podręcznikiem, ani zeszytem ćwiczeń do nauczania wymo- wy głosek czy nauczania prozodii języka francuskiego jako obcego. Nie jest to także podręcznik do nauczania zawiłości francuskiej ortografii. Książka zawiera kanwę i schematy ćwiczeń fonetycznych i ortograficznych, na podstawie których nauczyciele mogą konstruować swoje własne ćwiczenia w  zależności od potrzeb uczniów, realizowanych celów, poziomu językowego słuchaczy, stosowanego podręcznika i innych materiałów dydaktycznych, a także form ewaluacji i certyfikacji. Oprócz charakteru czysto pragmatycznego, mono- grafia ma również charakter teoretyczny. Zamieszczono w niej bowiem analizę najważniejszych zagadnień z  zakresu współczesnej fonetyki i  ortografii języka francuskiego, wskazując na ewolucyjny charakter podsystemu fonetycznego oraz ortograficznego współczesnej francuszczyzny. Monografia zawiera także teore- tyczne podstawy programowania kursu fonetyki oraz ortografii, krytyczny prze- gląd różnych teoretycznych koncepcji procedur korekcyjnych, a także metodo- logię generowania ćwiczeń fonetycznych i  ortograficznych oraz ich typologię porównawczą. Prezentowane w tej pracy typy ćwiczeń językowych zostały po części eks- cerpowane z opracowań teoretycznych i praktycznych poświęconych nauczaniu poprawnej wymowy i pisowni w języku francuskim. Starałem się jednak zamie- ścić jak najwięcej oryginalnych materiałów autorskich wykorzystywanych przeze mnie w mojej praktyce zawodowej: nauczyciela akademickiego, ale także autora podręczników. Przyjęty cel i koncepcja książki wyznaczają jej strukturę. Całość została po- dzielona na rozdziały odpowiadające teoretycznym i  praktycznym aspektom nauczania i uczenia się fonetyki oraz ortografii języka obcego. Zaproponowano opis fonetyki i ortografii francuskiej w perspektywie językoznawczej i glottody- daktycznej. Krótkie, językoznawcze wprowadzenie teoretyczne znajdujące się w  rozdziałach pierwszym i  szóstym prezentuje aktualny stan wiedzy na temat systemu fonicznego i  ortograficznego języka francuskiego. Pozostałe rozdziały zawierają przegląd wybranych zagadnień dotyczących przyswajania poprawnej wymowy i pisowni w języku obcym dokonany z punktu widzenia glottodydak- tycznego. Uwzględniono w nim między innymi: trudności w uczeniu się fone- tyki oraz ortografii języka francuskiego przez Polaków i najczęściej popełniane błędy przez polskiego ucznia. Monografia zawiera taże podstawy programowania 10 Wstęp kursu fonetyki i ortografii. Szczególne miejsce zajmuje w niej metodologia opra- cowywania różnych typów ćwiczeń fonetycznych i ortograficznych przydatnych w kształceniu słuchu fonematycznego ucznia, jego umiejętności artykulacyjnych oraz w kształceniu kompetencji ortograficznej w języku obcym. Dla lepszego zi- lustrowania każdego typu prezentowanych ćwiczeń, zaproponowano ich egzem- plifikację konkretnymi materiałami praktycznymi. 1. JĘZYKOZNAWCZE PODSTAWY FONETYKI JĘZYKA FRANCUSKIEGO Poszczególne elementy języka tworzą hierarchicznie uporządkowaną całość, nazywaną przez językoznawców strukturalistów systemem. Teoria o  systemo- wym charakterze języka pojawiła się między innymi w  pracach dwóch wybit- nych językoznawców przełomu XIX i XX wieku: Jana Baudouina de Courtenaya – pierwszego polskiego językoznawcy o renomie międzynarodowej oraz Ferdi- nanda de Saussure’a wybitnego lingwisty szwajcarskiego. Prace obu naukowców przyczyniły się w istotny sposób nie tylko do rozwoju współczesnej myśli lingwi- stycznej, ale także zmieniły pojmowanie istoty języka i co za tym idzie, wpłynęły w dużej mierze na metodykę nauczania języków obcych. Tak więc język, którym posługujemy się w codziennej komunikacji to system znaków i reguł tworzących zbiory cząstkowe języka nazywane potocznie podsys- temami. W ujęciu językoznawstwa strukturalistycznego język jest kodem, a sto- sunek poszczególnych podsystemów tego kodu jest ściśle uporządkowany wzglę- dem siebie. Zwykło się porównywać ogólny system języka do kilkuwarstwowego tortu. Jego solidną podstawę stanowią fonemy: najmniejsze, niepodzielne twory języka posiadające cechy dystynktywne. Tworzą one system foniczny języka, w obrębie którego wyróżnia się dwa podsystemy: fonetyczny i fonologiczny. Fonetyka bada akustyczno-fizjologiczną wartość dźwięków mowy. Dostar- cza glottodydaktykom opisu głosek z punktu widzenia ich percepcji i artykulacji dokonywanych przez interlokutorów. W praktyce glottodydaktycznej przekłada się to na realizację dwóch podstawowych celów nauczania w obrębie podsystemu fonetycznego: kształcenia słuchu fonematycznego ucznia i kształcenia umiejęt- ności poprawnej wymowy głosek danego języka obcego. Fonologia natomiast bada dźwięki mowy w  kontekście pełnionych przez nie funkcji dystynktywnych w systemie języka. Znajomość podstaw podsystemu fonologicznego języka, uwrażliwienie ucznia na cechy dystynktywne fonemów języka obcego może zapobiegać powstawaniu błędów o charakterze interferen- cyjnym, polegających na zastępowaniu cech dystynktywnych fonemów obcoję- zycznych przez te, które należą do języka ojczystego ucznia. Zanim przejdziemy do rozważań na temat nauczania fonetyki na lekcjach ję- zyka obcego, przyjrzymy się francuskiemu systemowi fonetycznemu od strony językoznawczej. Takie podejście pozwoli nam na ogólny opis aktualnego stanu fonetyki francuskiej, który będzie punktem wyjścia do zdiagnozowania trudności napotykanych przez polskiego ucznia w przyswajaniu wymowy francuskiej oraz 12 do opracowania programu nauczania języka w zakresie wymowy, rytmu, akcen- tu, intonacji i zjawisk fonicznych zachodzących wewnątrz pojedynczej grupy ryt- micznej czy wewnątrz zdania. W ogólnie dostępnych pracach poświęconych fonetyce artykulacyjnej języ- ka francuskiego, autorzy zwracają uwagę na fizjologiczno-akustyczną realizację dźwięków dokonując ich opisu typologicznego ze względu na miejsce artykulacji, udział poszczególnych narządów mowy w trakcie emisji głosek ze szczególnym uwzględnieniem systemu rezonatorów: jamy ustnej, nosowej i gardłowej, a także artykulatorów ruchomych: warg, języka, podniebienia miękkiego z języczkiem oraz artykulatorów stałych, czyli: podniebienia twardego, zębów oraz dziąseł2. Najprostsza typologia głosek obejmuje dwie podstawowe grupy: samogłoski oraz spółgłoski. Samogłoski są traktowane jako elementy zgłoskotwórcze czyli ta- kie, które mogą samodzielnie tworzyć sylabę, bądź też ją współtworzyć jako tzw. element konieczny: [a-mi], [a-mi-kal], [a-mi-tje] itd. Z punktu widzenia akustycznego, wszystkie samogłoski są tonami, emitowa- nymi w wyniku równomiernego przepływu i wibracji powietrza. W  odróżnieniu od samogłosek, spółgłoski nie mogą samodzielnie, bez wsparcia elementu wokalicznego tworzyć sylaby. Spółgłoski są pozbawione cha- rakteru tonalnego, a ich artykulacja następuje w wyniku odpowiedniego ułożenia i kontaktu narządów artykulacyjnych. Spółgłoski są zatem głoskami szmerowymi (franc. bruits). Bogactwo systemu konsonantycznego w języku francuskim, zde- terminowane w znacznym stopniu sposobem artykulacji spółgłosek, przedstawi- my w rozdziale 1.2. Dokonując ogólnej charakterystyki głosek francuskich, warto jeszcze wspo- mnieć o głoskach łączących w sobie cechy artykulacyjne właściwe dla samogło- sek i spółgłosek. Są to tzw. półsamogłoski lub półspółgłoski, które zaprezentuje- my również w jednym z dalszych rozdziałów (patrz rozdz. 1.3). Opis podsystemów języka: wokalicznego, konsonantycznego i  półkonso- nantycznego, chcielibyśmy poprzedzić kilkoma danymi o  charakterze ilościo- wym. Język francuski w swojej warstwie fonicznej, w wersji standardowej, dyspo- nuje 36 głoskami i w porównaniu z innymi językami można go uznać za średnio bogaty3. Stosunkowo duża liczba głosek o charakterze wokalicznym sprawia, że język francuski jest zaliczany do języków rozbudowanych pod względem samo- głoskowym. W klasycznym opisie przyjmuje się aż 16 elementów wokalicznych co stanowi prawie 50 wszystkich dźwięków. Ze względu na obserwowane zmiany w sposobie artykulacji samogłosek przez rodzimych użytkowników ję- zyka, w wielu współczesnych opracowaniach językoznawczych podaje się liczbę 2 Wykaz prac poświęconych temu zagadnieniu znajduje się w bibliografii. 3 Porównanie typologiczne pomiędzy różnymi systemami językowymi, patrz: (Mi- lewski Tadeusz, 1976). Fonetyka i ortografia dźwięku języka francuskiego 1. Językoznawcze podstawy fonetyki języka francuskiego 13 13 głosek wokalicznych, co też wcale nie jest mało w porównaniu z polskim sys- temem samogłoskowym. Rozbudowany wokalizm francuski, duża różnorodność samogłosek, często nieobecnych w polskim systemie językowym, powoduje wy- stępowanie różnych trudności w ich percepcji i artykulacji, o których piszemy w części poświęconej glottodydaktycznym aspektom przyswajania systemu fo- nicznego współczesnej francuszczyzny. Po tych ogólnych rozważaniach na temat systemu fonicznego języka francu- skiego, proponujemy bardziej szczegółową klasyfikację i opis samogłosek, spół- głosek i półsamogłosek francuskich. 1.1. Podsystem wokaliczny Tak jak stwierdziliśmy powyżej, w klasycznym ujęciu wokalizmu francuskiego, wyróżnia się 16 elementów samogłoskowych, które można w praktyce sprowadzić do 13 głosek. Biorąc pod uwagę fakt, że niektóre materiały do nauczania języka fran- cuskiego jako obcego prezentują pełną gamę francuskich samogłosek i nie uwzględ- niają uproszczeń zachodzących w  wymowie niektórych głosek przez rodzimych użytkowników języka, prezentujemy poniżej pełen wykaz samogłosek ustnych i no- sowych, wykorzystując do tego znaki międzynarodowego alfabetu fonetycznego. Samogłoski ustne []a przednie []a tylne []e ścieśnione []e otwarte []e niestałe []eu otwarte []eu ścieśnione []i []o otwarte []o ścieśnione []ü []u Samogłoski nosowe []a nosowe []o nosowe []e nosowe []eu nosowe (a antérieur) (a postérieur) (e fermé) (e ouvert) (e instable) (eu ouvert) (eu fermé) (i) (o ouvert) (o fermé) (u) (ou) (a nasal) (o nasal) (e nasal) (eu nasal) 14 We współczesnej francuszczyźnie mówionej, zacierają się różnice artykula- cyjne pomiędzy a przednim i a tylnym. Niezależnie od środowiska społeczno- -zawodowego, poziomu wykształcenia czy wieku, w  wielu regionach Francji, w tym także w okręgu paryskim, obserwuje się tendencję do wymawiania raczej a przedniego. W wyrazach takich jak: bas/bat, mâle/mal, pâte/patte, tâche/tache, w których przednia i tylna artykulacja a pełniła kiedyś funkcję dystynktywną, sły- chać dzisiaj już tylko [] Obecnie, Francuzi nie rozróżniają także w wymowie dwóch samogłosek no- sowych:[][]i sprowadzają ich artykulację do e nosowego. Tak więc wyra- zy: un/hein, brun/brin są współcześnie realizowane przez rodzimych użytkowni- ków języka jako: []i[]4 Neutralizacja artykulacji samogłosek otwartych i  ścieśnionych może także dotyczyć [],[],[],[]. Zacieranie się różnic w  wymowie po- wyższych samogłosek jest jednak zjawiskiem rzadszym i bywa w znacznym stopniu uzależnione od pozycji w sylabie lub otoczenia konsonantycznego. Również opozycja e ścieśnionego do otwartego wydaje się mniej wyczuwalna we współczesnej francuszczyźnie, chociażby w takich wyrazach jak: j’ai/j’aie, j’irai/j’irais, gai/guet, które są dzisiaj wymawiane z tendencją do e otwartego: [], [], []. Bardzo problematyczna jest realizacja foniczna e niestałego, które w zasadzie nigdy nie występuje w sylabie akcentowanej. Jego foniczna opozycja do eu otwar- tego bądź ścieśnionego jest praktycznie niewyczuwalna, zważywszy na fakt, że większość Francuzów wymawia ją jak [], a czasami jak []Można także za- uważyć, że w pewnych sytuacjach, opuszczanie lub pozostawianie e niestałego nie ma większego wpływu na efektywność procesu komunikacji. []: []= il est petit []: []= la semaine Bywają jednak sytuacje, w  których taka dowolność jest niedopuszczalna ze względu na wysokie ryzyko zaburzenia procesu komunikacji. Na przykład, de- hors! i dors! muszą być realizowane fonicznie [:]i [:] Jak wynika z tego pobieżnego przeglądu, neutralizacja wymowy samogło- sek dotyczy przede wszystkim tych elementów wokalicznych, które charaktery- zują się podwójnym brzmieniem: tylnym/przednim, otwartym/ścieśnionym. Uproszczony system wokaliczny funkcjonujący we współczesnej francuszczyźnie mówionej możemy zilustrować następującym schematem. 4 W naszej pracy, we wszystkich podawanych przykładach, stosować będziemy zapis zgodny z transkrypcją standardową: tak więc, chociaż w wymowie słyszymy obecnie jed- no e nosowe, to w transkrypcji używamy [][ ]. Fonetyka i ortografia dźwięku języka francuskiego 1. Językoznawcze podstawy fonetyki języka francuskiego 15 [] [] [/] [] [] []() [/] [] [] [/] Schemat współczesnego systemu samogłoskowego w języku francuskim Na najwyższym poziomie znajdują się samogłoski jednobrzmieniowe, proste: [], [], [], których wymowa nie zależy w żadnym stopniu ani od pozycji w sylabie, ani od pozycji w grupie rytmicznej. Il lit dans sont lit. [] Luc, tu fumes ? [] Oublie tout ! [] Na niższych poziomach znajdują się samogłoski ustne wielobrzmieniowe, zło- żone, wraz z ich odpowiednikami nosowymi [],[],[],[],[],[],[],[], [],[]. Sposób realizacji elementów wokalicznych wielobrzmieniowych zale- ży w dużym stopniu od miejsca jakie zajmuje dana głoska w wyrazie, bądź grupie rytmicznej, a także od rodzaju sylaby w jakiej występuje. W sylabie zamkniętej, akcentowanej bądź nie, mamy najczęściej wariant samogłoski otwartej, natomiast w sylabie otwartej, zarówno akcentowanej jak i nieakcentowanej, dominuje wy- mowa ścieśniona. Znajomość powyższych zasad może być bardzo przydatna nie tylko w poprawnym rozróżnianiu i wymawianiu samogłosek francuskich, ale także w trakcie poznawania reguł przejścia od języka mówionego do języka pisanego. Innym zjawiskiem, o którym należy wspomnieć omawiając zmiany zacho- dzące w wymowie francuskich samogłosek jest ich długość artykulacyjna. Gene- ralnie, samogłoski nieakcentowane są krótkie, natomiast samogłoski akcentowane posiadają wydłużoną wartość artykulacyjną. Respektowane dawniej w wymowie wydłużanie samogłosek ze względu na funkcję dystynktywną, w potocznej fran- cuszczyźnie mówionej praktycznie już zanikło. [] [] [] [] âne : Anne bêle : belle bête : bette fête : faites maître : mettre [] tête : tette [] Utrzymuje się natomiast zjawisko wydłużonej artykulacji samogłosek akcento- wanych [], []oraz wszystkich nosówek, o ile występuje po nich wymawiany element konsonantyczny: spółgłoska lub grupa spółgłoskowa. 16 La Saône [:] une meute [:] un feutre [:] il pense [:] elle tombe [:] un timbre [:] Wydłużenie artykulacyjne obejmuje także pozostałe samogłoski w  pozy- cji akcentowanej jeżeli występuje po nich jedna z  następujących spółgłosek: [],[],[],[]lub grupa spółgłoskowa []. je dors une louve douze il neige il est ivre [:] [:v] [:] [i:] [:] Biorąc pod uwagę różnice ilościowe i jakościowe występujące w obrębie wo- kalizmu francuskiego w stosunku do systemu samogłoskowego funkcjonującego w języku polskim, naturalnym jest fakt występowania u osób uczących się języka francuskiego różnego rodzaju trudności w zakresie percepcji głosek i ich artyku- lacji. Powstają one pod wpływem oddziaływania nabytych i utrwalonych nawy- ków fonicznych w języku ojczystym. Do najczęściej powtarzających się błędów należą, między innymi5: – błędna percepcja i artykulacja dźwięków, które nie występują w polskim systemie fonetycznym, na przykład: [],[],[]. – deformacja dźwięków zbliżonych do tych, które występują w mowie oj- czystej, na przykład: otwieranie samogłosek ścieśnionych, zbyt słaba labializacja, asynchroniczne wymawianie nosówek itp. 1.2. Podsystem konsonantyczny Porównując spółgłoski występujące w języku francuskim i w języku polskim, łatwo zauważymy, że oba systemy posiadają wspólne elementy konsonantyczne. Pod względem ilościowym obserwujemy przewagę na rzecz języka polskiego. Ję- zyk francuski posiada 17 elementów konsonantycznych, które mają swoje ekwi- walenty w języku polskim. 5 Szerzej na temat błędów wymowy popełnianych przez uczących się języka francu- skiego piszemy w rozdz. 3. Fonetyka i ortografia dźwięku języka francuskiego 1. Językoznawcze podstawy fonetyki języka francuskiego 17 Spółgłoska Język polski Język francuski [p] [b] [t] [d] [k] [g] [f] [v] [s] [z] [] [] [l] [] [m] [n] [] pot bat test dadaisme kok gafa fanfara walet sos zebra szef żur lis rura mama nos wiń pot bat test dadaizm coq gaffe fanfare valet sauce zèbre chef jour lisse rural maman noce vigne Na ogół, nauka wymowy francuskich spółgłosek nie sprawia polskiemu uczniowi większych trudności. Istnieją jednak pewne różnice w artykulacji spół- głosek francuskich uwarunkowane pozycją w  sylabie, wyrazie, zdaniu, otocze- niem spółgłoskowym i  samogłoskowym, które mogą być przyczyną błędnych realizacji. Sposób artykulacji spółgłosek pozwala na przyjęcie następującej klasyfikacji6: – Spółgłoski zwarto-wybuchowe: [],[],[],[],[],[]. W trakcie ich wymawiania dochodzi do zwarcia narządów mowy w  jamie ustnej i  swoistej „eksplozji”, która następuje w wyniku pokonywania bariery zwartych narządów mowy przez strumień powietrza wydostający się na zewnątrz. – Spółgłoski szczelinowe, tzw. spiranty: [],[],[],[],[],[] W  czasie ich emisji, następuje silne zbliżenie narządów mowy do siebie, utworzenie pomiędzy nimi szczeliny, przez którą „przedziera się” strumień po- wietrza. – Spółgłoski płynne: [],[],[],[],[]. 6 Bardziej szczegółową klasyfikację spółgłosek francuskich czytelnik może znaleźć na przykład w podręczniku gramatyki francuskiej A. Kacprzak i J. Sypnickiego (2000). 18 W odróżnieniu od wymienionych wyżej grup spółgłoskowych, konsonanty płynne są zawsze dźwięczne, podobnie jak samogłoski, co wynika z „na wpóło- twartych” narządów mowy podczas ich artykulacji i z faktu, że przepływające przez krtań powietrze wprawia w drganie zsunięte wiązadła głosowe. W przypadku ar- tykulacji spółgłosek płynnych, w pewnym miejscu następuje „zwarcie” narządów, które jednak nie hamuje przepływu powietrza z płuc dzięki „rozwarciu” w innym punkcie. Przy wymawianiu spółgłosek płynnych, to rozwarcie przez które wydo- bywa się powietrze jest dość szerokie i dlatego spółgłoski [],[],[],[],[] bywają także nazywane spółgłoskami półotwartymi. W przeciwieństwie do dźwięcznych spółgłosek półotwartych, spółgłoski zwarte i szczelinowe mogą być bezdźwięczne lub dźwięczne, co zależy od stopnia zsunięcia strun głosowych. W przypadku ich rozsunięcia, artykulacja elementów konsonan- tycznych jest bezdźwięczna: [], [], [], [], [], [], a przy zsuniętych wiązadłach mamy do czynienia z dźwięczną wymową spółgłosek: [], [], [], [], [], [] W języku francuskim, spółgłoski zachowują swoją dźwięczność w wygłosie, podczas gdy w języku polskim ją tracą. Dźwięczność lub jej brak stanowi cechę dystynktywną pozwalającą na rozróżnianie znaczenia jednostek leksykalnych czy ich rodzaju gramatycznego. baisse : baise cache : cage doc : dogue douce : douze os : ose naïf : naïve []: [:] []: [:] []: [] []:[:] []: [:] []: [:] Zagadnienie dźwięczności jest także problematyczne w przypadku bezdź- więcznego s znajdującego się w otoczeniu wokalicznym. Zgodnie z obowiązującą normą, spółgłoska ta, w pozycji pomiędzy dwiema samogłoskami powinna być artykułowana w sposób dźwięczny. bisou [] fusée [] Jésus [] poison [] présent [] We współczesnej francuszczyźnie mówionej dochodzi często do powstawa- nia tzw. „zbitek” słownych co powoduje modyfikacje w warstwie fonicznej. Na przykład, dźwięczne []w zaimku osobowym je jest wymawiane bezdźwięcznie jak [] w połączeniu z formą osobową czasowników être, savoir. Fonetyka i ortografia dźwięku języka francuskiego 1. Językoznawcze podstawy fonetyki języka francuskiego 19 je suis chuis [] je ne sais pas chais pas [] Warto pamiętać, że podobnie jak w przypadku artykulacji francuskich samo- głosek, podczas wymowy francuskich spółgłosek mięśnie aparatu mowy muszą być bardziej napięte. Tym samym siła z jaką wymawiany spółgłoski we francu- skich wyrazach jest nieco większa niż podczas artykulacji tych samych konso- nantów w języku polskim. Zarówno w języku polskim, jak i w języku francuskim, w przeciwieństwie do samogłosek, spółgłoski nigdy nie występują samodzielnie. Towarzyszy im zawsze element wokaliczny tworząc z  głoską konsonantyczną sylabę. Nawet wymieniając nazwy liter alfabetu łacińskiego, którego używamy w obu językach, robimy to dodając zawsze samogłoskę przed lub po spółgłosce. Na zakończenie rozdziału poświęconego spółgłoskom prezentujemy zatem tabelaryczne zestawienie ich nazw we francuskim alfabecie. B, b C, c D, e F, f G, g H, h J, j K, k L, l M, m N, n P, p Q, q R, r S, s T, t V, v W, w X, x Z, z [be] [se] [de] [f] [ʒe] [a] [ʒi] [ka] [l] [m] [n] [pe] [ ky] [ʀ] [s] [te] [ve] [dublve] [iks] [zd]
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Fonetyka i ortografia dźwięku języka francuskiego. Od teorii językoznawczych do praktyki glottodydaktycznej
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: