Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00134 002474 20853135 na godz. na dobę w sumie
Historia ustroju i prawa Polski w pigułce - ebook/pdf
Historia ustroju i prawa Polski w pigułce - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 454
Wydawca: C. H. Beck Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-8198-171-2 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Publikacja stanowi kompleksowe opracowanie do nauki i powtórki przed egzaminem. W książce zostały zawarte najważniejsze zagadnienia z zakresu historii ustroju i prawa Polski.

Opracowanie zostało podzielone na 8 działów tematycznych, w których znajdziesz 32 części omawiające m.in:

Na końcu każdej z części znajduje się test, dzięki któremu możesz sprawdzić poziom zdobytej wiedzy.

Szybkie zapamiętywanie informacji ułatwi przejrzysta struktura

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

DZIAŁ PIERWSZY. USTRÓJ POLSKI DO 1795 R. CZĘŚĆ I. MONARCHIA PATRYMONIALNA ROZDZIAŁ 1. POWSTANIE PAŃSTWA POLSKIEGO Plemiona prapolskie należały do grupy Słowian zachodnich. Na tereny leżące między rzekami Odrą i Bugiem oraz Karpatami i Morzem Bałtyckim przybyły w okresie wę­ drówki ludów, najprawdopodobniej w VI w. Podstawową jednostką organizacji społecznej Słowian był ród. Pierwotnie ród obej­ mował wszystkich pochodzących od wspólnego przodka (agnatyczny), z czasem większe znaczenie zyskał ród skupiający zarówno krewnych ze strony ojca, jak i matki (kognatyczny). Pełnił funkcje religijne, wojskowe, gospodarcze, społeczne i ochronne. Z reguły członkowie rodu zamieszkiwali jedną osadę. W obrębie rodu występowały rodziny. Większa liczba rodów łączyła się w plemię, które również opierało się na zasadzie wspólnego pochodzenia, ale dodatkowo pełniło jeszcze funkcje państwowe. Proces kształtowania się państwa zaczął się dokonywać najpierw w obrębie tzw. małych ple­ mion, zamieszkujących obszar od tysiąca do 10 tys. km2. Łączyły się one w wyższą formę organizacyjną, jaką było tzw. wielkie plemię, stanowiące luźny związek wielu małych plemion. Proces ten nasilił się zwłaszcza w VIII w. Powstałe w ten sposób związki plemienne zajmowały obszar do 40 tys. km2. 15 Polanie Goplanie Wiślanie NAJWAŻNIEJSZE ZWIĄZKI PLEMIENNE Lędzianie Ślęzanie Mazowszanie Pomorzanie Naczelnym organem władzy w małym państwie plemiennym był wiec. Obejmował on wszystkich wolnych i zdolnych do noszenia broni, a więc wyłącznie męskich współ- plemieńców. Decydowali oni o najważniejszych sprawach państwa: wypowiedzeniu wojny i pokoju, sądownictwie oraz wyborze księcia. Postęp gospodarczy, migracje ludności i wytworzenie się własności prywatnej zapo­ czątkowały w VII w. rozpad wspólnoty rodowej i zastąpienie jej wspólnotą terytorialną opartą na więzach sąsiedzkich. Nowo powstały związek terytorialny zaczęto nazywać opolem. Obejmowało ono obszar od 40 do 400 km2, na którym znajdował się gród oraz liczne wsie i osady. Głównym zajęciem ludności było rolnictwo i hodowla. Jednolita społecznie ludność uległa z czasem podziałowi, a indywidualna własność ziemi zaczęła w przypadku starszyzny i wodzów nabierać cech własności wielkiej, co zróżnicowało dotychczasową strukturę, wyodrębniając warstwę możnych od ogółu bezpośrednich producentów. Większe organizacje terytorialne, oparte na wspomnianych wyżej plemionach, wy­ tworzyły się na ziemiach polskich w IX w. Najsilniejsze państewko plemienne stworzyli Polanie, którzy podporządko­ wali sobie sąsiednie plemiona. Prawdopodobnie w połowie IX w. w państwie Polan doszło do obalenia rządzącej dynastii, której ostatnim przedstawicie­ lem był Popiel, a władzę przejęli Piastowicze, którzy posiadając Wielkopol­ skę i Kujawy opanowali następnie ziemię sieradzką, łęczycką, sandomierską i Mazowsze, tworząc zręby państwa polskiego. Innym ważnym organizmem było państwo Wiślan, które jednak w IX w. uległo państwu Wielkomorawskiemu, a po jego upadku weszło w obręb pań­ stwa czeskiego. Włączył je ponownie do państwa polskiego wraz ze Śląskiem dopiero pod koniec swoich rządów Mieszko I. Za panowania pierwszych Piastów państwo polskie liczyło 250 tys. km2 i ok. 1 mln ludności. Polanie Wiślanie 16 Monarchia patrymonialna wykształciła się w państwach germańskich powstałych po rozpadzie imperium rzymskiego. Koncepcję tę przyjęto następnie w pozostałych państwach powstałych w okresie średniowiecza, w tym w Polsce. Oznaczała ona, że państwo jest rzeczą prywatnoprawną, stanowiącą własność monarchy, który może swobodnie dysponować nim jako całością, jego poszczególnymi ziemiami i ludnoś­ cią, co wiązało się z wykonywaniem prawa książęcego (ius ducale). W pojęciu tym brakowało rozróżnienia między majątkiem prywatnym (patrimonium) monarchy a sprawowaną przez niego władzą publiczną. Koncepcja taka utrzymała się aż do po­ wstania monarchii stanowej. 17 ROZDZIAŁ 2. USTRÓJ POLITYCZNY Zgodnie z zasadą państwa patrymonialnego monarcha uważany był zarówno za władcę kraju, jak i jego prywatnego właściciela. Z reguły władcy Polski w okresie monarchii wczesnofeudalnej nosili tytuł książęcy, gdyż do 1138 r. zaledwie trzech uzyskało tytuł królewski: Bolesław Chrobry (1025), Mieszko II (1025) i Bolesław Śmiały (1076). Tytuł królewski podnosił znacznie autorytet władcy zarówno na zewnątrz, jak i we­ wnątrz państwa, podkreślając jego jedność i niezależność. W okresie rozdrobnienia feudalnego koronacji zaniechano i przywrócono ją dopiero w 1295 r. (Przemysław II). Ważne Obok tytulatury, formą umocnienia władzy monarszej było zapewnienie jej ciągłości dynastycznej. Uprawnionymi do objęcia tronu byli męscy spadkobiercy władcy, naj- pierw w linii prostej, a następnie bocznej. Zakres władzy królewskiej w okresie państwa scentralizowanego i jednolitego był znaczny, co występowało zwłaszcza za panowania Mieszka I i Bolesława Chrobrego. Później widać jej stopniowe osłabienie, ale zdarzało się, że czasowo podlegała ona po­ nownemu wzmocnieniu (Bolesław Śmiały). Ważne Ogół praw monarchy obejmował sprawowanie władzy: ustawodawczej, wykonawczej, wojskowej i sądowniczej. Kryzys władzy monarszej powodowały czynniki decentralizacyjne, reprezentowane zwłaszcza przez obdarzone stanowiskami, przywilejami i immunitetami możnowładz- two, które uzyskawszy samodzielność ekonomiczną, starało się również uniezależnić 18 politycznie. Nakładały się na to kłótnie, a nawet walki wewnętrzne o tron książęcy między zwaśnionymi synami, jak również zatargi z duchowieństwem. Obrazu dopeł­ niały powstania ludowe. Ważniejsze kryzysy władzy państwowej wystąpiły zwłaszcza za panowania: Mieszka II (powstanie ludowe i walka o tron z Bezprymem) Bolesława Śmiałego (wewnątrzkrajowa opozycja z Władysławem Hermanem i biskupem krakowskim Stanisławem na czele) Bolesława Krzywoustego Skarbimira) (wojna domowa ze Zbigniewem, następnie opozycja wojewody Nasilenie tendencji decentralistycznych miało miejsce zwłaszcza na przełomie XI/XII w. Efektem tego był pierwszy nietrwały podział państwa na dzielnice, dokonany przez Władysława Hermana w 1097 r., który zostawiając sobie władzę zwierzchnią oraz Ma­ zowsze, przekazał starszemu synowi Zbigniewowi w zarząd Wielkopolskę i Kujawy, a młodszemu Bolesławowi Śląsk i Małopolskę. Umierając w 1102 r. Władysław Herman zostawił Polskę podzieloną. Konflikty między synami doprowadziły do wojny domo­ wej połączonej z interwencją cesarza Henryka V, zakończonej na szczęście ponownym scaleniem państwa. Natomiast trwałego podziału państwa dokonał sam Bolesław Krzywousty, wydając w 1138 r. tzw. testament (statut), będący aktem regulującym sprawy następstwa tronu i organizacji władzy. Testament Krzywoustego wprowadził w Polsce zasadę senioratu. Zgodnie z nią wła­ dza zwierzchnia została podzielona między księcia zwierzchniego (princepsa), któ­ rym miał być każdorazowo najstarszy w rodzie książę, oraz podległych mu książąt dzielnicowych (juniorów). Princeps obok dzielnicy własnej uzyskał również dzielnicę pryncypacką, przechod­ nią i formalnie niepodzielną, obejmującą ziemię krakowską, sieradzką, łęczycką oraz zapewne część Wielkopolski z Gnieznem, Pomorze Gdańskie, a także zwierzchnictwo nad Pomorzem Zachodnim. Każdy z pełnoletnich synów Krzywoustego otrzymał, zgodnie z testamentem, dzielni­ cę własną, która była dziedziczna i mogła ulegać podziałowi (Władysław II, będący seniorem Śląsk, Bolesław Kędzierzawy Mazowsze i Kujawy, Mieszko III Wielkopolskę). 19 Książę zwierzchni princeps posiadał uprawnienia o charakterze ogólnopaństwowym. Należały do nich: prowadzenie polityki zagranicznej naczelne dowództwo wojskowe mianowanie urzędników kościelnych i państwowych utrzymywanie załóg w grodach juniorów Próba przeciwstawienia się testamentowi i przywrócenia jednowładztwa przez Wła- dysława II nie powiodła się, a księcia wygnano (1146). Podobny los spotkał dążącego do wzmocnienia rządów Mieszka III Starego (1177). Czasy rządzącego po nim Kazimie- rza Sprawiedliwego (do 1194 r.) były ostatnim okresem utrzymywania się stabilnej wła­ dzy zwierzchniej i funkcjonowania zjazdów ogólnopaństwowych. Jego śmierć otwo­ rzyła nowy etap walk o tron krakowski, doprowadzając do zaniku władzy princepsa i usamodzielnienia się poszczególnych dzielnic w odrębne organizmy państwowe. Polska po 1227 r. weszła w stan trwałego rozdrobnienia feudalnego, który utrzymał się faktycznie do 1320 r., chociaż już w drugiej połowie XIII w. pojawiły się procesy zjednoczeniowe. W okresie tym następowało dalsze skrępowanie władzy książąt dzielnicowych na rzecz możnowładztwa i duchowieństwa. Za panowania Henryka IV Probusa (koniec XIII w.) sformułowano też oficjalnie prawo oporu (ius resis tendi), pozwalające na pozbawienie władcy tronu za nieprzestrzeganie praw lub naruszenie zobowiązań, która to instytu­ cja funkcjonowała w praktyce już od pierwszej połowy XI w. (Mieszko II, Kazimierz Odnowiciel). Ważne Podstawowymi zasadami ustrojowymi państwa polskiego za pierwszych Piastów były: ▶ monarchiczna forma rządów, ▶ suwerenność, ▶ powiązanie państwa z Kościołem, ▶ koncentracja władzy w osobie monarchy oraz ▶ dziedziczność tronu. Zarząd państwa polskiego opierał się generalnie na wzorach przejętych z administra- cji karolińskiej, z uwzględnieniem własnej specyfiki. Urzędy centralne ukształtowały się w dobie monarchii wczesnofeudalnej, zaś rozbicie jedynie upowszechniło istniejący układ w każdej dzielnicy. 20 Urzędników zajmujących wyższe stanowiska określano początkowo terminem komes lub polskim odpowiednikiem żupan. Niższych nazywano komornikami. Z czasem pojęcia te stały się jedynie tytułami honorowymi, oznaczającymi osoby wysoko po­ stawione. Ważne Cechą charakterystyczną monarchii patrymonialnej był brak rozróżnienia między urzę- dami państwowymi a dworskimi. Najważniejszym urzędnikiem w okresie XI–XIII w. był komes pałacowy (comes pala- tinus). Z czasem zaczęto go nazywać wojewodą. Ważne Wojewoda był faktycznym zastępcą monarchy, zwłaszcza w zakresie sądownictwa i zarządu państwa oraz wojskowości. Pozycja wojewody wzrosła w okresie rozdrobnienia, kiedy to starał się on samodzielnie przejąć kompetencje księcia, a jego znaczenie miała podkreślać tytulatura z użyciem formuły „z bożej łaski”. Na Śląsku odpowiednikiem wojewody był komornik, a na Pomorzu Zachodnim mar- szałek. Kolejne miejsce w hierarchii zajmował kanclerz (cancellarius). W źródłach urząd ten występuje od początku XII w. Najczęściej sprawowała go osoba duchowna, gdyż wymagał on umiejętności pisania i czytania. Do jego zadań należało sporządza- nie dokumentów publicznych i ich pieczętowanie. Z czasem przy urzędzie powołano kancelarię książęcą nadzorowaną przez protonotariusza, któremu podporządkowani byli redagujący dyplomy notariusze. Duże znaczenie posiadał też skarbnik (thesaurarius) zarządzający skarbcem monar­ szym, a także przechowujący dokumenty państwowe, oraz mincerz (monetarius), któremu podlegały zapasy pieniędzy i kruszcu. Ponadto głównymi urzędnikami byli jeszcze dostojnicy zajmujący się poszczególnymi funkcjami dworskimi: cześnik (zarząd piwnicami), stolnik (zaopatrzenie stołu), koniuszy, łowczy, miecznik itd. Każ­ dy z nich posiadał jednego lub kilku zastępców, np. podczaszy, podstoli itd. 21 Ważne Od początku XIII w. wystąpiła tendencja do utrzymywania się odrębnej hierarchii urzędniczej w każdej dzielnicy. Rezultatem tego było przekształcenie się urzędników centralnych w ziemskich. Ich silną pozycję umacniała zasada dożywotności sprawowa- nia urzędu. W okresie monarchii wczesnofeudalnej występował podział na prowincje. Na czele prowincji stał mianowany przez monarchę namiestnik. Podział ten zanikł w okresie rozdrobnienia. Podstawową jednostką podziału terytorialnego był okręg grodowy, zwany od XII w. kasztelanią. Władza należała tutaj do komesa grodowego, a potem kasztelana. Cen­ trum zarządu był gród, który wraz z okręgiem pełnił funkcje: administracyjne, woj­ skowe, skarbowe i sądowe. W okresie rozdrobnienia, rozbudowując lokalny aparat władzy, kasztelanie dzielono. W rezultacie tego w połowie XIII w. było ich prawie 100. Lokalnymi urzędnikami w kasztelanii byli: ▶ wojski (bezpieczeństwo), ▶ chorąży (zbieranie rycerstwa), ▶ sędzia grodowy (lokalne sądownictwo) i ▶ włodarz (sprawy gospodarcze). Urząd starosty pojawił się pod koniec XIII w. Wprowadził go król Wacław II, opierając się na wzorcu czeskim. Ważne Starosta (generalny, powiatowy) powoływany był przez króla dla poszczególnych ziem. Będąc urzędnikiem mianowanym, w każdej chwili mógł być odwołany. Najczęściej pochodził z drobnego rycerstwa, reprezentując interesy króla przeciwko możnowładz­ twu. Należała do niego władza administracyjna i wojskowa. Urząd utrwalił Władysław Łokietek, który powołał starostów dla wszystkich dawniejszych dzielnic, z wyjątkiem Małopolski. Starostom podlegały urzędy sądowe grodzkie (sędzia, podsędek, pisarz) oraz administracyjne (podstarości, burgrabia). Ośrodkiem zarządu państwa był dwór książęcy, na którym urzędnicy nadworni kiero­ wali różnymi dziedzinami administracji państwowej. Dostojnicy ci tworzyli pierwotną radę monarszą (książęcą, królewską). Z czasem powiększyła się ona o grono możnych świeckich i duchownych. Skład rady zależał zawsze od woli panującego. Miała ona tyl­ ko głos doradczy, a jej kompetencje nigdy nie zostały określone, gdyż monarcha każdą 22 sprawę mógł załatwić osobiście, nie zasięgając niczyjej opinii. Niemniej stanowiła ona, w zależności od pozycji władcy, większe lub mniejsze ograniczenie jego prerogatyw. Wiece nawiązywały do tradycji przedpaństwowych. Do XII w. obejmowały one ogół wolnych mężczyzn. Rozległość państwa, wzrost władzy królewskiej, złożoność roz­ strzyganych spraw oraz dominacja możnowładztwa w życiu politycznym przyczyniły się do ich stopniowej ewolucji. Wyrazem tego było oddanie podejmowania decyzji w ręce monarchy i możnowładztwa, sporadycznie już tylko poddając je pod głosowanie wszystkich zgromadzonych, zapewne tylko po to, by sprawie nadać większą powagę. Z czasem wiec ogólny przekształcił się w zjazd feudalny, w którym uczestniczyło, obok księcia, już tylko możnowładztwo, rycerstwo i przedstawiciele miast, przez co nabrał on charakteru urzędniczego. W okresie rozdrobnienia wyodrębniły się wiece między- dzielnicowe i dzielnicowe. Pierwsze miały charakter ogólnopolski, drugie wyłącznie lokalny. polityki zagranicznej uchwalania podatków obsady urzędów Do kompetencji wieców (zjazdów) feudalnych należało opiniowanie spraw z zakresu: podziału dzielnic sprawowania wymiaru sprawiedliwości dokonywanie elekcji nowego władcy wypowiadanie władcy posłuszeństwa 23 ROZDZIAŁ 3. SĄDOWNICTWO Najwyższą instytucją był sąd monarszy (książęcy). Występował on jako sąd dwor- ski (in curia) lub sąd wiecowy (in colloquio). Składał się z panującego oraz asesorów. W zastępstwie monarchy wymiar sprawiedliwości wykonywał najczęściej sędzia (iu- dex curiae) lub podsędek (subiudex curiae). Właściwość rzeczowa sądu nie była ściśle określona, gdyż książę mógł wywołać przed swój sąd każdą sprawę. Niższym sądem książęcym był sąd kasztelański, przy czym kasztelana w sprawowaniu wymiaru sprawiedliwości zastępował zazwyczaj sędzia grodowy (iudex castri), sądzący w otoczeniu asesorów. Sądowi kasztelańskiemu podlegały pierwotnie wszystkie osoby zamieszkałe na terenie okręgu. Właściwość rzeczowa sądu obejmowała wszystkie spra­ wy, z wyjątkiem zastrzeżonych do kompetencji sądu monarszego. Szczególnymi for­ mami sądów państwowych były sądy wojewodzińskie, rozstrzygające sprawy, w któ­ rych stroną był Żyd, i sądy targowe, sprawowane przez sędziego targowego (iudex fori). Sądownictwo kościelne ukształtowało się na początku XIII w. jako pierwsze sądow­ nictwo stanowe na podstawie stosownych przywilejów książęcych. Dostosowane było do organizacji kościelnej. W I instancji sądził archidiakon, od którego można było wnieść apelację do biskupa, jednak począwszy od synodu wrocławskiego (1248), obo­ wiązki sądowe biskupa przekazano w ręce nowo utworzonego urzędu oficjała, od któ­ rego odwołać się można było do arcybiskupa. Uzupełnieniem tej struktury były sądy synodalne, odbywające się podczas objazdu diecezji przez biskupa. Ważne Jurysdykcja sądów kościelnych obejmowała wszystkie sprawy, w których jako pozwany występował duchowny (privilegium fori), z wyjątkiem spraw o dobra ziemskie i zbrodnie przeciwko majestatowi. 24 Poza sprawami inter clericis sądy kościelne rozstrzygały sprawy związane z wiarą, w tym początkowo przestępstwa o czary, rodzinne, np. zawarcie samowolnego mał­ żeństwa czy wewnątrzparafialne. Przy ich rozpatrywaniu sąd kierował się nie prawem świeckim, lecz kanonicznym. Specjalnym rodzajem sądów stały się od początku XIV w. sądy inkwizycyjne, jednak w Polsce nie odegrały one istotniejszej roli. Sądy prawa niemieckiego Sądy miejskie występowały w formie kolegialnej lub jednoosobowej. Do kolegial­ nych należały sądy: radziecki, ławniczy zwyczajny, ławniczy nadzwyczajny (jako sąd potrzebny, gościnny, kryminalny) oraz wetowy. SĄDY JEDNOOSOBOWE sądy burmistrza­prezydenta sądy burgrabiego sądy sołtysa (sędziego) Szczególnym rodzajem sądu był sąd leński, rozstrzygający sprawy wójtów i sołtysów. Sąd gościnny rozstrzygał sprawy, gdy stroną był cudzoziemiec lub obcy. Rozpatrzenie sprawy następowało tego samego lub następnego dnia. Sąd kryminalny sądził sprawy karne. Odbywał się on w miejscu schwytania przestępcy na gorącym uczynku lub miejscu dokonania przestępstwa, gdy przedmiotem postę­ powania była proskrypcja zbiegłego (skazanie go na fikcyjną śmierć). Ponieważ sądy nadzwyczajne odbywały się w wypadkach nagłych, dla ich funkcjonowania wystarczała obecność sędziego i 2 ławników albo ławników i pisarza sądowego. Od wyroków sądów ławniczych można było wnieść apelację. Miasta królewskie po­ czątkowo odwoływały się do Magdeburga. Pierwszy na ziemiach polskich sąd wyższy prawa niemieckiego powstał w Chełmnie (1233). Zastąpiony on został przez sąd wyż­ szy w Toruniu (1458–1608). Z czasem funkcję sądów wyższych zaczęły pełnić rady miejskie. W związku z brakiem instancji pośredniej między sądami najniższymi a kró­ lewskimi Kazimierz Wielki utworzył Sąd Najwyższy Prawa Niemieckiego na Zamku Krakowskim (1356). Składał się on z landwójta i 7 ławników. Trzecią instancją był komisarski królewski Sąd Sześciu Miast (1356), składający się z: komisarzy, radców i po 2 przedstawicieli 6 miast małopolskich. Zbierał się 3 razy do roku, rozpatrując apelacje od sądów wyższych prawa niemieckiego z terenu Małopolski. Sądy wiejskie opierały się na wzorach wytworzonych w sądownictwie miejskim. Skła- dały się z sołtysa i ławy wiejskiej, powoływanej przez pana lub sołtysa. Ich powsta­ nie było pochodną wydania przywilejów immunitetowych i lokacyjnych, oddających panom sprawowanie we wsiach wymiaru sprawiedliwości. Sądy odbywały się w ściśle 25 określonych terminach, tzw. rokach gajonych. Wielkie roki gajone odbywały się 3 razy do roku w obecności pana wsi, natomiast roki gajone małe zwoływano w razie potrzeby. Sądy dominialne występowały we wsiach lokowanych na prawie polskim, których, pomimo posiadania immunitetu, nie przeniesiono na prawo niemieckie. Jurysdykcja należała do pana, na mocy udzielonego mu przez księcia przywileju. Mógł ją sprawować osobiście lub przez swoich urzędników. Kompetencja rzeczowa zależała od treści immunitetu, przy czym pełne sądownictwo obejmowało prawo wyrokowania we wszystkich sprawach dworu. Sądom dominialnym podlegali najpierw przypisańcy, a następnie cała ludność wolna. 26
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Historia ustroju i prawa Polski w pigułce
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: